॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ तुकाराम गाथा - भाग 29 (2801 ते 2900)
अभंग 2801 ते 2900

सार्थ गाथा: भाग 29

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग २८०१ ॥ अभंग रचना
संतसेवेसि अंग चोरी । दृष्टी न पडो तयावरी ॥१॥
ऐसियासी व्याली रांड । जळो जळो तिचें तोंड ॥ध्रु.॥
संतचरणीं ठेवितां भाव । आपेंआप भेटे देव ॥२॥
तुका म्हणे संतसेवा । माझ्या पूर्वजांचा ठेवा ॥३॥
जो माणूस संतांची सेवा करण्याचे टाळतो आणि संतांची दृष्टी आपल्यावर पडू नये म्हणून लपून राहतो, अशा माणसाला जन्म देणाऱ्या स्त्रीचा धिक्कार असो आणि तिचे तोंड जळून जावो. संतांच्या चरणावर दृढ श्रद्धा आणि भाव ठेवल्यास ईश्वराची भेट आपोआप होते. तुकाराम महाराज म्हणतात की संतांची सेवा करणे हाच माझ्या पूर्वजांनी दिलेला खरा ठेवा व संपत्ती आहे.
॥ अभंग २८०२ ॥ अभंग रचना
गेले पळाले दिवस रोज । काय म्हणतोसि माझें माझें ॥१॥
सळे धरोनि बैसला काळ । फाकों नेदी घटिका पळ ॥ध्रु.॥
कां रे अद्यापि न कळे । केश फिरले कान डोळे ॥२॥
हित कळोनि असतां हातीं । तोंडीं पाडोनि घेसी माती ॥३॥
तुज ठाउकें मी जाणार । पाया शोधोनि बांधिसी घर ॥४॥
तुका म्हणे वेगें । पंढरिराया शरण रिघें ॥५॥
आयुष्यातील प्रत्येक दिवस वेगाने निघून जात आहे, तरीही तू कशाला माझे माझे करत बसला आहेस? काळ तुला घट्ट धरून बसला आहे आणि तो तुला एक क्षणही सुटू देणार नाही. केस पांढरे झाले, कान आणि डोळे कमजोर झाले तरी तुला अजून कसे कळत नाही? आत्महित साधणे तुझ्या हातात असूनही तू स्वतःचे नुकसान का करून घेत आहेस? आपण एक दिवस मरणार आहोत हे ठाऊक असूनही तू पक्के घर बांधण्यात व्यस्त आहेस. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अजूनही वेळ गेली नाही, तू लवकरात लवकर पंढरीनाथ विठ्ठलाला शरण जा.
॥ अभंग २८०३ ॥ अभंग रचना
आतां माझ्या मायबापा । तूं या पापा प्रायश्चित्त ॥१॥
फजित हे केले खळ । तो विटाळ निवारीं ॥ध्रु.॥
प्रेम आतां पाजीं रस । करीं वास अंतरीं ॥२॥
तुका म्हणे पांडुरंगा । जिवलगा माझिया ॥३॥
हे माझ्या मायबाप पांडुरंगा, आता माझ्या हातून घडलेल्या पापांचे प्रायश्चित्त तूच आहेस. दुष्ट लोकांनी किंवा विकार आणि वासनांनी माझी जी फजिती केली आहे, तो विटाळ तू दूर कर. मला तुझ्या प्रेमाचा रस पाज आणि माझ्या अंतःकरणात सदैव वास कर. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे माझ्या जिवलग पांडुरंगा, तूच माझा एकमेव सांभाळ करणारा आहेस.
॥ अभंग २८०४ ॥ अभंग रचना
कां रे न पवसी धांवण्या । अंगराख्या नारायणा ॥१॥
अंगीं असोनियां बळ । होसी खट्याळ नाठाळ ॥ध्रु.॥
आम्हां नरकासी जातां । काय येइल तुझ्या हातां ॥२॥
तुका म्हणे कान्हा । क्रियानष्टा नारायणा ॥३॥
हे नारायणा, सर्व समर्थ असूनही तू माझ्या हाकेला धावून का येत नाहीस? तुझ्याकडे अफाट बळ असतानाही तू असा निष्ठुर आणि हट्टी का होतो आहेस? आम्ही संकटात सापडून नरकात गेलो तर तुझ्या हाताला काय मिळणार आहे? तुकाराम महाराज अतिशय प्रेमाने आणि हक्काने देवाला ठपका देऊन म्हणतात की, हे कान्हा, तू असा भक्तांची उपेक्षा करणारा का होतो आहेस?
॥ अभंग २८०५ ॥ अभंग रचना
माझे पाय तुझी डोईं । ऐसें करिं गा भाक देई ॥१॥
पाहतां तंव उफराटें । घडे तईं भाग्य मोठें ॥ध्रु.॥
बहु साधन मोलाच । यासी जोडा दुजें कैचें ॥२॥
नका अनमानूं विठ्ठला । तुका म्हणे धडा जाला ॥३॥
माझे पाय आणि तुझे मस्तक एक व्हावे, म्हणजेच भक्ताने देवाच्या चरणी आणि देवाने भक्ताच्या अंतःकरणात राहावे असा कौल तू मला दे. जगाच्या दृष्टीने हे उलटे वाटले तरी भक्तासाठी हेच सर्वात मोठे भाग्य असते. हे भक्तीचे साधन अत्यंत मोलाचे आहे आणि याला कशाचीही उपमा देता येत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे विठ्ठला, आता शंका न धरता मला भक्तीचा पक्का धडा मिळाला आहे.
॥ अभंग २८०६ ॥ अभंग रचना
पविते ते अन्न । हरिचिंतनीं भोजन ॥१॥
येर वेठ्या पोट भरी । चाम मसकाचे परी ॥ध्रु.॥
जेऊनि तो धाला । हरिचिंतनीं केला काला ॥२॥
तुका म्हणे चवी आलें । जें कां मिश्रित विठ्ठलें ॥३॥
ईश्वराचे चिंतन करत घेतलेले भोजन हेच खऱ्या अर्थाने पवित्र अन्न असते. अन्यथा केवळ पोटाची भूक भागवण्यासाठी खाणे म्हणजे एखाद्या प्राण्यासारखे किंवा चामड्याच्या पिशवीत अन्न भरण्यासारखे व्यर्थ आहे. जो हरिचिंतन करत जेवतो, तोच खऱ्या अर्थाने तृप्त होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, ज्या अन्नात विठ्ठलाचे नाव मिसळले जाते, त्यालाच खरी गोडी आणि चव प्राप्त होते.
॥ अभंग २८०७ ॥ अभंग रचना
चरणाचा महिमा । हा तो तुझ्या पुरुषोत्तमा ॥१॥
अंध पारखी माणिकें । बोलविशी स्पष्ट मुकें ॥ध्रु.॥
काय नाहीं सत्ता । हातीं तुझ्या पंढरीनाथा ॥२॥
तुका म्हणे मूढा । मज चेष्टविलें जडा ॥३॥
हे पुरुषोत्तमा विठ्ठला, हा सर्व तुझ्या पवित्र चरणांचाच महिमा आहे. तुझ्या कृपेने आंधळा माणूस रत्नांची पारख करू शकतो आणि मुका माणूस स्पष्ट बोलू लागतो. हे पंढरीनाथा, तुझ्या हातात कसली सत्ता नाही? तू सर्वसमर्थ आहेस. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझ्यासारख्या अज्ञानी आणि जड माणसालाही तू चैतन्य देऊन जागे केले आहेस.
॥ अभंग २८०८ ॥ अभंग रचना
बळिवंत कर्म । करी आपुला तो धर्म ॥१॥
पुढें घालुनियां सत्ता । न्यावें पतना पतिता ॥ध्रु.॥
आचरणें खोटीं । केलीं सलताती पोटीं ॥२॥
तुका म्हणे देवा । नाहीं भजन केली सेवा ॥३॥
माणसाचे कर्म अत्यंत बलवान असते आणि ते आपले फळ दिल्याशिवाय राहत नाही. वाईट कर्मे माणसाला त्याच्या अधिकाराचा दुरुपयोग करायला लावून अखेर पतनाकडे घेऊन जातात. आयुष्यात केलेले वाईट आचरण माणसाच्या मनात सदैव शल्यासारखे खुपत राहते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे देवा, मी तुझे भजन व सेवा केली नाही, म्हणूनच कर्माचा हा त्रास भोगावा लागत आहे.
॥ अभंग २८०९ ॥ अभंग रचना
कैं वाहावें जीवन । कैं पलंगीं शयन ॥१॥
जैसी जैसी वेळ पडे । तैसें तैसें होणें घडे ॥ध्रु.॥
कैं भोज्य नानापरी । कैं कोरड्या भाकरी ॥२॥
कैं बसावें वहनीं । कैं पायीं अन्हवाणी ॥३॥
कैं उत्तम प्रावरणा । कैं वसनें तीं जीर्णे ॥४॥
कैं सकळ संपत्ती । कैं भोगणें विपत्ती ॥५॥
कैं सज्जनाशीं संग । कैं दुर्जनाशीं योग ॥६॥
तुका म्हणे जाण । सुख दुःख तें समान ॥७॥
कधी पाण्याचे हंडे वाहावे लागतात तर कधी मखमली पलंगावर झोपायला मिळते. जशी वेळ येईल तसे दिवस घालवावे लागतात. कधी विविध प्रकारचे पक्वान्न जेवायला मिळते तर कधी कोरडी भाकर खावी लागते. कधी वाहनात बसून फिरायला मिळते तर कधी अनवाणी पायांनी चालावे लागते. कधी उत्तम कपडे मिळतात तर कधी जुनी-पुराणी वस्त्रे वापरावी लागतात. कधी सर्व संपत्ती आणि सुख असते तर कधी भयंकर संकट आणि दारिद्र्य भोगावे लागते. कधी सज्जनांची संगत मिळते तर कधी दुर्जनांचा सामना करावा लागतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, ज्ञानी माणसाने या सर्व परिस्थितीत सुख आणि दुःख समान मानून राहावे.
॥ अभंग २८१० ॥ अभंग रचना
उंचनिंच नेणे कांहीं भगवंत । तिष्ठे भाव भक्त देखोनियां ॥१॥
दासीपुत्र कण्या विदुराच्या भक्षी । दैत्या घरीं रक्षी प्रल्हादासी ॥ध्रु.॥
चर्म रंगूं लागे रोहिदासा संगीं । कबिराचे मागीं विणी शेले ॥२॥
सजनकसाया विकुं लागे मास । मळा सांवत्यास खुरपूं लागे ॥३॥
नरहरिसोनारा घडों फुंकू लागे । चोख्यामेर्‍या संगें ढोरें ओढी ॥४॥
नामयाची जनी सवें वेची शेणी । धर्मा घरीं पाणी वाहे झाडी ॥५॥
नाम्यासवें जेवी नव्हे संकोचित । ज्ञानियाची भिंत अंगीं ओढी ॥६॥
अर्जुनाचीं घोडीं हाकी हा सारथी । भक्षी पोहे प्रीती सुदाम्याची ॥७॥
गौळियांचे घरीं गाईं अंगें वळी । द्वारपाळ बळीद्वारीं जाला ॥८॥
यंकोबाचें ऋण फेडी हृषीकेशी । आंबऋषीचे सोशी गर्भवास ॥९॥
मिराबाईं साटीं घेतो विषप्याला । दामाजीचा जाला पाडेवार ॥१०॥
घडी माती वाहे गोर्‍या कुंभाराची । हुंडी महत्याची अंगें भरी ॥११॥
पुंडलिकासाटीं अझूनि तिष्ठत । तुका म्हणे मात धन्य याची ॥१२॥
देव कधीही उच्च-नीच असा भेदभाव करत नाही. तो केवळ भक्ताचा भाव पाहून त्याच्यासाठी धावून येतो. देवाने दासीपुत्र विदुराच्या घरी कण्या खाल्ल्या आणि प्रल्हादाचे दैत्याच्या घरात रक्षण केले. रोहिदासासोबत चामडे रंगवले, कबीराच्या मागावर शेले विणले, सजण कसायासोबत मटण विकले आणि सावता माळ्यासोबत शेतातील तण खुरपले. नरहरी सोनारासोबत फुंकणीने भाता फुंकला, चोखामेळ्यासोबत गुरे ओढली, जनाबाईसोबत शेण्या वेचल्या आणि युधिष्ठिराच्या घरी अंगण झाडून पाणी भरले. नामदेवांसोबत एकाच ताटात जेवला, ज्ञानेश्वरांची भिंत भिंतीवर टेकून ओढली, अर्जुनाचा रथ चालवला आणि सुदामाचे पोहे आवडीने खाल्ले. गोकुळात गाई वळल्या, बळीराजाच्या दारात द्वारपाळ बनला, एकनाथांचे कर्ज फेडले आणि अंबरिष ऋषीसाठी स्वतः अनेक गर्भवास सोसले. मीराबाईसाठी विषाचा प्याला स्वतः प्राशन केला, दामाजीसाठी महार बनून विठू महार झाला. गोरा कुंभाराची माती तुडवली आणि नरसी मेहताची हुंडी स्वतः भरली. असा हा देव भक्तांच्या प्रेमापोटी अजूनही पुंडलिकासाठी विटेवर उभा आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, या देवाची भक्तांवरील प्रीती खरोखर धन्य आहे.
॥ अभंग २८११ ॥ अभंग रचना
भेटीलागीं जीवा लागलीसे आस । पाहे रात्रीं दिवस वाट तुझी ॥१॥
पूर्णिमेचा चंद्र चकोराचें जीवन । तैसें माझें मन वाट पाहे ॥ध्रु.॥
दिवाळीच्या मुळा लेंकी आसावली । पाहतसे वाटुली पंढरीची ॥२॥
भुकेलिया बाळ अति शोक करी । वाट पाहे परि माउलीची ॥३॥
तुका म्हणे मज लागलीसे भूक । धांवूनि श्रीमुख दावीं देवा ॥४॥
हे देवा, तुझ्या भेटीसाठी माझ्या जीवाला अत्यंत आस लागली आहे. मी रात्रंदिवस तुझीच वाट पाहत आहे. ज्याप्रमाणे चकोर पक्षी पौर्णिमेच्या चंद्राची वाट पाहतो, तसे माझे मन तुझी वाट पाहत आहे. ज्याप्रमाणे सासरची मुलगी दिवाळीच्या सणाला माहेरी जाण्यासाठी आतुरतेने वाट पाहते, तसा मी पंढरपूरची वाट पाहत आहे. भुकेलेले बाळ जसे आक्रोशाने आईची वाट पाहते, तुकाराम महाराज म्हणतात की, मलाही तुझ्या दर्शनाची तशीच तीव्र भूक लागली आहे, म्हणून धावून ये आणि तुझे सुंदर रूप मला दाखव.
॥ अभंग २८१२ ॥ अभंग रचना
आले संत पाय ठेविती मस्तकीं । येहीं उभयलोकीं सरता केलों ॥१॥
वंदीन पाउलें लोळेन चरणीं । आजि इच्छाधणी फिटईल ॥ध्रु.॥
अवघीं पूर्व पुण्यें जालीं सानुकूळ । अवघें चि मंगळ संतभेटी ॥२॥
तुका म्हणे कृतकृत्य जालों देवा । नेणें परि सेवा डोळां देखें ॥३॥
संत माझ्या घरी आले आणि त्यांनी आपला आशीर्वादरूपी हात व पाय माझ्या मस्तकावर ठेवले. या एकाच गोष्टीने मला या आणि दुसऱ्या लोकात श्रेष्ठ स्थान मिळाले आहे. मी त्यांच्या चरणांना वंदन करेन आणि त्यांच्या चरणांवर लोळण घेईन. आज माझ्या सर्व इच्छा पूर्ण होतील. माझ्या पूर्वजन्मीची सर्व पुण्ये आज फळाला आली आहेत, कारण संतांची भेट होणे हेच जगातील सर्वात मोठे मंगल कार्य आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे देवा, संतांच्या दर्शनाने माझे जीवन कृतकृत्य झाले आहे.
॥ अभंग २८१३ ॥ अभंग रचना
करीं धंदा परि आवडती पाय । प्रीती सांगों काय नेणां देवा ॥१॥
रूप डोळां देखें सदा सर्वकाळ । संपादितों आळ प्रपंचाचा ॥ध्रु.॥
नेमून ठेविली कारया कारणीं । आमुचिये वाणी गुण वदे ॥२॥
तुका म्हणे ऐसें करितों निर्वाण । जीव तुम्हां भिन्न नाहीं माझा ॥५॥
मी शरीराने संसारातील कामे करतो, पण माझे चित्त सदैव तुझ्या चरणांशी लागलेले असते. हे देवा, माझे तुझ्यावर किती प्रेम आहे हे तुला सांगायची गरज आहे का? मी डोळ्यांनी सदैव तुझेच रूप पाहतो आणि वरवर मात्र संसाराची कामे करत असल्याचे दाखवतो. माझ्या जिभेला केवळ तुझेच गुणगान गाण्याचे काम दिले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी पूर्ण निष्ठेने सांगतो की माझा जीव तुझ्यापासून अजिबात वेगळा नाही.
॥ अभंग २८१४ ॥ अभंग रचना
कां रे माझीं पोरें म्हणसील ढोरें । मायबाप खरें काय एक ॥१॥
कां रे गेलें म्हणोनि करिसी तळमळ । मिथ्याचि कोल्हाळ मेलियाचा ॥ध्रु.॥
कां रे माझें माझें म्हणसील गोत । नो संडविती दूत यमा हातीं ॥२॥
कां रे मी बळिया म्हणविसी ऐसा । सरणापाशीं कैसा उचलविसी ॥३॥
तुका म्हणे न धरीं भरवसा कांहीं । वेगीं शरण जाई पांडुरंगा ॥४॥
तू माझी मुले, माझी गुरेढोरे असे कशाला म्हणतोस? या जगात तुझे खरे मायबाप कोण आहेत याचा विचार कर. घरातील कोणी वारले तर तू का तळमळ करतोस आणि नाहक आक्रोश करतोस? नातेवाईक माझे आहेत असे तू म्हणतोस, पण यमाचे दूत पकडून नेतील तेव्हा ते तुला सोडवू शकणार नाहीत. तू स्वतःला खूप बळवान समजतोस, पण मरण आल्यावर चार जण तुला उचलून सरणावर नेतात तेव्हा तुझे बळ कुठे जाते? तुकाराम महाराज म्हणतात की, या नश्वर शरीराचा व संसाराचा काहीही भरवसा धरू नकोस, लवकरात लवकर पांडुरंगाला शरण जा.
॥ अभंग २८१५ ॥ अभंग रचना
अगा करुणाकरा करितसें धांवा । या मज सोडवा लवकरि ॥१॥
ऐकोनियां माझीं करुणेचीं वचनें । व्हावें नारायणें उतावीळ ॥ध्रु.॥
मागें पुढें अवघा दिसे रिता ठाव । ठेवूनि पायीं भाव वाट पाहें ॥२॥
उशीर तो आतां न पाहिजे केला । अहो जी विठ्ठला मायबापा ॥३॥
उरलें तें एक हें चि मज आतां । अवघें विचारितां शून्य जालें ॥४॥
तुका म्हणे आतां करीं कृपादान । पाउलें समान दावीं डोळां ॥५॥
हे करुणाकर विठ्ठला, मी तुझा धावा करत आहे, मला या संसाराच्या पाशातून लवकर सोडव. माझी ही केविलवाणी हाक ऐकून हे नारायणा, तू मला भेटण्यासाठी उतावीळ झाले पाहिजे. मागे-पुढे पाहिले तर तुझ्याशिवाय मला सर्व जागा रिकामी दिसते, म्हणून तुझ्या चरणांवर भाव ठेवून मी तुझी वाट पाहत आहे. हे विठ्ठला मायबापा, आता अजिबात उशीर करू नकोस. सर्व जगाचा विचार केला तर सर्वकाही शून्य वाटते, आता केवळ तुझाच एक आधार उरला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आता मला कृपेचे दान दे आणि तुझे समचरण माझ्या डोळ्यांना दाखव.
॥ अभंग २८१६ ॥ अभंग रचना
न मनीं ते ज्ञानी न मनीं ते पंडित । ऐसे परीचे एकएका भावें ॥१॥
धातू पोसोनियां आणिकां उपदेश । अंतरीं तो लेश प्रेम नाहीं ॥ध्रु.॥
न मनीं ते योगी न मनीं ते हरिदास । दर्शनें बहुवस बहुतां परीचीं ॥२॥
तुका म्हणे तयां नमन बाह्यात्कारी । आवडती परी चत्तिशुद्धीचे ॥३॥
मी अशा ज्ञानी आणि पंडितांना मानत नाही, जे केवळ पांडित्याचे प्रदर्शन करतात पण त्यांच्या मनात खरा भाव नसतो. शरीर पोसून जे लोकांना कोरडा उपदेश करतात पण त्यांच्या अंतःकरणात ईश्वराचे प्रेम नसते, त्यांना मी मानत नाही. केवळ बाह्य सोंग घेणारे योगी किंवा हरिदास यांनाही मी मानत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा लोकांना मी वरवर नमस्कार करतो, पण मला केवळ तेच लोक आवडतात ज्यांचे चित्त पूर्णपणे शुद्ध आहे.
॥ अभंग २८१७ ॥ अभंग रचना
कासिया पाषाण पूजिती पितळ । अष्ट धातु खळ भावें विण ॥१॥
भाव चि कारण भाव चि कारण । मोक्षाचें साधन बोलियेलें ॥ध्रु.॥
काय करिल जपमाळा कंठमाळा । करिशी वेळोवेळां विषयजप ॥२॥
काय करिशील पंडित हे वाणी । अक्षराभिमानी थोर होय ॥३॥
काय करिशील कुशल गायन । अंतरीं मळीण कुबुद्धि ते ॥४॥
तुका म्हणे भाव नाहीं करी सेवा । तेणें काय देवा योग्य होशी ॥५॥
मनात श्रद्धा आणि भाव नसेल तर दगड, पितळ किंवा अष्टधातूंपासून बनवलेल्या मूर्तींची पूजा करून काय फायदा? मोक्ष मिळवण्यासाठी केवळ अंतःकरणातील शुद्ध भाव हाच मुख्य मार्ग आहे. मनात विषयांचे चिंतन चालू असताना गळ्यात माळा आणि हातात जपमाळ धरून काय उपयोग? अक्षरांचा अहंकार बाळगणारी पांडित्यपूर्ण वाणी काय कामाची? अंतःकरणात कपट आणि कुबुद्धी असताना कुशल गायन करून काय फायदा? तुकाराम महाराज म्हणतात की, मनात भाव नसताना केलेली कोणतीही सेवा तुला देवाच्या योग्य बनवू शकत नाही.
॥ अभंग २८१८ ॥ अभंग रचना
अंतरींचें गोड । राहें आवडीचें कोड ॥१॥
संघष्टणें येती अंगा । गुणदोष मनभंगा ॥ध्रु.॥
उचिताच्या कळा । नाहीं कळती सकळा ॥२॥
तुका म्हणे अभावना । भावीं मूळ तें पतना ॥३॥
अंतःकरणातील भक्तीची गोडी आणि ईश्वराची आवड हीच खरी संपत्ती आहे. लोकांच्या संपर्कात आल्यावर किंवा वादात पडल्यावर अंगाशी गुण-दोष येतात आणि मन भंग पावते. योग्य काय आणि अयोग्य काय हे ओळखण्याची कला सर्वांनाच जमते असे नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मनात संशय आणि अविश्वास असणे हेच माणसाच्या पतनाचे मूळ कारण असते.
॥ अभंग २८१९ ॥ अभंग रचना
शिळा जया देव । तैसा फळे त्याचा भाव ॥१॥
होय जतन तें गोड । अंतरा येती नाड ॥ध्रु.॥
देव जोडे भावें । इच्छेचें तें प्रेम घ्यावें ॥२॥
तुका म्हणे मोड दावी । तैशीं फळें आलीं व्हावीं ॥३॥
ज्या माणसाची दगडावर देव म्हणून श्रद्धा असते, त्याला त्याच्या भावानुसारच फळ मिळते. अंतःकरणात भक्ती जपली तर ती गोड फळ देते, पण मनात कपट असेल तर फजिती होते. देव केवळ अंतःकरणातील भावानेच प्राप्त होतो आणि भक्तीचे प्रेम मिळवता येते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, झाडाला जशी पालवी आणि मोड फुटतात, तशीच फळे त्याला येतात; म्हणजेच जसा भाव असेल तसेच फळ मिळते.
॥ अभंग २८२० ॥ अभंग रचना
कासया जी ऐसा माझे माथां ठेवा । भार तुम्ही देवा संतजन ॥१॥
विचित्र विंदानी नानाकळा खेळ । नाचवी पुतळे नारायण ॥ध्रु.॥
काय वानरांची अंगींची ते शक्ति । उदका तरती वरी शिळा ॥२॥
तुका म्हणे करी निमित्य चि आड । चेष्टवूनि जड दावी पुढें ॥३॥
हे संतजन आणि देवा, तुम्ही माझ्या डोक्यावर अभंग रचण्याचा हा एवढा मोठा भार का ठेवता? सर्व लीला करणारा आणि विविध कलांनी जग चालवणारा तो नारायण आहे; तोच कटपुतळ्यांसारखे सर्वांना नाचवत असतो. समुद्रावर दगड तरंगले यात वानरांची स्वतःची काय शक्ती होती? ती तर केवळ श्रीरामांची कृपा होती. तुकाराम महाराज म्हणतात की, देव माणसाला केवळ निमित्त बनवतो आणि स्वतः जड व अज्ञानी माणसाकडून महान कार्य करून दाखवतो.
॥ अभंग २८२१ ॥ अभंग रचना
पायां पडावें हें माझें भांडवल । सरती हे बोल कोठें पायीं ॥१॥
तरि हे सलगी कवतुक केलें । लडिवाळ धाकुलें असें बाळ ॥ध्रु.॥
काय उणें तुम्हां संताचिये घरीं । विदित या परी सकळ ही ॥२॥
तुका म्हणे माझें उचित हे सेवा । नये करूं ठेवाठेवी कांहीं ॥३॥
संतांच्या चरणी लीन होणे हेच माझे खरे भांडवल आहे, माझ्या शब्दांना संतांच्या चरणांसमोर काय मोल असणार? तरीही मी हक्काने आणि लाडाने लहान बाळासारखा तुमच्याशी संवाद साधत आहे. तुम्हा संतांच्या घरी कसलीही कमतरता नाही, हे सर्वांना माहीत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, संतांची निष्काम सेवा करणे हेच माझे कर्तव्य आहे, यात मी कसलाही भाव किंवा कपट ठेवणार नाही.
॥ अभंग २८२२ ॥ अभंग रचना
वदवावी वाणी माझी कृपावंता । वागपुष्प संतां समर्पीशी ॥१॥
सर्वसंकटाचा तुम्हां परिहार । घालावा म्यां भार पांडुरंगा ॥ध्रु.॥
एकसरें चिंता ठेवूनियां पायीं । जालों उतराईं होतों तेणें ॥२॥
तुका म्हणे येथें जालें अवसान । काया वाचा मन वेचूनियां ॥३॥
हे कृपावंता पांडुरंगा, माझ्या जिभेकडून तूच असे शब्द वदवून घे जे संतांच्या चरणी शब्दरुपी फुले म्हणून अर्पित होतील. सर्व संकटांचे निवारण करणे तुझ्याच हातात आहे, म्हणूनच मी माझा सर्व भार तुझ्यावर टाकला आहे. तुझ्या चरणावर माझी सर्व चिंता वाहून देऊन मी तुझ्या ऋणातून मुक्त होण्याचा प्रयत्न करत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझे शरीर, वाणी आणि मन सर्वकाही तुझ्याच चरणी अर्पण करून मी समर्पित झालो आहे.
॥ अभंग २८२३ ॥ अभंग रचना
नमावे पाय हें माझें उचित । आशीर्वादें हित तुमचिया ॥१॥
कृपेचा वोरस न समाये पोटीं । म्हणोनि उफराटीं वचनें हीं ॥ध्रु.॥
तुमची उष्टावळी हें माझें भोजन । झाडावें अंगण केरपुंजे ॥२॥
परि ऐसें पुण्य नाहीं माझें गांठीं । जेणें पडे मिठी पायांसवें ॥३॥
तुका म्हणे राहे आठवण चित्ती । ऐशी कृपा संतीं केली तुम्हीं ॥४॥
संतांचे पाय धरणे हेच माझे कर्तव्य आहे आणि तुमच्या आशीर्वादानेच माझे हित होणार आहे. तुमच्या कृपेचा वर्षाव इतका मोठा आहे की तो माझ्या अंतःकरणात समावत नाही, म्हणूनच कधी कधी माझ्या तोंडून अतिप्रेमाने उलटे-सुलट शब्द निघतात. तुमची उष्टी ठरलेली अन्नाची आवळ हीच माझी मेजवानी आहे आणि तुमचे अंगण झाडणे हेच माझे काम आहे. परंतु तुमच्या चरणांना घट्ट मिठी मारावी इतके पुण्य माझ्या गाठीशी नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, संतांनी माझ्यावर एवढी कृपा केली आहे की माझे चित्त सदैव ईश्वराच्या आठवणीत राहते.
॥ अभंग २८२४ ॥ अभंग रचना
काय नाहीं माता गौरवीत बाळा । काय नाहीं लळा पाळीत ते ॥१॥
काय नाहीं उसकी करीत ते सेवा । काय नाहीं जीवा गोमटें तें ॥ध्रु.॥
अमंगळपणें कांटाळा न धरी । उचलोनि करीं कंठीं लावी ॥२॥
लेववी आपुले अंगें अळंकार । संतोषाये फार देखोनियां ॥३॥
तुका म्हणे स्तुति योग्य नाहीं परी । तुम्हां लाज थोरी अंकिताची ॥४॥
आई जशी आपल्या बाळाचे लाड करते आणि त्याला मायेने सांभाळते, तसे संत भक्तांचा सांभाळ करतात. बाळाचे घाणेरडेपण पाहून आई जसा त्याचा कंटाळा करत नाही, तर त्याला उचलून हृदयाशी लावते, तसेच संतही पाप्यांचा उद्धार करतात. आई जशी बाळाला दागिने घालून नटवते आणि त्याला पाहून आनंदी होते, तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी तुमची स्तुती करण्याच्या योग्यतेचा नाही, पण तुमच्या शरण आलेल्या भक्ताची लाज राखणे हे तुमचेच कर्तव्य आहे.
॥ अभंग २८२५ ॥ अभंग रचना
माझिया मीपणावर पडों पाषाण । जळो हें भूषण नाम माझें ।
पापा नाहीं पार दुःखाचे डोंगर । जालों ये भूमीसी ओझें ॥१॥
काय विटंबना सांगों किती । पाषाण फुटती ऐसें दुःख ।
नर नारी सकळ उत्तम चांडाळ । न पाहाती माझें मुख ॥ध्रु.॥
काया वाचा मनें अघटित । करणें चर्मचक्षु हात पाय ।
निंदा द्वेष घात विश्वासीं व्यभिचार । आणीक सांगों किती काय ॥२॥
लक्ष्मीमदें मातें घडले महा दोष । पत्नी दोनी भेदभेद ।
पितृवचन घडली अवज्ञा अविचार । कुटिल कचर वादी निंद्य ॥३॥
आणीक किती सांगों ते अवगुण । न वळे जिव्हा कांपे मन ।
भुतदया उपकार नाहीं शब्दा धीर । विषयीं लंपट हीन ॥४॥
संत महानुभाव ऐका हें उत्तरें । अवगुण अविचारें वृद्धि पापा ॥
तुका म्हणे सरतें करा पांडुरंगीं । शरण आलों मायबापा ॥५॥
माझ्या अहंकारावर दगड पडो आणि माझे नाव व मोठेपणा जळून जावो! माझ्या पापांना सीमा नाही आणि दुःखाचे डोंगर उभे राहिले आहेत, मी या धरतीला ओझे बनलो आहे. माझे दुःख इतके कठीण आहे की ते पाहून दगडही फुटतील. लोक माझे तोंड पाहण्यासही तयार नव्हते. काया, वाचा आणि मनाने माझ्या हातून केवळ निंदा, द्वेष, विश्वासघात आणि दुराचार घडला आहे. संपत्तीच्या आणि धंद्याच्या गर्वात माझ्याकडून मोठे दोष घडले, दोन पत्नींमध्ये भेद केला, वडिलांच्या शब्दांचा अनादर केला आणि मी अत्यंत कुटिल व वाद घालणारा बनलो. माझे अवगुण सांगताना माझी जीभ अडखळते आणि मन कापते. माझ्याकडे भूतदया, परोपकार किंवा धीर नव्हता, मी विषयात लंपट होतो. हे संत महानुभावहो, माझ्या अविचाराने पाप वाढले आहे; आता तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे मायबाप पांडुरंगा, मी तुला शरण आलो आहे, आता माझा स्वीकार करून माझा उद्धार कर.
॥ अभंग २८२६ ॥ अभंग रचना
फिराविलीं दोनी । कन्या आणि चक्रपाणी ॥१॥
जाला आनंदें आनंद । अवतरले गोविंद ॥ध्रु.॥
तुटलीं बंधनें । वसुदेवदेवकीचीं दर्शनें ॥२॥
गोकुळासी आलें । ब्रम्ह अव्यक्त चांगलें ॥३॥
नंद दसवंती । धन्य देखिले श्रीपती ॥४॥
निशीं जन्मकाळ । आले अष्टमी गोपाळ ॥५॥
आनंदली मही । भार गेला सकळ ही ॥६॥
तुका म्हणे कंसा । आट भोविला वळसा ॥७॥
गोकुळात यशोदेची मुलगी (योगमाया) आणि मथुरेत देवकीचा मुलगा (कृष्ण) यांची अदलाबदल झाली. श्रीकृष्णाचा अवतार होताच सर्वत्र आनंदाचा उत्सव झाला. वसुदेव आणि देवकीचे हातापायातील बंधने तुटली आणि त्यांना भगवंताचे दर्शन झाले. जे अव्यक्त परब्रह्म होते, तेच बाळकृष्णाच्या रूपाने गोकुळात आले. नंदबाबा आणि यशोदेने श्रीपती विठ्ठलाला पाहिले आणि ते धन्य झाले. श्रावण वद्य अष्टमीच्या मध्यरात्री गोपाळाचा जन्म झाला. पृथ्वी आनंदी झाली आणि तिचा पापांचा भार हलका झाला. तुकाराम महाराज म्हणतात की, देवाने कंसाला कळू न देता असा चकवा दिला की त्याचा विनाश निश्चित झाला.
॥ अभंग २८२७ ॥ अभंग रचना
सोडियेल्या गांठी । दरुषणें कृष्णभेटी ॥१॥
करिती नारी अक्षवाणें । जीवभाव देती दानें ॥ध्रु.॥
उपजल्या काळें । रूपें मोहीलीं सकळें ॥२॥
तुका तेथें वारी । एकी आडोनि दुसरी ॥३॥
बाळकृष्णाच्या दर्शनाने मथुरेच्या आणि गोकुळाच्या लोकांच्या मनातील सर्व गाठी व संशय सुटून गेले. गोपी आणि स्त्रिया बाळकृष्णाची निवांत दृष्टी उतरवतात आणि आपला जीवभाव त्याच्यावर ओवाळून टाकतात. जन्माला आल्याबरोबर त्याच्या सुंदर रूपाने सर्वांना मोहित केले. तुकाराम महाराज म्हणतात की, तेथे गोपी एकामागे एक उभ्या राहून बाळकृष्णावरून स्वतःला ओवाळून टाकत आहेत.
॥ अभंग २८२८ ॥ अभंग रचना
मुख डोळां पाहे । तैशी च ते उभी राहे ॥१॥
केल्याविण नव्हे हातीं । धरोनि आरती परती ॥ध्रु.॥
न धरिती मनीं । कांहीं संकोच दाटणी ॥२॥
तुका म्हणें देवें । ओस केल्या देहभावें ॥३॥
गोपी बाळकृष्णाचे मुख आपल्या डोळ्यांनी पाहतात आणि त्या रूपावर मोहित होऊन तशाच उभ्या राहतात. आरती हातात धरून त्या विसरून जातात आणि स्वतःला पूर्णपणे विसरतात. त्यांच्या मनात कसलाही संकोच किंवा संकोचाची भावना उरत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, देवाने त्यांच्या मनातील देहभान आणि अहंकार पूर्णपणे काढून टाकून त्यांना तन्मय केले आहे.
॥ अभंग २८२९ ॥ अभंग रचना
गोकुळीच्या सुखा । अंतपार नाहीं लेखा ॥१॥
बाळकृष्ण नंदा घरीं । आनंदल्या नरनारी ॥ध्रु.॥
गुढिया तोरणें । करिती कथा गाती गाणें ॥२॥
तुका म्हणे छंदें । येणें वेधिलीं गोविंदें ॥३॥
नंदबाबाच्या घरी बाळकृष्णाचे आगमन झाल्यामुळे गोकुळातील सुखाला कोणतीही सीमा राहिली नाही. सर्व स्त्री-पुरुष आनंदाने भरून गेले. घराघरावर गुढ्या व तोरणे उभारली गेली, सर्वत्र भगवंताच्या कथा आणि गाणी गायली जाऊ लागली. तुकाराम महाराज म्हणतात की, गोकुळातील सर्व लोकांना गोविंद भक्तीचा असा छंद लागला की ते सर्व त्यातच वेधले गेले.
॥ अभंग २८३० ॥ अभंग रचना
विटंबिलें भट । दिला पाठीवरी पाट ॥१॥
खोटें जाणोनि अंतर । न साहे चि विश्वंभर ॥ध्रु.॥
तें चि करी दान । जैसें आइके वचन ॥२॥
तुका म्हणे देवें । पूतना शोषियेली जीवें ॥३॥
ज्यांच्या मनात खोटेपणा असतो, देव त्यांचे ढोंग सहन करत नाही आणि त्यांची फजिती करतो. माणसाच्या मनातील दुष्ट हेतू विश्वंभर देव त्वरित ओळखतो. पूतना कपटाने बाळकृष्णाला मारण्यासाठी आली होती, पण देवाने तिचे दूध पिता पिता तिचा प्राणच शोषून घेतला. तुकाराम महाराज म्हणतात की, देवाने पूतनेचा उद्धारही केला आणि तिच्या दुष्टपणाचा अंतही केला.
॥ अभंग २८३१ ॥ अभंग रचना
प्रेम देवाचें देणें । देहभाव जाय जेणें । न धरावी मनें । शुद्धी देशकाळाची ॥१॥
मुक्त लज्जाविरहित । भाग्यवंत हरिभक्त । जाले वोसंडत । नामकीर्तिपवाडे ॥ध्रु.॥
जोडी जाली अविनाश । जन्मोनि जाले हरिसे दास । त्यांस नव्हे गर्भवास । परब्रम्हीं सौरस ॥२॥
हे चि वाहाती संकल्प । पुण्यप्रसंगाचे जप । तुका म्हणे पाप । गांवीं नाहीं हरिजना ॥३॥
भगवंताचे प्रेम ही ईश्वराची सर्वात मोठी देणगी आहे, ज्याने देहभान निघून जाते आणि माणसाला वेळ किंवा ठिकाणाचे भान राहत नाही. हरिभक्त सर्व लाजलज्जा सोडून मुक्त होतात आणि आनंदाने ईश्वराच्या नामाचा जयजयकार करतात. त्यांना कधीही नष्ट न होणारे आत्मसुख मिळते आणि ते देवाची सेवा करून पुनर्जन्माच्या चक्रातून मुक्त होतात. ते सदैव पुण्याचे आणि भक्तीचे चिंतन करतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा हरिजनांच्या आसपास पाप कधीही फिरकत नाही.
॥ अभंग २८३२ ॥ अभंग रचना
तो चि लटिक्यामाजी भला । म्हणे देव म्यां देखिला ॥१॥
ऐशियाच्या उपदेशें । भवबंधन कैसें नासे ।
बुडवी आपणासरिसे । अभिमानें आणिकांस ॥ध्रु.॥
आणिक नाहीं जोडा । देव म्हणवतां या मूढा ॥२॥
आणिकांचे न मनी साचें । तुका म्हणे या श्रेष्ठांचें ॥३॥
मी देवाला पाहिले आहे असे फुशारकीने सांगणारा माणूस खोटारड्यांमध्ये सर्वात मोठा खोटारडा असतो. अशा अज्ञानी माणसाच्या उपदेशाने माणसाचे संसाराचे बंधन कसे सुटणार? असा माणूस स्वतःच्या अहंकाराने स्वतःही बुडतो आणि इतरांनाही बुडवतो. स्वतःला देव म्हणवून घेणाऱ्या या मूर्खासारखा दुसरा कोणीही पापी नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, असे ढोंगी लोक संतांचे विचार किंवा सत्य कधीही स्वीकारत नाहीत.
॥ अभंग २८३३ ॥ अभंग रचना
होईल जाला अंगें देव जो आपण । तयासी हे जन अवघे देव ॥१॥
येरांनीं सांगावी रेमट काहाणी । चित्ता रंजवणी करावया ॥ध्रु.॥
धाला आणिकांची नेणे तान भूक । सुखें पाहें सुख आपुलिया ॥२॥
तुका म्हणे येथें पाहिजे अनुभव । शब्दाचें गौरव कामा नये ॥३॥
जो माणूस स्वतः ईश्वरमय झाला आहे, त्याला हे संपूर्ण जगच ईश्वराचे रूप दिसते. पण ज्यांना अनुभव नाही, ते केवळ लोकांचे मनोरंजन करण्यासाठी कोरड्या गोष्टी सांगत बसतात. ज्याचे पोट पूर्ण भरले आहे त्याला दुसऱ्याच्या तहान-भुकेची जाणीव नसते, तो आपल्याच आनंदात मस्त असतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अध्यात्मात प्रत्यक्ष अनुभवाची गरज असते, केवळ शब्दांचा फुगा किंवा मोठेपणा काही कामाचा नसतो.
॥ अभंग २८३४ ॥ अभंग रचना
कां न वजावें बैसोनि कथे । ऐसें ऐका हो श्रोते । पांडुरंग तेथें । उभा असे तिष्ठत ॥१॥
म्हणऊनि करी धीर । लक्ष लावूनि सादर । भवसिंधुपार । असेल ज्या तरणें ॥ध्रु.॥
कथे कांहीं अणुमात्र । नो बोलावें हा वृत्तांत । देवभक्तां चित्त । समरसीं खंडणा ॥२॥
कां वैष्णवा पूजावें । ऐका घेईल जो भावें । चरणरजा शिवें । वोडविला मस्तक ॥३॥
ऐसें जाणा हे निभ्रांत । देव वैष्णवांचा अंकित । अलिप्त अतीत । परमित त्यासाठीं ॥४॥
घालोनि लोळणा । तुका आला लोटांगणीं । वंदी पायवणी । संतचरणींचें माथां ॥५॥
हे श्रोतेहो, जिथे हरिकथा चालते तिथे जाऊन शांतपणे का बसू नये? कारण त्या कथेच्या ठिकाणी पांडुरंग स्वतः उभा राहून भक्तांची वाट पाहत असतो. ज्याला या संसारसागरातून तरून जायचे आहे, त्याने धैर्याने आणि एकाग्रतेने कीर्तन ऐकावे. कीर्तन सुरू असताना अजिबात बोलू नये, कारण त्यामुळे देव आणि भक्ताच्या तन्मयतेत अडथळा येतो. वैष्णवांची पूजा का करावी? कारण स्वतः भगवान शिवानेही वैष्णवांच्या चरणांची धूळ आपल्या मस्तकावर धारण केली आहे. देव हा सदैव भक्तांच्या अधीन असतो, हे स्पष्ट समजा. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी संतांच्या चरणी लोटांगण घालतो आणि त्यांच्या चरणांचे तीर्थ मस्तकी धारण करतो.
॥ अभंग २८३५ ॥ अभंग रचना
अनुभवें आलें अंगा । तें या जगा देतसें ॥१॥
नव्हती हाततुके बोल । मूळ ओल अंतरिंची ॥ध्रु.॥
उतरूनि दिलें कशीं । शुद्धरसीं सरे तें ॥२॥
तुका म्हणे दुसरें नाहीं । ऐसी ग्वाही गुजरली ॥३॥
मी जगाला जो उपदेश करत आहे, तो मी स्वतः अनुभवला आहे आणि मगच देत आहे. हे केवळ तोंडी लावण्याचे किंवा बनावट शब्द नाहीत, तर माझ्या अंतःकरणातील भक्तीच्या अनुभवातून आलेले सत्य आहे. ज्याप्रमाणे सोन्याची कसोटी लावून ते शुद्ध ठरवले जाते, तसे हे भक्तीचे तत्त्व शुद्ध आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, या सत्यापेक्षा दुसरे काहीही श्रेष्ठ नाही, याची मी प्रत्यक्ष ग्वाही देतो.
॥ अभंग २८३६ ॥ अभंग रचना
साधकाची दशा उदास असावी । उपाधि नसावी अंतर्बाही ॥१॥
लोलुपता काय निद्रेतें जिणावें । भोजन करावें परमित ॥ध्रु.॥
एकांती लोकांतीं स्त्रियांशीं वचन । प्राण गेल्या जाण बोलों नये ॥२॥
संग सज्जनाचा उच्चार नामाचा । घोष कीर्तनाचा अहर्निशीं ॥३॥
तुका म्हणे ऐसा साधनीं जो राहे । तो चि ज्ञान लाहे गुरुकृपा ॥४॥
परमार्थात प्रगती करणाऱ्या साधकाची वृत्ती संसाराविषयी उदासीन असावी आणि आतून व बाहेरून कोणतीही मोहाची उपाधी नसावी. जिभेची लोलुपता आणि झोप यांच्यावर ताबा मिळवून केवळ गरजेपुरतेच मिताहार भोजन करावे. एकांतात किंवा लोकांसमोर परस्त्रीशी अनावश्यक बोलणे टाळावे. रात्रंदिवस सज्जनांची संगत धरावी, देवाच्या नामाचा उच्चार करावा आणि कीर्तनाचा गजर करावा. तुकाराम महाराज म्हणतात की, असा संयमाने जो साधना करतो, त्यालाच गुरूची कृपा आणि आत्मज्ञान प्राप्त होते.
॥ अभंग २८३७ ॥ अभंग रचना
अंतरींची ज्योती प्रकाशली दीप्ति । मुळींची जे होती आच्छादिली ॥१॥
तेथींचा आनंद ब्रम्हांडीं न माये । उपमेशीं काये देऊं सुखा ॥ध्रु.॥
भावाचे मथिलें निर्गुण संचलें । तें हें उभें केलें विटेवरी ॥२॥
तुरा म्हणे आम्हां ब्रम्हांड पंढरी । प्रेमाची जे थोरी सांठवण ॥३॥
माझ्या अंतःकरणात आत्मज्ञानाची जी ज्योत आधी झाकलेली होती, ती आता पूर्ण प्रकाशाने उजळून निघाली आहे. त्यातून मिळणारा आनंद इतका अथांग आहे की तो ब्रह्मांडातही समावत नाही; या सुखाला कशाचीच उपमा देता येत नाही. भक्तांच्या भक्तीभावाने त्या निर्गुण देवाला साकार करून विटेवर उभे केले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आमच्यासाठी पंढरपूर हेच संपूर्ण ब्रह्मांड आहे, जिथे ईश्वराच्या प्रेमाचा मोठा साठा भरलेला आहे.
॥ अभंग २८३८ ॥ अभंग रचना
कासया गा मज घातलें संसारीं । चित्त पायांवरी नाहीं तुझ्या ॥१॥
कासया गा मज घातलें या जन्मा । नाहीं तुझा प्रेमा नित्य नवा ॥ध्रु.॥
नामाविण माझी वाचा अमंगळ । ऐसा कां चांडाळ निमिऩयेलें ॥२॥
तुका म्हणे माझी जळो जळो काया । विठ्ठला सखया वांचूनियां ॥३॥
हे देवा, जर माझे चित्त तुझ्या चरणांशी लागत नसेल, तर मला या संसारात का ढकललेस? जर मला तुझ्या भक्तीचा नवनवीन आनंद अनुभवता येत नसेल, तर मला हा जन्म का दिलास? तुझ्या नामाशिवाय माझी वाणी अपवित्र आहे, मग मला असा अभागी का बनवलेस? तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझ्या सख्या विठ्ठलाच्या भक्तीशिवाय जगणाऱ्या माझ्या या शरीराचा धिक्कार असो.
॥ अभंग २८३९ ॥ अभंग रचना
प्रारब्धें चि जोडे धन । प्रारब्धें चि वाडे मान ॥१॥
सोस करिसी वांयां । भज मना पंढरीराया ॥ध्रु.॥
प्रारब्धें चि होय सुख । प्रारब्धें चि पावे दुःख ॥२॥
प्रारब्धें चि भरे पोट । तुका करीना बोभाट ॥३॥
माणसाला धन आणि मानसन्मान केवळ त्याच्या पूर्वकर्माच्या (प्रारब्धाच्या) योगानेच मिळतात. त्यामुळे हे मना, तू व्यर्थ हाव धरू नकोस आणि पंढरीनाथाचे भजन कर. माणसाला सुख असो की दुःख, ते सर्व प्रारब्धामुळेच मिळते. पोट भरणे हेसुद्धा प्रारब्धावरच अवलंबून आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी परिस्थितीचा कसलाही तक्रार किंवा बोभाटा करत नाही, मी देवाच्या नामात आनंदी आहे.
॥ अभंग २८४० ॥ अभंग रचना
हीन माझी याति । वरी स्तुती केली संतीं ॥१॥
अंगीं वसूं पाहे गर्व । माझें हरावया सर्व ॥ध्रु.॥
मी एक जाणता । ऐसें वाटतसे चित्ता ॥२॥
राख राख गेलों वांयां । तुका म्हणे पंढरीराया ॥३॥
माझी जात हीन असतानाही संतांनी माझी स्तुती केली आहे, पण त्यामुळे माझ्या मनात अहंकार निर्माण होण्याची भीती वाटत आहे. मी खूप ज्ञानी किंवा समजूतदार आहे असे विचार माझ्या मनात येत आहेत, ज्यामुळे माझे सर्व पुण्य नष्ट होऊ शकते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे पंढरीराया, मला या अहंकारापासून वाचव, नाहीतर मी व्यर्थ वाया जाईन.
॥ अभंग २८४१ ॥ अभंग रचना
तपाचे सायास । न लगे घेणें वनवास ॥१॥
ऐसें कळलें आम्हां एक । जालों नामाचे धारक ॥ध्रु.॥
जाळीं महाकर्में । दावीं निजसुख धर्में ॥२॥
तुका म्हणे येणें । कळिकाळ तें ठेंगणें ॥३॥
कठीण तपश्चर्या करण्याचे किंवा जंगलात जाऊन वनवास भोगण्याचे आता काहीही कारण नाही. आम्हाला एकच सोपा मार्ग कळाला आहे आणि तो म्हणजे देवाच्या नामाचा जप करणे. नामस्मरण हे महान पापांची कर्मे जाळून टाकते आणि माणसाला आत्मसुख मिळवून देते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हरिनामाच्या प्रभावापुढे काळाचा प्रभावही कमी पडतो आणि यमदूतही लहान ठरतात.
॥ अभंग २८४२ ॥ अभंग रचना
माता कापी गळा । तेथें कोण राखी बाळा ॥१॥
हें कां नेणां नारायणा । मज चाळवितां दिना ॥ध्रु.॥
नागवी धावणें । तेथें साह्य व्हावें कोणें ॥२॥
राजा सर्व हरी । तेथें दुजा कोण वारी ॥३॥
तुझ्या केल्याविण । नव्हे स्थिर वश जन ॥४॥
तुका म्हणे हरी । सूत्र तुम्हां हातीं दोरी ॥५॥
जर आईच स्वतःच्या बाळाचा गळा कापू लागली, तर त्या बाळाचे रक्षण कोण करणार? हे नारायणा, तू हे सर्व जाणून असूनही माझ्यासारख्या गरिबाला का त्रास देत आहेस? जर रस्त्यात लुटारूच लुटायला धावून आले, तर मदतीला कोण येणार? जर राजानेच सर्व संपत्ती हिरावून घेतली, तर रक्षण कोण करणार? तुझ्या कृपेशिवाय हे लोक किंवा मन स्थिर होऊ शकत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे हरी, या जगाची सर्व सूत्रे आणि दोरी तुझ्याच हातात आहे.
॥ अभंग २८४३ ॥ अभंग रचना
गाऊं नेणें परी मी कांहीं गाईंन । शरण जाईंन पांडुरंगा ॥१॥
ब्रम्हांडनायक मी त्याचा अंकित । काय यमदूत करिती काळ ॥ध्रु.॥
वश्या ज्याच्या नामें तारिली गणिका । अजामेळासारिखा पापरासी ॥२॥
चरणींच्या रजें अहिल्या तारिली । रूपवंत केली कुबजा क्षणें ॥३॥
पृथिवी तारिली पाताळासी जातां । तुका म्हणे आतां आम्ही किती ॥४॥
मला गाता येत नसले तरी मी पांडुरंगाचे गुणगान गाईन आणि त्याला शरण जाईन. संपूर्ण ब्रह्मांडाचा जो मालक आहे त्याचा मी सेवक आहे, मग हे यमदूत आणि काळ माझे काय वाकडे करू शकतात? ज्याच्या एका नामाने गणिका आणि अजामेळासारख्या महापापी लोकांचा उद्धार झाला, ज्याच्या चरणांच्या धुळीने अहिल्या उद्धरली आणि ज्याने कुब्जेला सुंदर बनवले, ज्याने पाताळात जाणारी पृथ्वी वर उचलली, तुकाराम महाराज म्हणतात की, मग माझ्यासारख्या पामराचा उद्धार करणे देवाला काय कठीण आहे?
॥ अभंग २८४४ ॥ अभंग रचना
गाजराची पुंगी । तैसे नवे जाले जोगी ॥१॥
काय करोनि पठन । केली अहंता जतन ॥ध्रु.॥
अल्प असे ज्ञान । अंगीं ताठा अभिमान ॥२॥
तुका म्हणे लंड । त्याचें हाणोनि फोडा तोंड ॥३॥
काही लोक गाजराच्या पुंगीसारखे तात्पुरते साधू किंवा जोगी बनतात, जे वाजली तर वाजली नाहीतर खाऊन टाकली. ग्रंथांचे पठण करून त्यांनी केवळ स्वतःचा अहंकारच जपला आहे. थोडेसे ज्ञान मिळवून त्यांच्या मनात मोठा ताठा आणि अभिमान आला आहे. तुकाराम महाराज अतिशय आक्रमकपणे म्हणतात की, अशा ढोंगी लोकांचा कडक निषेध केला पाहिजे.
॥ अभंग २८४५ ॥ अभंग रचना
परद्रव्य परनारी । अभिळासूनि नाक धरी ॥१॥
जळो तयाचा आचार । व्यर्थ भार वाहे खर ॥ध्रु.॥
सोहोर्‍याची स्थिती । क्रोधें विटाळला चित्ती ॥२॥
तुका म्हणे सोंग । दावी बाहेरील रंग ॥३॥
दुसऱ्याच्या धनाचा आणि दुसऱ्याच्या स्त्रीचा अभिलाष धरून जो अनुष्ठानाला बसतो व नाक धरून जप करतो, अशा माणसाच्या आचरणाचा धिक्कार असो. असा माणूस भूमीवर गाढवासारखे व्यर्थ ओझे वाहात असतो. ज्याच्या अंतःकरणात राग आणि वासना भरलेली आहे, त्याचे सर्व सोपस्कार व्यर्थ आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात की, असा माणूस बाहेरून केवळ साधूपणाचा रंग व सोंग दाखवत असतो.
॥ अभंग २८४६ ॥ अभंग रचना
टिळा टोपी उंच दावी । जगीं मी एक गोसावी ॥१॥
अवघा वरपंग सारा । पोटीं विषयांचा थारा ॥ध्रु.॥
मुद्रा लावितां कोरोनि । मान व्हावयासी जनीं ॥२॥
तुका म्हणे ऐसे किती । नरका गेले पुढें जाती ॥३॥
मोठा टिळा लावून आणि टोपी घालून जगाला दाखवणारे लोक स्वतःला मोठे गोसावी किंवा साधू समजतात. पण हे सर्व वरवरचे ढोंग असते, कारण त्यांच्या अंतःकरणात केवळ विषयांची वासना भरलेली असते. समाजात मान-सन्मान मिळावा म्हणून ते अंगावर विविध मुद्रा आणि छाप उमटवतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, असे ढोंगी लोक आधीही नरकात गेले आहेत आणि पुढेही नरकातच जातील.
॥ अभंग २८४७ ॥ अभंग रचना
ऐसे संत जाले कळीं । तोंडीं तमाखूची नळी ॥१॥
स्नानसंध्या बुडविली । पुढें भांग वोडवली ॥ध्रु.॥
भांगभुर्का हें साधन । पची पडे मद्यपान ॥२॥
तुका म्हणे अवघें सोंग । तेथें कैचा पांडुरंग ॥३॥
या कलीयुगात असे ढोंगी संत झाले आहेत ज्यांच्या तोंडात सदैव तंबाखूची नळी असते. त्यांनी स्नान आणि संध्यावंदन सोडून दिले आहे आणि भांगेच्या नशेत बुडाले आहेत. भांग आणि गांजा हेच त्यांचे साधन बनले आहे आणि ते दारू पिण्यात धन्यता मानतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे सर्व केवळ बाह्य सोंग आहे, अशा भ्रष्ट लोकांच्या ठिकाणी पांडुरंग कधीही असणार नाही.
॥ अभंग २८४८ ॥ अभंग रचना
जातीची शिंदळी । तिला कोण वंशावळी ॥१॥
आपघर ना बापघर । चित्ती मनीं व्यभिचार ॥ध्रु.॥
सेजे असोनियां धणी । परद्वार मना आणी ॥२॥
तुका म्हणे असील जाती । जातीसाठीं खाती माती ॥३॥
ज्या स्त्रीच्या स्वभावातच दुराचार आहे, तिला कुळाचा किंवा वंशाचा काय अभिमान असणार? तिला नवऱ्याच्या घराचे की बापाच्या घराचे काही पडलेले नसते, तिच्या मनात सदैव पाप विचार असतात. घरात पती पाठीशी असतानाही ती परपुरुषाचा विचार करते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, ज्यांचा स्वभावच वाईट असतो, ते आपल्या वाईट सवयींमुळे स्वतःची माती करून घेतात.
॥ अभंग २८४९ ॥ अभंग रचना
अंधर्‍याची काठी । हिरोनियां कडा लोटी ॥१॥
हें कां देखण्या उचित । लाभ किंवा कांहीं हित ॥ध्रु.॥
साकर म्हणोनि माती । चाळवूनि द्यावी हातीं ॥२॥
तुका म्हणे वाटे । देवा पसरावे सराटे ॥३॥
एखाद्या आंधळ्या माणसाची काठी हिरावून घेऊन त्याला दरीत लोटून देणे, हे डोळस माणसाला शोभते का? यात त्याचा काय फायदा होणार? एखाद्याला साखर म्हणून हातात माती टेकवणे हे कपट आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, लोकांच्या सन्मार्गात काटे पसरवून त्यांना संकटात टाकणे अत्यंत चुकीचे आहे.
॥ अभंग २८५० ॥ अभंग रचना
प्रीतिचिया बोला नाहीं पेसपाड । भलतसें गोड करूनि घेईं ॥१॥
तैसें विठ्ठलराया तुज मज आहे । आवडीनें गायें नाम तुझें ॥ध्रु.॥
वेडे वांकडे बाळकाचे बोल । करिती नवल मायबाप ॥२॥
तुका म्हणे तुज येवो माझी दया । जीवींच्या सखया जिवलगा ॥३॥
प्रेमाने बोललेल्या शब्दांना कसलेही नियम नसतात, ते कसेही असले तरी गोडच लागतात. हे विठ्ठला, तुझे आणि माझे नाते तसेच आहे, म्हणूनच मी आवडीने तुझे नाव गात असतो. लहान बाळ वेडेवाकडे शब्द बोलले तरी आईबाप त्याचे कौतुक करतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे माझ्या जिवलग पांडुरंगा, तुला माझी दया येऊ दे आणि माझ्या भक्तीचा स्वीकार कर.
॥ अभंग २८५१ ॥ अभंग रचना
माझे मज कळों येती अवगुण । काय करूं मन अनावर ॥१॥
आतां आड उभा राहें नारायणा । दयासिंधुपणा साच करीं ॥ध्रु.॥
वाचा वदे परी करणें कठीण । इंद्रियां अधीन जालों देवा ॥२॥
तुका म्हणे तुझा जैसा तैसा दास । न धरीं उदास मायबापा ॥३॥
माझे मला स्वतःचे दोष कळतात, पण माझे मन अत्यंत चंचल असल्यामुळे ते माझ्या आवराबाहेर गेले आहे. हे नारायणा, आता तूच माझ्या पाठीशी उभा राहा आणि तुझे दयासिंधू हे नाव खरे करून दाखव. माझी जीभ उपदेश करते, पण तसे आचरण करणे खूप कठीण आहे, कारण मी इंद्रियांच्या अधीन झालो आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी चांगला असो वा वाईट, पण तुझाच दास आहे, म्हणून हे मायबापा, मला उदास करू नकोस.
॥ अभंग २८५२ ॥ अभंग रचना
वर्णावी ते थोरी एका विठ्ठलाची । कीर्ती मानवाची सांगों नये ॥१॥
उदंड चि जाले जन्मोनियां मेले । होऊनियां गेले राव रंक ॥ध्रु.॥
त्यांचें नाम कोणी नेघे चराचरीं । साही वेद चारी वर्णिताती ॥२॥
अक्षय अढळ चळेना ढळेना । तया नारायणा ध्यात जावें ॥३॥
तुका म्हणे तुझी विठ्ठल चित्ती ध्यातां । जन्ममरण व्यथा दूर होती ॥४॥
जगात केवळ एका विठ्ठलाचीच थोरवी वर्णन करावी, कोणत्याही सामान्य माणसाची कीर्ती गाऊ नये. जगात अनेक श्रीमंत आणि गरीब जन्माला आले आणि मरून गेले, पण त्यांचे नाव आज कोणीही घेत नाही. ज्याचे गुणगान चार वेद आणि सहा शास्त्रे गातात, त्या अविनाशी आणि अढळ नारायणाचेच सदैव ध्यान करावे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, विठ्ठलाचे चित्तात ध्यान धरल्यास जन्म-मरणाचे सर्व दुःख दूर होते.
॥ अभंग २८५३ ॥ अभंग रचना
नको देऊं देवा पोटीं हें संतान । मायाजाळें जाण नाठवसी ॥१॥
नको देऊं देवा द्रव्य आणि भाग्य । तो एक उद्वेग होय जीवा ॥२॥
तुका म्हणे करीं फकिराचे परी । रात्रदिवस हरि येइल घरा ॥३॥
हे देवा, मला असे अपत्य देऊ नकोस ज्यामुळे मी तुझ्या मायेच्या जाळ्यात अडकून तुलाच विसरून जाईन. मला अथांग द्रव्य किंवा वैभवही देऊ नकोस, कारण ते जीवाला केवळ चिंता आणि उद्वेग देते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मला एखाद्या फकिरासारखे निरिच्छ बनव, जेणेकरून रात्रंदिवस हरी माझ्या घरात आणि अंतःकरणात राहील.
॥ अभंग २८५४ ॥ अभंग रचना
जोडोनियां धन उत्तम वेव्हारें । उदास विचारें वेच करी ॥१॥
उत्तम चि गती तो एक पावेल । उत्तम भोगील जीव खाणी ॥ध्रु.॥
परउपकारी नेणें परनिंदा । परस्त्रिया सदा बहिणी माया ॥२॥
भूतदया गाईंपशूचें पालन । तान्हेल्या जीवन वनामाजी ॥३॥
शांतिरूपें नव्हे कोणाचा वाईंट । वाढवी महत्व वडिलांचें ॥४॥
तुका म्हणे हें चि आश्रमाचें फळ । परमपद बळ वैराग्याचें ॥५॥
माणसाने प्रामाणिक मार्गाने आणि उत्तम व्यवहाराने धन मिळवावे आणि ते निस्पृह वृत्तीने परोपकारासाठी खर्च करावे. असा माणूसच जगात उत्तम गती आणि सुख प्राप्त करतो. जो दुसऱ्यांची निंदा करत नाही, परोपकार करतो आणि परस्त्रीला आई किंवा बहीण मानतो, प्राण्यांवर दया करतो, गाईंचे पालन करतो आणि तहानलेल्यांना पाणी देतो, शांत स्वभावाने राहून कोणाचेही वाईट करत नाही आणि पूर्वजांचे नाव वाढवतो; तुकाराम महाराज म्हणतात की, हेच खऱ्या गृहस्थाश्रमाचे फळ आहे आणि यातूनच वैराग्य व परमपद प्राप्त होते.
॥ अभंग २८५५ ॥ अभंग रचना
हरि म्हणतां गति पातकें नासती । कळिकाळ कांपती हरि म्हणतां ॥१॥
हरि म्हणतां भक्ति हरि म्हणतां मुक्ति । चुके यातायाती हरि म्हणतां ॥ध्रु.॥
तपें अनुष्ठानें न लगती साधनें । तुटती बंधनें हरि म्हणतां ॥२॥
तुका म्हणे भावें जपा हरिचें नाम । मग काळयम शरण तुम्हा ॥३॥
तोंडाने 'हरी' नाव घेताच सर्व पापे जळून नष्ट होतात आणि काळाची भीतीही पळून जाते. हरी नामामुळे भक्ती आणि मुक्ती सहज मिळते आणि जन्म-मरणाचा फेरा चुकतो. कठीण तपश्चर्या किंवा अनुष्ठाने करण्याची गरज उरत नाही, केवळ हरी नामाच्या जपाने संसाराची सर्व बंधने तुटतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, श्रद्धेने हरीचे नाम जपा, मग यम आणि काळही तुम्हाला शरण येतील.
॥ अभंग २८५६ ॥ अभंग रचना
नये वांटूं मन । कांहीं न देखावें भिन्न ॥१॥
पाय विठोबाचे चित्ती । असों द्यावे दिवसराती ॥ध्रु.॥
नये काकुळती । कोणा यावें हरिभक्ति ॥२॥
तुका म्हणे साईं । करील कृपेची विठाईं ॥३॥
आपले मन विविध विषयात वाटू देऊ नका आणि कोणामध्येही भेद पाहू नका. रात्रंदिवस केवळ विठोबाचे चरण आपल्या अंतःकरणात जपून ठेवा. कोणासमोरही लाचार किंवा केविलवाणे होण्याची गरज नाही, केवळ हरिनामाचा आश्रय घ्यावा. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आपली विठू माऊली स्वतः धावून येईल आणि आपल्यावर कृपेचा वर्षाव करेल.
॥ अभंग २८५७ ॥ अभंग रचना
सकळ देवांचें दैवत । उभें असे रंगा आंत ॥१॥
रंगा लुटा माझे बाप । शुद्ध भाव खरें माप ॥ध्रु.॥
रंग लुटिला बहुतीं । शुक नारदादि संतीं ॥२॥
तुका लुटितां हे रंग । साह्य जाला पांडुरंग ॥३॥
सर्व देवांचेही दैवत असलेला तो पांडुरंग भक्तीच्या रंगमंचावर उभा आहे. हे लोकांनो, शुद्ध भावाचे माप धरून या भक्तीचा आनंद लुटा. शुकमुनी, नारद आणि अनेक महान संतांनी हा भक्तीचा आनंद लुटला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी जेव्हा हा भक्तीचा रंग लुटायला गेलो, तेव्हा पांडुरंग स्वतः माझ्या मदतीला धावून आला.
॥ अभंग २८५८ ॥ अभंग रचना
उशीर कां केला । कृपाळुवा विठ्ठला ॥१॥
मज दिलें कोणा हातीं । काय मानिली निश्चिंती ॥ध्रु.॥
कोठवरी धरूं धीर । आतां मन करूं स्थिर ॥२॥
तुका म्हणे जीव । ऐसी भाकितसे कींव ॥३॥
हे कृपाळू विठ्ठला, तू माझ्यासाठी येण्यास इतका उशीर का केलास? मला कोणाच्या हाती सोडून तू असा निश्चिंत कसा बसला आहेस? मी अजून किती धीर धरू? आता माझे मन कसे स्थिर करू? तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझा जीव तुझ्याकडे अशा प्रकारे करुणा भाकत आहे.
॥ अभंग २८५९ ॥ अभंग रचना
तुका वेडा अविचार । करी बडबड फार ॥१॥
नित्य वाचे हा चि छंद । राम कृष्ण हरि गोविंद ॥ध्रु.॥
धरि पांडुरंगीं भाव । आणीक नेणें दुजा देव ॥२॥
गुरुज्ञान सर्वा ठायीं । दुजें न विचारी कांहीं ॥३॥
बोल नाईंके कोणाचे । कथे नागवा चि नाचे ॥४॥
संगउपचारें कांटाळे । सुखें भलते ठायीं लोळे ॥५॥
कांहीं उपदेशिलें नेणे । वाचे विठ्ठल विठ्ठल म्हणे ॥६॥
केला बहुतीं फजित । तरी हें चि करी नित्य ॥७॥
अहो पंडितजन । तुका टाकावा थुंकोन ॥८॥
तुकाराम स्वतःला अतिशय नम्रतेने म्हणतात की, हा तुका वेडा आणि अविचारी आहे, तो नेहमी भक्तीची बडबड करत असतो. त्याच्या जिभेवर सदैव 'राम कृष्ण हरि गोविंद' हाच छंद असतो. तो केवळ पांडुरंगावर निष्ठा ठेवतो आणि दुसऱ्या कोणत्याही देवाला जाणत नाही. गुरूच्या ज्ञानामुळे तो सर्वत्र देवालाच पाहतो. तो लोकांच्या व्यावहारिक गोष्टी ऐकत नाही आणि हरिकीर्तनात देहभान विसरून नाचतो. तो लौकिक शिष्टाचाराचा कंटाळा करतो आणि कुठेही आनंदाने लोळतो. लोक कितीही टिका करोत, तो सतत 'विठ्ठल विठ्ठल' असेच म्हणतो. तुकाराम महाराज उपरोधाने म्हणतात की, हे पंडित लोकांनो, अशा या तुकाराला तुम्ही निरुपयोगी समजून सोडून द्या.
॥ अभंग २८६० ॥ अभंग रचना
आली सिंहस्थपर्वणी । न्हाव्या भटा जाली धणी ॥१॥
अंतरीं पापाच्या कोडी । वरिवरि बोडी डोईं दाढी ॥ध्रु.॥
बोडिलें तें निघालें । काय पालटलें सांग वहिलें ॥२॥
पाप गेल्याची काय खुण । नाहीं पालटले अवगुण ॥३॥
भक्तिभावें विण । तुका म्हणे अवघा सीण ॥४॥
सिंहस्थ पर्वणी आल्यामुळे न्हावी आणि भटजींची चांदी झाली आहे. अंतःकरणात मात्र करोडो पापे भरलेली आहेत आणि लोक बाहेरून डोके व दाढीचे केस तासून घेतात. डोक्याचे केस काढले तरी मनातील दुर्गुण बदलले का? मनात वाईट विचार तसेच असताना पाप गेले असे कसे म्हणता येईल? तुकाराम महाराज म्हणतात की, अंतःकरणात भक्तीभाव नसेल तर असे सर्व विधी करणे म्हणजे केवळ व्यर्थ त्रास करून घेणे आहे.
॥ अभंग २८६१ ॥ अभंग रचना
तुज घालोनियां पूजितों संपुष्टीं । परि तुझ्या पोटीं चवदा भुवनें ॥१॥
तुज नाचऊनि दाखवूं कौतुका । परी रूपरेखा नाहीं तुज ॥ध्रु.॥
तुजलागीं आम्ही गात असों गीत । परी तूं अतीत शब्दाहूनि ॥२॥
तुजलागीं आम्हीं घातियेल्या माळा । परि तूं वेगळा कर्तृत्वात्सी ॥३॥
तुका म्हणे आतां होऊनि परमित । माझें कांहीं हित विचारावें ॥४॥
हे देवा, आम्ही तुला लहानशा देव्हाऱ्यात ठेवून तुझी पूजा करतो, पण तुझ्या पोटात तर चौदा भुवने सामावलेली आहेत. आम्ही तुला खेळवतो, पण तुला तर कसलेही रूप किंवा आकार नाही. आम्ही तुझ्यासाठी गाणी गातो, पण तू शब्दांच्या पलीकडचा आहेस. आम्ही तुला माळा घालतो, पण तू या सर्व कर्मांपासून अलिप्त आहेस. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे भगवंता, तू एवढा अथांग असलास तरी भक्तासाठी लहान होऊन माझ्या हिताचा विचार कर.
॥ अभंग २८६२ ॥ अभंग रचना
पापाची मी राशी । सेवाचोर पायांपाशीं ॥१॥
करा दंड नारायणा । माझ्या मनाची खंडणा ॥ध्रु.॥
जना हातीं सेवा । घेतों लंडपणें देवा ॥२॥
तुझा ना संसार । तुका दोहींकडे चोर ॥३॥
मी पापाची राशी आहे आणि तुझ्या चरणांपाशी राहून सेवा न करणारा सेवाचोर आहे. हे नारायणा, तू माझ्या मनातील वाईट विचारांचा नाश करून मला योग्य दंड दे. मी लोकांकडून ढोंगीपणाने सेवा करून घेतो, पण स्वतः तुझी भक्ती करत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी देवाचाही झालो नाही आणि संसाराचाही राहिलो नाही, मी दोन्ही बाजूने चोर बनलो आहे.
॥ अभंग २८६३ ॥ अभंग रचना
दुडीवरी दुडी । चाले मोकळी गुजरी ॥१॥
ध्यान लागो ऐसें हरी । तुझे चरणीं तैशापरी ॥ध्रु.॥
आवंतण्याची आस । जैसी लागे दुर्बळासी ॥२॥
लोभ्या कळांतराची आस । बोटें मोजी दिवस मास ॥३॥
तुका म्हणे पंढरीनाथा । मजला आणिक नको व्यथा ॥४॥
ज्याप्रमाणे एखादी स्त्री डोक्यावर एकावर एक पाण्याचे हंडे घेऊन हात मोकळे सोडून तोल न घालवता चालते, तसेच माझे ध्यान तुझ्या चरणांशी लागावे. ज्याप्रमाणे गरीब माणसाला जेवणाच्या आमंत्रणाची आस असते, ज्याप्रमाणे लोभी माणसाला व्याजाच्या पैशांची आस असते आणि तो रात्रंदिवस दिवस मोजतो; तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे पंढरीनाथा, मलाही तुझ्या भक्तीची तशीच आस लागली आहे, आता मला इतर कोणतीही चिंता नको.
॥ अभंग २८६४ ॥ अभंग रचना
लागोनियां पायां विनवितों तुम्हाला । करें टाळी बोला मुखें नाम ॥१॥
विठ्ठल विठ्ठल म्हणा वेळोवेळां । हा सुखसोहळा स्वर्गी नाहीं ॥ध्रु.॥
कृष्ण विष्णु हरि गोविंद गोपाळ । मार्ग हा प्रांजळ वैकुंठीचा ॥२॥
सकळांसीं येथें आहे अधिकार । कलयुगीं उद्धार हरिनामें ॥३॥
तुका म्हणे नामापाशीं चारी मुक्ति । ऐसें बहुग्रंथीं बोलियेलें ॥४॥
मी तुमच्या पाया पडून विनंती करतो की हाताने टाळ्या वाजवा आणि मुखाने देवाचे नाव घ्या. वेळोवेळी विठ्ठलाचे नाव घ्या, कारण असा भक्तीचा सुखसोहळा स्वर्गातही पाहायला मिळत नाही. कृष्ण, विष्णू, हरी, गोविंद, गोपाळ हे नाव घेणे हा वैकुंठाला जाण्याचा सर्वात सोपा मार्ग आहे. या कलयुगात हरिनामाने उद्धार करून घेण्याचा अधिकार सर्वांनाच आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, नामाच्या जपानेच चारही मुक्ती प्राप्त होतात, असे अनेक ग्रंथांत सांगितले आहे.
॥ अभंग २८६५ ॥ अभंग रचना
लटिकें हासें लटिकें रडें । लटिकें उडें लटिक्यापें ॥१॥
लटिकें माझें लटिकें तुझें । लटिकें ओझें लटिक्याचें ॥ध्रु.॥
लटिकें गायें लटिकें ध्यायें । लटिकें जायें लटिक्यापें ॥२॥
लटिका भोगी लटिका त्यागी । लटिका जोगी जग माया ॥३॥
लटिका तुका लटिक्या भावें । लटिकें बोले लटिक्यासवें ॥४॥
या नश्वर जगात लोकांचे हसणे, रडणे आणि सर्व व्यवहार खोटे (क्षणभंगुर) आहेत. माझे आणि तुझे हा भेद खोटा आहे आणि संसाराचे ओझेही खोटे आहे. देवाचे गाणे, ध्यान करणे आणि कोणाकडे तरी जाणे-येणे हे सर्व बाह्य व्यवहार नश्वर आहेत. जगातील भोग, त्याग, साधू बनणे आणि ही संपूर्ण मायाच खोटी आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हा सर्व संसार मिथ्या असून माणूस खोट्या गोष्टींमध्येच गुंतून राहतो.
॥ अभंग २८६६ ॥ अभंग रचना
जालों म्हणती त्याचें मज वाटे आश्चर्य । ऐका नव्हे धीर वचन माझें ॥१॥
शिजलिया अन्ना ग्वाही दांत हात । जिव्हेसी चाखत न कळे कैसें ॥ध्रु.॥
तापलिया तेली बावन चंदन । बुंद एक क्षण शीतळ करी ॥२॥
पारखी तो जाणे अंतरींचा भेद । मूढजना छंद लावण्यांचा ॥३॥
तुका म्हणे कसीं निवडे आपण । शुद्ध मंद हीन जैसें तैसें ॥४॥
आम्ही आत्मज्ञानी झालो असे जे लोक म्हणतात, त्यांचे मला नवल वाटते. अन्न शिजले आहे की नाही हे दात, हात आणि जीभ यांना लगेच कळते. तापलेल्या तेलात चंदनाचा एक थेंब टाकला तरी तो क्षणात गारवा देतो. खरा पारखी माणूस अंतःकरणातील ज्ञान ओळखू शकतो, पण अज्ञानी लोक केवळ देखावा करतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, कस लावल्यावर सोने शुद्ध आहे की भेसळयुक्त हे जसे स्पष्ट होते, तसेच माणसाचे खरे स्वरूप अनुभवानेच सिद्ध होते.
॥ अभंग २८६७ ॥ अभंग रचना
हे चि थोर भक्ति आवडती देवा । संकल्पावी माया संसाराची ॥१॥
ठेविलें अनंतें तैसें चि राहावें । चित्ती असों द्यावे समाधान ॥ध्रु.॥
वाहिल्या उद्वेग दुःख चि केवळ । भोगणें तें फळ संचिताचें ॥२॥
तुका म्हणे घालूं तयावरी भार । वाहूं हा संसार देवा पायीं ॥३॥
संसारातील मायेचा मोह सोडून देणे हीच देवाला सर्वात जास्त आवडणारी भक्ती आहे. देवाने आपल्याला ज्या परिस्थितीत ठेवले आहे, त्यातच समाधानाने राहावे. उगाच चिंता आणि उद्वेग करत बसले तर दुःखच मिळते, कारण आपल्याला जे भोगावे लागते ते आपल्याच पूर्वकर्माचे फळ असते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, संसाराचा सर्व भार देवावर टाकून त्याच्या चरणी निश्चिंत राहावे.
॥ अभंग २८६८ ॥ अभंग रचना
जन्मा येणें घडे पातकाचे मूळें । संचिताचें फळ आपुलिया ॥१॥
मग वांयांविण दुःख वाहों नये । रुसोनियां काय देवावरी ॥ध्रु.॥
ठाउका चि आहे संसार दुःखाचा । चित्ती सीण याचा वाहों नये ॥२॥
तुका म्हणे नाम त्याचें आठवावें । तेणें विसरावें जन्मदुःख ॥३॥
माणसाचा जन्म हा त्याच्या पूर्वजन्मातील पापे आणि संचित कर्मामुळे होतो. मग नाहक दुःखाचा आव आणून देवावर रागवण्यात काय अर्थ आहे? हा संसार दुःखाने भरलेला आहे हे माहीत असूनही त्याचा नका ताण घेऊ नका. तुकाराम महाराज म्हणतात की, सदैव भगवंताचे नामस्मरण करावे, जेणेकरून संसारातील जन्म-मरणाचे सर्व दुःख माणूस विसरून जातो.
॥ अभंग २८६९ ॥ अभंग रचना
आतां माझे नका वाणूं गुण दोष । करितों उपदेश याचा कांहीं ॥१॥
मानदंभासाठीं छळीतसें कोणा । आण या चरणां विठोबाची ॥२॥
तुका म्हणे हें तों ठावें पांडुरंगा । काय कळे जगा अंतरींचें ॥३॥
आता कोणीही माझ्या गुणांची किंवा दोषांची स्तुती-निंदा करू नका, मी जो उपदेश करतो तो स्वतःसाठी आणि जगासाठी करतो. मी मान-सन्मानासाठी किंवा ढोंगीपणाने कोणालाही त्रास देत नाही, अशी मला विठ्ठलाच्या चरणांची शपथ आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझ्या अंतःकरणात काय आहे हे एका पांडुरंगाला पूर्ण ठाऊक आहे, जगाला अंतःकरणातील सत्य काय कळणार?
॥ अभंग २८७० ॥ अभंग रचना
काय माझें नेती वाईंट म्हणोन । करूं समाधान कशासाटीं ॥१॥
काय मज लोक नेती परलोका । जातां कोणा एका निवारेल ॥ध्रु.॥
न म्हणें कोणासी उत्तम वाईंट । सुखें माझी कूट खावो मागें ॥२॥
सर्व माझा भार असे पांडुरंगा । काय माझें जगासवें काज ॥३॥
तुका म्हणे माझें सर्व ही साधन । नामसंकीर्तन विठोबाचें ॥४॥
लोकांनी मला वाईट म्हटले म्हणून माझे काय बिघडणार आहे? मग मी कोणाचे समाधान का करत बसू? मरण आल्यावर हे लोक काय मला परलोकात वाचवायला येणार आहेत का? मी कोणालाही चांगले किंवा वाईट म्हणत नाही, लोक पाठीमागे माझी कितीही निंदा करू देत. माझा सर्व भार पांडुरंगावर आहे, मग मला जगाशी काय देणे-घेणे? तुकाराम महाराज म्हणतात की, विठ्ठलाचे नामसंकीर्तन हेच माझे एकमेव साधन आहे.
॥ अभंग २८७१ ॥ अभंग रचना
वांजा गाईं दुभती । देवा ऐसी तुझी ख्याति ॥१॥
ऐसें मागत नाहीं तुज । चरण दाखवावे मज ॥ध्रु.॥
चातक पाखरूं । त्यासी वर्षे मेघधारु ॥२॥
पक्षी राजहंस । अमोलिक मोतीं त्यास ॥३॥
तुका म्हणे देवा । कां गा खोचलासी जीवा ॥४॥
हे देवा, वांझ गाईलाही दूध देणारी बनवणे अशी तुझी मोठी ख्याती आहे. पण मी तुझ्याकडे कसलीही भौतिक संपत्ती मागत नाही, मला फक्त तुझे चरण दाखव. चातक पक्ष्यासाठी ढग पावसाची धार पाडतात आणि राजहंसाला मौल्यवान मोती मिळतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे देवा, मग तू माझ्याच जीवाला असा का सतावत आहेस? मला तुझे दर्शन दे.
॥ अभंग २८७२ ॥ अभंग रचना
परतें मी आहें सहज चि दुरी । वेगळें भिकारी नामरूपा ॥१॥
न लगे रुसावें धरावा संकोच । सहज तें नीच आलें भागा ॥ध्रु.॥
पडिलिये ठायीं उच्छिष्ट सेवावें । आरते तें चि देवें केलें ऐसें ॥२॥
तुका म्हणे तुम्ही आम्हां जी वेगळे । केलेती निराळे द्विज देवें ॥३॥
मी सर्व मान-सन्मानापासून दूर आहे आणि नाम-रूपाच्या पलीकडचा एक भिकारी आहे. कोणावर रुसण्याचे किंवा संकोच बाळगण्याचे कारण नाही, कारण नम्रता हीच माझ्या वाट्याला आली आहे. जे मिळेल ते उष्टे-माष्टे खाऊन मी पडेल तिथे राहतो, देवाने मला तशीच वृत्ती दिली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, तुम्ही उच्च वर्णीय आणि ज्ञानी लोक आम्हाला वेगळे मानत असलात तरी आम्ही विठ्ठलाचेच आहोत.
॥ अभंग २८७३ ॥ अभंग रचना
चिंतामणिदेवा गणपतीसी आणा । करवावें भोजना दुजे पात्रीं ॥१॥
देव म्हणती तुक्या एवढी कैची थोरी । अभिमानाभीतरी नागवलों ॥ध्रु.॥
वाडवेळ जाला सिळे जालें अन्न । तटस्थ ब्राम्हण बैसलेती ॥२॥
तुका म्हणे देवा तुमच्या सुकृतें । आणीन त्वरित मोरयासी ॥३॥
चिंचवडच्या देव संजीवक गणपतीला भोजनासाठी आणा आणि त्यांना वेगळ्या पात्रात वाढा. ब्राह्मणांनी तुकारामांना विचारले की तुझ्याकडे एवढी कसली थोरवी आहे? आम्ही अहंकारातच अडकून पडलो आहोत. खूप वेळ झाला, अन्न गार झाले आणि सर्व ब्राह्मण उपाशी बसून राहिले आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात की, तुमच्या सर्वांच्या पुण्याईने मी मोरया गणपतीला त्वरित भोजनासाठी येथे घेऊन येतो.
॥ अभंग २८७४ ॥ अभंग रचना
भोक्ता नारायण लक्षुमीचा पति । म्हणोनि प्राणाहुती घेतलिया ॥१॥
भर्ता आणि भोक्ता कर्त्ता आणि करविता । आपण सहजता पूर्णकाम ॥ध्रु.॥
विश्वंभर कृपादृष्टी सांभाळीत । प्रार्थना करीत ब्राम्हणांची ॥२॥
कवळोकवळीं नाम घ्या गोविंदाचें । भोजन भक्तांचें तुका म्हणे ॥३॥
लक्ष्मीचा पती नारायण हाच सर्व अन्नाचा खरा भोक्ता आहे, म्हणून अन्न ग्रहण करताना देवाला प्राणाहुती अर्पण केली जाते. तोच सर्वांचे पोषण करणारा, करणारा आणि करवून घेणारा आहे. तो विश्वंभर सर्व जगावर कृपादृष्टी ठेवतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, प्रत्येक घास घेताना गोविंदाचे नाव घ्यावे, हेच खऱ्या भक्ताचे भोजन असते.
॥ अभंग २८७५ ॥ अभंग रचना
माझा स्वामी तुझी वागवितो लात । तेथें मी पतित काय आलों ॥१॥
तीर्थें तुमच्या चरणीं जाहालीं निर्मळ । तेथें मी दुर्बळ काय वाणूं ॥२॥
तुका म्हणे तुम्ही देवा द्विजवंद्य । मी तों काय निंद्य हीन याति ॥३॥
माझा स्वामी विठ्ठल भृगू ऋषींची लाथ आपल्या छातीवर बाळगतो, मग माझ्यासारखा पापी तुमच्यासमोर काय आहे? सर्व तीर्थे तुमच्या चरणांच्या स्पर्शाने पवित्र होतात, तिथे माझ्यासारख्या दुर्बळाने तुमची काय स्तुती करावी? तुकाराम महाराज ब्राह्मणांना नम्रतेने म्हणतात की, तुम्ही देवाचेही वंदनीय आहात आणि मी तर एक हीन जातीचा आणि निंद्य माणूस आहे.
॥ अभंग २८७६ ॥ अभंग रचना
वंदिलें वंदावें जीवाचिये साटीं । किंवा बरी तुटी आरंभीं च ॥१॥
स्वहिताची चाड ते ऐका हे बोल । अवघें चि मोल धीरा अंगीं ॥ध्रु.॥
सिंपिलें तें रोंप वरीवरी बरें । वाळलिया वरी कोंभ नये ॥२॥
तुका म्हणे टाकीघायें देवपण । फुटलिया जन कुला पुसी ॥३॥
ज्याला मान द्यायचा त्याला अगदी प्राणापलीकडे जपावे, नाहीतर सुरुवातीलाच नाते तोडलेले बरे. ज्याला स्वतःच्या हिताची काळजी आहे, त्याने हे शब्द शांतपणे ऐकावेत, कारण माणसाचे सर्व मोल त्याच्या धैर्यावर असते. झाडाला रोज पाणी घातले तरच ते हिरवे राहते, एकदा ते वाळले की त्याला परत कोंभ येत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, दगडाला छिन्नीचे घाव सोसावे लागतात तेव्हा कुठे त्याला देवपण येते; पण तो दगड फुटला तर लोक त्याला पायदळी तुडवतात.
॥ अभंग २८७७ ॥ अभंग रचना
आम्हां विष्णुदासां हें चि भांडवल । अवघा विठ्ठल धन वृत्ति ॥१॥
वाणी नाहीं घ्यावें आपुलिया हातें । करोनियां चित्ती समाधान ॥२॥
तुका म्हणे द्रव्य मेळविलें मागें । हें तों कोणासंगें आलें नाहीं ॥३॥
आम्हा विष्णुदासांचे (हरिभक्तांचे) विठ्ठल हेच एकमेव भांडवल, धन आणि आजीविका आहे. हे धन विकत घ्यावे लागत नाही, तर शांत चित्ताने स्वतः प्राप्त करून घ्यायचे असते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, पूर्वजांनी किंवा लोकांनी साठवलेले भौतिक धन कोणासोबतही मृत्यूनंतर गेले नाही, केवळ भक्तीच सोबत येते.
॥ अभंग २८७८ ॥ अभंग रचना
सुखाचे व्यवहारीं सुखलाभ जाला । आनंदें कोंदला मागें पुढें ॥१॥
संगती पंगती देवासवें घडे । नित्यानित्य पडे तें चि सांचा ॥ध्रु.॥
समर्थाचे घरीं सकळ संपदा । नाहीं तुटी कदा कासयाची ॥२॥
तुका म्हणे येथें लाभाचिया कोटी । बहु वाव पोटीं समर्थाचे ॥३॥
देवाच्या भक्तीच्या व्यवहारात केवळ सुखाचाच लाभ होतो, ज्यामुळे सभोवताली सर्वत्र आनंद भरून राहतो. देवाची संगत आणि पंगत मिळणे हीच सर्वात मोठी सत्य गोष्ट आहे. जो सर्वसमर्थ देव आहे, त्याच्या घरी सर्व प्रकारची संपत्ती भरलेली आहे, तिथे कशाचीही कमतरता नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, समर्थ विठ्ठलाच्या आश्रयाला आल्यावर करोडो पटीने आनंदाचा लाभ होतो.
॥ अभंग २८७९ ॥ अभंग रचना
काय देवें खातां घेतलें हातींचें । आलें हें तयाचें थोर भय ॥१॥
म्हणतां गजरें राम एकसरें । जळती पापें थोरें भयधाकें ॥ध्रु.॥
काय खोळंबले हात पाय अंग । नाशिलें हें सांग रूप काय ॥२॥
कोण लोकीं सांगा घातला बाहेरी । म्हणतां हरि हरि तुका म्हणे ॥३॥
देव काय तुमचे जेवण किंवा हातातील अन्न हिरावून घेतो का, की तुम्ही त्याला एवढे घाबरता? 'राम' नामाचा मोठ्याने गजर केला तर मोठी पापे आणि भीती क्षणात जळून खाक होतात. देवाचे नाव घेतल्याने तुमचे हात-पाय किंवा शरीर थकते का? तुमचे रूप बिघडते का? तुकाराम महाराज म्हणतात की, 'हरी हरी' म्हटल्यामुळे कोणाला कोणत्या लोकातून बाहेर काढले आहे का? मग नामस्मरण करायला का घाबरता?
॥ अभंग २८८० ॥ अभंग रचना
उत्तम त्या याति । देवा शरण अनन्यगति ॥१॥
नाहीं दुजा ठाव । कांहीं उत्तम मध्यम भाव ॥ध्रु.॥
उमटती ठैसे । ब्रम्हप्राप्ति अंगीं दिसे ॥२॥
भाविक विश्वासी । तुका म्हणे नमन त्यांसी ॥३॥
जो देवाला अनन्यभावाने शरण जातो, तो कोणत्याही कुळातील असला तरी त्याची जात उत्तमच मानली पाहिजे. देवाच्या दरबारात उच्च किंवा नीच असा कोणताही भेदभाव उरत नाही. अशा भक्तांच्या अंगावर ब्रह्मज्ञानाचा आणि भक्तीचा तेज दिसून येतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा खऱ्या भाविक आणि विश्वासू भक्तांना माझा सदैव नमस्कार असो.
॥ अभंग २८८१ ॥ अभंग रचना
ज्यासी नावडे एकादशी । तो जिता चि नरकवासी ॥१॥
ज्यासी नावडे हें व्रत । त्यासी नरक तो ही भीत ॥ध्रु.॥
ज्यासी मान्य एकादशी । तो जिता चि मुक्तवासी ॥२॥
ज्यासी घडे एकादशी । जाणें लागे विष्णुपाशीं ॥३॥
तुका म्हणे पुण्यराशी । तो चि करी एकादशी ॥४॥
ज्या माणसाला एकादशीचे व्रत आवडत नाही, तो जिवंत असतानाही नरकात राहिल्यासारखाच आहे. ज्याला हे व्रत आवडत नाही, त्याला नरकही घाबरतो. पण जो एकादशीचा आदर करतो आणि व्रत पाळतो, तो जिवंतपणीच मुक्त होतो. ज्याच्या हातून एकादशीचे व्रत घडते, तो थेट विष्णूच्या धामाला (वैकुंठाला) जातो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, ज्याच्या पाठीशी महान पुण्य असते, तोच एकादशीचे व्रत करू शकतो.
॥ अभंग २८८२ ॥ अभंग रचना
मुंगी होउनि साकर खावी । निजवस्तूची भेटी घ्यावी ॥१॥
वाळवंटी साकर पडे । गज येउनि काय रडे ॥ध्रु.॥
जाला हरिदास गोसांवी । अवघी मायिक क्रिया दावी ॥२॥
पाठ पाठांतरिक विद्या । जनरंजवणी संध्या ॥३॥
प्रेम नसतां अंगा आणी । दृढ भाव नाहीं मनीं ॥४॥
ब्रम्हज्ञान वाचे बोले । करणी पाहातां न निवती डोळे ॥५॥
मिथ्या भगल वाढविती । आपुली आपण पूजा घेती ॥६॥
तुका म्हणे धाकुटें व्हावें । निजवस्तूसी मागुनि घ्यावें ॥७॥
साखर खाण्यासाठी मुंगीसारखे लहान व्हावे लागते, तरच आत्मसुख अनुभवता येते. वाळवंटात साखर सांडली तर मोठा हत्ती ती खाऊ शकत नाही, तो तिथे उभा राहून काय करणार? काही लोक हरिदास किंवा गोसावी बनतात पण केवळ बाह्य मायेचे खेळ दाखवतात. ग्रंथांचे पाठांतर करून लोकांचे मनोरंजन करतात. अंतःकरणात प्रेम नसतानाही बाह्य भक्तीचा आव आणतात. तोंडाने ब्रह्मज्ञानाच्या गोष्टी बोलतात, पण त्यांचे आचरण पाहिले तर डोळे तृप्त होत नाहीत. असे लोक खोटा आव आणून स्वतःची पूजा करून घेतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माणसाने अत्यंत नम्र आणि लहान व्हावे, तरच भगवंताची भेट होते.
॥ अभंग २८८३ ॥ अभंग रचना
भय हरिजनीं । कांहीं न धरावें मनीं ॥१॥
नारायण ऐसा सखा । काय जगाचा हा लेखा ॥ध्रु.॥
चित्ती वृत्ति हेवा । समर्पून राहा देवा ॥२॥
तुका म्हणे मन । असों द्यावें समाधान ॥३॥
हरिभक्तांनी मनात कसलीही भीती बाळगू नये. जेव्हा साक्षात नारायण आपला सखा आणि रक्षक आहे, तेव्हा या जगाची काय पर्वा करायची? आपले चित्त, वृत्ती आणि इच्छा सर्वकाही देवाला अर्पण करून राहावे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आपले मन सदैव समाधानी आणि शांत ठेवावे.
॥ अभंग २८८४ ॥ अभंग रचना
आयुष्य मोजावया बैसला मापारी । तूं कां रे वेव्हारी संसाराचा ॥१॥
नेईल ओढोनि ठाउकें नसतां । न राहे दुश्चिता हरिविण ॥ध्रु.॥
कठीण हें दुःख यम जाचतील । कोण सोडवील तया ठायीं ॥२॥
राहतील दुरी सज्जन सोयरीं । आठवीं श्रीहरी लवलाहीं ॥३॥
तुका म्हणे किती करिसी लंडायी । होईल भंडाई पुढें थोर ॥४॥
काळ हा तुझे आयुष्य मोजण्यासाठी बसला आहे, मग तू संसाराच्या मोहात का अडकला आहेस? तुला कळायच्या आत काळ तुला ओढून नेईल, म्हणून हरीच्या भक्तीशिवाय बेसावध राहू नकोस. यमदूत जेव्हा कठीण त्रास देतील, तेव्हा तुला तिथून कोण सोडवणार? नातेवाईक आणि सज्जन सर्व दूर राहतील. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अजून किती ढोंगीपणा करणार आहेस? पुढे तुझी मोठी फजिती होईल, म्हणून लवकरात लवकर श्रीहरीचे नामस्मरण कर.
॥ अभंग २८८५ ॥ अभंग रचना
होऊं नको कांहीं या मना आधीन । नाइकें वचन याचें कांहीं ॥१॥
हटियाची गोष्टी मोडून टाकावी । सोई ही धरावी विठोबाची ॥ध्रु.॥
आपुले आधीन करूनियां ठेवा । नाहीं तरि जीवा घातक हें ॥२॥
तुका म्हणे जाले जे मना आधीन । तयांसी बंधन यम करी ॥३॥
या चंचल मनाच्या आहारी अजिबात जाऊ नका आणि त्याचे ऐकू नका. मनाच्या हट्टाला मोडून काढून केवळ विठ्ठलाच्या भक्तीचा मार्ग धरावा. मनाला स्वतःच्या नियंत्रणात ठेवा, नाहीतर ते तुमच्या जीवाला घातक ठरेल. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जे लोक मनाच्या अधीन होतात, त्यांना यमदूत शेवटी बंधनात टाकतात.
॥ अभंग २८८६ ॥ अभंग रचना
नामाविण काय वाउगी चावट । वांयां वटवट हरीविण ॥१॥
फुकट चि सांगे लोकाचिया गोष्टी । राम जगजेठी वाचे नये ॥ध्रु.॥
मेळवूनि चाट करी सुरापान । विषयांच्या गुणें माततसे ॥२॥
बैसोनि टवाळी करी दुजयाची । नाहीं गोविंदाची आठवण ॥३॥
बळें यम दांत खाय तयावरी । जंव भरे दोरी आयुष्याची ॥४॥
तुका म्हणे तुला सोडवील कोण । नाहीं नारायण आठविला ॥५॥
ईश्वराच्या नामाशिवाय इतर सर्व गप्पा मारणे म्हणजे व्यर्थ बडबड आहे. लोक उगाचच जगाच्या उचापती सांगत बसतात, पण त्यांच्या तोंडून रामाचे नाव येत नाही. वाईट संगतीत बसून दारू पितात आणि विषयांच्या मोहात माजतात. एकत्र बसून दुसऱ्यांची टवाळी करतात, पण गोविंदाची आठवण काढत नाहीत. आयुष्याची दोरी संपत आली की यमदूत त्यांच्यावर दात ओठ खातात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जर तू नारायणाला आठवले नाहीस, तर यमाच्या तावडीतून तुला कोण सोडवणार?
॥ अभंग २८८७ ॥ अभंग रचना
संत गाती हरिकीर्तनीं । त्यांचें घेइन पायवणी ॥१॥
हें चि तप तीर्थ माझें । आणीक मी नेणें दुजें ॥ध्रु.॥
काया कुरवंडी करीन । संत महंत ओंवाळीन ॥२॥
संत महंत माझी पूजा । अनुभाव नाहीं दुजा ॥३॥
तुका म्हणे नेणें कांहीं । अवघें आहे संतापायीं ॥४॥
संत जेव्हा हरिकीर्तनात गातात, तेव्हा मी त्यांच्या चरणांचे तीर्थ प्राशन करेन. हेच माझे खरे तप आणि तीर्थक्षेत्र आहे, मी याशिवाय दुसरे काहीही जाणत नाही. माझे शरीर संतांवरून ओवाळून टाकीन. संतांची सेवा करणे हीच माझी खरी पूजा आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मला इतर काहीही माहीत नाही, माझे सर्वकाही संतांच्या चरणांशीच आहे.
॥ अभंग २८८८ ॥ अभंग रचना
जालें भांडवल । अवघा पिकला विठ्ठल ॥१॥
आतां वाणी काशासाटीं । धीर धरावा च पोटीं ॥ध्रु.॥
आपुल्या संकोचें । म्हणऊनि तेथें टांचे ॥२॥
घेतों खर्‍या मापें । तुका देखोनियां सोपें ॥३॥
माझ्याकडे विठ्ठल भक्तीचे अथांग भांडवल जमा झाले आहे आणि सर्वत्र विठ्ठलच भरून राहिला आहे. मग आता व्यर्थ बोलण्याची काय गरज आहे? मनात धीर धरला पाहिजे. आपल्या संकुचित वृत्तीमुळेच आपल्याला देवाची कमतरता भासते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, भक्तीचा हा सोपा मार्ग पाहून मी सत्याच्या मापाने विठ्ठल नामाचा आनंद लुटत आहे.
॥ अभंग २८८९ ॥ अभंग रचना
शुद्ध ऐसें ब्रम्हज्ञान । करा मन सादर ॥१॥
रवि रसां सकळां शोषी । गुणदोषीं न लिंपे ॥ध्रु.॥
कोणासवें नाहीं चोरी । सकळांवरी समत्व ॥२॥
सत्य तरी ऐसें आहे । तुका पाहे उपदेशीं ॥३॥
अत्यंत शुद्ध असे जे ब्रह्मज्ञान आहे, ते स्वीकारण्यासाठी आपले मन तयार करा. सूर्य जसा सर्व पाण्याचे रस शोषून घेतो पण कोणत्याही चांगल्या-वाईट गुणात अडकत नाही, तसे ज्ञानी माणसाने अलिप्त राहावे. कोणाशीही कपट न ठेवता सर्वांशी समानतेने वागावे. तुकाराम महाराज उपदेश करताना म्हणतात की, खरे ज्ञान आणि सत्य हेच आहे.
॥ अभंग २८९० ॥ अभंग रचना
अग्नि हा पाचारी कोणासी साक्षेपें । हिंवें तो चि तापे जाणोनियां ॥१॥
उदक म्हणे काय या हो मज प्यावें । तृषित तो धांवे सेवावया ॥ध्रु.॥
काय वस्त्र म्हणे यावो मज नेसा । आपुले स्वइच्छा जग वोढी ॥२॥
तुक्यास्वामी म्हणे काय मज स्मरा । आपुल्या उद्धारा लागूनियां ॥३॥
अग्नी कोणाला स्वतःहून जवळ शेकायला बोलवत नाही, ज्याला थंडी वाजते तो स्वतःहून अग्नीजवळ जातो. पाणी कोणाला हाक मारून 'मला प्या' म्हणत नाही, तहानलेला माणूस स्वतः पाण्यासाठी धाव घेतो. वस्त्र कोणाला 'मला परिधान करा' म्हणत नाही, जग स्वतःच्या इच्छेने ते नेसते. तुकाराम महाराजांचे स्वामी विठ्ठल म्हणतात की, देवाचे नामस्मरणही माणसाने स्वतःच्या उद्धारासाठी स्वतःहून केले पाहिजे.
॥ अभंग २८९१ ॥ अभंग रचना
भक्त देवाघरचा सुना । देव भक्ताचा पोसणा ॥१॥
येर येरां जडलें कैसें । जीवा अंगें जैसें तैसें ॥ध्रु.॥
देव भक्ताची कृपाळु माता । भक्त देवाचा जनिता ॥२॥
तुका म्हणे अंगें । एक एकाचिया संगें ॥३॥
भक्त हा देवाच्या घरचा जावई किंवा हक्काचा माणूस आहे आणि देव भक्ताचे सांभाळ करणारा आहे. देव आणि भक्ताचे नाते एकमेकांशी असे जडले आहे जसा शरीराशी जीव जडलेला असतो. देव हा भक्ताची कृपाळू आई आहे आणि भक्त देवाला प्रकट करणारा त्याचा पिता आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, दोघेही एकमेकांच्या संगतीनेच पूर्णत्वाला पोहोचतात.
॥ अभंग २८९२ ॥ अभंग रचना
बरवयांबरवंट । विटे चरण सम नीट ॥१॥
ते म्या हृदयीं धरिले । तापशमन पाउलें ॥ध्रु.॥
सकळां तीर्थां अधिष्ठान । करी लक्षुमी संवाहन ॥२॥
तुका म्हणे अंतीं । ठाव मागितला संतीं ॥३॥
विटेवर उभे असलेले विठ्ठलाचे समचरण अत्यंत सुंदर आणि सुबक आहेत. जगातील सर्व तापांचे शमन करणारे ते पाय मी माझ्या हृदयात धारण केले आहेत. ते पाय सर्व तीर्थांचे मूळ स्थान आहेत आणि लक्ष्मी स्वतः त्या चरणांची सेवा करते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, संतांनीही आयुष्याच्या शेवटी याच चरणांपाशी आश्रय आणि स्थान मागितले आहे.
॥ अभंग २८९३ ॥ अभंग रचना
मासं चर्म हाडें । देवा अवघीं च गोडें ॥१॥
जे जे हरिरंगीं रंगले । कांहीं न वचे वांयां गेले ॥ध्रु.॥
वेद खाय शंखासुर । त्याचें वागवी कलिवर ॥२॥
तुका म्हणे ऐसा । बराडी हा भक्तिरसा ॥३॥
जो भक्तीच्या रंगात रंगला आहे, त्याचे मांस, चामडे आणि हाडे हे सर्वकाही देवाला गोड वाटते; त्याची कोणतीही गोष्ट वाया जात नाही. वेदांची चोरी करणाऱ्या शंखासुराचा देवाने उद्धार केला आणि त्याचा शंख म्हणून स्वीकार केला. तुकाराम महाराज म्हणतात की, देव हा भक्तीच्या रसाचा इतका भुकेला आहे की तो केवळ भक्ताचा भाव पाहतो.
॥ अभंग २८९४ ॥ अभंग रचना
कोणा चिंता आड । कोणा लोकलाज नाड ॥१॥
कैंचा राम अभागिया । करी कटकट वांयां ॥ध्रु.॥
स्मरणाचा राग । क्रोधें विटाळलें अंग ॥२॥
तुका म्हणे जडा । काय चाले या दगडा ॥३॥
कोणाच्या आड संसाराची चिंता येते तर कोणाला लोकांच्या लाजेची भीती नडते. अशा अभागी माणसाला देवाचे नामस्मरण कसे सुचणार? तो नाहक कटकट करत बसतो. ज्याला नामस्मरणाचा राग येतो आणि ज्याचे शरीर क्रोधाने व्यापलेले असते, तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा जड दगडासारख्या माणसाला भक्तीचा उपदेश करून काहीही उपयोग होत नाही.
॥ अभंग २८९५ ॥ अभंग रचना
आपुलिया काजा । आम्हीं सांडियेलें लाजा ॥१॥
तुम्हां असों जागवीत । आपुलें आपुले हित ॥ध्रु.॥
तुम्ही देहशून्य । आम्हां कळे पाप पुण्य ॥२॥
सांगायासी लोकां । उरउरीत उरला तुका ॥३॥
आम्ही आमच्या आत्महितासाठी जगाची सर्व लाजलज्जा सोडून दिली आहे. आम्ही तुम्हाला जागरूक करत आहोत जेणेकरून तुम्ही स्वतःचे हित साधून घ्यावे. तुम्ही देहभानात गुरफटलेले आहात, पण आम्हाला पाप आणि पुण्याचा खरा अर्थ कळाला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जगाला हाच परमार्थाचा मार्ग सांगण्यासाठी तुका अजून उरला आहे.
॥ अभंग २८९६ ॥ अभंग रचना
मायबापें केवळ काशी । तेणें न वजावें तीर्थासी ॥१॥
पुंडलीकें काय केलें । परब्रम्ह उभें ठेलें ॥ध्रु.॥
तैसा होई सावधान । हृदयीं धरीं नारायण ॥२॥
तुका म्हणे मायबापें । अवघीं देवाचीं स्वरूपें ॥३॥
आई-वडील हेच प्रत्यक्ष काशीक्षेत्र आहेत, त्यामुळे त्यांना सोडून इतर तीर्थयात्रेला जाण्याची गरज नाही. भक्त पुंडलिकाने आई-वडिलांची सेवा करून प्रत्यक्ष परब्रह्म विठ्ठलाला दारात उभे केले. तूही तसाच सावध हो आणि हृदयात नारायणाला धारण कर. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आई-वडील हेच ईश्वराचे खरे रूप आहेत.
॥ अभंग २८९७ ॥ अभंग रचना
सत्य आम्हां मनीं । नव्हों गाबाळाचे धनी ॥१॥
ऐसें जाणा रे सकळ । भरा शुद्ध टांका मळ ॥ध्रु.॥
देतों तीक्ष्ण उत्तरें । पुढें व्हावयासी बरें ॥२॥
तुका म्हणे बरें घडे । देशोदेशीं चाले कोडें ॥३॥
आमच्या मनात सदैव सत्य असते, आम्ही खोटेपणाचा किंवा ढोंगाचा संग्रह करत नाही. सर्व लोकांनी हे समजून घ्यावे की अंतःकरणातील मळ काढून टाका आणि शुद्ध भाव भरा. तुमचे पुढचे जीवन चांगले व्हावे म्हणूनच आम्ही कधी कडक आणि तीक्ष्ण शब्द वापरतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, यामुळे लोकांचे भले होईल आणि भक्तीचा प्रसार सर्वत्र होईल.
॥ अभंग २८९८ ॥ अभंग रचना
शिकवूनि हित । सोयी लावावे हे नीत ॥१॥
त्याग करूं नये खरें । ऐसें विचारावें बरें ॥ध्रु.॥
तुमचिया तोंडें । धर्माधर्म चि खंडे ॥२॥
मजसाटीं देवा । कां हो लपविला हेवा ॥३॥
जाला सावधान । त्यासी घालावें भोजन ॥४॥
तुका म्हणे पिता । वरी बाळाच्या तो हिता ॥५॥
लोकांना त्यांच्या हिताची गोष्ट शिकवून सन्मार्गाला लावणे हेच खरे नीतिमत्ततेचे काम आहे. कोणाचाही सहसा त्याग करू नये, हा विचार चांगला समजावून घ्यावा. संतांच्या मुखातून धर्माधर्माचा निर्णय होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जसा पिता आपल्या बाळाच्या हितासाठीच कटू निर्णय घेतो, तसेच संत भक्तांच्या कल्याणासाठी त्यांना सावध करतात.
॥ अभंग २८९९ ॥ अभंग रचना
सुख सुखा भेटे । मग तोडिल्या न तुटे ॥१॥
रविरिश्मकळा । नये घालितां पैं डोळां ॥ध्रु.॥
दुरि तें जवळी । स्नेहें आकाशा कवळी ॥२॥
तुका म्हणे चित्त । माझें पायीं अखंडित ॥३॥
जेव्हा एका सुखाची दुसऱ्या सुखाशी भेट होते, तेव्हा ते नाते तोडले तरी तुटत नाही. सूर्याचे किरण जसे डोळ्यात साठवता येत नाहीत, तसेच आत्मसुखाचे स्वरूप अथांग आहे. प्रेमामुळे दूर असलेली गोष्टही जवळ वाटते आणि माणूस संपूर्ण आकाशाला कवेत घेतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझे चित्त विठ्ठलाच्या चरणांशी अखंडित जोडलेले आहे.
॥ अभंग २९०० ॥ अभंग रचना
तुम्हां न पडे वेच । माझा सरेल संकोच ॥१॥
फुकासाटीं जोडे यश । येथें कां करा आळस ॥ध्रु.॥
कृपेचें भुकेलें । होय जीवदान केलें ॥२॥
तुका म्हणे शिकविलें । माझें ऐकावें विठ्ठलें ॥३॥
हे देवा, मला तुझी कृपा देण्यासाठी तुला काहीही खर्च करावा लागणार नाही, उलट माझा संकोच दूर होईल. विनासायास यश आणि भक्ती मिळत असताना तू आळस का करतोस? माझा जीव तुझ्या कृपेचा भुकेला आहे, मला दर्शन देऊन जीवदान दे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे विठ्ठला, माझी ही एवढी विनंती तू ऐकावी आणि मला दर्शन द्यावे.
भाग 28 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 30 (पुढे)