॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ तुकाराम गाथा - भाग 30 (2901 ते 3000)
अभंग 2901 ते 3000

सार्थ गाथा: भाग 30

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग २९०१ ॥ अभंग रचना
लोक म्हणती मज देव । हा तों अधर्म उपाव ॥१॥
आतां कळेल तें करीं । सीस तुझे हातीं सुरी ॥ध्रु.॥
अधिकार नाहीं । पूजा करिती तैसा कांहीं ॥२॥
मन जाणे पापा । तुका म्हणे मायबापा ॥३॥
लोक मला देव मानून माझी पूजा करतात, पण हा अत्यंत अयोग्य आणि अधर्माचा मार्ग आहे. हे पांडुरंगा, आता तुला योग्य वाटेल ते तू कर, माझे मस्तक आणि तुझ्या हातातील सुरा तुझ्याच स्वाधीन आहे. वास्तविक पाहता देव म्हणून पूजले जाण्याचा माझा काहीही अधिकार नाही. माझे मन माझे पाप पूर्णपणे जाणते, असे संत तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग २९०२ ॥ अभंग रचना
एका म्हणे भलें । आणिका सहज चि निंदिलें ॥१॥
कांहीं न करितां आयास । सहज घडले ते दोष ॥ध्रु.॥
बरें वाइटाचें । नाहीं मज कांहीं साचें ॥२॥
तुका म्हणे वाणी । खंडोनि राहावें चिंतनीं ॥३॥
माणूस सहजरीत्या एकाला चांगले म्हणतो आणि दुसऱ्याची निंदा करतो. काहीही विशेष प्रयत्न न करता हे दोष माणसाकडून सहजरीत्या घडतात. पण मला चांगल्या आणि वाईट गोष्टींचे काहीही खरेपणाने सोयरसुतक उरलेले नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, म्हणूनच व्यर्थ बोलणे पूर्णपणे थांबवून सतत भगवंताच्या चिंतनात मग्न राहावे.
॥ अभंग २९०३ ॥ अभंग रचना
आणिलें सेवटा । आतां कामा नये फांटा ॥१॥
मज आपुलेंसें म्हणा । उपरि या नारायणा ॥ध्रु.॥
वेचियेली वाणी । युक्ति अवघी चरणीं ॥२॥
तुका धरी पाय । क्षमा करवूनि अन्याय ॥३॥
हे नारायणा, आता मी माझी भक्ती आणि आयुष्य शेवटास आणले आहे, त्यामुळे आता मध्येच कोणताही फाटा किंवा अडथळा येता कामा नये. आता तू मला पूर्णपणे आपलेसे म्हणावे. मी माझी सर्व वाणी आणि बुद्धी तुझ्या चरणी अर्पण केली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी तुझे पाय घट्ट धरले आहेत आणि माझ्या सर्व अपराधांची तुझ्याकडून क्षमा करून घेत आहे.
॥ अभंग २९०४ ॥ अभंग रचना
न करा टांचणी । येथें कांहीं आडचणी ॥१॥
जिव्हा अमुप करी माप । विठ्ठल पिकला माझा बाप ॥२॥
तुका म्हणे सर्वकाळ । अवघा गोविंद गोपाळ ॥३॥
भगवन्नामाचा महिमा अथांग आहे, तिथे कोणतीही टंचाई किंवा अडचण नाही. माझी जीभ अमर्यादपणे नामस्मरण करत आहे, कारण माझे पिता विठ्ठल कृपेच्या रूपाने समृद्ध झाले आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात की, सर्व काळी आणि सर्व ठिकाणी केवळ गोविंद आणि गोपाळच भरून राहिला आहे.
॥ अभंग २९०५ ॥ अभंग रचना
तुझ्या नामाची आवडी । आम्ही विठो तुझीं वेडीं ॥१॥
आतां न वजों अणिकां ठायां । गाऊं गीत लागों पायां ॥ध्रु.॥
काय वैकुंठ बापुडें । तुझ्या प्रेमासुखापुढें ॥२॥
संतसमागममेळे । प्रेमसुखाचा सुकाळ ॥३॥
तुका म्हणे तुझ्या पायीं । जन्ममरणा ठाव नाहीं ॥४॥
हे विठ्ठला, आम्हाला तुझ्या नामाची अतिशय आवडी आहे आणि आम्ही सर्व तुझी वेडी लेकरे आहोत. आता आम्ही इतर कोणत्याही ठिकाणी जाणार नाही, फक्त तुझे गुणगान गाऊ आणि तुझ्या चरणी लीन होऊ. तुझ्या प्रेमसुखापुढे बिचारे वैकुंठ तरी काय आणि त्याची काय थोरवी? संतांच्या संगतात आणि मेळाव्यात या प्रेमसुखाचा मोठा सुकाळ असतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, तुझ्या चरणांशी आश्रय घेतल्यावर जन्ममरणाच्या फेऱ्याला जागाच उरत नाही.
॥ अभंग २९०६ ॥ अभंग रचना
साकरेच्या योगें वर्ख । राजा कागदातें देखे ॥१॥
तैसें आम्हां मानुसपण । रामनाम केण्यागुणें ॥ध्रु.॥
फिरंगीच्या योगें करी । राजा काष्ठ हातीं धरी ॥२॥
रत्नकनका योगें लाख । कंठीं धरिती श्रीमंत लोक ॥३॥
देवा देवपाट देव्हार्‍यावरी बैसे स्पष्ट ॥४॥
ब्रम्हानंदयोगें तुका । पढीयंता सज्जन लोकां ॥५॥
साखरेच्या किंवा मिठाईच्या संगतीमुळे सामान्य कागदावर लावलेल्या वरखाला राजाही आदराने पाहतो. त्याचप्रमाणे रामनामाच्या मौल्यवान व्यापाराने किंवा संगतीमुळेच आम्हा मानवांना खरे मानुषपण प्राप्त झाले आहे. तलवारीच्या मुठीमुळे राजा साध्या लाकडाला हातात धरतो आणि सोने-रत्नांच्या संगतीमुळे स्वस्त लाखेचा दागिना श्रीमंत लोक गळ्यात घालतात. देवाच्या आसनामुळे साधे लाकडी देवपाट देव्हाऱ्यावर पूजनीय ठरते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, ब्रह्मानंदाच्या आणि भक्तीच्या योगानेच मी सज्जन लोकांना प्रिय झालो आहे.
॥ अभंग २९०७ ॥ अभंग रचना
धनवंतालागीं । सर्वमान्यता आहे जगीं ॥१॥
माता पिता बंधु जन । सर्व मानिती वचन ॥ध्रु.॥
जव मोठा चाले धंदा । तंव बहिण म्हणे दादा ॥२॥
सदा शृंगारभूषणें । कांता लवे बहुमानें ॥३॥
तुका म्हणे धन । भाग्य अशाश्वत जाण ॥४॥
या जगात श्रीमंत माणसाला सर्वांकडून मान्यता आणि आदर मिळतो. आई, वडील, भाऊ आणि नातेवाईक त्याचे सर्व बोलणे प्रमाण मानतात. जोपर्यंत त्याचा धंदा किंवा व्यापार मोठा चालतो, तोपर्यंत बहीण त्याला प्रेमाने दादा म्हणते आणि पत्नी दागिने घालून त्याचा बहुमानाने आदर करते. परंतु तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे धन आणि ऐहिक भाग्य नाशवंत आणि क्षणभंगुर आहे, हे लक्षात ठेवा.
॥ अभंग २९०८ ॥ अभंग रचना
न विचारितां ठायाठाव । काय भुंके तो गाढव ॥१॥
केला तैसा लाहे दंड । खळ अविचारी लंड ॥ध्रु.॥
करावें लाताळें । ऐसें नेणे कोण्या काळें ॥२॥
न कळे उचित । तुका म्हणे नीत हित ॥३॥
स्थान आणि प्रसंगाचा विचार न करता भलत्याच ठिकाणी ओरडणारा माणूस गाढवासारखा असतो. असा अविचारी आणि दृष्ट माणूस जसे कर्म करतो, तसाच त्याला दंड मिळतो. कुठे आणि कधी दंगा किंवा भांडण करू नये, याचे भान त्याला कोणत्याही वेळी नसते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा मूर्ख माणसाला योग्य काय आणि आपले हित कशात आहे याची नीती मुळीच समजत नाही.
॥ अभंग २९०९ ॥ अभंग रचना
कंठ नामसिका । आतां कळिकाळासी धका ॥१॥
रोखा माना कीं सिका माना । रोखा सिका तत्समाना ॥ध्रु.॥
रोखा न मना सिका न मना । जतन करा नाककाना ॥२॥
सिका न मनी रावण । त्याचें केलें निसंतान ॥३॥
सिका मानी हळाहळ । जालें सर्वांगीं शीतळ ॥४॥
तुका म्हणे नाम सिका । पटीं बैसलों निजसुखा ॥५॥
माझ्या गळ्यात भगवन्नामाचा शिक्का किंवा नाममुद्रा आहे, ज्यामुळे आता कळिकाळालाही मोठा धक्का बसला आहे. भगवंताचा नामाज्ञा-रुप हुकूम किंवा शिक्का माना, कारण हे दोन्ही एकच आहेत. जो हा शिक्का मानत नाही, त्याने स्वतःचे नाक-कान जपून राहावे, म्हणजे त्याचे नुकसान निश्चित आहे. रावणाने हा भगवंताचा नियम मानला नाही, म्हणून त्याचा संपूर्ण वंश नष्ट झाला. उलट शंकराने हलाहल विष प्राशन करताना नामाचा शिक्का मानला, त्यामुळे त्यांचे सर्वांग शीतल झाले. तुकाराम महाराज म्हणतात की, नामरूपी शिक्का धारण करून मी आत्मसुखाच्या पदावर स्थिर बसलो आहे.
॥ अभंग २९१० ॥ अभंग रचना
भूतीं देव म्हणोनि भेटतों या जना । नाहीं हे भावना नरनारी ॥१॥
जाणे भाव पांडुरंग अंतरींचा । नलगे द्यावा साचा परिहार ॥ध्रु.॥
दयेसाटीं केला उपाधिपसारा । जड जीवा तारा नाव कथा ॥२॥
तुका म्हणे नाहीं पडत उपवास । फिरतसे आस धरोनियां ॥३॥
सर्व प्राणिमात्रांमध्ये देव वसलेला आहे या भावानेच मी लोकांना भेटतो, माझ्या मनात स्त्री किंवा पुरुष असा कोणताही भेद नाही. माझ्या अंतःकरणातील हा शुद्ध भाव पांडुरंग उत्तम जाणतो, त्यामुळे मला वेगळा खुलासा देण्याची गरज नाही. अज्ञानी जीवांचा उद्धार व्हावा या दयेपोटीच मी हा कीर्तनाचा प्रपंच रचला आहे, कारण भगवंताची कथा हीच या भवसागरातून तारणारी नौका आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, भगवंताच्या कृपेने मला कसलाही उपवास किंवा उणीव भासत नाही आणि मी केवळ लोकांच्या उद्धाराची आस धरून वावरत आहे.
॥ अभंग २९११ ॥ अभंग रचना
हारपल्याची नका चित्ती । धरूं खंती वांयां च ॥१॥
पावलें तें म्हणा देवा । सहज सेवा या नांवें ॥ध्रु.॥
होणार तें तें भोगें घडे । लाभ जोडे संकल्पें ॥२॥
तुका म्हणे मोकळें मन । अवघें पुण्य या नांवें ॥३॥
एखादी गोष्ट हरवली किंवा गमावली म्हणून मनात व्यर्थ वाईट वाटून घेऊ नका. जे काही प्राप्त झाले आहे, ते देवाकडूनच मिळाले आहे असे माना, यालाच सहज सेवा म्हणतात. जे होणार असते ते प्रारब्धानुसार भोगावेच लागते आणि लाभ हा भगवदिच्छेनेच होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, सर्व चिंतांपासून मुक्त आणि मोकळे मन ठेवणे हेच खरे सर्वात मोठे पुण्य आहे.
॥ अभंग २९१२ ॥ अभंग रचना
नेसणें आलें होतें गर्‍या । लोक रर्‍या करिती ॥१॥
आपणियां सावरिलें । जग भलें आपण ॥ध्रु.॥
संबंध तो तुटला येणें । जागेपणें चेष्टाचा ॥२॥
भलती सेवा होती अंगें । बारस वेगें पडिलें ॥३॥
सावरिलें नीट वोजा । दृष्टीलाजा पुढिलांच्या ॥४॥
बरे उघडिले डोळे । हळहळेपासूनि ॥५॥
तुका म्हणे विटंबना । नारायणा चुकली ॥६॥
कपडे परिधान करताना काही गफलत झाली तर लोक हसू किंवा टीका करतात. परंतु जर आपण स्वतःला सावरले आणि सुधारले, तर संपूर्ण जग आपल्याला चांगलेच दिसते. आपण आत्मज्ञानाने जागे झाल्यावर प्रपंचातील व्यर्थ चेष्टा आणि विकारांशी असलेला संबंध तुटून जातो. अज्ञानात भलतीच कर्मे घडत होती, पण आता योग्य शिस्त आणि विचार आत्मसात केला आहे. इतरांच्या आदराचा आणि मर्यादेचा विचार करून मी स्वतःला योग्य मार्गावर सावरले आहे. संसाराच्या तळमळीपासून आता माझे डोळे चांगले उघडले आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात की, भगवंताच्या कृपेने माझी होणारी विटंबना आता पूर्णपणे टळली आहे.
॥ अभंग २९१३ ॥ अभंग रचना
जिव्हा जाणे फिकें मधुर क्षार । येर मास पर हातास न कळे ॥१॥
देखावें नेत्रीं बोलावें मुखें । चित्ता सुखदुःखें कळों येती ॥ध्रु.॥
परिमळासी घ्राण ऐकती श्रवण । एकाचे कारण एका नव्हे ॥२॥
एकदेहीं भिन्न ठेवियेल्या कळा । नाचवी पुतळा सूत्रधारी ॥३॥
तुका म्हणे ऐशी जयाची सत्ता । कां तया अनंता विसरलेती ॥४॥
जीभ अळणी, गोड किंवा खारट चव ओळखू शकते, पण शरीराचे इतर मांस किंवा हात ही चव जाणू शकत नाहीत. डोळ्यांनी पाहायचे, मुखाने बोलायचे आणि चित्ताला सुख-दुःखाचा अनुभव होतो. नाकाने सुवास घ्यायचा आणि कानांनी ऐकायचे, एका इंद्रियाचे काम दुसरे इंद्रिय करू शकत नाही. एकाच शरीरात या वेगवेगळ्या कला किंवा शक्ती ठेवून तो सूत्रधार परमेश्वर या मानवी बाहुल्याला नाचवत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, ज्या ईश्वराची अशी अफाट सत्ता आहे, त्या अनंताला तुम्ही का विसरला आहात?
॥ अभंग २९१४ ॥ अभंग रचना
न लगे द्यावा जीव सहज चि जाणार । आहे तो विचार जाणा कांहीं ॥१॥
मरण जो मागे गाढवाचा बाळ । बोलिजे चांडाळ शुद्ध त्यासी ॥२॥
तुका म्हणे कई होईंल स्वहित । निधान जो थीत टाकुं पाहे ॥३॥
हा देह सहजच एक दिवस नष्ट होणार आहे, त्यामुळे त्याला स्वतःहून संपवण्याची गरज नाही; त्यापेक्षा जीवनाचा खरा विचार समजून घ्या. जो स्वतःहून मरण मागतो, तो मूर्ख आणि अत्यंत नीच विचारांचा समजावा. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हातात आलेला मानवी जन्माचा अमूल्य ठेवा जो टाकून देऊ पाहतो, त्याचे स्वतःचे हित कधी बरे होणार?
॥ अभंग २९१५ ॥ अभंग रचना
मोल वेचूनियां धुंडिती सेवका । आम्ही तरी फुका मागों बळें ॥१॥
नसतां जवळी हित फार करूं । जीव भाव धरूं तुझ्या पायीं ॥ध्रु.॥
नेदूं भोग आम्ही आपुल्या शरीरा । तुम्हांसी दातारा व्हावें म्हूण ॥२॥
कीर्ती तुझी करूं आमुचे सायास । तूं का रे उदास पांडुरंगा ॥३॥
तुका म्हणे तुज काय मागों आम्ही । फुकाचे कां ना भी म्हणसी ना ॥४॥
लोक पैसे खर्च करून नोकर शोधतात, पण आम्ही तर फुकटच तुझी सेवा करण्याची हट्टाने मागणी करत आहोत. जरी तू आमच्याजवळ नसलास, तरी आम्ही तुझे हितच गाऊ आणि आमचा जीव तुझ्या चरणी अर्पण करू. हे दात्या भगवंता, तुला प्रसन्न करून घेण्यासाठी आम्ही आमच्या शरीराला कोणतेही विषयभोग भोगू देणार नाही. तुझी कीर्ती गाण्यासाठी आम्ही सर्व कष्ट सोसू, मग हे पांडुरंगा, तू आमच्याबद्दल असा उदास का आहेस? तुकाराम महाराज म्हणतात की, आम्ही तुझ्याकडे काय मागणार? तू फक्त 'घाबरू नका' एवढे फुकटात का म्हणत नाहीस?
॥ अभंग २९१६ ॥ अभंग रचना
काय लवण कळिकेविण । एके क्षीण सागरा ॥१॥
मां हे येवढी अडचण । नारायणीं मजविण ॥ध्रु.॥
कुबेरा अटाहासे जोडी । काय कवडी कारणें ॥२॥
तुका म्हणे काचमणि । कोण गणी भांडारी ॥३॥
अभंग २९१७
समुद्रातून मिठाचा एक खडा कमी झाला म्हणून समुद्र काही क्षीण किंवा कमी होत नाही. मग माझ्यासारख्या एका अकिंचन भक्ताशिवाय त्या अथांग नारायणाला काय अडचण येणार आहे? कुबेरासारख्या धनपतीला अत्यंत कष्टाने मिळवलेल्या खजिन्यात एका कवडीचे काय महत्त्व असणार? तुकाराम महाराज म्हणतात की, ज्याच्याकडे रत्नांचे भांडार आहे, तो काचेच्या मण्याला कोण गणतो?
॥ अभंग २९१७ ॥ अभंग रचना
तुज मज नाहीं भेद । केला सहज विनोद ॥१॥
तूं माझा आकार । मी तों तूं च निर्धार ॥ध्रु.॥
मी तुजमाजी देवा । घेसी माझ्या अंगें सेवा ॥२॥
मी तुजमाजी अचळ । मजमाजी तुझें बळ ॥३॥
तूं बोलसी माझ्या मुखें । मी तों तुजमाजी सुखें ॥४॥
तुका म्हणे देवा । विपरीत ठायीं नांवा ॥५॥
हे देवा, तुझ्या आणि माझ्यात काहीही भेद नाही, हा तर आपण सहज केलेला विनोद आहे. तूच माझा आकार धारण केला आहेस आणि निश्चितपणे मीसुद्धा तुझाच अंश आहे. हे देवा, मी तुझ्यामध्येच आहे आणि माझ्या शरीराकडून तूच सेवा करून घेतोस. मी तुझ्यात अचलपणे स्थित आहे आणि माझ्यामध्ये असणारे सर्व बळ तुझेच आहे. तूच माझ्या मुखातून बोलतोस आणि मी तुझ्यात आनंदाने राहतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे देवा, तुझी आणि माझी नावे फक्त वेगवेगळ्या ठिकाणी भिन्न वाटतात, वस्तुतः आपण एकच आहोत.
॥ अभंग २९१८ ॥ अभंग रचना
वैराग्याचें भाग्य । संतसंग हा चि लाग ॥१॥
संतकृपेचे हे दीप । करी साधका निष्पाप ॥ध्रु.॥
तो चि देवभक्त । भेदाभेद नाहीं ज्यांत ॥२॥
तुका प्रेमें नाचे गाये । गाणियांत विरोन जाये ॥३॥
संतांचा सहवास मिळणे आणि भक्तीचा मार्ग सापडणे हेच वैराग्याचे खरे भाग्य आहे. संतांच्या कृपेचे हे दिवे साधकाला पूर्णपणे निष्पाप बनवतात. ज्याच्या मनात कोणताही भेदाभेद उरलेला नाही, तोच खरा देवाचा भक्त होय. तुकाराम महाराज म्हणतात की, असा भक्त प्रेमाने देवाचे गुणगान गातो, नाचतो आणि त्या गाण्यातच तल्लीन होऊन जातो.
॥ अभंग २९१९ ॥ अभंग रचना
जप तप ध्यान न लगे धारणा । विठ्ठलकीर्त्तनामाजी सर्व ॥१॥
राहें माझ्या मना दृढ या वचनीं । आणिक तें मनीं न धरावें ॥ध्रु.॥
कीर्तनसमाधि साधन ते मुद्रा । राहतील थारा धरोनियां ॥२॥
तुका म्हणे मुक्ति हरिदासांच्या घरीं । वोळगती चारी ॠद्धिसिद्धि ॥३॥
जप, तप, ध्यान किंवा धारणा यांसारख्या कठीण साधनांची काहीही गरज नाही, कारण विठ्ठलाच्या कीर्तनातच सर्वकाही सामावलेले आहे. हे माझ्या मना, तू या वचनावर दृढ विश्वास ठेव आणि मनात दुसरा कोणताही विचार आणू नकोस. कीर्तन हीच खरी समाधी आणि सर्वात श्रेष्ठ साधन मुद्रा आहे, ती साधकाला स्थिर करते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हरिदासांच्या घरी मुक्ती आणि सर्व ऋद्धी-सिद्धी दासींसारख्या सेवेत हजर असतात.
॥ अभंग २९२० ॥ अभंग रचना
नाहीं तुज कांहीं मागत संपत्ती । आठवण चित्ती असों द्यावी ॥१॥
सरलिया भोग येईंल सेवटीं । पायापें या भेटी अनुसंधानें ॥ध्रु.॥
आतां मजसाटीं याल आकारास । रोकडी हे आस नाहीं देवा ॥२॥
तुका म्हणे मुखीं असो तुझें नाम । देईंल तो श्रम देवो काळ ॥३॥
हे देवा, मी तुझ्याकडे कोणतीही धनसंपत्ती मागत नाही, फक्त माझ्या चित्तात तुझी सतत आठवण राहू दे. जेव्हा माझे प्रारब्धभोग संपतील, तेव्हा शेवटी तुझ्या चरणी माझी भेट व्हावी आणि हे अनुसंधान टिकून राहावे. आता माझ्यासाठी तू सगुण आकार घेऊन धावून यावेस, अशी माझी कोणतीही लौकिक आस नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझ्या मुखात फक्त तुझे नाम असो, मग काळाने मला कितीही कष्ट दिले तरी मी ते सहन करीन.
॥ अभंग २९२१ ॥ अभंग रचना
हितावरी यावें । कोणी बोलिलों या भावें ॥१॥
नव्हे विनोदउत्तर । केले रंजवाया चार ॥ध्रु.॥
केली अटाअटी । अक्षरांची देवासाटीं ॥२॥
तुका म्हणे खिजों । नका जागा येथें निजों ॥३॥
लोकांनी स्वतःच्या कल्याणाच्या मार्गावर यावे, याच भावनेने मी हे सर्व बोललो आहे. हे केवळ कोणाचे मनोरंजन करण्यासाठी किंवा विनोदी उत्तरे देण्यासाठी केलेले बोलणे नाही. भगवंताची प्राप्ती व्हावी म्हणूनच मी या शब्दांची आणि अक्षरांची पराकाष्ठा केली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझ्या या बोलण्याचा राग मानू नका आणि अज्ञानाच्या झोपेत न राहता आत्मज्ञानाने जागे व्हा.
॥ अभंग २९२२ ॥ अभंग रचना
संचित प्रारब्ध क्रियमाण । अवघा जाला नारायण ॥१॥
नाहीं आम्हांसी संबंधु । जरा मरण कांहीं बाधु ॥ध्रु.॥
द्वैताद्वैतभावें । अवघें व्यापियेलें देवें ॥२॥
तुका म्हणे हरि । आम्हांमाजी क्रीडा करी ॥३॥
संचित, प्रारब्ध आणि क्रियमाण हे तिन्ही कर्मभोग आता आमच्यासाठी साक्षात नारायणस्वरूप झाले आहेत. त्यामुळे आता आम्हाला म्हातारपण किंवा मृत्यूची कोणतीही बाधा उरलेली नाही. द्वैत आणि अद्वैत या सर्व भावांमध्ये देवानेच हे संपूर्ण जग व्यापून टाकले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, तो हरी आता आमच्यामध्येच आनंदाने क्रीडा करत आहे.
॥ अभंग २९२३ ॥ अभंग रचना
नेणे करूं सेवा । पांडुरंगा कृपाळुवा ॥१॥
धांवें बुडतों मी काढीं । सत्ता आपुलिया ओढी ॥ध्रु.॥
क्रियाकर्महीन । जालों इंद्रियां अधीन ॥२॥
तुका विनंती करी । वेळोवेळां पाय धरी ॥३॥
हे दयाळू पांडुरंगा, मला तुझी सेवा कशी करावी हे समजत नाही. मी संसाराच्या भवसागरात बुडत आहे, तू तुझ्या अधिकाराने आणि सत्तेने धावून येऊन मला बाहेर काढ. मी कोणत्याही सत्कर्माने युक्त नाही आणि इंद्रियांच्या आहारी गेलो आहे. तुकाराम महाराज विनंती करतात की, मी वारंवार तुझे पाय धरून तुलाच आळवतो आहे.
॥ अभंग २९२४ ॥ अभंग रचना
जयापासोनि सकळ । महीमंडळ जालें ॥१॥
तो एक पंढरीचा राणा । नये श्रुती अनुमाना ॥ध्रु.॥
विवादती जयासाठीं । जगजेटी तो विठ्ठल ॥२॥
तुका म्हणे तो आकळ । आहे सकळव्यापक ॥३॥
ज्या परमेश्वरापासून ही संपूर्ण पृथ्वी आणि ब्रह्मांड निर्माण झाले आहे, तोच पंढरीचा राजा विठ्ठल आहे, जो वेदांच्या तर्कालाही सहजासहजी मानवत नाही. ज्याच्या स्वरूपाबद्दल विद्वान आपापसात वाद घालतात, तोच संपूर्ण जगाचा मालक विठ्ठल आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, तो तर्काच्या पलीकडचा (आकळ) असून सर्व चराचरात व्यापून राहिला आहे.
॥ अभंग २९२५ ॥ अभंग रचना
नाहीं रूप नाहीं नांव । नाहीं ठाव धराया ॥१॥
जेथें जावें तेथें आहे । विठ्ठल मायबहीण ॥ध्रु.॥
नाहीं आकार विकार । चराचर भरलेंसे ॥२॥
नव्हे निर्गुण सगुण । जाणे कोण तयासी ॥३॥
तुका म्हणे भावाविण । त्याचें मन वोळेना ॥४॥
ज्याला विशिष्‍ट रूप नाही, नाव नाही आणि राहण्यासाठी एकच स्थान नाही, तो विठ्ठल आई आणि बहिणीसारखा प्रेमळ असून मी जिथे जाईन तिथे उपस्थित आहे. त्याला कोणताही भौतिक आकार किंवा विकार नाही, तरीही तो सर्व चराचरात भरून राहिला आहे. तो केवळ सगुण किंवा केवळ निर्गुण नसून अतिशय गूढ आहे, त्याला कोण पूर्णपणे जाणू शकेल? तुकाराम महाराज म्हणतात की, भक्ताच्या निष्ठावंत भावाशिवाय त्याचे मन कधीही द्रवत नाही.
॥ अभंग २९२६ ॥ अभंग रचना
आहे सकळां वेगळा । खेळे कळा चोरोनि ॥१॥
खांबसुत्राचिये परी । देव दोरी हालवितो ॥ध्रु.॥
आपण राहोनि निराळा । कैसी कळा नाचवी ॥२॥
जेव्हां असुडितो दोरी । भूमीवरी पडे तेव्हां ॥३॥
तुका म्हणे तो जाणावा । सखा करावा आपुला ॥४॥
तो परमेश्वर सर्वांपेक्षा वेगळा असून गुपचूप आपल्या अद्भुत लीला खेळत असतो. लाकडी बाहुल्यांच्या खेळाप्रमाणे तो देव पाठीमागे राहून सर्वांच्या जीवनाची दोरी हालवत असतो. स्वतः अलिप्त आणि निराळा राहून तो या सृष्टीची कशी सुंदर कला नाचवतो पाहा. पण जेव्हा तो आयुष्याची दोरी ओढून घेतो किंवा सोडतो, तेव्हा ही बाहुली जमिनीवर कोसळते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा सर्वसमर्थ देवाला ओळखावे आणि त्यालाच आपला खरा सखा बनवावे.
॥ अभंग २९२७ ॥ अभंग रचना
आतां पुढें मना । चाली जाली नारायणा ॥१॥
येथें राहिलें राहिलें । कैसें गुंतोनि उगलें ॥ध्रु.॥
भोवतें भोंवनी । आलियांची जाली धणी ॥२॥
तुका म्हणे रंग रंग । रंगलें पांडुरंगे ॥३॥
हे नारायणा, आता माझे मन पूर्णपणे तुझ्या मार्गावर चालू लागले आहे. पूर्वी ते संचिताच्या मोहात कसे शांतपणे अडकून पडले होते. परंतु आता तुझ्या नामस्मरणाच्या वर्तुळात येणाऱ्या सर्वांची तृप्ती झाली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझे सर्व जीवन आता पांडुरंगाच्या भक्तीच्या रंगात पूर्णपणे रंगून गेले आहे.
॥ अभंग २९२८ ॥ अभंग रचना
आळस पाडी विषयकामीं । शक्ती देई तुझ्या नामीं ॥१॥
हे चि विनवणी विनवणी । विनविली धरा मनीं ॥ध्रु.॥
आणिक वचना मुकी वाणी । तुमच्या गर्जो द्यावी गुणीं ॥२॥
तुका म्हणे पाय डोळां । पाहें एरवी अंधळा ॥३॥
हे देवा, विषयांच्या आणि संसाराच्या कामात माझ्या मनात आळस निर्माण कर, पण तुझ्या नामस्मरणासाठी मला भरपूर शक्ती दे. माझी हीच एक नम्र विनंती तू आपल्या मनात धरून ठेव. माझी वाणी इतर व्यर्थ गोष्टी बोलण्यासाठी मुकी होवो आणि केवळ तुझ्या गुणांचे गर्जन करण्यातच मग्न राहो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझे डोळे फक्त तुझे चरण पाहतील, अन्यथा मी इतरांसाठी अंधळाच आहे.
॥ अभंग २९२९ ॥ अभंग रचना
कोण वेची वाणी । आतां क्षुल्लका कारणीं ॥१॥
आतां हें चि काम करूं । विठ्ठल हृदयांत धरूं ॥ध्रु.॥
नेंदाविया वृत्ति । आतां उठों चि बहुती ॥२॥
उपदेश लोकां । करूनी वेडा होतो तुका ॥३॥
आता क्षुल्लक आणि व्यर्थ गोष्टींसाठी आपली वाणी कोण खर्च करेल? आता आम्ही एकच काम करू, विठ्ठलाला सतत आमच्या हृदयात धारण करू. आमच्या मनोवृत्तीला आता भटकू देणार नाही आणि संसाराच्या मोहात पडणार नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, लोकांना फक्त कोरडा उपदेश करून शेवटी मी स्वतःच वेडा ठरत होतो, त्यामुळे आता मी पूर्णपणे नामातच लीन होतो.
॥ अभंग ३९३० ॥ अभंग रचना
मागेन तें एक तुज । देई विचारोनि मज ॥१॥
नको दुर्जनांचा संग । क्षणक्षणा चित्तभंग ॥ध्रु.॥
जन्म घेईंन मी नाना । बहु सोसीन यातना ॥२॥
रंक होईंन दीनांचा । घायें देहपात साचा ॥३॥
तुका म्हणे हें चि आतां । देई देई तूं सर्वथा ॥४॥
हे देवा, मी तुझ्याकडे विचारपूर्वक एकच गोष्ट मागत आहे, ती तू मला दे. मला दुर्जनांची संगती कधीही देऊ नकोस, कारण त्यांच्या संगतीने क्षणोक्षणी चित्त विचलित होते. मी अनेक जन्मांत जन्म घेईन आणि खूप यातना सोशीन, गरिबांचा रंक होईन आणि देहाला होणारे कष्टही सहन करीन. पण तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे देवा, मला दुर्जनांचा संग न देण्याचे वरदान तू मला नक्की दे.
॥ अभंग २९३१ ॥ अभंग रचना
जाणसी उचित । पांडुरंगा धर्मनीत ॥१॥
तरि म्यां बोलावें तें काईं । सरे ऐसें तुझे पायीं ॥ध्रु.॥
पालटती क्षणें । संचितप्रारब्धक्रियमाण ॥२॥
तुका म्हणे सत्ता । होसी सकळ करिता ॥३॥
हे पांडुरंगा, काय योग्य आहे आणि काय नीतिमत्ता आहे हे तू उत्तम जाणतोस. मग मी तुझ्यापुढे वेगळे काय बोलावे? तुझ्या चरणी माझे सर्व बोलणे समर्पित असो. तुझ्या एका कृपादृष्टीने माणसाचे संचित, प्रारब्ध आणि क्रियमाण क्षणार्धात बदलून जाते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, या संपूर्ण विश्वाचा कर्ता आणि सर्व सत्ता असणारा तूच आहेस.
॥ अभंग २९३२ ॥ अभंग रचना
तुम्ही कांटाळलां तरी । आम्हां न सोडणें हरी ॥१॥
जावें कवणिया ठाया । सांगा विनवितों पायां ॥ध्रु.॥
केली जिवा साटी । आतां सुखें लागा पाठी ॥२॥
तुका म्हणे ठाव । न सोडणें हा चि भाव ॥३॥
हे हरी, तू जरी आम्हाला कंटाळलास तरी आम्ही तुझे चरण सोडणार नाही. तूच सांग, तुला सोडून आम्ही दुसऱ्या कोणत्या ठिकाणी जावे? मी तुझ्या चरणी लीन होऊन विनंती करतो. आम्ही आमच्या जिवाचे रान करून तुझ्यावर भक्ती केली आहे, आता तू आनंदाने आमच्या पाठीशी राहा. तुकाराम महाराज म्हणतात की, तुझे पाय कधीही न सोडणे हाच माझा पक्का भाव आहे.
॥ अभंग २९३३ ॥ अभंग रचना
येउनि संसारीं । मी तों एक जाणें हरी ॥१॥
नेणें आणिक कांहीं धंदा । नित्य ध्यातसें गोविंदा ॥ध्रु.॥
कामक्रोधलोभस्वार्थ । अवघा माझा पंढरिनाथ ॥२॥
तुका म्हणे एक । धणी विठ्ठल मी सेवक ॥३॥
या संसारात जन्माला येऊन मी फक्त एका हरीलाच ओळखतो. मला नामस्मरणाशिवाय दुसरा कोणताही उद्योग किंवा धंदा आठवत नाही, मी नित्य गोविंदाचे ध्यान करतो. माझे सर्व काम, क्रोध, लोभ आणि स्वार्थ आता माझा पंढरीनाथच झाला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझा एकच मालक विठ्ठल आहे आणि मी त्याचा नम्र सेवक आहे.
॥ अभंग २९३४ ॥ अभंग रचना
सर्वपक्षीं हरि साहेसखा जाला । ओल्या अंगणीच्या कल्पलता त्याला ॥१॥
सहजचाली चालतां पायवाटे । चिंतामणींसमान होती गोटे ॥२॥
तुका तरी सहज बोले वाणी । त्याचे घरीं वेदांत वाहे पाणी ॥३॥
ज्याला सर्व बाजूंनी हरीच आपला पाठीराखा आणि सखा झाला आहे, त्याच्या घरातील अंगणातील साध्या वेलीही कल्पवृक्षासारख्या फलदायी होतात. अशा भक्ताने सहज पायवाटेने चालताना पायाखाली येणारे दगड-गोटेही चिंतामणीसारखे मोलाचे बनतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जो सहज वाणीने भगवंताचे गुण गातो, त्याच्या घरी वेदांत स्वतः पाणी वाहण्याचे काम करतो.
॥ अभंग २९३५ ॥ अभंग रचना
काय पुण्य ऐसें आहे मजपाशीं । तांतडी धांवसी पांडुरंगा ॥१॥
काय ऐसा भक्त वांयां गेलों थोर । तूं मज समोर होसी वेगा ॥ध्रु.॥
काय कष्ट माझे देखिली चाकरी । तो तूं झडकरी पाचारिशी ॥२॥
कोण मी नांवाचा थोर गेलों मोटा । अपराधी करंटा नारायणा ॥३॥
तुका म्हणे नाहीं ठाउकें संचित । येणें जन्महित नाहीं केलें ॥४॥
हे पांडुरंगा, माझ्याकडे असे कोणते मोठे पुण्य आहे की तू माझ्यासाठी इतक्या घाईने धावून येतोस? मी असा कोणता मोठा भक्त आहे की तू इतक्या वेगाने माझ्यासमोर उभा राहतोस? तू माझे कसले कष्ट किंवा सेवा पाहिलीस की मला इतक्या प्रेमाने हाक मारतोस? हे नारायणा, मी कोण इतका मोठा आहे? मी तर एक अपराधी आणि कमनशिबी जीव आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मला माझे संचित काय आहे हे माहीत नाही, कारण या जन्मात मी स्वतःचे कोणतेही हित साधलेले नाही.
॥ अभंग २९३६ ॥ अभंग रचना
आमुचिया भावें तुज देवपण । तें कां विसरोन राहिलासी ॥१॥
समर्थासी नाहीं उपकारस्मरण । दिल्या आठवण वांचोनियां ॥ध्रु.॥
चळण वळण सेवकाच्या बळें । निर्गुणाच्यामुळें सांभाळावें ॥२॥
तुका म्हणे आतां आलों खंडावरी । प्रेम देउनि हरी बुझवावें ॥३॥
आमच्या निष्ठावंत भावामुळेच तुला देवपण प्राप्त झाले आहे, हे तू का विसरून राहिला आहेस? समर्थ किंवा मोठ्या लोकांना आठवण करून दिल्याशिवाय उपकारांचे स्मरण राहत नाही. जसे राजाचे वर्चस्व त्याच्या सेवकांच्या बळावर असते, तसेच तू निर्गुण असूनही तुझ्या भक्तांचा सांभाळ करणे तुझे कर्तव्य आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आता मी करारावर किंवा अंतिम टप्प्यावर आलो आहे, त्यामुळे हे हरी, मला तुझे प्रेम देऊन माझे समाधान कर.
॥ अभंग २९३७ ॥ अभंग रचना
आम्ही मेलों तेव्हां देह दिला देवा । आतां करूं सेवा कोणाची ॥१॥
सूत्रधारी जैसा हालवितो कळा । तैसा तो पुतळा नाचे छंदें ॥ध्रु.॥
बोलतसें जैसें बोलवितो देव । मज हा संदेह कासयाचा ॥२॥
पाप पुण्य ज्याचें तो चि जाणें कांहीं । संबंध हा नाहीं आम्हांसवें ॥३॥
तुका म्हणे तुम्ही आइका हो मात । आम्ही या अतीत देहाहूनी ॥४॥
आम्ही आमचा अहंभाव मारून हा देह देवाला अर्पण केला आहे, आता आम्ही दुसऱ्या कोणाची सेवा करणार? जसा सूत्रधार दोरी हालवून लाकडी बाहुलीला नाचवतो, तसा हा देह देवाच्या इच्छेनेच सर्व हालचाली करतो. देव जसे माझ्याकडून बोलवून घेतो तसेच मी बोलतो, यात मला कसलाही संशय उरलेला नाही. पाप आणि पुण्य ज्याचे त्यालाच ठाऊक, कारण आमचा आता या देहाशी आणि त्याच्या कर्मांशी काहीही संबंध उरलेला नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे लोकांनो ऐका, आम्ही आता या देहाच्या आणि संसाराच्या पलीकडे गेलो आहोत.
॥ अभंग २९३८ ॥ अभंग रचना
लागों नेदीं बोल पायां तुझ्या हरी । जीव जावो परि न करीं आण ॥१॥
परनारी मज रखुमाईंसमान । वमनाहूनि धन नीच मानीं ॥२॥
तुका म्हणे याची लाज असे कोणा । सहाकारी दीना ज्याची तया ॥३॥
हे हरी, मी तुझ्या पायाला कधीही कसला कलंक किंवा दोष लागू देणार नाही; माझा जीव गेला तरी मी माझी शपथ मोडणार नाही. परस्त्री मला साक्षात रुक्मिणीमातेसारखी पूजनीय आहे आणि दुसऱ्याचे धन मी ओकाtext/उच्छिष्टापेक्षाही नीच मानतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, या माझ्या व्रताची आणि भक्तीची लाज त्या दीनांच्या नाथालाच आहे, जो नेहमी गरिबांचा पाठीराखा असतो.
॥ अभंग २९३९ ॥ अभंग रचना
हे चि भेटी साच रूपाचा आठव । विसावला जीव आवडीपें ॥१॥
सुखाचें भातुकें करावें जतन । सेविल्या ताहान भूक जाय ॥ध्रु.॥
दुरील जवळी आपण चि होतें । कवळिलें चित्ते जिवापासीं ॥२॥
तुका म्हणे नाम घेतों वेळोवेळां । होतील सकळा शीतळा नाडी ॥३॥
भगवंताच्या सत्य रूपाचे स्मरण होणे हीच खरी भेट आहे, यामुळे माझा जीव त्याच्या प्रेमात पूर्णपणे विसावला आहे. या भक्तीच्या आणि सुखाच्या शिदोरीचे जतन करावे, कारण तिचे सेवन केल्यावर संसाराची सर्व तहान-भूक पळून जाते. दूर असलेली गोष्टही भक्तीच्या जोरावर आपल्या चित्तात जवळ येते आणि जिवाच्या जवळ सामावते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी वारंवार भगवंताचे नाम घेतो, ज्यामुळे माझ्या सर्व नाड्या आणि इंद्रिये शीतल होतात.
॥ अभंग २९४० ॥ अभंग रचना
आपुलिया बळें नाहीं मी बोलत । सखा भगवंत वाचा त्याची ॥१॥
साळुंकी मंजूळ बोलतसे वाणी । शिकविता धणी वेगळाची ॥ध्रु.॥
काय म्यां पामरें बोलावीं उत्तरें । परि त्या विश्वंभरें बोलविलें ॥२॥
तुका म्हणे त्याची कोण जाणे कळा । चालवी पांगळा पायांविण ॥३॥
मी माझ्या स्वतःच्या सामर्थ्याने बोलत नाही, तर माझा सखा भगवंतच माझी वाणी बनून बोलत आहे. पिंजऱ्यातील साळुंकी मंजूळ बोलते खरी, पण तिला शिकवणारा तिचा धनी वेगळाच असतो. माझ्यासारख्या पामराने काय उत्तरे द्यावीत? पण त्या विश्वंभरानेच माझ्याकडून हे सर्व बोलवून घेतले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, त्या ईश्वराची अगाध लीला कोण जाणू शकेल? तो पायांशिवाय पांगळ्यालाही चालवण्याचे सामर्थ्य देतो.
॥ अभंग २९४१ ॥ अभंग रचना
हित सांगे तेणें दिलें जीवदान । घातकी तो जाण मनामागें ॥१॥
बळें हे वारावे अधर्म करितां । अंधळें चालतां आडरानें ॥ध्रु.॥
द्रव्य देऊनियां धाडावें तीर्थासी । नेदावें चोरासी चंद्रबळ ॥२॥
तुका म्हणे ऐसें आहे हें पुराणीं । नाहीं माझी वाणी पदरींची ॥३॥
जो आपले खरे हित सांगतो त्याने आपल्याला जीवनदान दिले आहे असे समजावे, तर जो मनाच्या भलत्याच वासनांमागे धावतो तो स्वतःचा घात करतो. एखादा आंधळा माणूस आडरानी जात असेल किंवा अधर्म करत असेल, तर त्याला हट्टाने रोखले पाहिजे. माणसाने स्वतःजवळील द्रव्य देऊन सत्पात्री तीर्थयात्रेला मदत करावी आणि चोराला चोरी करण्यासाठी मदत करू नये. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे सर्व पुराणांमध्ये सांगितले आहे, मी माझ्या पदरचे काहीही सांगत नाही.
॥ अभंग २९४२ ॥ अभंग रचना
ऐसा घेई कां रे संन्यास । करीं संकल्पाचा नास ॥१॥
मग तूं राहें भलते ठायीं । जनीं वनीं खाटे भोईं ॥ध्रु.॥
तोडीं जाणिवेची कळा । होई वृत्तीसी वेगळा ॥२॥
तुका म्हणणे नभा । होई आणुचा ही गाभा ॥३॥
अरे मानवा, तू असा खरा संन्यास घे की ज्यामुळे तुझ्या मनातील सर्व ऐहिक संकल्पांचा आणि वासनांचा नाश होईल. असा संन्यास घेतल्यानंतर तू कुठेही राहिलास—लोकांत, अरण्यात किंवा पालखीचा भोई झालास तरी काही फरक पडत नाही. तुझ्या अहंकार आणि पंडितपणाची जाणीव तोडून टाक आणि सांसारिक मनोवृत्तीपासून अलिप्त हो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, तू आकाशासारखा व्यापक आणि अणूच्या गाभ्यासारखा सूक्ष्म होऊन भगवंताशी एकरूप हो.
॥ अभंग २९४३ ॥ अभंग रचना
सोळा सहस्र होऊं येतें । भरलें रितें आम्हापें ॥१॥
ऐसे तुम्हां ठायाठाव । देव म्हुण संपादे ॥ध्रु.॥
कैची चिरामध्यें चिरे । मना बरें आलें तें ॥२॥
तुका म्हणे पांडुरंगा । अंगलगा भिन्न करा ॥३॥
सोळा हजार गोपींचा किंवा विषयांचा पसारा तुझ्याभोवती असला, तरी आमच्यासाठी ते सर्व रिक्त आणि व्यर्थ आहे. अशा प्रकारे देव म्हणून मानल्या जाणाऱ्या ठिकाणीही केवळ बाह्य देखावाच पाहायला मिळतो. दगडांमध्ये दगड रचून भिंत बनवावी तसे मनात येईल ते तर्क लोक मांडतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे पांडुरंगा, आता तुझ्याशी जोडल्या गेलेल्या मला या संसाराच्या मोहापासून वेगळे कर.
॥ अभंग २९४४ ॥ अभंग रचना
इहलोकीं आम्हां भूषण अवकळा । भोपळा वाकळा आणि भिक्षा ॥१॥
निमोली संपदा भयविरहित । सर्वकाळ चत्ति समाधान ॥ध्रु.॥
छिद्राचा आश्रम उंदीरकुळवाडी । धन नाम जोडी देवाचें तें ॥२॥
तुका म्हणे एक सेवटीं राहाणें । वर्ततों या जना विरहित ॥३॥
या मृत्युलोकात भिक्षा मागणे, पांघरण्यासाठी वाकळ आणि पाण्याचे भांडे म्हणून वाळलेला भोपळा असणे हीच आमची खरी शोभा आहे. आमची संपत्ती निष्काम आणि भयमुक्त आहे, ज्यामुळे आमचे चित्त नेहमी समाधानी असते. छताला छिद्र असलेली झोपडी आणि उंदरांचा सहवास असला, तरी देवाचे नाम हेच आमचे खरे धन आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, शेवटी एकांतामध्ये राहून मी जगाच्या मोहापासून अलिप्त राहून जीवन जगतो.
॥ अभंग २९४५ ॥ अभंग रचना
आम्ही भाग्याचे भाग्याचे । आम्हां तांबे भोपळ्याचे॥१॥
लोकां घरीं गाईं म्हैसी । आम्हां घरीं उंदीरघुसी ॥ध्रु.॥
लोकां घरीं हत्ती घोडे । आम्हां आधोडीचे जोडे ॥२॥
तुका म्हणे आम्ही सुडके । आम्हां देखोन काळ धाके ॥३॥
आम्ही अतिशय भाग्याचे आहोत, कारण आमच्याकडे पाण्यासाठी भोपळ्याचे तांबे आहेत. लोकांच्या घरी गाई आणि म्हशी असतात, तर आमच्या घरी उंदीर आणि घुशींचा वास असतो. लोकांच्या घरी हत्ती आणि घोडे असतात, तर आमच्या पायांत फाटक्या चपला असतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आम्ही अकिंचन आणि निरिच्छ असल्यामुळे आम्हाला पाहून स्वतः काळसुद्धा घाबरतो.
॥ अभंग २९४६ ॥ अभंग रचना
गाऊं नेणें कळा कुसरी । कान धरोनि म्हणें हरी ॥१॥
माझ्या बोबडिया बोला । चित्ती द्यावें बा विठ्ठला ॥ध्रु.॥
मज हंसतील लोक । परि मी गाईंन निःशंक ॥२॥
तुझे नामीं मी निर्लज्ज । काय जनासवें काज ॥३॥
तुका म्हणे माझी विनंती । तुम्ही परिसा कमळापती ॥४॥
मला संगीताची कला किंवा कौशल्याने गाणे येत नाही, मी फक्त नम्रतेने कान धरून 'हरी हरी' म्हणतो. हे विठ्ठला, माझ्या या बोबड्या शब्दांकडे तू प्रेमाने लक्ष दे. लोक मला हसतील, पण मी अजिबात शंका न बाळगता तुझे नाम गात राहीन. तुझ्या नामाच्या गजरात मी निर्लज्ज झालो आहे, मला जगाच्या टीकेशी काहीही देणेघेणे नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे कमलापती पांडुरंगा, तू माझी ही नम्र विनंती ऐकून घे.
॥ अभंग २९४७ ॥ अभंग रचना
विष पोटीं सर्वा । जन भीतें तया दर्पा ॥१॥
पंच भूतें नाहीं भिन्न । गुण दुःख देती शीण ॥ध्रु.॥
चंदन प्रिय वासें । आवडे तें जातीऐसें ॥२॥
तुका म्हणे दाणा । कुचर मिळो नये अन्ना ॥३॥
सापाच्या पोटात विष असते, म्हणून लोक त्याच्या प्रभावाला आणि गर्वाला घाबरतात. माणसाचे शरीरही पंचमहाभूतांपासून बनलेले आहे, पण त्याचे वाईट गुणच त्याला दुःख आणि त्रास देतात. चंदनाचा सुगंध प्रत्येकाला प्रिय वाटतो, कारण तो आपल्या श्रेष्ठ गुणांमुळे सर्वांना आवडतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, चांगल्या अन्नात जसा न शिजणारा कडक दाणा मिसळू नये, तसेच सज्जनांच्या संगतीत दुष्टांचा प्रवेश होऊ नये.
॥ अभंग २९४८ ॥ अभंग रचना
देव अवघें प्रतिपादी । वंदी सकळां एक निंदी ॥१॥
तेथें अवघें गेलें वांयां । विष घास एके ठायां ॥ध्रु.॥
सर्वांग कुरवाळी । उपटी एकच रोमावळी ॥२॥
तुका म्हणे चत्ति । नाहीं जयाचें अंकित ॥३॥
एखादा माणूस सर्व देवांची पूजा करतो आणि सर्वांना वंदन करतो, पण एकाची निंदा करतो, तर त्याचे सर्व पुण्य व्यर्थ जाते; जसे अन्नाच्या ताटात विषाचा एकच घास पडला तरी सर्व अन्न विषारी होते. एखाद्याचे सर्वांग कुरवाळायचे आणि अचानक त्याच्या शरीराचे एक केस जोरात उपटायचे, तसाच हा प्रकार आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, ज्याचे चित्त देवाला पूर्णपणे समर्पित नाही, त्याची भक्ती अशीच निष्फळ ठरते.
॥ अभंग २९४९ ॥ अभंग रचना
मज माझा उपदेश । आणिकां नये याचा रीस ॥१॥
तुम्ही अवघे पांडुरंग । मी च दुष्ट सकळ चांग ॥ध्रु.॥
तुमचा मी शरणागत । कांहीं करा माझें हित ॥२॥
तुका पाय धरी । मी हें माझें दुर करीं ॥३॥
मी स्वतःलाच उपदेश करत आहे, त्यामुळे इतरांनी याचा राग मानू नये. तुम्ही सर्वजण मला पांडुरंगस्वरूपात दिसता, तुमच्यात सर्व चांगले आहे आणि मीच एक दुष्ट आहे. मी तुम्हा सर्वांना शरण आलो आहे, तुम्ही माझे हित साधा. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी सर्वांचे पाय धरतो आणि माझ्या मनातील 'मी' आणि 'माझे' हा अहंकार दूर करतो.
॥ अभंग २९५० ॥ अभंग रचना
जाणे त्याचें वर्म नेणे त्याचें कर्म । केल्याविण धर्म नेणवती ॥१॥
मैथुनाचें सुख सांगितल्या शून्य । अनुभवाविण कळूं नये ॥२॥
तुका म्हणे जळो शाब्दिक हें ज्ञान । विठोबाची खूण विरळा जाणे ॥३॥
ज्याला धर्माचे खरे मर्म माहीत असते, तो बाह्य कर्मांचा कर्मकांड करत बसत नाही; कारण प्रत्यक्ष आचरण केल्याशिवाय धर्म समजत नाही. विषयसुखाचा अनुभव फक्त सांगितल्याने समजत नाही, अनुभवाशिवाय त्याचे मर्म कळत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे केवळ तोंडी असणारे शब्दज्ञान जळून जावो, कारण विठोबाची खरी आत्मिक खूण एखादा विरळा भक्तच जाणतो.
॥ अभंग २९५१ ॥ अभंग रचना
अभिमानी पांडुरंग । गोवा काशाचा हो मग ॥१॥
अनुसरा लवलाहीं । नका विचार करूं कांहीं ॥ध्रु.॥
कोठें राहतील पापें । जालिया हो अनुतापें ॥२॥
तुका म्हणे ये चि घडी । उभ्या पाववील थडी ॥३॥
पांडुरंग स्वतः भक्तांचा पाठीराखा आणि अभिमानी आहे, मग आपल्याला संसाराची भीती किंवा अडचण कसली? कोणताही विचार न करता लगेच त्याला शरण जा. माणसाला पश्चात्ताप झाल्यावर त्याची पापे कुठे टिकून राहू शकतील? ती नष्ट होतील. तुकाराम महाराज म्हणतात की, तो भगवंत याच क्षणी तुम्हाला संसाराच्या भवसागरातून पैलतीराला पोहोचवेल.
॥ अभंग २९५२ ॥ अभंग रचना
तुझें वर्म हातीं । दिलें सांगोनियां संतीं ॥१॥
मुखीं नाम धरीन कंठीं । अवघा सांटवीन पोटीं ॥ध्रु.॥
नवविधा वेढिन आधीं । सांपडलासी भावसंधी ॥२॥
तुका म्हणे बळिये गाढे । कळिकाळ पायां पडे ॥३॥
हे देवा, संतांनी तुला वश करण्याचे गुप्त मर्म माझ्या हातात देऊन टाकले आहे. मी मुखात तुझे नाम धरेन आणि तुला माझ्या हृदयात साठवून ठेवीन. नवविधा भक्तीच्या जाळ्यात तुला आधी घेरून टाकीन, आता तू माझ्या भावाच्या सापळ्यात पकडला गेला आहेस. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा भक्तीच्या बळाने कळिकाळही आमच्या पाया पडू लागतो.
॥ अभंग २९५३ ॥ अभंग रचना
माझ्या मना लागो चाळा । पहावया विठ्ठला डोळां॥१॥
आणीक नाही चाड । न लगे संसार हा गोड ॥ध्रु.॥
तरि च फळ जन्मा आलों । सरता पांडुरंगीं जालों ॥२॥
तुका म्हणे देवा । देई चरणांची सेवा ॥३॥
माझ्या मनाला डोळ्यांनी विठ्ठलाला पाहण्याचा ध्यास आणि छंद लागो. मला इतर कशाचीही आवडी नाही आणि हा संसारही गोड वाटत नाही. मी पांडुरंगाच्या चरणी समर्पित झालो तरच माझ्या मानवी जन्माचे सार्थक होईल. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे देवा, मला केवळ तुझ्या चरणांची नित्य सेवा दे.
॥ अभंग २९५४ ॥ अभंग रचना
अवघें जेणें पाप नासे । तें हें असे पंढरीसी ॥१॥
गात जागा गात जागा । प्रेम मागा विठ्ठला ॥ध्रु.॥
अवघी सुखाची च राशी । पुंडलिकाशीं वोळली हे ॥२॥
तुका म्हणे जवळी आलें । उभे ठालें समचरणीं ॥३॥
ज्यामुळे माणसाचे सर्व पाप पूर्णपणे नष्ट होते, ते पवित्र स्थान पंढरपुरात आहे. तिथे भगवंताचे नाम गात जागे व्हा आणि विठ्ठलाकडे केवळ प्रेमाची मागणी करा. ही संपूर्ण सुखाची रास भक्त पुंडलिकाच्या भक्तीमुळे इथे प्रकट झाली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी देवाच्या जवळ आलो आहे आणि तो दोन समान चरणांवर विटेवर उभा राहिलेला दिसत आहे.
॥ अभंग २९५५ ॥ अभंग रचना
देह तुझ्या पायीं । ठेवूनि जालों उतराईं ॥१॥
आतां माझ्या जीवां । करणें तें करीं देवा ॥ध्रु.॥
बहु अपराधी । मतिमंद हीनबुद्धि ॥२॥
तुका म्हणे नेणें । भावभक्तीचीं लक्षणें ॥३॥
माझा हा देह तुझ्या चरणी अर्पण करून मी तुझ्या ऋणातून मुक्त झालो आहे. हे देवा, आता माझ्या जिवाचे तुला जे काही करायचे असेल ते तू कर. मी मोठा अपराधी, मतिमंद आणि हीन बुद्धीचा आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मला भाव आणि भक्तीची कोणतीही लक्षणे नीट माहीत नाहीत, मी पूर्णपणे तुला शरण आहे.
॥ अभंग २९५६ ॥ अभंग रचना
जन हें सुखाचें दिल्याघेतल्याचें । अंत हें काळींचें नाहीं कोणी ॥१॥
जाल्या हीन शक्ति नाकडोळे गळती । सांडोनि पळती रांडापोरें ॥ध्रु.॥
बाइल म्हणे खर मरता तरी बरें । नासिलें हें घर थुंकोनियां ॥२॥
तुका म्हणे माझीं नव्हतील कोणी । तुज चक्रपाणी वांचूनियां ॥३॥
हे संसारातील लोक फक्त सुखाच्या आणि देवाणघेवाणीच्या काळापुरतेच सोबती आहेत, मृत्यूच्या शेवटाच्या वेळी कोणीही कामास येत नाही. जेव्हा शरीराची शक्ती क्षीण होते आणि अवयव साथ देईनासे होतात, तेव्हा बायका-मुलेसुद्धा सोडून पळून जातात. पत्नी मनात म्हणते की हे म्हातारे मेलेलेच बरे, यांनी घर घाण करून टाकले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे चक्रपाणी श्रीहरी, तुझ्याशिवाय या जगात माझे कोणीही खरे आप्त नाही.
॥ अभंग २९५७ ॥ अभंग रचना
जाणोनि नेणतें करीं माझें मन । तुझी प्रेमखूण देऊनियां ॥१॥
मग मी व्यवहारीं असेन वर्तत । जेवीं जळाआंत पद्मपत्र ॥ध्रु.॥
ऐकोनि नाइकें निंदास्तुति कानीं । जैसा कां उन्मनी योगिराज ॥२॥
देखोनि न देखें प्रपंच हा दृष्टी । स्वप्नीचिया सृष्टी चेविल्या जेवीं ॥३॥
तुका म्हणे ऐसें जालियावांचून । करणें तें तें सीण वाटतसे ॥४॥
हे देवा, तुझ्या प्रेमाची खूण देऊन माझे मन सर्व जाणूनही अलिप्त आणि निष्पाप बनव. मग मी पाण्यात राहणाऱ्या कमळाच्या पानाप्रमाणे या संसारात अलिप्तपणे वागेन. योग्याप्रमाणे निंदा किंवा स्तुती कानांवर पडली तरी ती न ऐकल्यासारखी करीन. स्वप्नातून जागे झाल्यावर स्वप्नातील जग जसे मिथ्या वाटते, तसा हा प्रपंच डोळ्यांनी पाहूनही अलिप्त राहीन. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशी अवस्था झाल्याशिवाय संसारात काहीही करणे हा निव्वळ त्रास आणि कष्टच वाटतात.
॥ अभंग २९५८ ॥ अभंग रचना
विठ्ठला विठ्ठला । कंठ आळवितां फुटला ॥१॥
कई कृपा करिसी नेणें । मज दीनाचें धांवणें ॥ध्रु.॥
जाल्या येरझारा । जन्मां बहुतांचा फेरा ॥२॥
तुका म्हणे नष्टा । अबोलण्या तुझ्या चेष्टा ॥३॥
विठ्ठल विठ्ठल असे आळवणी करताना माझा घसा सुकला आणि कंठ दाटून आला. तू माझ्यासारख्या दीनासाठी कधी कृपा करून धावून येशील, हे मला माहीत नाही. अनेक जन्मांच्या फेऱ्या आणि जन्ममरणाच्या येरझारा सोसून मी थकलो आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे देवा, तुझे असे गप्प राहणे आणि न बोलणे ही तुझी एक प्रकारची लीलाच आहे.
॥ अभंग २९५९ ॥ अभंग रचना
ज्यासी विषयाचें ध्यान । त्यासी कैंचा नारायण ॥१॥
साधु कैंचा पापीयासी । काय चांडाळासी काशी ॥ध्रु.॥
काय पतितासी पिता । काय अधमासी गीता ॥२॥
तुका म्हणे निरंजनी । शट कैंचा ब्रम्हज्ञानी ॥३॥
ज्याचे चित्त नित्य विषयांच्या ध्यानात गुंतलेले असते, त्याला नारायणाची प्राप्ती कशी होणार? पापी माणसाला संतांचे महत्त्व काय आणि दुष्टाला काशी क्षेत्राचे काय मोल? पतित माणसाला पित्याची मर्यादा नसते आणि अधमाला गीतेचे ज्ञान समजत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, एकांतात राहूनही जो ढोंगी आहे, तो ब्रह्मज्ञानी कसा होऊ शकेल?
॥ अभंग २९६० ॥ अभंग रचना
वरतें करोनियां तोंड । हाका मारितो प्रचंड ॥१॥
राग आळवितो नाना । गातो काय तें कळेना ॥ध्रु.॥
आशा धरोनि मनीं । कांहीं देईंल म्हणऊनि ॥२॥
पोटा एका साटीं । तुका म्हणे जाले कष्टी ॥३॥
तोंड वर करून काही लोक मोठ्या हाका मारतात आणि देवाच्या नावाने ओरडतात. ते वेगवेगळे राग आळवून गातात, पण ते नेमके काय गातात ते त्यांना स्वतःलाही कळत नाही. मनात पैशांची आशा धरून, कोणीतरी काहीतरी देईल या अपेक्षेने हे सर्व चाललेले असते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, केवळ एका पोटाच्या खळगीसाठी हे लोक व्यर्थ कष्टाचे सोंग घेत आहेत.
॥ अभंग २९६१ ॥ अभंग रचना
प्रपंच वोसरो । चत्ति तुझे पायीं मुरो ॥१॥
ऐसें करिं गा पांडुरंगा । शुद्ध रंगवावें रंगा ॥ध्रु.॥
पुरे पुरे आतां । नको दुजियाची सत्ता ॥२॥
लटिकें तें फेडा । तुका म्हणे जाय पीडा ॥३॥
माझ्यातील संसाराची आस कमी होवो आणि माझे चित्त पूर्णपणे तुझ्या चरणी लीन होवो. हे पांडुरंगा, मला तुझ्या भक्तीच्या शुद्ध रंगात रंगवून टाक. आता हा प्रपंच पुरे झाला, मला दुसऱ्या कोणाचीही सत्ता नको आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, ही सर्व खोटी माया दूर कर, म्हणजे संसाराची सर्व पीडा नष्ट होईल.
॥ अभंग २९६२ ॥ अभंग रचना
ऐका कलीचें हें फळ । पुढें होइल ब्रम्हगोळ ॥१॥
चारी वर्ण अठरा याती । भोजन करिती एके पंक्ती ॥ध्रु.॥
पूजितीअसुरा रांडा । मद्य प्राशितील पेंढा ॥२॥
वामकवळ मार्जन । जन जाईंल अधोपतन ॥३॥
तुका हरिभक्ति करी । शक्ति पाणी वाहे घरीं ॥४॥
कळियुगाचा महिमा ऐका, पुढे जगात मोठा गोंधळ आणि अधर्म माजणार आहे. चारही वर्ण आणि अठरा पगड जाती धर्म-नियम सोडून एकत्र जेवतील. लोक असुरांची आणि दुष्ट प्रवृत्तींची पूजा करतील आणि मद्यप्राशन करतील. उष्टे-खरकटे आणि आचरणाचा भ्रष्टपणा वाढेल, ज्यामुळे जनता अधोगतीला जाईल. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा काळातही जो हरिभक्ती करतो, त्याच्या घरी प्रत्यक्ष सर्व शक्ती पाणी वाहण्याचे काम करतात.
॥ अभंग २९६३ ॥ अभंग रचना
गुरुमार्गामुळें भ्रष्ट सर्वकाळ । म्हणती याती कुळ नाहीं ब्रम्हीं ॥१॥
पवित्राला म्हणती नको हा कंटक । मानिती आत्मिक अनामिका ॥ध्रु.॥
डोहोर होलार दासी बलुती बारा । उपदेशिती फारा रांडापोरा ॥२॥
कांहीं टाण्या टोण्या विप्र शिष्य होती । उघडी फजिती स्वधर्माची ॥३॥
नसता करुनी होम खाती एके ठायीं । म्हणती पाप नाहीं मोक्ष येणें ॥४॥
इंद्रियांचे पेठे भला कौल देती । मर्यादा जकाती माफ केली ॥५॥
नाहीं शास्त्राधार पात्रापात्र नेणे । उपदेशून घेणें द्रव्य कांहीं ॥६॥
तुका म्हणे ऐसे गुरु शिष्य पूर्ण । विठोबाची आण नरका जाती ॥७॥
काही भोंदू गुरूंच्या मार्गामुळे समाज भ्रष्ट होतो, ते ब्रह्माच्या नावाने जात-कुळाचे भान आणि स्वधर्म सोडून देतात. जे खरोखर पवित्र आणि आचारसंपन्न आहेत त्यांना ते अडथळा मानतात आणि भलत्याच गोष्टींना आध्यात्मिक मानतात. कोणत्याही योग्यतेशिवाय भलतेच लोक सर्वांना उपदेश करत सुटतात. काही विद्वानही गुप्त विद्यांच्या आणि पैशांच्या आमिषाने अशा गुरूंचे शिष्य बनून स्वधर्माची फजिती करतात. कसलाही धर्मशास्त्राचा आधार नसताना एकत्र खाणे-पिणे करून यानेच मोक्ष मिळतो असा भ्रम पसरवतात. इंद्रियांच्या भोगांना मोकळीक देऊन मर्यादांचा त्याग करतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, असे शास्त्राधार नसलेले, पात्र-अपात्र न ओळखणारे आणि केवळ पैशांसाठी उपदेश करणारे गुरू व शिष्य विठ्ठलाची शपथ घेऊन नरकात जातात.
॥ अभंग २९६४ ॥ अभंग रचना
बोलाचे गौरव । नव्हे माझा हा अनुभव ॥१॥
माझी हरिकथा माउली । नव्हे आणिकांसी पांगिली ॥ध्रु.॥
व्याली वाढविलें । निजपदीं निजवलें ॥२॥
दाटली वो रसें । त्रिभुवन ब्रम्हरसें ॥३॥
विष्णु जोडी कर । माथां रज वंदी हर ॥४॥
तुका म्हणे बळ । तोरडीं हा कळिकाळ ॥५॥
माझे हे बोलणे केवळ शब्दांचे पाल्हाळ नाही, तर हा माझा प्रत्यक्ष अनुभव आहे. माझी हरिकथा ही माझी आई आहे, ती कोणावरही मिंधी किंवा परावलंबी नाही. तिनेच मला जन्म दिला, वाढवले आणि आत्मज्ञानाच्या पदावर निजवले. या हरिकथेतील ब्रह्मरसाने तिन्ही भुवने भरून गेली आहेत. या कथेपुढे साक्षात विष्णू हात जोडतात आणि शिवशंकर तिच्या चरणाची धूळ मस्तकी धारण करतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, या भक्तीच्या बळावर मी कळिकाळाला पायातील पायाळू किंवा दासी बनवले आहे.
॥ अभंग २९६५ ॥ अभंग रचना
सेवट तो भला । माझा बहु गोड जाला ॥१॥
आलों निजांच्या माहेरा । भेटों रखुमाईंच्या वरा ॥ध्रु.॥
परिहार जाला । अवघ्या दुःखाचा मागिल्या ॥२॥
तुका म्हणे वाणी । गेली आतां घेऊं धणी ॥३॥
माझ्या जीवनाचा शेवट अत्यंत गोड आणि कल्याणकारी झाला आहे. मी माझ्या मूळ आत्मस्वरूपाच्या माहेरी आलो आहे आणि रुक्मिणीच्या पतीला म्हणजेच विठ्ठलाला भेटलो आहे. माझ्या मागील सर्व दुःखांचा आणि कष्टांचा आता पूर्ण परिहार झाला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझी वाणी आता पूर्ण तृप्त झाली असून मी नामाचा आनंद घेत आहे.
॥ अभंग २९६६ ॥ अभंग रचना
तुझें नाम गाऊं आतां । तुझ्या रंगीं नाचों था था ॥१॥
तुझ्या नामाचा विश्वास । आम्हां कैंचा गर्भवास ॥ध्रु.॥
तुझे नामीं विसर पडे । तरी कोटी हत्या घडे ॥२॥
नाम घ्या रे कोणी फुका । भावें सांगतसे तुका ॥३॥
हे देवा, आता आम्ही तुझेच नाम गाऊ आणि तुझ्या भक्तीच्या रंगात आनंदाने था-था करून नाचू. तुझ्या नामावर आमचा इतका दृढ विश्वास आहे की आता आम्हाला पुन्हा जन्म-मरणाचा फेरा किंवा गर्भवास उरणार नाही. तुझ्या नामाचा विसर पडणे म्हणजे कोट्यवधी पातके किंवा हत्या केल्यासारखे आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे लोकांनो, फुकट मिळणारे हे नाम प्रेमाने घ्या.
॥ अभंग २९६७ ॥ अभंग रचना
बाइल तरी ऐसी व्हावी । नरकीं गोवी अनिवार ॥१॥
घडों नेदी तीर्थयात्रा । केला कुतरा हातसोंका ॥ध्रु.॥
आपुली च करवी सेवा । पुजवी देवासारिखें ॥२॥
तुका म्हणे गाढव पशु । केला नाशु आयुष्या ॥३॥
कर्कश आणि वाईट पत्नी माणसाला घोर नरकात अडकवते. ती नवऱ्याला कोणतीही तीर्थयात्रा किंवा धर्मकार्य करू देत नाही आणि त्याला घरातील पाळीव कुत्र्यासारखे हाताखाली ठेवते. ती स्वतःचीच सेवा करून घेते आणि देवासारखी स्वतःची पूजा करायला लावते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा पत्नीच्या आहारी गेलेला माणूस गाढवासारखा पशू बनतो आणि स्वतःच्या आयुष्याचा नाश करून घेतो.
॥ अभंग २९६८ ॥ अभंग रचना
बाइले अधीन होय ज्याचें जिणें । तयाच्या अवलोकनें पडिजे द्वाड ॥१॥
कासया ते जंत जिताती संसारीं । माकडाच्या परी गारोड्यांच्या ॥ध्रु.॥
वाइलेच्या मना येईंल तें खरें । अभागी तें पुरें बाइलेचें ॥२॥
तुका म्हणे मेंग्या गाढवाचें जिणें । कुतर्‍याचें खाणें लगबगा ॥३॥
ज्याचे जिणे संपूर्णपणे स्त्रीच्या किंवा पत्नीच्या अधीन असते, अशा माणसाचे तोंड पाहणेही वाईट मानले जाते. गारुड्याच्या माकडाप्रमाणे दुसऱ्याच्या तालावर नाचणारे हे जीव संसारात का जगतात? पत्नीच्या मनाला येईल तेच जो खरे मानतो, तो पूर्णपणे कमनशिबी आणि स्त्री गुलाम असतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा लाचार माणसाचे जिणे गाढवासारखे आणि खाणे भटक्या कुत्र्यासारखे तुच्छ असते.
॥ अभंग २९६९ ॥ अभंग रचना
जगीं मान्य केलें हा तुझा देकार । कीं कांहीं विचार आहे पुढें ॥१॥
करितों कवित्व जोडितों अक्षरें । येणें काय पुरें जालें माझें ॥ध्रु.॥
तोंवरि हे माझी न सरे करकर । जो नव्हे विचार तुझ्या मुखें ॥२॥
तुका म्हणे तुज पुंडलिकाची आण । जरी कांहीं वचन करिसी मज ॥३॥
मला जगात मान्यता मिळाली ही तुझीच कृपा आहे, पण माझ्या उद्धारासाठी पुढे काही विचार आहे की नाही? मी अभंग रचतो आणि अक्षरांची जुळवाजुळव करतो, पण केवळ एवढ्याने माझे कल्याण पूर्ण झाले का? जोपर्यंत तू स्वतः तुझ्या मुखाने मला आत्मज्ञानाचा उपदेश करत नाहीस, तोपर्यंत माझी ही तडफड संपणार नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे देवा, जर तू मला आज वचन दिले नाहीस, तर तुला भक्त पुंडलिकाची शपथ आहे.
॥ अभंग २९७० ॥ अभंग रचना
कोंडिला गे माज । निरोधुनी द्वार । राखण तें बरें । येथें करा कारण ॥१॥
हा गे हा गे हरि । करितां सांपडला चोरी । घाला गांठी धरी । जीवें माय त्रासाया ॥ध्रु.॥
तें चि पुढें आड । तिचा लोभ तिला नाड । लावुनी चरफड । हात गोउनी पळावें॥२॥
संशयाचें बिर्‍हडें । याचे निरसले भेटी । घेतली ते तुटी । आतां घेतां फावेल ॥३॥
तुका येतो काकुलती । वाउगिया सोड । यासी चि निवाड । आम्ही भार वाहिका ॥४॥
इंद्रियांचे दरवाजे बंद करून मी मनातील वासना आणि अहंकार आत कोंडून ठेवला आहे, आता येथे नीट सांभाळ करणे गरजेचे आहे. हा पाहा हरी, चोरी करताना सापडला आहे, त्याला घट्ट बांधून ठेवा म्हणजे तो पळून जाणार नाही. माया आणि मोहाचा लोभ माणसाला आडवा येतो, त्यामुळे या मायेचा मोह तोडून भगवंताच्या चरणी पळून जावे. या देवाच्या भेटीने संशयाचे घर नष्ट झाले आहे आणि मोहाची साखळी तुटली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी काकुळतीने विनंती करतो की या व्यर्थ प्रपंचाला सोडा आणि भगवंताचा भार आपल्या शिरावर घ्या.
॥ अभंग २९७१ ॥ अभंग रचना
झड मारोनियां बैसलों पंगती । उठवितां फजिती दातयाची ॥१॥
काय तें उचित तुम्हां कां न कळे । कां हो झांका डोळे पांडुरंगा ॥ध्रु.॥
घेईंन इच्छेचें मागोनि सकळ । नाहीं नव्हे काळ बोलायाचा ॥२॥
तुका म्हणे जालों माना अधिकारी । नाहीं लोक परी लाज देवा ॥३॥
मी हट्टाने तुझ्या भक्तांच्या पंगतीत येऊन बसलो आहे, आता जर मला उठवले तर दात्या म्हणून तुझीच फजिती होईल. हे पांडुरंगा, तुला योग्य काय ते का समजत नाही? तू डोळे का झाकून घेतोस? मी माझ्या इच्छेनुसार तुझ्याकडून सर्व भक्ती मागून घेईन, आता टाळाटाळ करण्याची वेळ नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी तुझ्या कृपेचा अधिकारी झालो आहे, मला लोकांची नाही तर हे देवा, तुझ्याच अब्रूची लाज वाटत आहे.
॥ अभंग २९७२ ॥ अभंग रचना
नाम न वदे ज्याची वाचा । तो लेंक दो बापांचा ॥१॥
हे चि ओळख तयाची । खूण जाणा अभक्ताची ॥ध्रु.॥
ज्याची विठ्ठल नाहीं ठावा । त्याचा संग न करावा ॥२॥
नाम न म्हणे ज्याचें तोंड । तें चि चर्मकाचें कुंड ॥३॥
तुका म्हणे त्याचे दिवशीं । रांड गेली महारापाशीं ॥४॥
ज्याच्या जिभेवर भगवंताचे नाम येत नाही, तो जणू अनौरस किंवा नीच कुळातील आहे. अभक्ताची आणि विमुख माणसाची हीच मुख्य ओळख आहे. ज्याला विठ्ठलाची भक्ती माहीत नाही, अशा माणसाची संगती कधीही करू नये. ज्याच्या मुखातून नामस्मरण येत नाही, त्याचे तोंड चामड्याच्या कुंडासारखे अपवित्र आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, नामाशिवाय असणारा माणूस अत्यंत भ्रष्ट आणि आचारहीन असतो.
॥ अभंग २९७३ ॥ अभंग रचना
पतित मी पापी शरण आलों तुज । राखें माझी लाज पांडुरंगा ॥१॥
तारियेले भक्त न कळे तुझा अंत । थोर मी पतित पांडुरंगा ॥ध्रु.॥
द्रौपदी बहिणी वैरीं गांजियेली । आपणाऐसी केली पांडुरंगा ॥२॥
प्रल्हादाकारणें स्तंभीं अवतार । माझा कां विसर पांडुरंगा ॥३॥
सुदामा ब्राम्हण दारिद्रे पीडिला । आपणाऐसा केला पांडुरंगा ॥४॥
तुका म्हणे तुज शरण निजभावें । पाप निदाऩळावें पांडुरंगा ॥५॥
हे पांडुरंगा, मी अत्यंत पतित आणि पापी असून तुला शरण आलो आहे, तू माझी लाज राख. तू अनेक भक्तांचा उद्धार केला आहेस, तुझा अंत कोणालाही कळत नाही. जेव्हा शत्रूंनी द्रौपदीला त्रास दिला, तेव्हा तू तिचे रक्षण करून तिला सन्मान दिलास. भक्त प्रल्हादासाठी तू खांबातून अवतार घेतलास, मग माझाच तुला विसर का पडला? सुदामा ब्राह्मणाचा दारिद्र्य दूर करून तू त्याला स्वतःसारखे श्रीमंत केलेस. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी अत्यंत निष्पाप भावाने तुला शरण आलो आहे, माझ्या सर्व पापांचा नाश कर.
॥ अभंग २९७४ ॥ अभंग रचना
कस्तूरीचें रूप अति हीनवर । माजी असे सार मोल तया ॥१॥
आणीक ही तैसीं चंदनाचीं झाडें । परिमळें वाढे मोल तयां ॥ध्रु.॥
काय रूपें असे परीस चांगला । धातु केली मोला वाढ तेणें ॥२॥
फिरंगी आटितां नये बारा रुके । गुणें मोलें विकें सहस्रवरी ॥३॥
तुका म्हणे नाहीं जातीसवें काम । ज्याचे मुखीं नाम तो चि धन्य ॥४॥
कस्तुरी दिसायला काळी आणि कुरूप असते, पण तिच्यातील सुवासामुळे तिला मोठे मोल प्राप्त होते. चंदनाचे झाडही दिसायला साधे असते, पण त्याच्या सुगंधामुळे त्याचे मोल वाढते. परीस दिसायला सुंदर नसतो, पण लोखंडाचे सोने करण्याच्या त्याच्या गुणाने धातूचे मोल वाढते. तलवार किंवा हत्याराचे लाकूड स्वस्त असते, पण त्याच्या गुणांमुळे ते हजारो रुपयांना विकले जाते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माणसाच्या जातीशी किंवा रूपाशी काहीही देणेघेणे नाही, ज्याच्या मुखात भगवंताचे नाम आहे तोच खरा धन्य आहे.
॥ अभंग २९७५ ॥ अभंग रचना
नव्हें मी स्वतंत्र अंगाचा पाईंक । जे हे सकळिक सत्ता वारूं ॥१॥
तुम्हां आळवावें पाउला पाउलीं । कृपेची साउली करीं मज ॥ध्रु.॥
शक्तिहीन तरी जालों शरणागत । आपुला वृत्तांत जाणोनियां ॥२॥
तुका म्हणे भवाभेणें धरिलें पाय । आणीक उपाय नेणें कांहीं ॥३॥
मी काही स्वतंत्र किंवा सामर्थ्यवान सेवक नाही की जो सर्व संकटांना स्वतःच्या बळावर रोखू शकेल. मी तर पावलोपावली तुझाच धावा करतो, तू माझ्यावर तुझ्या कृपेची सावली कर. माझी असहायता ओळखून मी पूर्णपणे तुला शरण आलो आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, संसाराच्या भयाने मी तुझे पाय धरले आहेत, मला याशिवाय दुसरा कोणताही उपाय माहीत नाही.
॥ अभंग २९७६ ॥ अभंग रचना
पाहों ग्रंथ तरी आयुष्य नाहीं हातीं । नाहीं ऐशी मति अर्थ कळे ॥१॥
होईंल तें हो या विठोबाच्या नांवें । आचरलें भावें जीवीं धरूं ॥ध्रु.॥
एखादा अंगासी येईंल प्रकार । विचारितां फार युक्ति वाढे ॥२॥
तुका म्हणे आळी करितां गोमटी । मायबापा पोटीं येते दया ॥३॥
मोठे ग्रंथ वाचावेत तर हातात पुरेसे आयुष्य उरलेले नाही आणि ग्रंथांचे अर्थ समजून घेण्याइतकी माझी बुद्धीही प्रगल्भ नाही. त्यामुळे या विठोबाच्या नावाने जे काही होईल ते होवो, मी केवळ श्रद्धेने भक्ती आचरेन. जास्त विचार करत बसले की नको त्या युक्त्या आणि वितंडवाद वाढतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, लहान मुलाने हट्ट केला की आई-वडिलांच्या पोटी जशी दया येते, तसेच विठ्ठल माझ्यावर दया करेल.
॥ अभंग २९७७ ॥ अभंग रचना
पाहातां रूप डोळां भरें । अंतर नुरे वेगळें । इच्छावशें खेळ मांडी । अवघें सांडी बाहेरी ॥१॥
तो हा नंदानंदन बाइये । यासी काय परिचार वो ॥ध्रु.॥
दिसतो हा नव्हे तैसा । असे दिशाव्यापक । लाघव हा खोळेसाटीं । होतां भेटी परतेना ॥२॥
म्हणोनि उभी ठालीये । परतलीये या वाटा । आड करोनियां तुका । जो या लोकां दाखवितो ॥३॥
त्याचे रूप पाहताच डोळे भरून येतात आणि भक्ताचे अंतःकरण देवापेक्षा वेगळे उरत नाही; तो आपल्या इच्छेने हा सर्व विश्वाचा खेळ मांडतो आणि सर्वांना मोहात पडतो. अग सखी, हा तोच नंदाचा मुलगा श्रीकृष्ण आहे, याची सेवा कशी करावी? हा जसा दिसतो तसा साधा नसून सर्व दिशांमध्ये व्यापलेला आहे; त्याचे सौंदर्य आणि चपळता अशी आहे की एकदा भेट झाल्यावर मन तिथून परत येत नाही. म्हणूनच तुकाराम महाराज मध्यस्थ बनून लोकांना ज्याचा मार्ग दाखवतात, त्याच मार्गावर मी थबकून उभी राहिले आहे.
॥ अभंग २९७८ ॥ अभंग रचना
दुःखें दुभागलें हृदयसंपुष्ट । गहिंवरें कंठ दाटताहे ॥१॥
ऐसें काय केलें सुमित्रा सखया । दिलें टाकोनियां वनामाजी ॥ध्रु.॥
आक्रंदती बाळें करुणावचनीं । त्या शोकें मेदिनी फुटों पाहे ॥२॥
काय हे सामर्थ्य नव्हतें तुजपाशीं । संगें न्यावयासी अंगभूतां ॥३॥
तुज ठावें आम्हां कोणी नाहीं सखा । उभयलोकीं तुका तुजविण ॥४॥
कान्हा म्हणे तुझ्या वियोगें पोरटीं । जालों दे रे भेटी बंधुराया ॥५॥
तुझ्या विरहाच्या दुःखाने माझे हृदय दुभंगून गेले आहे आणि कंठ दाटून आला आहे. हे चांगल्या मित्रा, तू असे काय केलेस की आम्हाला या अरण्यात सोडून निघून गेलास? तुझी बाळे कारुण्यमय शब्दात रडत आहेत, त्यांच्या शोकाने पृथ्वीही फुटून जाईल असे वाटते. तुझ्या स्वतःच्या मुलांना सोबत नेण्याचे सामर्थ्य तुझ्याकडे नव्हते का? तुला ठाऊक आहे की इहलोक आणि परलोकात तुझ्याशिवाय आमचा कोणीही पाठीराखा नाही. तुकारामांचा भाऊ कान्हा म्हणतो की, तुझ्या वियोगाने आम्ही पोरके झालो आहोत, हे बंधुराया, आम्हाला एकदा येऊन भेट दे.
॥ अभंग २९७९ ॥ अभंग रचना
सख्यत्वासी गेलों करीत सलगी । नेणें चि अभागी महिमा तुझा ॥१॥
पावलों आपुलें केलें लाहें रास । निर्दैवां परिस काय होय ॥ध्रु.॥
कष्टविलासी म्यां चांडाळें संसारीं । अद्यापिवरि तरि उपदेशीं ॥२॥
उचित अनुचित सांभाळिलें नाहीं । कान्हा म्हणे कांहीं बोलों आतां ॥३॥
अभंग २९८०
मी तुझ्याशी अतिशय सलगी आणि हक्क गाजवून मैत्री करायला गेलो, पण माझ्या अभाग्यामुळे मला तुझा खरा महिमा समजला नाही. मी माझ्याच कर्मांचे फळ भोगत आहे, कमनशिबी माणसाला परिस मिळाला तरी त्याचा काय उपयोग? माझ्यासारख्या चांडाळाने तुला संसारात खूप कष्ट दिले, तरीही तू मला अद्याप उपदेश करत आहेस. कान्हा (तुकारामांचा भाऊ) म्हणतो की, मी योग्य-अयोग्य काहीही सांभाळले नाही, आता मी तुला काय बोलीन?
॥ अभंग २९८० ॥ अभंग रचना
असो आतां कांहीं करोनियां ग्लांती । कोणा काकुलती येइल येथें ॥१॥
करूं कांहीं दिस राहे तों सायास । झोंबों त्या लागास भावाचिये ॥ध्रु.॥
करितां रोदना बापुडें म्हणती । परि नये अंतीं कामा कोणी ॥२॥
तुकयाबंधु म्हणे पडिलिया वनीं । विचार तो मनीं बोलिला हे ॥३॥
आता व्यर्थ वाईट वाटून घेऊन किंवा खिन्न होऊन काय उपयोग? इथे कोणाची काकुळती करून कोणाला दया येणार आहे? जोपर्यंत आयुष्यात काही दिवस शिल्लक आहेत, तोपर्यंत प्रयत्न करू आणि भक्तीच्या मार्गाला घट्ट धरून ठेवू. रडत बसलो तर लोक बिचारा एवढेच म्हणतील, पण शेवटी कोणीही कामास पडत नाही. तुकारामांचा भाऊ म्हणतो की, संसाराच्या अरण्यात पडल्यावर मी मनाशी असा विचार केला आहे.
॥ अभंग २९८१ ॥ अभंग रचना
चरफडें चरफड शोकें शोक होये । कार्यमूळ आहे धीरापाशीं ॥१॥
कल्पतसे मज ऐसें हें पाहातां । करावी ते चिंता मिथ्या खोटी ॥ध्रु.॥
न चुके होणार सांडिल्या शूरत्वा । फुकट चि सत्वा होइल हानी ॥२॥
तुकयाबंधु म्हणे दिल्या बंद मना । वांचूनि निधाना न पवीजे ॥३॥
तडफडल्याने फक्त शोक वाढतो, कोणत्याही कार्यात यश मिळण्याचे मूळ धैर्यात असते. परिस्थिती पाहता विनाकारण चिंता करत बसणे पूर्णपणे खोटे आणि व्यर्थ आहे. धैर्य सोडल्याने होणारे टाळता येत नाही, उलट आपल्या सत्त्वाची आणि धैर्याची फुकट हानी होते. तुकारामांचा भाऊ कान्हा म्हणतो की, मनाला आवर घातल्याशिवाय परमार्थरूपी खजिना प्राप्त होत नाही.
॥ अभंग २९८२ ॥ अभंग रचना
न लगे चिंता आतां अन्मोन हाता । आलें मूळ भ्राता गेला त्याचें ॥१॥
घरभेद्या येथें आहे तें सुकानु । धरितों कवळून पाय दोन्ही ॥ध्रु.॥
त्याचें त्याचिया मुखें पडिलें ठावें । न लगे सारावें मागें पुढें ॥२॥
तुकयाबंधु म्हणे करील भेटी भावा । सोडीन तेधवां या विठ्ठला ॥३॥
आता मला चिंता करण्याची गरज नाही, कारण माझा भाऊ (तुकाराम) ज्या मार्गाने गेला त्याचे मूळ कारण माझ्या हाती आले आहे. घराचा मार्ग दाखवणारा हा विठ्ठलच इथे मुख्य सूत्रधार आहे, मी त्याचे दोन्ही पाय घट्ट धरून ठेवतो. त्याचे मर्म त्याच्याच मुखातून मला समजले आहे, आता मागे-पुढे पाहण्याची गरज उरलेली नाही. तुकारामांचा भाऊ म्हणतो की, हा विठ्ठल जेव्हा माझी माझ्या भावाशी भेट घडवून देईल, तेव्हाच मी त्याला सोडीन.
॥ अभंग २९८३ ॥ अभंग रचना
मूळस्थळ ज्याचें गोमतीचे तीरीं । तो हा सारी दोरी खेळवितो ॥१॥
ऐसें हे कळलें असावें सकळां । चोर त्या वेगळा नाहीं दुजा ॥ध्रु.॥
वैष्णव हे रे तयाचे पाळती । खूण हे निरुती सांगितली ॥२॥
तुकयाबंधु म्हणे आलें अनुभवास । तेणें च आम्हांस नागविलें ॥३॥
ज्याचे मूळ स्थान द्वारकेत गोमतीच्या तीरावर आहे, तोच हा सर्व सृष्टीच्या दोऱ्या हलवून खेळवत आहे. हे सर्वांना नीट समजले पाहिजे की, या जगातील सर्वात मोठा चोर याच्याशिवाय दुसरा कोणी नाही. हे वैष्णव भक्त म्हणजे केवळ त्याच्या पाठीशी असणारे सोबती आहेत, ही खरी खूण मी तुम्हाला सांगितली आहे. तुकारामांचा भाऊ म्हणतो की, मला हा अनुभव आला आहे, त्यानेच आमचा संसार लुटून आम्हाला निरिच्छ बनवले आहे.
॥ अभंग २९८४ ॥ अभंग रचना
बरा रे निर्गुणा नष्ट नारायणा । घरबुडवणा भेटलासी ॥१॥
एके घरीं कोणी कोणासी न धरी । ऐसी अपरांपरी केली आम्हां ॥२॥
कान्हा म्हणे कां रे निःकाम देखिलें । म्हणोनि मना आलें करितोसी ॥३॥
अभंग २९८५
रे निर्गुणा, दृष्ट नारायणा, तू आमचे घर बुडवणारा मालक म्हणून आम्हाला भेटलास! एकाच घरात कोणी कोणाची गंतवणूक ठेवू नये, अशी आमची अवस्था तू करून टाकलिस. तुकारामांचा भाऊ कान्हा म्हणतो की, आम्ही तुला निष्काम आणि अलिप्त पाहिले, म्हणूनच तू तुझ्या मनाला येईल तसे आमच्याशी वागत आहेस का?
॥ अभंग २९८५ ॥ अभंग रचना
धिंदधिंद तुझ्या करीन धिंदड्या । ऐसें काय वेड्या जाणितलें ॥१॥
केली तरी बरें मज भेटी भावास । नाहीं तरि नास आरंभिला ॥ध्रु.॥
मरावें मारावें या आलें प्रसंगा । बरें पांडुरंगा कळलेंसावें ॥२॥
तुकयाबंधु म्हणे तुझी माझी उरी । उडाली न धरीं भीड कांहीं ॥३॥
मी तुझी सर्वत्र नाचक्की करीन, हे देवा, तू मला काय वेडा समजलास का? तू माझी माझ्या भावाशी भेट घडवून आणलीस तर बरे होईल, नाहीतर मी सर्व नासवण्यास सुरुवात करीन. आता मरण्याची किंवा मारण्याची वेळ आली आहे, हे पांडुरंगा, तू हे नीट समजून घे. तुकारामांचा भाऊ म्हणतो की, आता तुझ्या आणि माझ्यात कसलीही मर्यादा उरलेली नाही, मी तुझी अजिबात भीड धरणार नाही.
॥ अभंग २९८६ ॥ अभंग रचना
भुक्ति मुक्ति तुझें जळों ब्रम्हज्ञान । दे माझ्या आणोनी भावा वेगीं ॥१॥
रद्धिी सिद्धी मोक्ष ठेवीं गुंडाळून । दे माझ्या आणून भावा वेगीं ॥ध्रु.॥
नको आपुलिया नेऊं वैकुंठासी । दे माझ्या भावासी आणुन वेगीं ॥२॥
नको होऊं कांहीं होसील प्रसन्न । दे माझ्या आणून भावा वेगीं ॥३॥
तुकयाबंधु म्हणे पाहा हो नाहींतरी । हत्या होईंल शिरीं पांडुरंगा ॥४॥
तुझे भोग, मुक्ती आणि ब्रह्मज्ञान जळून जावो, तू आधी माझ्या भावाला (तुकारामाला) माझ्याकडे आणून दे. तुझ्या ऋद्धी, सिद्धी आणि मोक्ष गुंडाळून बाजूला ठेव, मला फक्त माझा भाऊ आणून दे. मला तुझ्या वैकुंठाला न्यायची गरज नाही, तू वेगाने माझ्या भावाला परत आण. तू माझ्यावर प्रसन्न झाला नाहीस तरी चालेल, पण भावाला आणून दे. तुकारामांचा भाऊ म्हणतो की, हे पांडुरंगा, नाहीतर माझ्या हत्येचे पाप तुझ्या शिरावर येईल, हे लक्षात ठेव.
॥ अभंग २९८७ ॥ अभंग रचना
मुख्य आहे आम्हां मातेचा पटंगा । तुज पांडुरंगा कोण लेखी ॥१॥
नको लावूं आम्हां सवें तूं तोंवरी । पाहा दूरवरी विचारूनी ॥ध्रु.॥
साहे संतजन केले महाराज । न घडे आतां तुज भेईंन मी ॥२॥
तुकयाबंधु म्हणे अहिक्यें ऐक्यता । वाढतें अनंता दुःखें दुःख ॥३॥
आमच्या पाठीशी आमच्या माउलीचा वरदहस्त आहे, त्यामुळे हे पांडुरंगा, तुला कोण विचारतो? तू विचार करून पाहा आणि आमच्याशी उगीच वैर पत्करू नकोस. मला संतजनांचे आणि महान साधूंचे पाठबळ आहे, आता मी तुला मुळीच घाबरणार नाही. तुकारामांचा भाऊ म्हणतो की, हे अनंता, या ऐहिक मोहात एकत्र राहण्याने केवळ दुःखच वाढते.
॥ अभंग २९८८ ॥ अभंग रचना
नये सोमसरी उपचाराची हरी । करकरेचें करीं काळें तोंड ॥१॥
मागतों इतुकें जोडुनियां कर । ठेउनियां शीर पायांवरी ॥ध्रु.॥
तुम्हां आम्हां एके ठायीं सहवास । येथें द्वैत द्वेष काय बरा ॥२॥
तुकयाबंधु म्हणे बहुतां बहुतां रीती । अनंता विनंती परिसावी हे ॥३॥
हे हरी, मला तुझा केवळ बाह्य उपचार नको आहे, माझ्या मनातील सर्व कुरबुर दूर कर. मी दोन्ही हात जोडून आणि तुझ्या चरणी मस्तक ठेवून एवढेच मागतो. जेव्हा तुझा आणि आमचा एकाच ठिकाणी अखंड सहवास आहे, तेव्हा आपल्यात हा द्वैत आणि द्वेष कशासाठी? तुकारामांचा भाऊ म्हणतो की, अनेक प्रकारे मी तुला विनंती करत आहे, हे अनंता, तू माझे ऐकून घे.
॥ अभंग २९८९ ॥ अभंग रचना
लालुचाईंसाटीं बळकाविसी भावा । परी मी जाण देवा जिरों नेदीं ॥१॥
असों द्या निश्चय हा मनीं मानसीं । घातली येविशीं दृढ कास ॥ध्रु.॥
मज आहे बळ आळीचें सबळ । फोडीन अंत्राळ हृदय तुझें ॥२॥
करुणारसें तुकयाबंधु म्हणे भुलवीन । काढूनि घेईंन निज वस्तु ॥३॥
तुझ्या लालसेने तू माझ्या भावाला वश करून घेतले आहेस, पण हे देवा, मी हे सहज पचू देणार नाही. माझ्या मनात हा पक्का निश्चय आहे की मी यासाठी दृढ राहिन. माझ्याकडे भक्तीच्या आणि हट्टाचे मोठे बळ आहे, मी तुझ्या हृदयाला पाझर फोडीन. तुकारामांचा भाऊ म्हणतो की, मी माझ्या करुणारसाने तुला भुलवीन आणि माझी मूळ वस्तू (माझा भाऊ) तुझ्याकडून परत काढून घेईन.
॥ अभंग २९९० ॥ अभंग रचना
तुझीं वर्में आम्हां ठावीं नारायणा । परी तूं शाहाणा होत नाहीं ॥१॥
मग कालाबुली हाका देते वेळे । होतोसि परी डोळे नुघडिसी ॥ध्रु.॥
जाणोनि अज्ञान करावें मोहरें । खोटी खोडी हे रे तुझी देवा ॥२॥
तुकयाबंधु म्हणे कारण प्रचीति । पाहातों वेळ किती तेच गुण ॥३॥
हे नारायणा, तुझी सर्व गुपिते आम्हाला ठाऊक आहेत, पण तू शहाण्यासारखा वागत नाहीस. आम्ही आक्रोशाने हाका मारतो तेव्हा तू जवळ असतोस, पण डोळे उघडत नाहीस. माणसाचे अज्ञान जाणून त्याला पुढे करणे ही तुझी वाईट सवय आहे. तुकारामांचा भाऊ म्हणतो की, आम्हाला फक्त तुझ्या अनुभवाची गरज आहे, तू आणखी किती वेळ आमची परीक्षा घेणार आहेस?
॥ अभंग २९९१ ॥ अभंग रचना
अवघीं तुज बाळें सारिखीं नाहीं तें । नवल वाटतें पांडुरंगा ॥१॥
म्हणतां लाज नाहीं सकळांची माउली । जवळी धरिलीं एकें दुरी ॥ध्रु.॥
एकां सुख द्यावें घेऊनि वोसंगा । एक दारीं गळा श्रमविती ॥२॥
एकां नवनीत पाजावें दाटून । एकें अन्न अन्नें करितील ॥३॥
एकें वाटतील न वजावीं दुरी । एकांचा मत्सर जवळी येतां ॥४॥
तुकयाबंधु म्हणे नावडतीं त्यांस । कासया व्यालास नारायणा ॥५॥
हे पांडुरंगा, तुला तुझी सर्व लेकरे सारखी का वाटत नाहीत, याचे मला नवल वाटते? स्वतःला सर्वांची आई म्हणवून घेताना तुला लाज वाटत नाही का, कारण तू एकाला जवळ करतोस आणि दुसऱ्याला दूर ढकलतोस. एकाला कडेवर घेऊन सुख देतोस आणि दुसरे दारात घसा वाळवून ओरडत राहतात. एकाला हट्टाने लोणी पाजतोस आणि दुसरे अन्नान्न करून उपाशी मरतात. एकाला दूर जाऊ नये असे वाटते आणि दुसरे जवळ आले की त्यांचा राग करतोस. तुकारामांचा भाऊ म्हणतो की, हे नारायणा, जे आवडत नव्हते त्यांना तू जन्मालाच का घातलेस?
॥ अभंग २९९२ ॥ अभंग रचना
निनांवा हें तुला । नांव साजे रे विठ्ठला । बरा शिरविला । फाटक्यामध्यें पाव ॥१॥
कांहीं तरी विचारिलें । पाप पुण्य ऐसें केलें । भुरळें घातलें । एकाएकीं भावासी ॥ध्रु.॥
मुद्राधारणें माळ माळा टिळे । बोल रसाळ कोंवळे । हातीं फांशाचे गुंडाळे । कोण चाळे गृहस्था हे ॥२॥
तुकयाबंधु म्हणे मिस्किन । करितोसी देखोन । पाहा दुरिवरी विच्छिन्न । केला परी संसार ॥३॥
हे विठ्ठला, तुला 'निर्दयी' किंवा 'निनांवा' हेच नाव शोभते, तू आमच्या फाटक्या संसारात बरा पाय ठेवलास! काहीही विचार न करता पाप-पुण्याचा खेळ मांडून तू माझ्या भावाला एकाएकी भुरळ घातलीस. अंगावर माळा, कपाळावर टिळे आणि मुखात गोड बोलणे ठेवून तू हातात मोहाचे जाळे धरले आहेस; गृहस्थाला भुलवण्याचे हे कसले चाळे आहेत? तुकारामांचा भाऊ म्हणतो की, तू स्वतःला गरीब-निरागस दाखवतोस, पण लांबवर विचार करून तू आमचा संपूर्ण संसार उद्ध्वस्त करून टाकला आहेस.
॥ अभंग २९९३ ॥ अभंग रचना
नाहीं घटिका म्हणसी । लाग लागला तुजपाशीं । पडिला हृषीकेशी । जाब सकळ करणें ॥१॥
माझें नेलें पांघरुण । ठावें असोन दुर्बळ दीन । माणसांमधून । उठविलें खाणोर्‍या ॥ध्रु.॥
आम्हीं हें जगऊनि होतों पाणी । संदीं देवदेव करूनि । जालासी कोठोनि । पैदा चोरा देहाच्या ॥२॥
तुकयाबंधु म्हणे केलें । उघडें मजचि उमगिलें । ऐसें काय गेलें । होत होतं तुज न पुरतें ॥३॥
हे ऋषिकेशी देवा, तू आता वेळ नाही असे म्हणू शकत नाहीस, तुझा मार्ग माझ्या हाती लागला आहे आणि तुला माझ्या सर्व प्रश्नांचा जाब द्यावाच लागेल. मी दीन-दुर्बळ आहे हे माहीत असूनही तू माझे पांघरूण (माझा भाऊ) हिरावून नेलेस आणि मला लोकांमध्ये उघडे पाडलेस. आम्ही संसाराचे पाण्याचा घोट घेऊन जपत होतो, पण तू कोठून कपटाने येऊन आमच्या देहाचा चोर बनलास? तुकारामांचा भाऊ म्हणतो की, तू जे केलेस ते उघडे पडले आहे आणि मला तुझा डाव समजला आहे; आमच्या संसाराचा नाश करून तुला असे काय अपुरे पडत होते?
॥ अभंग २९९४ ॥ अभंग रचना
कनवाळ कृपाळ । उदार दयाळ मायाळ । म्हणवितोसी परि केवळ । गळेकाटू दिसतोसी ॥१॥
काय केलें होतें आम्हीं । सांग तुझें एकये जन्मीं । जालासी जो स्वामी । एवढी सत्ता करावया ॥ध्रु.॥
भलेपणाचा पवाडा । बरा दाविला रोकडा । करूनि बंधु वेडा । जोडा माझा विखंडिला ॥२॥
तुकयाबंधु म्हणे भला । कैसें म्हणताती तुजला । जीव आमुचा नेला । अंत पाहिला कांहींतरी ॥३॥
तू स्वतःला दयाळू, कृपाळू, उदार आणि प्रेमळ म्हणवून घेतोस, पण प्रत्यक्ष पाहाता तू गळा कापणारा दिसतोस. आम्ही या जन्मात तुझे असे काय बिघडवले होते सांग, की तू आमच्यावर एवढी जुलमी सत्ता गाजवत आहेस? तुझ्या चांगुलपणाचा गोड देखावा तू चांगला दाखवलास, माझ्या भावाला वेडा बनवून तू आमची जोडी तोडून टाकलीस. तुकारामांचा भाऊ म्हणतो की, लोक तुला चांगला कसा काय म्हणतात? तू आमचा जीवच काढून घेतलास आणि आमचा नको तितका अंत पाहिलास.
॥ अभंग २९९५ ॥ अभंग रचना
आतां कळों आले गुण । अवघे चि यावरोन । चोखट लक्षण । धरिलें हें घरघेणें ॥१॥
या नांवें कृपासिंधु । म्हणवितोसी दीनबंधु । मज तरी मैंदु । दिसतोसी पाहातां ॥ध्रु.॥
अमळ दया नाहीं पोटीं । कठीण तैसाचि कपटी । अंधर्‍याची काठी । माझी गुदरसी च ना ॥२॥
तुकयाबंधु म्हणे पुरता । नाहीं म्हुण बरें अनंता । एरवीं असतां । तुझा घोंट भरियेला ॥३॥
या सर्व प्रकारावरून तुझे खरे गुण आता मला समजले आहेत, तू आमचा संसार गिळंकृत करण्याचे हे लक्षण धरले आहेस. तू स्वतःला कृपासिंधू आणि दीनबंधू म्हणवतोस, पण मला तर तू पूर्ण कपटी आणि फसवणारा दिसतोस. तुझ्या पोटी अजिबात दया नाही, तू कठीण आणि कपटी आहेस; माझ्या अंधाची काठी असलेला भाऊ तू माझ्या हाती लागू देत नाहीस. तुकारामांचा भाऊ म्हणतो की, हे अनंता, सुदैवाने तू माझ्या प्रत्यक्ष हाती लागत नाहीस, नाहीतर मी तुझा घोटच घेतला असता.
॥ अभंग २९९६ ॥ अभंग रचना
काय सांगों हृषीकेशा । आहे अनुताप आला ऐसा । गिळावासी निमिषा । निमिष लागों नेदावें ॥१॥
माझें बुडविलें घर । लेंकरें बाळें दारोदार । लाविलीं काहार । तारातीर करोनि ॥ध्रु.॥
जीव घ्यावा कीं द्यावा । तुझा आपुला केशवा । इतुकें उरलें आहे । भावाचिया निमित्यें ॥२॥
तुकयाबंधु म्हणें जग । बरें वाईंट म्हणो मग । या कारणें परी लाग । न संडावा सर्वथा ॥३॥
हे ऋषिकेशी देवा, मला इतका संताप आणि पश्चात्ताप आला आहे की एका क्षणात तुला गिळून टाकावेसे वाटते. तू माझे घर बुडवलेस, माझी लहान मुले दरोदारी भटकत आहेत आणि आमची दाणादाण उडवून दिलीस. हे केशवा, माझ्या भावाच्या खातर आता एकतर तुझा जीव घ्यावा किंवा स्वतःचा जीव द्यावा, एवढेच उरले आहे. तुकारामांचा भाऊ म्हणतो की, आता जग मला चांगले म्हणो किंवा वाईट, पण मी माझा हा हट्ट अजिबात सोडणार नाही.
॥ अभंग २९९७ ॥ अभंग रचना
मायबाप निमाल्यावरी । घातलें भावाचे आभारीं । तो ही परि हरी । तुज जाला असमाईं ॥१॥
हे कां भक्तिचे उपकार । नांदतें विध्वंसिलें घर । प्रसन्नता वेव्हार । सेवटीं हे जालासी ॥ध्रु.॥
एका जिवावरी । होतों दोनी कुटुंबारी । चाळवूं तो तरीं । तुज येतो निर्लज्जा ॥२॥
तुकयाबंधु म्हणे भला । आणीक काय म्हणावें तुला । वेडा त्यानें केला । तुजसवें संबंधु ॥३॥
आई-वडील वारल्यावर तू मला भावाच्या पदरात टाकलेस, पण हे हरी, तो भाऊही आता तुझाच होऊन गेला. हेच का तुझ्या भक्तीचे फळ, की नांदते घर पूर्णपणे उद्ध्वस्त झाले? तुझी प्रसन्नता म्हणजे शेवटी आमचा सर्व व्यवहार संपवणे हीच ठरली. एका जिवाच्या आधारावर आमची दोन कुटुंबे चालत होती, त्यालाही तू भुलवून नेलेस, हे निर्लज्जा! तुकारामांचा भाऊ म्हणतो की, तुला आणखी काय म्हणावे, माझ्या भावाने तुझ्याशी नाते जोडून स्वतःला वेडा बनवून घेतले.
॥ अभंग २९९८ ॥ अभंग रचना
पूवाअ पूर्वजांची गती । हे चि आईंकिली होती । सेवे लावूनि श्रीपती । निश्चिंती केली तयांची ॥१॥
कां रे पाठी लागलासी । ऐसा सांग हृषीकेशी । अद्यापवरी न राहासी । अंत पाहासी किती म्हुण ॥ध्रु.॥
जन्मजन्मांतरीं दावा । आम्हां आपणां केशवा । निमित्य चालवा । काईंसयास्तव हें ॥२॥
तुकयाबंधु म्हणे अदेखणा । किती होसी नारायणा । देखों सकवेना । खातयासी न खात्या ॥३॥
पूर्वजांकडून ऐकले होते की श्रीपतीची सेवा केल्यावर माणसाचा उद्धार होतो आणि तो चिंतामुक्त होतो. मग हे ऋषिकेशी, तू असा आमच्या पाठी का लागला आहेस? तू आमचा आणखी किती अंत पाहणार आहेस? हे केशवा, तुझ्या आणि आमच्यात असा जन्मजन्मांतरीचा कसला वैर आहे की तू हे सर्व करत आहेस? तुकारामांचा भाऊ म्हणतो की, हे नारायणा, तू इतका अंदेखणा किंवा स्वार्थी का होतोस, तुला सुखाने खाणाऱ्याचे आणि न खाणाऱ्याचे काहीच पाहावत नाही.
॥ अभंग २९९९ ॥ अभंग रचना
निसुर संसार करून । होतों पोट भरून । केली विवसी निर्माण । देवपण दाखविलें ॥१॥
ऐसा काढियेला निस । काय म्हुण सहित वंश । आणिलें शेवटास । हाउस तरी न पुरे ॥ध्रु.॥
उरलों पालव्या सेवटीं । तें ही न देखवे दृष्टी । दोघांमध्ये तुटी । रोकडीचि पाडीली ॥२॥
तुकयाबंधु म्हणे गोड । बहु जालें अति वाड । म्हणोनी कां बुड । मुर्‍यांसहित खावें ॥३॥
आम्ही कसातरी संसार करून आमचे पोट भरत होतो, पण तू मध्येच विघ्न निर्माण करून तुझे देवपण दाखवलेस. तू आमचा असा सर्वस्वी संहार केलास की आमचा वंशच शेवटास आणलास, तरी तुझी हौस पुरली नाही. शेवटी आम्ही जे थोडेफार उरलो होतो, तेही तुला पाहिले गेले नाही आणि आमच्या दोघात तू उघडउघड फूट पाडलीस. तुकारामांचा भाऊ म्हणतो की, एखादी गोष्ट गोड लागली म्हणून काय तिचे मूळ आणि मुळांसहित सर्व झाडच उपटून खाऊन टाकावे का?
॥ अभंग ३००० ॥ अभंग रचना
बरा जाणतोसी धर्मनीती । उचित अनुचित श्रीपती। करूं येते राती । ऐसी डोळे झांकूनि ॥१॥
आतां जाब काय कैसा । देसी तो दे जगदीशा । आणिला वोळसा । आपणां भोंवता ॥ध्रु.॥
सेवेचिया सुखास्तव । बळें धरिलें अज्ञानत्व । येइल परि हा भाव । ज्याचा त्यासी कारणा ॥२॥
तुकयाबंधु म्हणे नाहीं । आतां आम्हां बोल कांहीं । जडोनियां पायीं । तुझे त्वां चि घेतलें ॥३॥
हे श्रीपती, तू धर्म आणि नीती उत्तम जाणतोस, पण डोळे झाकून रात्रीच्या अंधारासारखे अयोग्य वर्तन करतोस! हे जगदीशा, आता तू आम्हाला काय जाब देणार आहेस तो दे, तू स्वतःभोवतीच हा फेरा ओढवून घेतला आहेस. सेवेच्या सुखासाठी आम्ही स्वतःहून अज्ञानत्व पत्करले होते, पण शेवटी ज्याचा भाव जसा असेल तसेच त्याला फळ मिळते. तुकारामांचा भाऊ म्हणतो की, आता आमचा काहीही दोष उरलेला नाही, आम्ही तुझ्या पायाशी जडून राहिलो आहोत आणि तूच आमचा स्वीकार केला आहेस.
भाग 29 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 31 (पुढे)