॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ तुकाराम गाथा - भाग 31 (3001 ते 3100)
अभंग 3001 ते 3100

सार्थ गाथा: भाग 31

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग ३००१ ॥ अभंग रचना
कांहीं विपत्ति अपत्यां । आतां अमुचिया होतां । काय होईंल अनंता । पाहा बोलों कासया ॥१॥
बरें अनायासें जालें । सायासेंविण बोले चाले । काबाड चुकलें । केलें कष्टावेगळें ॥ध्रु.॥
बरा सांपडलासी वोजा । वर्मावरी केशीराजा । बोलायासी तुझा । उजुरचि नाहींसा ॥२॥
तुकयाबंधु म्हणे दगा । बरा दिला होता बागा । झडकरी चलागा । चांग दैवें पावलों ॥३॥
आम्हा लेकरांवर काही संकट आले तर हे अनंता, तुझे काय होईल? त्यामुळे मी आता अधिक काय बोलू? जे झाले ते सहज आणि बरेच झाले. कोणत्‍याही कष्टाविना सर्व काही सहज बोलणे-चालणे घडून आले आणि आमचे कष्टाचे काबाडकष्ट टळले. हे केशीराजा, तू आम्हाला अगदी योग्य वेळी व मर्मावर सापडला आहेस, आता तुझ्याकडे बोलण्यासाठी कोणताही बहाणा उरलेला नाही. तुकयाचा भाऊ म्हणतो की, देवाने मला मोठा चकवा दिला होता, पण सुदैवाने मी त्यातून लवकर सुटलो आणि योग्य मार्गाला लागलो.
॥ अभंग ३००२ ॥ अभंग रचना
देवा तुजपें माझ्या पूर्वजांचें ॠण । आहे तें कां नेदिसी अझून ।अवगलासीं झोंडपणें । परी मी जाण जीवें जिरों नेदीं ॥१॥कळों येईंल रोकडें । उभा करिन संतांपुढें ।तुझें काय एवढें । भय आपुलें मागतां ॥ध्रु.॥आजिवरी होतों नेणता । तों तुज फावलें रे अनंता ।कवडीचा तो आतां । पडों नेदीन फेर ॥२॥
ठेविला ये जीवनीं जीव । म्हणे तुकयाचा बंधव ।
माझा गळा तुझा पाव । एके ठायीं बांधेन ॥३॥
हे देवा, तुझ्याकडे माझ्या पूर्वजांची काही ठेव आणि ऋण जमा आहे, ते तू अजून का देत नाहीस? तू उद्घटपणा करून दुर्लक्ष करत असला तरी मी हे सहज सोडून देणार नाही. मी तुला संतांच्या समोर उभे करेन, तेव्हा सर्व काही स्पष्ट होईल. आमचे हक्काचे मागणं मागताना आम्हाला तुझे कसले भय? आजवर मी अज्ञानी होतो, तोवर हे अनंता तुला फावले, पण आता मी एका कवडीचाही फरक पडू देणार नाही. तुकयाचा भाऊ म्हणतो की, मी माझा जीव या भक्तीत ठेवला आहे आणि मी माझा गळा आणि तुझे पाय एकाच ठिकाणी बांधून ठेवेन.
॥ अभंग ३००३ ॥ अभंग रचना
मागें असताशी कळला । उमस घेऊं नसता दिला।तेणें चि काळें केला । असता अवघा निवाडा ॥१॥इतका न लगता उशीर । न धरितों भीडभार ।सद्धिासी वेव्हार । कासयासी लागला ॥ध्रु.॥असोनियां माल खरा । किती केल्या येरझारा ।धरणें ही दिवस तेरा । माझ्या भावें घेतलें ॥२॥अझुन तरी इतक्यावरी । चुकवीं जनाचार हरी ।तुकयाबंधु म्हणे उरी । नाहीं तरी नुरे कांहीं ॥३॥
तू आधीच माझ्या लक्षात आला असतास तर मी तुला श्वासही घेऊ दिला नसता आणि त्याच वेळी सर्व निवाडा करून टाकला असता. इतका उशीर लागला नसता आणि मी कसलाही भिडभार ठेवला नसता. माल खरा असूनही मला किती फेऱ्या माराव्या लागल्या आणि मी माझ्या भावाने तेरा दिवस धरणे धरून बसलो. हे हरी, आता तरी हा लोकव्यवहार थांबव. तुकयाचा भाऊ म्हणतो की, आता काहीतरी उरू दे, नाहीतर काहीच शिल्लक राहणार नाही.
॥ अभंग ३००४ ॥ अभंग रचना
आतां न राहें क्षण एक । तुझा कळला रे लौकिक । नेदीं हालों एक । कांहीं केल्यावांचूनि ॥१॥संबंध पडिला कोणाशीं । काय डोळे झांकितोसी । नेईंन पांचांपाशीं । दे नाहींतरी वोढूनि ॥ध्रु.॥सुखें नेदीस जाणवलें । नास केल्याविण उगलें । तरि तें ही विचारिलें । आम्ही आहे तुज आधीं ॥२॥असें च करूनि किती । नागविलीं नाहीं नीती । तुकयाबंधु म्हणे अंतीं । न सोडिसी ते खोडी ॥३॥
आता मी एक क्षणही गप्प बसणार नाही, तुझी सर्व कीर्ती आणि व्यवहार मला कळला आहे. काही केल्याशिवाय मी तुला इथून हलणार नाही. तुझा संबंध कोणाशी आला आहे हे समजून घे, आता डोळे का झाकतोस? तू माझे देणे दिले नाहीस तर मी तुला पाच पंचांसमोर घेऊन जाईन. तू सहजासहजी देणार नाहीस हे मला कळले आहे. तुकयाचा भाऊ म्हणतो की, तू अशीच कितीतरी माणसे नागवली आहेस आणि तुझी ही वाईट सवय शेवटीही सुटत नाही.
॥ अभंग ३००५ ॥ अभंग रचना
तुज ते सवे आहे ठावें । घ्यावें त्याचें बुडवावें । परि ते आम्हांसवें । आतां न फावे कांहीं ॥१॥
नव्हों sodaयाचे धणी । कष्टें मेळविलें करोनि । पाहा विचारोनी । आढी धरोनि काम नाहीं ॥ध्रु.॥
अवघे राहिले प्रकार । जालों जीवासी उदार । असा हा निर्धार । कळला असावा असेल ॥२॥
आतां निदसुर नसावें । गाठ पडली कुणब्यासवें । तुकयाबंधु म्हणे राखावें । देवा महत्व आपुलें ॥३॥
दुसऱ्याकडून घ्यायचे आणि त्यालाच बुडवायचे ही तुझी सवय मला माहीत आहे, पण आमच्या बाबतीत तुझा हा डाव चालणार नाही. आम्ही सहज सोडून देणारे धनी नाही, आम्ही खूप कष्टाने हे मिळवले आहे, त्यामुळे उगाच हट्ट धरून काही उपयोग नाही. आता इतर सगळे मार्ग सोडले आहेत आणि आम्ही जिवाला उदार झालो आहोत, हा आमचा निर्धार तुला कळाला असेल. आता गाफील राहू नकोस, तुझी गाठ एका कणखर कुणब्याशी पडली आहे, त्यामुळे हे देवा, तू आपले महत्त्व राखून ठेव.
॥ अभंग ३००६ ॥ अभंग रचना
बहु बोलणें नये कामा । वाउगें तें पुरुषोत्तमा । एकाचि वचनें आम्हां । काय सांगणें तें सांग ॥१॥देणें आहे कीं भांडाईं । करणें आहे सांग भाईं । आतां भीड कांहीं । कोणी न धरी सर्वथा ॥ध्रु.॥मागें गेलें जें होउनी । असो तें धरित नाहीं मनीं । आतां पुढें येथूनि । कैसा काय विचार ॥२॥सारखी नाहीं अवघी वेळ । हें तों कळतें सकळ । तुकयाबंधु म्हणे खळखळ । करावी ते उरेल ॥३॥
हे पुरुषोत्तमा, व्यर्थ आणि फाजील बोलणे काही कामाचे नाही, मला एकाच शब्दात काय ते सांग. तुझे देणे आहे की तुला भांडण करायचे आहे, ते स्पष्ट सांग. आता कोणीही कसलीही भीडभाड धरणार नाही. मागे जे झाले ते सोडून द्या, ते मी मनात धरत नाही, पण इथून पुढे तुझा काय विचार आहे? सर्व वेळ सारखी नसते हे सर्वांना समजते. तुकयाचा भाऊ म्हणतो की, आता उगाच खळखळ करणेच शिल्लक राहिले आहे.
॥ अभंग ३००७ ॥ अभंग रचना
आतां हें न सुटे न चुके । बोल कां दवडिसी फिके ।
जन लोक पारिखें । अवघें केलें म्यां यासाटीं ॥१॥
नये सरतां नव्हे भलें । तुझें लक्षण कळलें ।
बैसलासी काढिलें । देहाचें मुळीं दिवाळें ॥ध्रु.॥
दिसतोसी बरा बोल कोंवळे । गुण मैंदाचे चाळे ।
धिसताती ये वेळे । काय करूं विसंबोनि ॥२॥
तुकयाबंधु म्हणे देखतां । अंध बहिर ऐकतां ।
कैसें व्हावें आतां । इतकियाउपरी ॥३॥
आता हा विषय सुटणार नाही आणि टळणार नाही, तू फिके बोलून वेळ का वाया घालवतोस? तुझ्यासाठी मी सर्व लोकांचा त्याग केला आहे. मागे हटणे चांगले नाही, मला तुझे सगळे लक्षण कळले आहे. तू तर या देहाचे पूर्ण दिवाळे काढून बसला आहेस. वरून छान दिसतोस आणि मऊ बोलतोस, पण तुझे गुण आणि चाळे कपटी आहेत. तुकयाचा भाऊ म्हणतो की, सर्व काही दिसत असून अंध असणे आणि ऐकू येत असून बहिरे होणे, यापेक्षा आता काय सांगावे?
॥ अभंग ३००८ ॥ अभंग रचना
तिहीं ताळीं हेचि हाक । म्हणती पांढरा स्फटिक ।अवघा बुडविला लौकिक । सुखें चि भीके लाविलीं ॥१॥थोंटा नांव शिरोमणी । नाहीं जोडा त्रिभुवनीं ।म्हणोनि शाहाणे ते कोणी । तुझे दारीं बैसतिना ॥ध्रु.॥निर्गुण निलाजिरा निनांवा । लंड झोंड कुडा देवा ।नागवणा या नांवा । वांचूनि दुजा नाइकों ॥२॥सर्वगुणें संपन्न । कळों आलासी संपूर्ण ।तुकयाबंधु म्हणे चरण । आतां जीवें न सोडीं ॥३॥
तिन्ही लोकांत हीच चर्चा आहे की तू स्फटिकासारखा स्वच्छ दिसतोस, पण तू लोकांचा लौकिक बुडवून त्यांना सुखाने भिकेला लावले आहेस. तू निष्क्रिय असून तुला शिरोमणी म्हणतात, तुझ्यासारखा त्रिभुवनात कोणी नाही, म्हणूनच शहाणे लोक तुझ्या दारात बसत नाहीत. तू निर्गुण, निर्लज्ज, नाव नसलेला आणि लबाड देव आहेस. लोकांना नागवणारा याशिवाय तुझे दुसरे नाव मी ऐकले नाही. तू सर्व गुणांनी कसा संपन्न आहेस हे मला पूर्ण कळाले आहे. तुकयाचा भाऊ म्हणतो की, आता मी तुझे चरण जिवाने सोडणार नाही.
॥ अभंग ३००९ ॥ अभंग रचना
तो चि प्रसंग आला सहज । गुज धरितां नव्हे काज । न संडितां लाज । पुढें वोज न दिसे ॥१॥
तूं तर न होसी शाहाणा । नये सांगतों तें ही मना । आपण आपणा । आतां प्रयत्न देखावा ॥ध्रु.॥
न पुरवी पाहातां वाट । द्यावें प्रमाण चोखट । कास घालूनियां नीट । चौघाचार करावा ॥२॥
आतां श्रमाचें कारण । नव्हे व्हावें उदासीन । न पडे तयाविण । गांठी तुकयाबंधु म्हणे ॥३॥
आता असा प्रसंग आला आहे की मनात गुपित ठेवून काम होणार नाही आणि लाज सोडल्याशिवाय पुढचा मार्ग दिसणार नाही. तू शहाणा होत नाहीस आणि मी सांगतो ते मनात घेत नाहीस, त्यामुळे आता आपणच स्वतः प्रयत्न केला पाहिजे. फक्त वाट पाहून भागणार नाही, योग्य ते प्रमाण दिले पाहिजे आणि कंबर कसून चौघांसारखा व्यवहार केला पाहिजे. तुकयाचा भाऊ म्हणतो की, आता आळस करून चालायचे नाही आणि उदासीन होऊन भागणार नाही, त्याशिवाय भेट होणार नाही.
॥ अभंग ३०१० ॥ अभंग रचना
हळूहळू जाड । होत चालिलें लिगाड । जाणवेल निवाड । न करिसी परी पुढें ॥१॥मी तों सांगून उतराईं । जालों आतां तुज काईं । कळों येईंल भाईं । तैसा करीं विचार ॥ध्रु.॥मागें युगें अठ्ठाविस । जालीं दिवसाचा दिवस । मुदल व्याज कासावीस । होसी देवा ये कामें ॥२॥तुकयाबंधु म्हणे राखें । आतां टाकीं तीं सुखें । जगजाहिर ठाउकें । जालें नाहीं खंडलेंसें ॥३॥
हळूहळू ही लफडी आणि गुंता वाढत चालला आहे, जर तू पुढचा निवाडा केला नाहीस तर तुला हे प्रकरण समजेल. मी तुला सांगून माझ्या कर्तव्यातून मुक्त झालो आहे, आता तुला जसे योग्य वाटेल तसा विचार कर. अठ्ठावीस युगे उलटून गेली आहेत, दिवसागणिक दिवस जात आहेत, या कामात हे देवा, मुद्दल आणि व्याजाच्या भाराने तू कासावीस होशील. तुकयाचा भाऊ म्हणतो की, तू तुझी सुखे बाजूला ठेव आणि अब्रू राख, कारण हे सर्व जगाला जाहीर झाले आहे आणि यात काहीही खोटे नाही.
॥ अभंग ३०११ ॥ अभंग रचना
पत्र उचटिलें प्रेत्नें । ग्वाही कराया कारणें । नाहींतरी पुण्यें । तुझ्या काय उणें आम्हां ॥१॥नांव तुझें चि करोनि । आहों सुखें पोट भरोनि । केली जाणवणी । म्हणउनि नाहीं म्हणसील ॥ध्रु.॥आतां इतकियाउपरी । दे नको भलतें करीं । म्हणती ॠणकरी । आमुचा इतकें उदंड ॥२॥तुकयाबंधु जागा । अळवावया पांडुरंगा । केला कांहीं मागायाची । नव्हती गरज ॥३॥
मी पुराव्यासाठी हे पत्र किंवा दस्तऐवज काढले आहे, नाहीतर तुझ्या पुण्यामुळे आम्हाला कशाचीही कमतरता नाही. तुझ्याच नावाचा जप करून आम्ही सुखाने आमचे पोट भरत आहोत, तू नाही म्हणशील म्हणून ही आठवण करून दिली. आता इतके झाल्यावर तू दे किंवा नको देऊ, पण लोक आम्हाला तुझे सावकार म्हणतात हेच आमच्यासाठी खूप आहे. तुकयाचा भाऊ म्हणतो की, मी पांडुरंगाला आळवण्यासाठी जागा झालो आहे, बाकी मला काही मागण्याची गरज नव्हती.
॥ अभंग ३०१२ ॥ अभंग रचना
माझ्या भावें केली जोडी । न सरेसी कल्पकोडी । आणियेलें धाडी । घालुनि अवघें वैकुंठ ॥१॥
आतां न लगे यावें जावें । कोठें कांहीं च करावें । जन्मोजन्मीं खावें । सुखें बैसोनसें जालें ॥ध्रु.॥
असंख्य संख्या नाहीं पार । आनंदें दाटलें अंबर । न माये अपार । त्रिभुवनीं सांटवितां ॥२॥
अवघें भरलें सदोदित । जाले सुखाचे पर्वत । तुकयाबंधु म्हणे परमार्थ । धन अद्भुत सांपडलें ॥३॥
माझ्या भक्तीच्या भावाने अशी कमाई केली आहे जी करोडो कल्पांतही संपणार नाही, तिने संपूर्ण वैकुंठच धाड मारून इथे आणले आहे. आता कुठेही येण्या-जाण्याची किंवा काही करण्याची गरज उरली नाही, जन्मोजन्मी बसून खाता येईल अशी सुखाची प्राप्ती झाली आहे. या आनंदाला कोणतीही संख्या किंवा सीमा उरलेली नाही, हे आकाश आनंदाने भरून गेले आहे आणि त्रिभुवनातही ते सामावत नाही. सर्व काही सदैव परिपूर्ण झाले असून सुखाचे पर्वत तयार झाले आहेत. तुकयाचा भाऊ म्हणतो की, मला परमार्थाचे अद्भुत धन सापडले आहे.
॥ अभंग ३०१३ ॥ अभंग रचना
आतां चुकलें देशावर । करणें अकरणें सर्वत्र । घरासी आगर । आला सकळसद्धिींचा ॥१॥
जालों निधाईं निधानें। लागलें अनंतगुणरत्न । जन्माचें विच्छिन्न । दुःख जालें दारिद्र ॥ध्रु.॥
तारूं सागरिंचें अवचितें । हेंदोवलें आलें येथें । ओढिलें संचितें । पूर्वदत्तें लाधलें ॥२॥
तुकयाबंधु म्हणे सीमा । नाहीं आमुचिया दैवा । आतां पुरुषोत्तमा । ऐसा सवदागर सांपडला ॥३॥
आता आमचे दारोदारी भटकणे टळले आहे आणि सर्व सिद्धींचा साठा स्वतःहून आमच्या घरी आला आहे. आम्हाला नामरूपी अक्षय खजिना सापडला आहे, ज्यामुळे जन्माचे सर्व दुःख आणि दारिद्र्य नष्ट झाले आहे. समुद्रातील जहाजाप्रमाणे पूर्वसंचिताच्या ओढीने हे भाग्य अचानक आमच्याकडे आले आहे आणि पूर्वपुण्याईने ते लाभले आहे. तुकयाचा भाऊ म्हणतो की, आमच्या भाग्याला आता सीमा उरलेली नाही, कारण आम्हाला पुरुषोत्तम पांडुरंगासारखा व्यापारी सापडला आहे.
॥ अभंग ३०१४ ॥ अभंग रचना
सांपडलें जुनें । आमुच्या वडिलांचें ठेवणें । केली नारायणें । कृपा पुण्यें पूर्वाचिया ॥१॥सुखें आनंदरूप आतां । आम्ही आहों याकरितां । निवारली चिंता । देणें घेणें चुकलें ॥ध्रु.॥जालें भांडवल घरिंचें । अमुप नाम विठ्ठलाचें । सुकृत भावाचें । हें तयानें दाविलें ॥२॥तुकयाबंधु म्हणे फिटला । पांग नाहीं बोलायाला । चाड दुसरी विठ्ठ्ला । वांचूनियां आणीक ॥३॥
पूर्वजांच्या पुण्याईने आणि नारायणाच्या कृपेने आम्हाला आमच्या पूर्वजांचे जुने गुप्त धन सापडले आहे. यामुळे आता आम्ही आनंदात आणि सुखात आहोत, आमची सर्व चिंता मिटली असून देण्या-घेण्याचा व्यवहार टळला आहे. विठ्ठलाचे अथांग नाम हेच आमचे घरचे भांडवल झाले आहे आणि देवाने आमच्या भक्तिभावाचे फळ आम्हाला दाखवून दिले आहे. तुकयाचा भाऊ म्हणतो की, आमचे सर्व पांग फेडले गेले आहेत आणि आता विठ्ठलाशिवाय दुसरी कोणतीही इच्छा उरलेली नाही.
॥ अभंग ३०१५ ॥ अभंग रचना
काम क्रोध अहंकार नको देहीं । आशा तृष्णा माया लज्जा चिंता कांहीं ।वास पंढरीचा जन्म सदा देई । आणीक दुजें मागणें तुज नाहीं ॥१॥कृपा देई दान हरि मज कृपा देई दान । नासीं त्रिमिर दाखवीं चरण ।आर्त पुरवावें भेटी देऊन । नको उपेक्षूं आलिया शरण ॥ध्रु.॥नाम अखंड हृदयीं राहो वाणी । न पडो विसर क्षण ज्यागृतिं स्वप्नीं ।संतसमागम ऐसा दे लावुनि । आणीक दुजें कांहीं नेणें तुजवांचूनि ॥२॥पंथपुरिंचा रविसुत पुरे आतां । आड करावा भवसिंधु ऐसा नव्हता ।नाहीं आडताळा त्रैलाक्यामाजी सरता । विनवी तुकयाबंधु चरणीं ठेवूनि माथा ॥३॥
माझ्या देहात काम, क्रोध, अहंकार, आशा, तृष्णा, माया आणि चिंता काहीही राहू नये. मला प्रत्येक जन्मात पंढरपूरचा वास दे, याशिवाय माझे दुसरे कोणतेही मागणे नाही. हे हरी, मला तुझ्या कृपेचे दान दे, माझ्या अज्ञानाचा अंधार नष्ट करून तुझे चरण दाखव. तुझ्या चरणी शरण आलेल्याची उपेक्षा करू नकोस आणि दर्शन देऊन माझी आर्तता पूर्ण कर. माझे मन आणि वाणी यात तुझे नाव अखंड राहो, जागृतीत किंवा स्वप्नात तुझा विसर न पडो. मला संतांचा सहवास दे. तुकयाचा भाऊ चरणावर मस्तक ठेवून विनंती करतो की, या संसारसागराचा ताप आता पुरे झाला, मला तुझा आधार दे.
॥ अभंग ३०१६ ॥ अभंग रचना
तटाचे जातीला नाहीं भीड भार । लाता मारी थोर लाहान नेणे ॥१॥
परी तो त्या विशेष मानुष होऊन । करी खंड मान वडिलांचा ॥ध्रु.॥
बेरसा गाढव माया ना बहीण । भुंके चवीविण भलतें चि ॥२॥
तुकयाबंधु म्हणे बोकड मातलें । न विचारी आपुले तोंडीं मुते ॥३॥
घोड्याच्या किंवा तट्टाच्या जातीला कोणाचीही मर्यादा किंवा भीड नसते, ते लहान-मोठा न पाहता सर्वांना लाथा मारते. पण माणूस होऊन जो मोठ्यांचा आणि वडिलांचा सन्मान करत नाही, तो त्या प्राण्यापेक्षाही वाईट आहे. मूर्ख गाढवाला आई किंवा बहिणीचे भान नसते, ते कोणत्याही चवीशिवाय भलतेच ओरडत सुटते. तुकयाचा भाऊ म्हणतो की, मदमस्त झालेला बोकड जसा विचार न करता स्वतःच्याच तोंडावर मूत्रविसर्जन करतो, तशीच अवस्था विवेकहीन माणसाची असते.
॥ अभंग ३०१७ ॥ अभंग रचना
मायझवा खर गाढवाचें बीज । तें ऐसें सहज कळों येतें ॥१॥
आपमानिलें जेणें श्रेष्ठाचें वचन । ते चि त्याची खुण ओळखावी ॥ध्रु.॥
मद्यपीर पुरा अधम यातीचा । तया उपदेशाचा राग वांयां ॥२॥
तुकयाबंधु म्हणे पिसाळलें सुनें । आप पर तेणें न विचारावें ॥३॥
अधम आणि नीच प्रवृत्तीचा माणूस हा कसा असतो हे सहज ओळखावे. जो मोठ्यांचा आणि श्रेष्ठांच्या शब्दांचा अपमान करतो, तीच त्याची खरी खूण आहे. दारू पिणारा आणि अत्यंत अधम वृत्तीचा माणूस उपदेश केल्यावर उगाच रागवतो. तुकयाचा भाऊ म्हणतो की, पिसाळलेले कुत्रे जसे आपले आणि परके यात फरक करत नाही, तसेच हे मूर्ख लोक कसलाही विचार करत नाहीत.
॥ अभंग ३०१८ ॥ अभंग रचना
मत्स्यकूर्मशेषा कोणाचा आधार । पृथिवीचा भार वाहावया ॥१॥
काय धाक आम्हां कासयाची चिंता । ऐसा तो असतां साहाकारी ॥ध्रु.॥
शंखचक्रगदा आयुधें अपार । वागवितो भार भक्तांसाटीं ॥२॥
पांडवां जोहरी राखिलें कुसरी । तो हा बंधुचा कैवारी तुकयाच्या ॥३॥
पृथ्वीचा भार वाहण्यासाठी मत्स्य, कूर्म आणि शेषनाग यांना कोणाचा आधार आहे? जेव्हा असा परमात्मा आपला पाठीराखा आहे, तेव्हा आम्हाला कसली भीती आणि कशाची चिंता? तो भक्तांच्या रक्षणासाठी शंख, चक्र आणि गदा अशी अफाट आयुधे बाळगतो. ज्याने पांडवांचे लाक्षागृहात कौशल्याने रक्षण केले, तोच पांडुरंग तुकयाच्या भावाचा कैवारी आणि रक्षक आहे.
॥ अभंग ३०१९ ॥ अभंग रचना
राम म्हणतां कामक्रोधांचें दहन । होय अभिमान देशधडी ॥१॥राम म्हणतां कर्म तुटेल भवबंधन । नये श्रम सीण स्वप्नास ही ॥ध्रु.॥राम म्हणे जन्म नाहीं गर्भवास । नव्हे दारिद्रास पात्र कधीं ॥२॥राम म्हणतां यम शरणागत बापुडें । आढळ पद पुढें काय तेथें ॥३॥राम म्हणतां धर्म घडतील सकळ । त्रिमिर पडळ नासे हेळा ॥४॥राम म्हणतां म्हणे तुकयाचा बंधु । तरिजेल भवसिंधु संदेह नाहीं ॥५॥
राम नामाचा जप केल्याने काम आणि क्रोधाचा दाह शांत होतो आणि अहंकार देशोधडीला लागतो. राम म्हंटल्याने कर्माचे आणि संसाराचे बंध तुटतात आणि स्वप्नातही कसला थकवा जाणवत नाही. जो राम म्हणतो त्याला पुन्हा गर्भवास भोगावा लागत नाही आणि तो कधीही दारिद्र्याला प्राप्त होत नाही. राम नामामुळे यमही शरण येतो आणि माणसाला अव्यक्त आणि अढळ पद प्राप्त होते. राम म्हंटल्याने सर्व धर्म आणि पुण्याचे आचरण आपोआप घडते आणि अज्ञानाचा अंधार नाहीसा होतो. तुकयाचा भाऊ म्हणतो की, राम नाम घेतल्याने माणूस निवांतपणे संसारसागर पार करतो, यात शंका नाही.
॥ अभंग ३०२० ॥ अभंग रचना
मरोनि जाईंन गुणनामावरूनि । तुझ्या चक्रपाणी मायबापा ॥१॥चुकविलीं दुःखें मायेचा वोळसा । तोडोनियां आशापाश तेणें ॥ध्रु.॥केली काया तनु हिंवसी शीतळ । चिंतातळमळ नाहीं ऐसी ॥२॥काळें तोंड काळ करूनि राहिलें । भूतमात्र जालें सज्जनसखें ॥३॥तुकयाबंधु म्हणें अवघ्या देशदिशा । मुक्त रे परेशा तुझ्या पुण्यें ॥४॥
हे मायबाप चक्रपाणी, तुझ्या नाम आणि गुणांवरून मी न्योछावर होऊन जाईन. तू मला मायेच्या पाशातून सोडवून संसाराची सर्व दुःखे चुकवली आहेस. माझे शरीर शांत आणि शीतळ झाले आहे, आता मनामध्ये कसलीही चिंता किंवा तळमळ उरलेली नाही. काळाने आपले तोंड काळे केले आहे आणि जगातील सर्व प्राणी आमचे मित्र आणि सज्जन झाले आहेत. तुकयाचा भाऊ म्हणतो की, हे परमेवरा, तुझ्या पुण्याईने सर्व दिशा आणि प्राणी मुक्त झाले आहेत.
॥ अभंग ३०२१ ॥ अभंग रचना
आतां मागतों तें ऐक नारायणा । भावपूर्वक मनापासूनियां ॥१॥असों दे मोकळी जिव्हा जरि गाइल गुण । नाहीं तरी खिळुन टाकीं परती ॥ध्रु.॥मातेचिया परी देखती परनारी । ठेवीं नेत्र तरी नाहीं तरि नको ॥२॥तरी बरें कांटाळा करिती निंदास्तुतीचा । नाहीं तरि कानांचा ही देख प्रेत्न ॥३॥सकळ इंद्रियांचा निग्रह करूनि एक । राखवीं पृथक तोडोनि भ्रम ॥४॥तुकयाबंधु म्हणे ते चि वाट प्राणां । पडता नारायणा विसर तुझा ॥५॥
हे नारायणा, मी मनापासून भावाने जे मागतो ते ऐक. माझी जीभ जर तुझे गुण गाणार असेल तरच तिला मोकळी ठेव, नाहीतर तिला खिळवून टाक. माझे डोळे जर दुसऱ्या स्त्रीला आईसारखे पाहणार असतील तरच मला दृष्टी दे, नाहीतर नको. माझे कान निंदा आणि स्तुती यांचा कंटाळा करणार असतील तरच ते मला दे. सर्व इंद्रियांचा निग्रह करून माझा भ्रम तोडून टाक. तुकयाचा भाऊ म्हणतो की, हे नारायणा, तुझा विसर पडल्यास प्राणाचा अंत होणेच योग्य आहे.
॥ अभंग ३०२२ ॥ अभंग रचना
नमस्कारी भूतें विसरोनि याती । तेणें आत्मस्थिती जाणीतली ॥१॥परउपकारीं वेचियेल्या शक्ती । तेणें आत्मस्थिती जाणीतली ॥ध्रु.॥द्वयें द्वैतभाव नाहीं जया चत्तिीं । तेणें आत्मस्थिती जाणीतली ॥२॥जयाचिये वाचे नये निंदास्तुती । तेणें आत्मस्थिती जाणीतली ॥३॥उचित अनुचित जाणे धर्मनीती । दृढ भाव भक्ति मानव तो ॥४॥तुकयाबंधु म्हणे वरकड ते येर । संसाराचे खर भारवाही ॥५॥
जो जाती-पातीचा भेद विसरून सर्व प्राण्यांना नमस्कार करतो, त्यानेच आत्मस्थिती ओळखली आहे. ज्याने आपली सर्व शक्ती दुसऱ्यांच्या उपकारासाठी खर्च केली आहे, त्याने आत्मज्ञान मिळवले आहे. ज्याच्या मनात कसलाही द्वैतभाव उरलेला नाही आणि ज्याच्या वाचेवर निंदा किंवा स्तुती येत नाही, तोच खरा ज्ञानी आहे. जो योग्य-योग्य आणि धर्म-नीती समजून दृढ भक्ती करतो, तोच खरा माणूस आहे. तुकयाचा भाऊ म्हणतो की, बाकीचे सर्व लोक संसाराचे ओझे वाहणारे गाढव आहेत.
॥ अभंग ३०२३ ॥ अभंग रचना
चवदा भुवनें लोक तिन्हीं दाढे जो कवळी । संपुष्ट तो संबळीमध्यें देखा ॥१॥उत्पत्तिसंहारकरिता जो पाळण । तो नंदा नंदन म्हणवीतसे ॥ध्रु.॥असुर तोडरी दैत्यांचा काळ । जाला द्वारपाळ बळीचा तो ॥२॥लक्षुमीचा स्वामी क्षीराच्या सागरा । उच्छिष्टकवळा पसरी मुख ॥३॥तुकयाबंधु म्हणे चतुरांचा रावो । भावें तो पाहा हो केला वेडा ॥४॥
जो चौदा भुवने आणि तिन्ही लोक आपल्या दाढेत धरू शकतो, तोच संतांच्या झोळीत सामावतो. जो जगाची उत्पत्ती, पालन आणि संहार करणारा आहे, तो स्वतःला नंदाचा मुलगा म्हणवतो. जो असुरांचा काळ आहे, तो बळीराजाचा द्वारपाळ झाला आहे. जो लक्ष्मीचा पती आणि क्षीरसागराचा स्वामी आहे, तो भक्तांच्या उष्ट्या अन्नासाठी तोंड पसरतो. तुकयाचा भाऊ म्हणतो की, जो सर्व चतुरांचा राजा आहे, त्याला भक्तांनी आपल्या भावाने वेडा करून ठेवले आहे.
॥ अभंग ३०२४ ॥ अभंग रचना
कोण या पुरुषार्थाची गति । आणियेला हातोहातीं ।जाहाज पृथ्वीपति । केली ख्याती अद्भुत ॥१॥भला रे पुंडलिका भला । महिमा नव जाये वर्णिला ।दगा देउनि अवघियांला । सांटविलें अविनाश ॥ध्रु.॥केलें एके घरीं केणें । भरलीं सदोदित दुकानें ।दुमदुमिलीं सुखानें । हे भाग्याची पंढरी ॥२॥तुकयाबंधु म्हणे किल्ल्या । संताचे हातीं दिल्या ।आंगावेगळें आपुल्या । टाकुनि जाला मेहेमान ॥३॥
पुंडलिकाने काय अद्भुत पराक्रम केला, त्याने संपूर्ण पृथ्वीच्या मालकालाच हातोहात पंढरपुरात आणले. अरे पुंडलिका, तू धन्य आहेस, तुझा महिमा वर्णन करता येत नाही. तू देवाला इथे आणून संपूर्ण जगासाठी अविनाश असा खजिना साठवून ठेवलास. एकाच घरी असा माल गोळा झाला आहे की सर्व दुकाने आनंदाने भरून गेली आहेत आणि ही पंढरी भाग्याने दुमदुमली आहे. तुकयाचा भाऊ म्हणतो की, देवाने आपल्या किल्ल्या संतांच्या हाती दिल्या आहेत आणि स्वतः अलिप्त होऊन पाहुणा बनून राहिला आहे.
॥ अभंग ३०२५ ॥ अभंग रचना
पाहा हो कलिचें महिमान । असत्यासी रिझलें जन ।पापा देती अनुमोदन । करिती हेळण संतांचे ॥१॥ऐसें अधर्माचें बळ । लोक झकविले सकळ ।केलें धर्माचें निर्मूळ । प्रळयकाळ आरंभला ॥ध्रु.॥थोर या युगाचें आश्चर्य । ब्रम्हकर्म उत्तम सार ।सांडूनियां द्विजवर । दावलपीर स्मरताती ॥२॥ऐसे यथार्थाचे अनर्थ । जाला बुडाला परमार्थ ।नाहीं जाली अशी नीत । हा हा भूत पातलें ॥३॥शांति क्षमा दया । भावभक्ति सित्क्रया ।ठाव नाहीं सांगावया । सत्वधैर्य भंगिलें ॥४॥राहिले वर्णावर्णधर्म । अन्योन्य विचरती कर्म ।म्हणवितां रामराम । श्रम महा मानिती ॥५॥थेर भोरपाचे विशीं । धांवती भूतें आविसा तैसीं ।कथा पुराण म्हणतां सिसी । तिडीक उठी नकर्‍याचे ॥६॥विषयलोभासाटीं । सर्वार्थेसीं प्राण साटी ।परमार्थी पीठ मुठी । मागतां उठती सुनींसीं ॥७॥धनाढए देखोनि अनामिक । तयातें मनिती आवश्यक ।अपमानिले वेदपाठक । सात्विक शास्त्रज्ञ संपन्न ॥८॥पुत्र ते पितियापाशीं । सेवा घेती सेवका ऐसी ।सुनांचिया दासी । सासा जाल्या आंदण्या ॥९॥खोटें जालें आली विंवसी । केली मर्यादा नाहींसी ।
भ्रतारें तीं भार्यासी । रंक तैसीं मानिती ॥१०॥
नमस्कारावया हरिदासां । लाजती धरिती कांहीं गर्वसा ।
पोटासाटीं खौसा । वंदिती मलिंछाच्या ॥११॥
बहुत पाप जालें उचंबळ । उत्तम न म्हणती चांडाळ।
अभक्ष भिक्षती विटाळ । कोणी न धरी कोणाचा ॥१२॥
कैसें जालें नष्ट वर्तमान । एकादशीस खाती अन्न ।
विडे घेऊनि ब्राम्हण । अविंदवाणी वदताती ॥१३॥
कामिनी विटंबिल्या कुळवंती । वदनें दासीचीं चुंबिती ।
सोवळ्याच्या स्फीती । जगीं मिरविती पवित्रता ॥१४॥
मद्यपानाची सुराणी । नवनीता न पुसे कोणी ।
केळवती व्यभिचारिणी । दैन्यवाणी पतिव्रता ॥१५॥
केवढी दोषाची सबळता । जाली पाहा हो भगवंता ।
पुण्य धुडावोनी संता । तीर्थां हरी आणिली ॥१६॥
भेणें मंद जाल्या मेघवृष्टि । आकांतली कांपे सृष्टि ।
देव रिगाले कपाटीं । आटाआटी प्रवर्तली ॥१७॥
अपीक धान्यें दिवसें दिवसें । गाईं म्हैसी चेवल्या गोरसें ।
नगरें दिसती उध्वंसें । पिकलीं बहुवसें पाखांडें ॥१८॥
होम हरपलीं हवनें । यज्ञयाग अनुष्ठानें ।
जपतपादिसाधनें । आचरणें भ्रष्टलीं ॥१९॥
अठरा यातींचे व्यापार। करिती तस्कराईं विप्र ।
सांडोनियां शुद्ध शुभ्र । वस्त्रें निळी पांघरती ॥२०॥
गीता लोपली गायत्री । भरले चमत्कार मंत्रीं ।
अश्वाचियापरी । कुमारी विकिती वेदवक्ते ॥२१॥
वेदाध्ययनसंहितारुचि । भकाद्या करिती तयांची ।
आवडी पंडितांची । मुसाफावरी बैसली ॥२२॥
मुख्य सर्वोत्तम साधनें । तीं उच्छेदुनि केलीं दीनें ।
कुडीं कापटें महा मोहनें । मिरविताती दुर्जन ॥२३॥
कळाकुशळता चतुराईं । तर्कवादी भेद निंदेठायीं ।
विधिनिषेधाचा वाही । एक ही ऐसीं नाडलीं ॥२४॥
जे संन्यासी तापसी ब्रम्हचारी । होतां वैरागी दिगांबर निस्पृही वैराग्यकारी ।
कामक्रोधें व्यापिले भारी । इच्छाकरीं न सुटती ॥२५॥
कैसें विनाशकाळाचें कौतुक । राजे जाले प्रजांचे अंतक ।
पिते पुत्र सहोदर । एकाएक शत्रुघातें वर्त्तती ॥२६॥
केवढी ये रांडेची अंगवण । भ्रमविलें अवघें जन ।
याती अठरा चार्‍ही वर्ण । कर्दम करूनि विटाळले ॥२७॥
पूवाअहोतें भविष्य केलें । संतीं ते यथार्थ जालें ।
ऐकत होतों ते देखिलें ।प्रत्यक्ष लोचनीं ॥२८॥
आतां असो हें आघवें । गति नव्हे कळीमध्येंवागवरावें ।
देवासी भाकोनि करुणावें । वेगें स्मरावें अंतरीं ॥२९॥
अगा ये वैकुंठानायका । काय पाहातोसि या कौतुका ।
धांव कलीनें गांजिलें लोकां । देतो हाका सेवक तुकयाचा ॥३०॥
कलीचे महिमा पहा, लोक असत्यावर खूश आहेत, पापाला संमती देतात आणि संतांची अभद्र टवाळी करतात. अधर्माचे बळ इतके वाढले आहे की लोकांनी धर्माचे मूळ उपटून टाकले आहे. ब्राह्मण आपली ब्रह्मकर्मे सोडून भलत्याच गोष्टींचे स्मरण करत आहेत. धर्म आणि नीती बुडाली आहे, दया, क्षमा, शांती आणि सत्वधैर्य नाहीसे झाले आहे. लोक रामनाम घ्यायला आळस करतात आणि विषयांच्या मागे धावतात. पुत्र बापाकडून सेवकासारखी सेवा करून घेतात आणि सासू सुनांची दासी झाली आहे. लोक पोटासाठी वाईट लोकांची पायधूळ घेतात, पण संतांना नमस्कार करायला लाजतात. एकादशीला अन्न खाल्ले जात आहे. कुलवंतांना विटंबले जात आहे आणि वाईट गोष्टींचे कौतुक होत आहे. या पापामुळे पाऊस मंदावला आहे, पिके येत नाहीत आणि धर्म-अनुष्ठाने लोप पावली आहेत. संन्यासी आणि तापसीही काम-क्रोधात अडकले आहेत. राजेच प्रजेचे भक्षक झाले आहेत. संतांनी पूर्वी जे सांगून ठेवले होते तेच आज डोळ्यांनी पाहायला मिळत आहे. आता या कलियुगात भगवंताचे नामस्मरण करणे हाच एक मार्ग उरला आहे. हे वैकुंठनायका, तू काय पाहत आहेस? कलियुगाने लोकांना त्रास दिला आहे, आता धावून ये, असा धावा तुकयाचा भाऊ करत आहे.
॥ अभंग ३०२६ ॥ अभंग रचना
केली हार्णाळां अंघोळी । येऊनि बैसलों राउळीं॥१॥
अजिचें जाले भोजन । राम कृष्ण नारायण ॥२॥
तुकयाबंधु म्हणे नास । नाहीं कल्पांती जयास ॥३॥
मी चंद्रभागेच्या पात्रात अंघोळ केली आणि देऊळात येऊन बसलो. आज राम, कृष्ण, नारायण या नामाचेच माझे भोजन झाले आहे. तुकयाचा भाऊ म्हणतो की, या नामरूपी भोजनाचा कल्पान्तातही कधी नाश होत नाही.
॥ अभंग ३०२७ ॥ अभंग रचना
तुजलागीं माझा जीव जाला पिसा । अवलोकितों दिशा पांडुरंगा ॥१॥सांडिला वेव्हार माया लोकाचार । छंद निरंतर हा चि मनीं ॥ध्रु.॥आइकिलें कानीं तें रूप लोचन । देखावया सीण करिताति ॥२॥प्राण हा विकळ होय कासावीस । जीवनाविण मत्स्य तयापरी ॥३॥तुका म्हणे आतां कोण तो उपाव । करूं तुझे पाव आतुडे तो ॥४॥
हे पांडुरंगा, तुझ्यासाठी माझा जीव वेडा झाला आहे, मी सर्व दिशांकडे तुझी वाट पाहत आहे. मी सर्व व्यवहार, माया आणि लोकाचार सोडून दिला आहे, मनात फक्त तुझाच छंद लागला आहे. जे रूप कानांनी ऐकले आहे, ते डोळ्यांनी पाहण्यासाठी माझे डोळे थकून गेले आहेत. पाण्याविना मासा जसा तळमळतो, तसा माझा प्राण कासावीस होत आहे. तुका म्हणतो की, आता असा कोणता उपाय करू ज्यामुळे तुझे पाय मला प्राप्त होतील?
॥ अभंग ३०२८ ॥ अभंग रचना
कोणे गांवीं आहे सांगा हा विठ्ठल । जरी ठावा असेल तुम्हां कोणा ॥१॥लागतसें पायां येतों लोटांगणीं । मात तरी कोणी सांगा याची ॥ध्रु.॥गुण रूप याचे वाणिती या संतां । मज क्षेम देतां सुख वाटे ॥२॥सर्वस्वें हा जीव ठेवीन चरणीं । पांडुरंग कोणी दावी तया ॥३॥तुका म्हणे गाईंवत्सा तडातोडी । तैसी जाते घडी एकी मज ॥४॥
तुम्हा कोणाला माहीत असेल तर सांगा, हा विठ्ठल कोणत्या गावात आहे? मी तुमच्या पाया पडतो, मला कोणीतरी त्याची बातमी सांगा. संत याचे रूप आणि गुण गातात, त्याला मिठी मारल्याने मला आनंद होतो. जो कोणी मला पांडुरंग दाखवेल, त्याच्या चरणी मी माझा जीव ठेवीन. तुका म्हणतो की, गाय आणि वासराची ताटातूट झाल्यावर जशी अवस्था होते, तशी माझी प्रत्येक घडी जात आहे.
॥ अभंग ३०२९ ॥ अभंग रचना
एकाचिये सोईं कवित्वाचे बांधे । बांधिलिया साध्य काय तेथें ॥१॥
काय हातीं लागे भुसाचे कांडणीं । सत्यासी दाटणी करुनि काय ॥ध्रु.॥
कवित्वाचे रूढी पायां पाडी जग । सुखावोनि मग नरका जाय ॥२॥
तुका म्हणे देव केल्याविण साहे । फजिती आहे लटिक्या अंगीं ॥३॥
दुसऱ्याची फुकट कॉपी करून किंवा रचनेची बंधने पाळून कविता रचली तर त्याने काय साध्य होणार? भुस कांडून जसे हाती काही लागत नाही, तसे सत्याला दाबून काय मिळणार? कवितेच्या प्रसिद्धीने लोक पाया पडतात, पण माणसाने त्यात सुखावून जाऊन शेवटी नरकात जाणे योग्य नाही. तुका म्हणतो की, देवाला पाठीशी घातल्याशिवाय सर्व काही व्यर्थ आहे आणि खोटेपणा करणाऱ्याची शेवटी फजितीच होते.
॥ अभंग ३०३० ॥ अभंग रचना
भल्याचें दरुषण । तेथें शुभ चि वचन ॥१॥
बोलावी हे धर्मनीत । क्षोभें होत नाहीं हित ॥ध्रु.॥
मर्यादा ते बरी । वेळ जाणावी चतुरीं ॥२॥
तुका म्हणे बहु । लागे ऐसें बरें मऊ ॥३॥
सज्जनांचे दर्शन झाले की तेथे नेहमी शुभ आणि चांगलेच बोलणे होते. नेहमी धर्माची आणि नीतीची भाषा बोलावी, संतापाने किंवा रागाने कोणाचेही हित होत नाही. माणसाने नेहमी मर्यादेत राहावे आणि चतुर माणसाने वेळेचे भान ठेवावे. तुका म्हणतो की, आपले बोलणे नेहमी मऊ आणि गोड असावे.
॥ अभंग ३०३१ ॥ अभंग रचना
आवडीनें धरिलीं नांवें । प्रियभावें चिंतन ॥१॥
वेडा जाला वेडा जाला । लांचावला भक्तीसी ॥ध्रु.॥
निचाड्या चाड धरी । तुळसी करीं दळ मागे ॥२॥
धरिला मग न करी बळ । तुका म्हणे कळ पायीं ॥३॥
भक्ताने आवडीने आणि प्रेमाने देवाची नावे धरली आणि त्याचे चिंतन केले. देव भक्ताच्या भक्तीचा भुकेला होऊन अगदी वेडा झाला आहे. ज्याला कसलीही हाव नाही, अशा भक्ताची देव काळजी वाहतो आणि त्याच्याकडून तुळशीचे पान स्वीकारतो. एकदा भक्ताने त्याला धरले की देव कसलेही बल दाखवत नाही. तुका म्हणतो की, सर्व शक्ती त्याच्या चरणांतच आहे.
॥ अभंग ३०३२ ॥ अभंग रचना
कंठीं राहो नाम । अंगीं भरोनियां प्रेम ॥१॥
ऐसें द्यावें कांहीं दान । आलों पतित शरण ॥ध्रु.॥
संतांचिये पायीं । वेळोवेळां ठेवीं डोईं ॥२॥
तुका म्हणे तरें । भवसिंधु एका सरें ॥३॥
माझ्या गळ्यात सदैव तुझे नाम राहो आणि माझ्या शरीरात तुझे प्रेम भरून राहो. मी पतित होऊन तुला शरण आलो आहे, मला असे काहीतरी दान दे. मी संतांच्या पायांवर वारंवार मस्तक टेकवतो. तुका म्हणतो की, या एकाच उपायाने माणूस संसारसागर सहज पार करतो.
॥ अभंग ३०३३ ॥ अभंग रचना
विठ्ठल विठ्ठल येणें छंदें । ब्रम्हानंदें गर्जावें ॥१॥
वाये टाळ टाळ्याटाळी । होइल होळी विघ्नांची ॥ध्रु.॥
विठ्ठल आद्ये अवसानीं । विठ्ठल मनीं स्मरावा ॥२॥
तुका म्हणे विठ्ठलवाणी । वदा कानीं आईंका ॥३॥
विठ्ठल विठ्ठल या छंदाने ब्रह्मानंदात गर्जना करावी. हातात टाळ वाजवून टाळ्यांचा गजर केला की सर्व संकटांची आणि विघ्नाची होळी होऊन जाईल. सुरुवातीला आणि शेवटी, नेहमी मनात विठ्ठलाचेच स्मरण करावे. तुका म्हणतो की, मुखाने विठ्ठल म्हणा आणि कानांनीही विठ्ठलाचेच नाम ऐका.
॥ अभंग ३०३४ ॥ अभंग रचना
पंढरीचे वारकरी । ते अधिकारी मोक्षाचे ॥१॥
पुंडलिका दिला वर । करुणाकरें विठ्ठलें ॥ध्रु.॥
मूढ पापी जैसे तैसे । उतरी कासे लावूनि ॥२॥
तुका म्हणे खरें जालें । एका बोलें संतांच्या ॥३॥
पंढरपूरचे जे वारकरी आहेत, तेच मोक्षाचे खरे अधिकारी आहेत. दयाळू विठ्ठलाने भक्त पुंडलिकाला असा वर दिला आहे. मूढ असोत वा पापी, देव सर्वांना आपल्या पदराला धरून संसार पार करतो. तुका म्हणतो की, संतांच्या एका शब्दाने हे सर्व सत्य ठरले आहे.
॥ अभंग ३०३५ ॥ अभंग रचना
अमृताचीं फळें अमृताची वेली । ते चि पुढें चाली बीजाची ही ॥१॥
ऐसियांचा संग देई नारायणा । बोलावा वचना जयांचिया ॥ध्रु.॥
उत्तम सेवन सितळ कंठासी । पुष्टी कांती तैसी दिसे वरी ॥२॥
तुका म्हणे तैसें होइजेत संगें । वास लागे अंगें चंदनाच्या ॥३॥
अमृताच्या वेलीला अमृताचीच फळे येतात आणि त्या बीजाची परंपरा पुढे तशीच चालते. हे नारायणा, मला अशाच सात्विक संतांचा सहवास दे, ज्यांचे शब्द आणि बोलणे गोड असतात. उत्तम अन्नाचे सेवन केल्याने जशी शरीराला पुष्टी आणि तेज मिळते, तसेच संतांच्या संगतीने होते. तुका म्हणतो की, चंदनाच्या संगतीने जसा इतर झाडांनाही सुगंध लागतो, तसा संतांचा प्रभाव पडतो.
॥ अभंग ३०३६ ॥ अभंग रचना
पंढरीसी जा रे आलेनो संसारा । दीनाचा सोयरा पांडुरंग ॥१॥
वाट पाहे उभा भेटीची आवडी । कृपाळूं तांतडी उतावीळ ॥ध्रु.॥
मागील परिहार पुढें नेहे सीण । जालिया दर्षणें एकवेळा ॥२॥
तुका म्हणे नेदी आणिकांचे हातीं । बैसला तो चत्तिीं निवडेना ॥३॥
ज्यांनी जगात जन्म घेतला आहे, त्यांनी पंढरपूरला जावे, कारण पांडुरंग हा दीनांचा खरा सोयरा आहे. तो भक्तांना भेटण्याच्या आवडीने उभा राहून वाट पाहत आहे, तो अत्यंत दयाळू आणि उतावळा आहे. एकदा त्याचे दर्शन झाले की मागची सर्व पापे नष्ट होतात आणि पुढचा थकवा निघून जातो. तुका म्हणतो की, देव आपल्या भक्ताला इतरांच्या हाती सोडीत नाही आणि एकदा चित्तात बसला की कधी लांब जात नाही.
॥ अभंग ३०३७ ॥ अभंग रचना
न कळे तें कळों येईंल उगलें । नामें या विठ्ठलें एकाचिया ॥१॥न दिसे तें दिसों येईंल उगलें । नामें या विठ्ठलें एकाचिया ॥ध्रु.॥न बोलों तें बोलों येईंल उगलें । नामें या विठ्ठलें एकाचिया ॥२॥न भेटे तें भेटों येईंल आपण । करितां चिंतन विठोबाचें ॥३॥अलभ्य तो लाभ होईंल अपार । नाम निरंतर म्हणतां वाचे ॥४॥तुका म्हणे आसक्त जीव सर्वभावें । तरतील नांवें विठोबाच्या ॥५॥
या विठ्ठलाच्या एका नामामुळे जे कळत नाही ते आपोआप कळू लागेल. जे दिसत नाही ते सहज दिसू लागेल आणि जे बोलता येत नाही ते आपोआप बोलता येईल. विठ्ठलाचे चिंतन केले की जो कधी भेटत नाही असा परमात्मा स्वतः भेटायला येईल. मुखाने निरंतर नाम जपल्याने न मिळणारा अथांग लाभ मिळेल. तुका म्हणतो की, जे जीव सर्व भावाने विठ्ठलाला शरण गेले आहेत, ते त्याच्या नावाने पार तरतील.
॥ अभंग ३०३८ ॥ अभंग रचना
बहुजन्में केला लाग । तो हा भाग लाधलों ॥१॥
जीव देइन हा बळी । करीन होळी संसारा ॥ध्रु.॥
गेलें मग नये हाता । पुढती चिंता वाटतसे ॥२॥
तुका म्हणे तांतड करूं । पाय धरूं बळकट ॥३॥
अनेक जन्मांच्या तपाने आणि प्रयत्नाने मला हा नशिबाचा भाग लाभला आहे. मी माझा जीव या भक्तीवर न्योछावर करेन आणि संसाराची होळी करेन. हा नरदेह एकदा गेला की पुन्हा हाती येत नाही, म्हणूनच मला पुढे काय होईल याची चिंता वाटते. तुका म्हणतो की, आता घाई केली पाहिजे आणि देवाचे पाय घट्ट धरले पाहिजेत.
॥ अभंग ३०३९ ॥ अभंग रचना
भक्तिप्रेमसुख नेणवे आणिकां । पंडित वाचकां ज्ञानियांसी ॥१॥
आत्मनिष्ठ जरी जाले जीवन्मुक्त । तरी भक्ति सुख दुर्लभ त्यां ॥२॥
तुका म्हणे कृपा करिल नारायण । तरि च हें वर्म पडे ठायीं ॥३॥
भक्तीच्या प्रेमाचे सुख इतरांना, पंडितांना, वाचकांना किंवा केवळ ज्ञानी लोकांना समजत नाही. जे आत्मज्ञानी आणि जीवनमुक्त झाले आहेत, त्यांनाही या भक्तीचे सुख मिळणे दुर्मिळ आहे. तुका म्हणतो की, जेव्हा नारायण स्वतः कृपा करेल, तेव्हाच हे भक्तीचे रहस्य माणसाला समजेल.
॥ अभंग ३०४० ॥ अभंग रचना
दुधाळ गाढवी जरी जाली पाहे । पावेल ते काय धेनुसरी ॥१॥कागाचिया गळा पुष्पाचिया माळा । हंसाची तो कळा काय जाणे ॥ध्रु.॥मर्कटें अंघोळी लावियेले टिळे । ब्राम्हणाचे लीळे वर्तूं नेणे ॥२॥जरी तो ब्राम्हण जाला कर्मभ्रष्ट । तुका म्हणे श्रेष्ठ तिहीं लोकीं ॥३॥
गाढवी कितीही दूध देणारी झाली तरी ती गाईची बरोबरी करू शकत नाही. कावळ्याच्या गळ्यात फुलांची माळ घातली तरी त्याला हंसाची कला समजणार नाही. माकडाने अंघोळ करून गंध-टिळा लावला तरी त्याला ब्राह्मणाचे आचरण करता येणार नाही. तुका म्हणतो की, जो खरा श्रेष्ठ आणि ज्ञानी आहे, त्याची बरोबरी इतर कोणीही करू शकत नाही.
॥ अभंग ३०४१ ॥ अभंग रचना
देव भक्तालागीं करूं नेदी संसार । अंगें वारावार करोनि ठेवी ॥१॥भाग्य द्यावें तरी अंगीं भरे ताठा । म्हणोनि करंटा करोनि ठेवी ॥ध्रु.॥स्त्री द्यावी गुणवंती नसती गुंते आशा । यालागीं कर्कशा पाठी लावी ॥२॥तुका म्हणे मज प्रचित आली देखा । आणीक या लोकां काय सांगों ॥३॥
देव आपल्या भक्ताला संसारात अडकू देत नाही, तो स्वतः भक्ताच्या संसाराची विल्हेवाट लावतो. भक्ताला खूप संपत्ती दिली तर त्याच्यात अहंकार येईल, म्हणून देव त्याला गरीब ठेवून जतन करतो. चांगली आणि गुणवंती स्त्री दिली तर भक्त तिच्या मोहात अडकेल, म्हणूनच देव त्याच्या मागे कजाग स्त्री लावतो. तुका म्हणतो की, मला याचा स्वतः अनुभव आला आहे, आता मी लोकांना अधिक काय सांगू?
॥ अभंग ३०४२ ॥ अभंग रचना
वाघें उपदेशिला कोल्हा । सुखें खाऊं द्यावें मला ॥१॥
अंतीं मरसी तें न चुके । मज ही मारितोसी भुके ॥ध्रु.॥
येरू म्हणे भला भला । निवाड तुझ्या तोंडें जाला ॥२॥
देह तंव येणार । घडेल हा उपकार ॥३॥
येरू म्हणे मनीं । ऐसें जावें समजोनि ॥४॥
गांठी पडली ठका ठका । त्याचा धर्म बोले तुका ॥५॥
वाघाने कोल्ह्याला उपदेश केला की, तू मला सुखाने खाऊ दे, शेवटी तुला मरायचेच आहे, मग मला भुकेने का मारतोस? कोल्हा मनाशी म्हणाला की वाह, छान निवाडा तुझ्या तोंडून झाला. देहाचा अंत तर ठ ठरलेला आहे, मग माझ्याकडून हा उपकार का न व्हावा? तुका म्हणतो की, जेव्हा दोन लबाड आणि कपटी लोकांची गाठ पडते, तेव्हा त्यांचा धर्म आणि विचार असाच असतो.
॥ अभंग ३०४३ ॥ अभंग रचना
जेथें आठवती स्वामीचे ते पाय । उत्तम ते ठाय रम्य स्थळ ॥१॥
रान अथवा घर एकांत लोकांत । समाधान चत्ति तें ते घडी ॥ध्रु.॥
धन्य तो हा काळ सरे आनंदरूप । वाहातां संकल्प गोविंदाचे ॥२॥
तुका म्हणे लाभकाळ ते चि जीणें । भाग्य नारायण उत्तम तें ॥३॥
ज्या ठिकाणी स्वामी पांडुरंगाचे पाय आठवतात, तेच ठिकाण अत्यंत उत्तम आणि रमणीय असते. मग ते रान असो वा घर, एकांत असो वा लोकसमुदाय, त्या घडीला चित्ताला पूर्ण समाधान मिळते. गोविंदाच्या चिंतनात जो वेळ जातो, तोच काळ धन्य आणि आनंदाचा असतो. तुका म्हणतो की, भगवंताचे चिंतन हेच खरे जिणे आणि हेच सर्वात मोठे भाग्य आहे.
॥ अभंग ३०४४ ॥ अभंग रचना
तुज न भें मी कळिकाळा । मज नामाचा जिव्हाळा ॥१॥माझा बळिया नेणसी कोण । संतां साहे नारायण ॥ध्रु.॥शंख वधिला सागरीं । वेद घेउनि आला चारी ॥२॥कूर्में दैत्य वधिला जेठी । हात पाय लपवी पोटीं ॥३॥वाराहरूप धरिलें गाढें । धरा प्रतापें धरिली दाढे ॥४॥हिरण्यकश्यप विदारिला । भक्त प्रल्हाद रक्षिला ॥५॥वामन जाला दिनानाथ । बळी पाताळीं घातला दैत्य ॥६॥छेदुनियां सहस्र भुजा । कामधेनु आणिली वोजा ॥७॥शिळा प्रतापें सागरीं तारी । स्थापी बिभीषण रावण मारी ॥८॥मारोनियां कंसराव । पिता सोडविला वसुदेव ॥९॥पांचाळीसी गांजितां वैरी । वस्त्रें आपण जाला हरी ॥१०॥गजेंद्र स्मरे राम राम । त्यासी पाववी वैकुंठधाम ॥११॥
तुका म्हणे हरिरूप जाले । पुन्हा जन्मा नाहीं आले ॥१२॥
हे काळा, मी तुला भित नाही, कारण मला हरिनामाचा जिव्हाळा आहे. माझा सांभाळ करणारा किती बळकट आहे हे तुला माहीत नाही, संतांना साहाय्य करणारा स्वतः नारायण आहे. ज्याने समुद्रात शंखासुराचा वध करून चारही वेद आणले, कूर्मरूप घेऊन दैत्याचा संहार केला, वराहरूप घेऊन पृथ्वी दाढेत धरून रक्षण केले, नृसिंह होऊन हिरण्यकश्यप फाडला आणि प्रल्हादाचे रक्षण केले, वामन होऊन बळीला पाताळात पाठवले, परशुराम होऊन सहस्त्रार्जुनाच्या भुजा छेदल्या आणि कामधेनू आणली, रामावतारात समुद्रावर शिळा तरवून रावणाचा वध केला आणि बिभीषणाला स्थापन केले, कृष्णावतारात कंसाचा वध करून वसुदेवाची सुटका केली, द्रौपदीच्या हाकेला धावून जो स्वतः वस्त्र झाला आणि गजेंद्राला वैकुंठधाम दिले. तुका म्हणतो की, जे हरिरूप झाले ते पुन्हा जन्माला आले नाहीत.
॥ अभंग ३०४५ ॥ अभंग रचना
सर्वा भूतीं द्यावें अन्न । द्रव्य पात्र विचारोन । उपतिष्ठे कारण । तेथें बीज पेरीजे ॥१॥पुण्य करितां होय पाप । दुग्ध पाजोनि पोशिला साप । करोनि अघोर जप । दुःख विकत घेतलें ॥ध्रु.॥भूमी पाहातां नाहीं वेगळी । माळ बरड एक काळी । उत्तम निराळी । मध्यम कनिष्ठ ॥२॥म्हणोनि विवेकें । कांहीं करणें निकें । तुका म्हणे फिकें । रुची नेदी मिष्टान्न ॥३॥
सर्व प्राण्यांना अन्न द्यावे, पण द्रव्य देताना पात्र-अपात्राचा विचार करावा. जिथे उगवेल आणि फळ देईल, तिथेच बी पेरावे. कुपात्राला दान दिले तर पुण्याचा ऐवजी पाप घडते, जसे सापाला दूध पाजल्याने तो विषच ओकतो. जमीन सगळीकडे एकच असली तरी काही माळरान असते तर काही काळी-कसदार असते. तुका म्हणतो की, माणसाने विवेकाने आणि विचारानेच दान-धर्म केला पाहिजे, अन्यथा सर्व व्यर्थ जाते.
॥ अभंग ३०४६ ॥ अभंग रचना
देवावरी भार । वृत्ति अयाचित सार ॥१॥
देह देवाचे सांभाळी । सार योजे यथाकाळीं ॥ध्रु.॥
विश्वासीं निर्धार । विस्तारील विश्वंभर ॥२॥
तुका म्हणे व्हावें । बळ एक चि जाणावें ॥३॥
आपला सर्व भार देवावर टाकावा आणि अयाचित वृत्तीने (काहीही न मागता) राहावे. देव स्वतः या देहाचा सांभाळ करतो आणि योग्य वेळी योग्य ती सोय करतो. ज्याचा देवावर दृढ विश्वास आणि निर्धार असतो, त्याचा सांभाळ विश्वंभर स्वतः करतो. तुका म्हणतो की, देवाचे एकच बळ आपल्या पाठीशी असावे.
॥ अभंग ३०४७ ॥ अभंग रचना
वर्त्ततां बासर । काय करावें शरीर ॥१॥
ठेवा नेमून नेमून । माझें तुमचे पायीं मन ॥ध्रु.॥
नेदाविया वृत्ती । कोठें फांकों चि श्रीपती ॥२॥
तुका म्हणे भले । जन्मा येऊनियां जाले ॥३॥
दिवस निघून जात असताना या शरीराचे काय करायचे? हे देवा, माझे मन तुझ्या चरणी नेहमी स्थिर राहो. हे श्रीपती, माझ्या मनोवृत्तीला इकडे-तिकडे भटकू देऊ नकोस. तुका म्हणतो की, ज्यांचे मन देवाच्या चरणी स्थिर झाले, त्यांचाच जन्म सार्थकी लागला.
॥ अभंग ३०४८ ॥ अभंग रचना
केली प्रज्ञा मनाशीं । तई मी दास सत्यत्वेशीं । नेईंन पायांपाशीं । स्वामी मूळ पंढरिये ॥१॥तोंवरी हें भरीं पोट । केला तो मिथ्या बोभाट । नाहीं सांपडली वाट । सइराट फिरतसें ॥ध्रु.॥ज्यावें आदराचें जिणें । स्वामी कृपा करी तेणें । पाळिल्या वचनें । सख्यत्वाचा अनुभव ॥२॥घडे तैसें घडो आतां । मायबापाची सत्ता । तुका म्हणे चिंता । काय पाहें मारगा ॥३॥
मी माझ्या मनाशी निश्चय केला आहे की, जेव्हा मी स्वतःला पंढरीच्या स्वामीच्या चरणांशी नेईन, तेव्हाच मी खरा दास म्हणेन. तोपर्यंत फक्त पोट भरणे आणि व्यर्थ बडबड करणे चालू होते, मला खरी वाट सापडली नव्हती आणि मी सैरावैरा फिरत होतो. स्वामी ज्याच्यावर कृपा करतो, त्याचे जिणे आदराचे होते आणि त्याचे वचन पाळल्याने त्याच्या सख्यत्वाचा अनुभव येतो. तुका म्हणतो की, आता जे घडायचे ते घडो, माझ्यावर माझ्या मायबापाची सत्ता आहे, मला कसलीही चिंता नाही.
॥ अभंग ३०४९ ॥ अभंग रचना
नेत्र झाकोनियां काय जपतोसी । जंव नाहीं मानसीं भावप्रेम ॥१॥
उघडा मंत्र जाणा राम कृष्ण म्हणा । तुटती यातना गर्भवास ॥ध्रु.॥
मंत्र यंत्र कांहीं करिसी जडी बुटी । तेणें भूतसृष्टी पावशील ॥२॥
सार तुका जपे बीजमंत्र एक । भवसिंधुतारक रामकृष्ण ॥३॥
मनात जोवर भाव आणि प्रेम नाही, तोवर डोळे झाकून जप करण्यात काय अर्थ आहे? उघड आणि सोपा मंत्र म्हणजे मुखाने राम-कृष्ण म्हणा, त्याने गर्भवासाच्या सर्व यातना तुटतील. तू तंत्र-मंत्र किंवा जडीबुटीच्या मागे लागलास तर भूतसृष्टीला प्राप्त होशील. तुका म्हणतो की, संसारसागरातून तारणारा राम-कृष्ण हाच एक श्रेष्ठ बीजमंत्र मी जपत आहे.
॥ अभंग ३०५० ॥ अभंग रचना
संत मारगीं चालती । त्यांची लागो मज माती ॥१॥
काय करावीं साधनें । काय नव्हे एक तेणें ॥ध्रु.॥
शेष घेईंन उच्छिष्ट । धाय धणीवरी पोट ॥२॥
तुका म्हणे संतां पायीं । जीव ठेविला निश्चयीं ॥३॥
संत ज्या मार्गाने चालतात, त्यांच्या पायांची धूळ मला लागावी. इतर साधनांची काय गरज आहे? या एकाच गोष्टीने सर्व काही साध्य होते. मी संतांचे उष्टे प्रसाद म्हणून घेईन आणि तृप्त होईन. तुका म्हणतो की, मी माझा जीव संतांच्या चरणी निश्चयाने ठेवला आहे.
॥ अभंग ३०५१ ॥ अभंग रचना
जैसें तैसें बाळ मातेसी आवडे । बोलतां बोबडे शब्द गोड ॥१॥
आपुले आवडी लेववी खाववी । पाहोनियां जीवीं सुख वाटे ॥२॥
तुका म्हणे काय देऊं परिहार । काय ते साचार जाणतसें ॥३॥
बाळ कसेही असो, ते त्याच्या आईला आवडते आणि त्याचे बोबडे बोलही आईला गोड लागतात. आई आपल्या आवडीने त्याला भरवते आणि सजवते, त्याला पाहून तिच्या जीवाला सुख वाटते. तुका म्हणतो की, मी काय उत्तर देऊ? देव भक्ताचे प्रेम आणि भाव स्वतः पूर्णपणे जाणतो.
॥ अभंग ३०५२ ॥ अभंग रचना
देवाचिया वस्त्रा स्वप्नीं ही नाठवी । स्त्रियेसी पाठवी उंच साडी ॥१॥गाईंचें पाळण नये चि विचारा । अश्वासी खरारा करी अंगें ॥ध्रु.॥लेकराची रास स्वयें धांवें क्षाळूं । न म्हणे प्रक्षाळूं द्विजपायां ॥२॥तुका म्हणे त्याच्या तोंडावरि थुंका । जातो यमलोका भोगावया ॥३॥
जो देवाच्या वस्त्राची स्वप्नातही आठवण काढत नाही, पण स्वतःच्या पत्नीसाठी महागडी साडी पाठवतो, गाईचे संगोपन करत नाही, पण घोड्याला स्वतः घासून स्वच्छ करतो, मुलाची घाण धुवायला स्वतः धावतो, पण ब्राह्मणांचे किंवा संतांचे पाय धुवायला नकार देतो. तुका म्हणतो की, अशा माणसाच्या तोंडावर थुंका, तो यमलोकात दुःख भोगायलाच जात आहे.
॥ अभंग ३०५३ ॥ अभंग रचना
उरा लावी उर आळंगितां कांता । संतासी भेटतां अंग चोरी ॥१॥अतीत देखोनि होय पाठमोरा । व्याह्यासी सामोरा जाय वेगीं ॥ध्रु.॥द्विजा नमस्कारा मनीं भाव कैचा । तुकाऩचे दासीचा लेंक होय ॥२॥तुका म्हणे तुम्ही क्रोधासी न यावें । स्वभावा करावें काय कोणीं ॥३॥
जो पत्नीला आलिंगन देताना प्रेमाने जवळ घेतो, पण संतांना भेटताना अंग चोरतो, दारात आलेल्या अतिथीला पाहून पाठ फिरवतो, पण व्याह्याला पाहताच पळत सामोरा जातो, ज्याच्या मनात संतांना किंवा ब्राह्मणांना नमस्कार करायचा भाव नाही, असा माणूस तुकाच्या दासीचा मुलगा आहे. तुका म्हणतो की, तुम्ही यावर रागवू नका, ज्याचा जैसा स्वभाव आहे त्याला कोणी काय करणार?
॥ अभंग ३०५४ ॥ अभंग रचना
ब्रम्हज्ञान जरी कळें उठाउठी । तरि कां हिंपुटी वेदशास्त्रें ॥१॥शास्त्रांचे भांडण जप तीर्थाटणें । उर्वीचें भ्रमण या च साटीं ॥ध्रु.॥याचसाटीं जप याचसाटीं तप । व्यासें ही अमुप ग्रंथ केले ॥२॥या च साटीं संतपाय हे सेवावे । तरि च तरावें तुका म्हणे ॥३॥
ब्रह्मज्ञान जर सहजासहजी कळाले असते, तर वेद आणि शास्त्रे कशाला कष्टली असती? शास्त्रांचे भांडण, जप, तीर्थयात्रा आणि पृथ्वी भ्रमण हे सर्व त्याच ज्ञानासाठी आहे. व्यासांनीही याचसाठी अथांग ग्रंथ निर्माण केले. तुका म्हणतो की, संतांचे चरण सेवेत ठेवले तरच माणूस या संसारातून तरून जाऊ शकतो.
॥ अभंग ३०५५ ॥ अभंग रचना
गायत्री विकोन पोट जे जाळिती । तया होय गति यमलोकीं ॥१॥
कन्येचा जे नर करिती विकरा । ते जाती अघोरा नरकपाता ॥ध्रु.॥
नाम गाऊनियां द्रव्य जे मागती । नेणों तयां गति कैसी होय ॥२॥
आमुचा सांगाती आहे तो श्रीहरि । न लगे दुराचारी तुका म्हणे ॥३॥
जे गायत्री मंत्र विकून आपले पोट भरतात, त्यांना यमलोकाची गती मिळते. जे मुलीचा व्यापार किंवा विक्री करतात, ते घोर नरकात जातात. देवाचे नाव गाऊन जे पैशांची मागणी करतात, त्यांची काय गती होईल हे सांगता येत नाही. तुका म्हणतो की, आमचा सखा आणि पाठीराखा श्रीहरी आहे, आम्हाला अशा दुराचाऱ्यांची मुळीच गरज नाही.
॥ अभंग ३०५६ ॥ अभंग रचना
साधूच्या दर्शना लाजसी गव्हारा । वेश्येचिया घरा पुष्पें नेसी ॥१॥
वेश्या दासी मुरळी जगाची वोंवळी । ते तुज सोंवळी वाटे कैशी ॥२॥
तुका म्हणे आतां लाज धरीं बुच्या । टांचराच्या कुच्या मारा वेगीं ॥३॥
हे मूर्खा, तू साधू-संतांच्या दर्शनाला जायला लाजतोस आणि वेश्येच्या घरी मात्र प्रेमाने फुले घेऊन जातोस! जी जगाची अमंगळ आणि वेश्या आहे, ती तुला कशी काय सोवळ्यासारखी पवित्र वाटते? तुका म्हणतो की, अरे निर्लज्जा, आता तरी थोडी लाज बाळग आणि आपल्या वाईट वृत्तीला मनातून काढून टाक.
॥ अभंग ३०५७ ॥ अभंग रचना
राउळासी जातां त्रास मानी मोठा । बैसतो चोहोटां आदरेशीं ॥१॥न करी स्नान संध्या म्हणे रामराम । गुरुगुडीचे प्रेम अहर्निशी ॥ध्रु.॥देवाब्राम्हणासी जाईंना शरण । दासीचे चरण वंदी भावें ॥२॥सुगंध चंदन सांडोनियां माशी । बसे दुगपधीशीं अतिआदरें ॥३॥तुका म्हणे अरे ऐक भाग्यहीना । कां रे रामराणा विसरसी ॥४॥
देऊळात जायला ज्याला खूप त्रास वाटतो, पण जो चौकात टवाळी करत आदराने बसतो, जो स्नान, संध्या किंवा रामनाम जपत नाही, पण ज्याला तंबाखू आणि व्यसनाचे दिवसरात्र प्रेम असते, जो देव आणि संतांना शरण जात नाही, पण दासीच्या पाया पडतो. माशी जशी सुगंध सोडून दुर्गंधीवर आवडीने बसते, तशी याची वृत्ती आहे. तुका म्हणतो की, अरे अभाग्या, तू या रामराजाला का विसरतोस?
॥ अभंग ३०५८ ॥ अभंग रचना
दुर्बुद्धि ते मना । कदा नुपजो नारायणा ॥१॥
आतां ऐसें करीं । तुझे पाय चत्तिीं धरीं ॥ध्रु.॥
उपजला भाव । तुमचे कृपे सद्धिी जावो ॥२॥
तुका म्हणे आतां । लाभ नाहीं या परता ॥३॥
हे नारायणा, माझ्या मनात कधीही वाईट बुद्धी निर्माण होऊ देऊ नकोस. आता असे काहीतरी कर ज्यामुळे तुझे चरण माझ्या चित्तात सदैव राहतील. माझ्या मनात जो भक्तीचा भाव निर्माण झाला आहे, तो तुझ्या कृपेने पूर्णत्वास जावो. तुका म्हणतो की, यापेक्षा मोठा कोणताही लाभ नाही.
॥ अभंग ३०५९ ॥ अभंग रचना
तरुवर बीजा पोटीं । बीज तरुवरा सेवटीं ॥१॥
तैसें तुम्हां आम्हां जालें । एकीं एक सामावलें ॥ध्रु.॥
उदकावरील तरंग । तरंग उदकाचें अंग ॥२॥
तुका म्हणे बिंबच्छाया । ठायीं पावली विलया ॥३॥
झाड हे बीजाच्या पोटी असते आणि शेवटी बी हेच झाडाचे फळ असते. हे देवा, तुझ्या आणि माझ्या बाबतीत तसेच झाले आहे, आपण दोघे एकमेकांत सामावून गेलो आहोत. पाण्यावरील लाट जशी पाण्याच्याच अंगाची असते, तसे हे नाते आहे. तुका म्हणतो की, प्रतिबिंब आणि छाया आता मूळ रूपातच विलीन झाली आहे.
॥ अभंग ३०६० ॥ अभंग रचना
साकरेच्या गोण्या बैलाचिये पाठी । तयासी सेवटीं करबाडें ॥१॥मालाचे पैं पेटे वाहाताती उंटें । तयालागीं कांटे भक्षावया ॥ध्रु.॥वाउगा हा धंदा आशा वाढविती । बांधोनियां देती यमा हातीं ॥२॥ज्यासी असे लाभ तो चि जाणे गोडी । येर तीं बापुडीं सिणलीं वांयां ॥३॥तुका म्हणे शहाणा होई रे गव्हारा । चोर्‍यासीचा फेरा फिरों नको ॥४॥
बैलाच्या पाठीवर साखरेची पोती लादली तरी त्याला शेवटी कडबाच खावा लागतो. उंट मौल्यवान मालाच्या पेट्या वाहतो, पण त्याला शेवटी काटेरी झुडपेच खावी लागतात. माणसाचा हा व्यर्थ धंदा फक्त आशा वाढवतो आणि त्याला यमाच्या हातात बांधून देतो. ज्याला खरा लाभ मिळतो, तोच त्याची गोडी जाणतो, बाकीचे बिचारे उगाच कष्टत राहतात. तुका म्हणतो की, हे अज्ञाना, आता तरी शहाणा हो आणि चौऱ्यांशी लाखांचा फेरा पुन्हा फिरू नकोस.
॥ अभंग ३०६१ ॥ अभंग रचना
चिरगुटें घालूनि वाढविलें पोट । गर्‍हवार बोभाट जनामध्यें ॥१॥
लटिके चि डोहळे दाखवी प्रकार । दुध स्तनीं पोर पोटीं नाहीं ॥२॥
तुका म्हणे अंतीं वांज चि ते खरी । फजिती दुसरी जनामध्यें ॥३॥
कपडे बांधून पोट मोठे दाखवायचे आणि लोकांमध्ये मी गरोदर आहे असा बोभाटा करायचा, खोटेच डोहाळे दाखवायचे, पण अंगावर दूध नाही आणि पोटी मूलही नाही. तुका म्हणतो की, शेवटी ती स्त्री वांझच ठरते आणि लोकात तिची मोठी फजिती होते. भक्तीचे नाटक करणाऱ्यांचे तसेच होते.
॥ अभंग ३०६२ ॥ अभंग रचना
माझी सर्व चिंता आहे विठोबासी । मी त्याच्या पायांसी न विसंभें ॥१॥
विसरतां रूप क्षण एक चत्तिीं । जिवलग मूर्ती सांवळी ते ॥ध्रु.॥
विसरतां हरी क्षण एक घडी । अंतरली जोडी लक्षलाभ ॥२॥
तुका म्हणे माझ्या विठोबाचे पाये । संजीवनी आहे हृदयामाजी ॥३॥
माझी सर्व चिंता विठोबाला आहे, त्यामुळे मी त्याच्या चरणांना कधीही विसरणार नाही. ती सावळ्याची जिवलग मूर्ती चित्तातून एक क्षणही बाजूला झाली की मला अस्वस्थ वाटते. हरीचा एक घडी जरी विसर पडला, तर लाखांचा लाभ अंतरल्यासारखे वाटते. तुका म्हणतो की, माझ्या विठोबाचे पाय माझ्या हृदयातील संजीवनी आहेत.
॥ अभंग ३०६३ ॥ अभंग रचना
काय तीं करावीं मोलाचीं माकडें । नाचत ती पुढें संसाराच्या ॥१॥
झाडा देतेवेळे विचकिती दांत । घेती यमदूत दंडवरी ॥ध्रु.॥
हात दांत कान हलविती मान । दाखविती जन मानावया ॥२॥
तुका म्हणे किती जालीं हीं फजित । मागें नाहीं नीत भारवाही ॥३॥
संसाराच्या पुढे नाचणाऱ्या या माकडांसारख्या माणसांचे काय करायचे? हिशोब देण्याची वेळ आली की ते दात विचारतात आणि यमदूत त्यांना काठीने मारतात. लोकांना दाखवण्यासाठी ते हात, कान आणि मान हलवतात. तुका म्हणतो की, या ओझे वाहणाऱ्या लोकांची किती फजिती झाली आहे, त्यांच्याकडे कसलीही नीती उरलेली नाही.
॥ अभंग ३०६४ ॥ अभंग रचना
थोर ती गळाली पाहिजे अहंता । उपदेश घेतां सुख वाटे ॥१॥
व्यर्थ भराभर केलें पाठांतर । जोंवरी अंतर शुद्ध नाहीं ॥ध्रु.॥
घोडें काय थोडें वागवितें ओझें । भावेंविण तैसें पाठांतर ॥२॥
तुका म्हणे धरा निष्ठावंत भाव । जरी पंढरीराव पाहिजे तो॥३॥
मनातील मोठा अहंकार गळून पडला पाहिजे, तरच उपदेश ऐकताना सुख वाटते. जोवर अंतःकरण शुद्ध नाही, तोवर घडाघडा पाठांतर करणे व्यर्थ आहे. घोडे जसे पाठीवर ओझे वाहते, तसे भावाशिवाय केलेले पाठांतर असते. तुका म्हणतो की, जर पंढरीनाथ हवा असेल तर मनात निष्ठावंत भाव धरा.
॥ अभंग ३०६५ ॥ अभंग रचना
जाय जाय तूं पंढरी । होय होय वारकरी ॥१॥
सांडोनियां वाळवंट । काय इच्छिसी वैकुंठ ॥ध्रु.॥
खांद्या पताकांचे भार । तुळसीमाळा आणि अबीर ॥२॥
साधुसंतांच्या दाटणी । तुका जाय लोटांगणीं ॥३॥
तू पंढरपूरला जा आणि वारकरी बन. चंद्रभागेचे वाळवंट सोडून तू वेगळ्या वैकुंठाची इच्छा का करतोस? खांद्यावर पताकांचे भार, गळ्यात तुळशीच्या माळा आणि अंगावर अबीर लावून साधू-संतांची गर्दी जमली आहे. तुका अशा पंढरपुरात आणि संतांच्या चरणी लोटांगण घालतो.
॥ अभंग ३०६६ ॥ अभंग रचना
जगीं ऐसा बाप व्हावा । ज्याचा वंश मुक्तिस जावा ॥१॥
पोटा येतां हरलें पापा । ज्ञानदेवा मायबापा ॥ध्रु.॥
मुळीं बाप होता ज्ञानी । तरी आम्ही लागलों ध्यानीं ॥२॥
तुका म्हणे मी पोटींचें बाळ । माझी पुरवा ब्रम्हींची आळ ॥३॥
जगात असा पिता असावा, ज्याचा पूर्ण वंश मुक्तीला प्राप्त होईल. ज्ञानदेवांसारखे मायबाप पोटी आले आणि सर्व पाप हरण झाले. आमचे मूळ पिता ज्ञानी होते म्हणूनच आम्ही हरीच्या ध्यानाला लागलो. तुका म्हणतो की, मी तुमच्या पोटी आलेले बाळ आहे, माझी ब्रह्माची आवड आणि इच्छा तुम्हीच पूर्ण करा.
॥ अभंग ३०६७ ॥ अभंग रचना
संतांच्या हेळणे बाटलें जें तोंड । प्रत्यक्ष तें कुंड चर्मकाचें ॥१॥भेसळीचें वीर्य ऐशा अनुभवें । आपुलें परावें नाहीं खळा ॥ध्रु.॥संतांचा जो शोध करितो चांडाळ । धरावा विठाळ बहु त्याचा ॥२॥तुका म्हणे केली प्रज्ञा या च साटीं । कांहीं माझे पोटीं शंका नाहीं ॥३॥
संतांची टवाळी करून ज्यांचे तोंड विटाळले आहे, ते तोंड म्हणजे चर्मकाराचे कुंडच आहे. अशा दुष्ट माणसांना आपले आणि परके यातला फरक कळत नाही. जो चंडाल संतांची परीक्षा किंवा दोष शोधत फिरतो, त्याचा मोठा विटाळ मानला पाहिजे. तुका म्हणतो की, मी हे ठामपणे सांगत आहे, माझ्या मनात याबद्दल कसलीही शंका नाही.
॥ अभंग ३०६८ ॥ अभंग रचना
बहु टाळाटाळी । होतां भोवताहे कळी ॥१॥
बरें नव्हेल सेवटीं । भय असों द्यावें पोटीं ॥ध्रु.॥
मुरगाळी कान । घुसमाडील सावधान ॥२॥
अबोलणा तुका । ऐसें कोणी लेखूं नका ॥३॥
खूप टाळाटाळ केली की कलियुग भोवती फिरू लागते. शेवटी हे चांगले होणार नाही, त्यामुळे मनात थोडे भय असू द्या. देव कान पिरगाळून योग्य मार्गावर आणेल आणि नीट करेल. तुका शांत आणि अबोल आहे म्हणून त्याला कोणी कमकुवत समजू नका.
॥ अभंग ३०६९ ॥ अभंग रचना
जिव्हे जाला चळ । नेये अवसान ते पळ ॥१॥
हें चि वोसनावोनी उठी । देव सांटविला पोटीं ॥ध्रु.॥
नाहीं ओढा वारा । पडिला प्रसंग तो बरा ॥२॥
तुका म्हणे जाली । मज हे अनावर बोली ॥३॥
माझ्या जिभेला हरिनामाचा छंद लागला आहे, तिला एका क्षणाचाही विसावा नाही. झोपेतून दचकून उठल्यावरही मनात देवच साठवलेला असतो. आता कसलाही अडसर किंवा वारा उरलेला नाही, जो प्रसंग आला आहे तो खूप छान आहे. तुका म्हणतो की, ही हरिनामाची बोली मला अनावर झाली आहे.
॥ अभंग ३०७० ॥ अभंग रचना
गोहो यावा गांवा । ऐसे नवस करी आवा ॥१॥
कैचें पुण्य तया गांठी । व्रतें वेची लोभासाटीं ॥ध्रु.॥
वाढावें संतान । गृहीं व्हावें धनधान्य ॥२॥
मागे गारगोटी । परिसाचीये साटोवाटी ॥३॥
तुका म्हणे मोल । देउन घेतला सोमवल ॥४॥
नवरा गावाहून परत यावा म्हणून स्त्री नवस करते. तिच्या गाठीशी कसले पुण्य असणार, ती स्वार्थासाठी आणि लोभासाठी व्रते करते. मुलेबाळे वाढावीत आणि घरात धनधान्य व्हावे हीच तिची इच्छा असते. ही तर परिसाच्या बदल्यात गारगोटी मागण्यासारखे आहे. तुका म्हणतो की, तिने मोल देऊन निरुपयोगी गोष्ट विकत घेतली आहे.
॥ अभंग ३०७१ ॥ अभंग रचना
बाळपणें ऐसीं वरुषें गेलीं बारा । खेळतां या पोरा नानामतें ॥१॥विटू दांडू चेंडू लगोरया वाघोडीं । चंपे पेंड खडी एकीबेकी ॥ध्रु.॥हमामा हुंबरी पकव्याच्या बारे । खेळे जंगीभोंवरे चुंबाचुंबी ॥२॥सेलडेरा आणि निसरभोंवडी । उचली बाले धोंडी अंगबळें ॥३॥तुका म्हणे ऐसें बाळपण गेलें । मग तारुण्य आलें गर्वमूळ ॥४॥
अशा प्रकारे बालपणाची बारा वर्षे विठू-दांडू, चेंडू, लागोऱ्या, हमामा, भोवरे यांसारखे विविध खेळ खेळण्यात निघून गेली. ताकदीने दगड उचलणे आणि निसरगुंडी खेळणे यात बालपण संपले. तुका म्हणतो की, बालपण असे निघून गेले आणि मग सर्व गर्वाचे मूळ असलेले तारुण्य आले.
॥ अभंग ३०७२ ॥ अभंग रचना
तारुण्याच्या मदें न मनी कोणासी । सदा मुसमुसी खूळ जैसा ॥१॥अंठोनी वेंठोनीं बांधला मुंडासा । फिरतसे म्हैसा जनामधीं ॥ध्रु.॥हातीं दीडपान वरती च मान । नाहीं तो सन्मान भलियांसी ॥२॥श्वानाचिया परी हिंडे दारोदारीं । पाहे परनारी पापदृष्टी ॥३॥तुका म्हणे ऐसा थोर हा गयाळी । करितां टवाळी जन्म गेला ॥४॥
तारुण्याच्या नशेत हा कोणालाही जुमानत नाही आणि वेड्यासारखा वागतो. डोक्याला मुंडासे बांधून रेड्यासारखा लोकांमध्ये फिरतो. हातात काठी धरून मान वर करून फिरतो आणि चांगल्या माणसांचा सन्मान करत नाही. कुत्र्यासारखा दारोदारी भटकतो आणि परस्त्रीकडे वाईट नजरेने पाहतो. तुका म्हणतो की, असा हा उनाड माणूस टवाळी करण्यातच आपला सर्व जन्म घालवतो.
॥ अभंग ३०७३ ॥ अभंग रचना
म्हातारपणीं थेटे पडसें खोकला । हात कपाळाला लावुनि बैसे ॥१॥खोबरियाची वाटी जालें असे मुख । गळतसे नाक श्लेष्मपुरी ॥ध्रु.॥बोलों जातां शब्द नये चि हा नीट । गडगडी कंठ कफ भारी ॥२॥सेजारी म्हणती मरेना कां मेला । आणिला कांटाळा येणें आम्हां ॥३॥तुका म्हणे आतां सांडुनी सर्वकाम । स्मरा राम राम क्षणक्षणा ॥४॥
म्हातारपणी खोकला आणि पडसे होऊन माणूस कपाळाला हात लावून बसतो. तोंड वाळलेल्या खोबऱ्यासारखे होते आणि नाकातून कफ गळतो. बोलायला गेले तर स्पष्ट शब्द फुटत नाहीत, गळ्यात कफ अडकतो. शेजारी म्हणतात की हा म्हातारा का मरत नाही, याने आमचा कंटाळा आणला आहे. तुका म्हणतो की, आता तरी सर्व कामे सोडून द्या आणि क्षणोक्षणी राम-राम स्मरा.
॥ अभंग ३०७४ ॥ अभंग रचना
जेथें कीर्तन करावें । तेथें अन्न न सेवावें ॥१॥
बुका लावूं नये भाळा । माळ घालूं नये गळां ॥ध्रु.॥
तटावृषभासी दाणा । तृण मागों नये जाणा ॥२॥
तुका म्हणे द्रव्य घेती । देती ते ही नरका जाती ॥३॥
ज्या ठिकाणी कीर्तन कराल, तिथे अन्न सेवायचे नसते. कपाळाला बुक्का आणि गळ्यात माळ घालून त्याचा अहंकार धरायचा नसतो. आपल्या घोड्यासाठी किंवा बैलासाठी चारा-दाणा मागू नये. तुका म्हणतो की, कीर्तनाचे पैसे घेणारे आणि पैसे देणारे, दोघेही नरकात जातात.
॥ अभंग ३०७५ ॥ अभंग रचना
लंकेमाजी घरें किती तीं आइका । सांगतसें संख्या जैसीतैसी ॥१॥पांच लक्ष घरें पाषाणांचीं जेथें । सात लक्ष तेथें विटेबंदी ॥ध्रु.॥कोटि घरें जेथें कांशा आणि तांब्याचीं । शुद्ध कांचनाचीं सप्त कोटी ॥२॥तुका म्हणे ज्याची संपदा एवढी । सांगातें कवडी गेली नाहीं ॥३॥
लंकते किती घरे होती ते ऐका; तिथे पाच लाख घरे दगडांची आणि सात लाख घरे विटांची होती. एक कोटी घरे काशाची व तांब्याची आणि सात कोटी घरे शुद्ध सोन्याची होती. तुका म्हणतो की, रावणाची एवढी संपत्ती असूनही त्याच्यासोबत मृत्यूनंतर एक कवडीसुद्धा गेली नाही.
॥ अभंग ३०७६ ॥ अभंग रचना
व्यभिचारिणी गणिका कुंटणी । विश्वास चि मनीं राघोबाचा ॥१॥
ऐसी ही पापिणी वाइली विमानी । अचळ भुवनीं टेवियेली ॥ध्रु.॥
पतितपावन तिहीं लोकीं ठसा । कृपाळू कोंवसा अनाथांचा ॥२॥
तुका म्हणे विठोबाची धरा सोय । आणिक उपाय नेणों किती ॥३॥
जी गणिका आणि पापिणी होती, तिने मनात रामाचा विश्वास धरला. देवाने अशा पापिणीलाही विमानात बसवून अढळ पदावर नेऊन ठेवले. देवाचा पतितपावन असा तिन्ही लोकांत ठसा आहे, तो अनाथांचा कृपाळू पाठीराखा आहे. तुका म्हणतो की, इतर उपाय सोड आणि विठोबाचीच कास धर.
॥ अभंग ३०७७ ॥ अभंग रचना
गजेंद्र तो हस्ती सहस्र वरुषें । जळामाजी नक्रें पीडिलासे ॥१॥सुहुदव सांडिलें कोणी नाहीं साहे । अंतीं वाट पाहे विठो तुझी ॥ध्रु.॥कृपेच्या सागरा माझ्या नारायणा । तया दोघांजणा तारियेलें ॥२॥तुका म्हणे नेले वाऊनि विमानी । मी ही आईंकोनी विश्वासलों ॥३॥
गजेंद्र हत्तीला पाण्यात सुसरणीने हजार वर्षे पीडित केले होते. सर्व आप्तांनी साथ सोडली, तेव्हा शेवटी त्याने हे विठ्ठला तुझीच वाट पाहिली. हे कृपेच्या सागरा नारायणा, तू त्या दोघांनाही (गजेंद्र आणि मकर) उद्धरलेस. तुका म्हणतो की, त्यांना विमानात बसवून नेले हे ऐकून माझा तुझ्यावर पूर्ण विश्वास बसला आहे.
॥ अभंग ३०७८ ॥ अभंग रचना
ब्रम्हयाचे वेद शंखासुरें नेले । त्यासाटीं धरिलें मत्स्यरूप ॥१॥तेणें आत्मा नव्हता नेला ब्रम्हांडासी । काय ब्रम्हयासी नव्हतें ज्ञान ॥ध्रु.॥परि तेणें धावा केला आवडीनें । जाले नारायण कृपासिंधु ॥२॥तुका म्हणे विठोबा मी नामधारक । पोसनें सेवक भेटी देई ॥३॥
ब्रह्मदेवाचे वेद जेव्हा शंखासुराने पळवले, तेव्हा देवाने मत्स्यरूप धारण केले. ब्रह्मदेवाने प्रेमाने देवाचा धावा केला आणि नारायण कृपेचा सागर बनून धावून आला. तुका म्हणतो की, हे विठोबा, मी तुझा नामधारक आणि पोसलेला सेवक आहे, मला दर्शन दे.
॥ अभंग ३०७९ ॥ अभंग रचना
देवीं आणि दैतीं सिंधू गुसळिला । भार पृथ्वीस जाला साहावेना ॥१॥जालासी कासव धरिली पाठीवरी । चिंता तुज हरी सकळांची ॥ध्रु.॥तये काळीं देव करिताती स्तुती । कृपाळु श्रीपती म्हणोनियां ॥२॥तुका म्हणे ऐसे उदंड पवाडे । ज्यासी सहस्र तोंडें सिणला तो ही ॥३॥
देव आणि दैत्यांनी जेव्हा समुद्रमंथन केले, तेव्हा पृथ्वीला तो भार सहन होईना. तेव्हा तू कासव बनून मंदराचल पर्वत पाठीवर धरलास, कारण तुला सर्वांची चिंता आहे. त्या वेळी देवांनी तुझी कृपाळू श्रीपती म्हणून स्तुती केली. तुका म्हणतो की, तुझे असे अथांग पराक्रम आहेत की हजार तोंडे असलेला शेषनागही ते वर्णन करताना थकला.
॥ अभंग ३०८० ॥ अभंग रचना
हिरण्याक्ष दैत्य मातला जे काळीं । वरदानें बळी शंकराच्या ॥१॥इंद्रपदराज्य घेतलें हिरोनी । देवा चक्रपाणी म्हणती धांव ॥ध्रु.॥तइं पांडुरंगा शूकर जालेती । तया दैत्यपती मारविले ॥२॥तुका म्हणे ज्यांचीं राज्यें त्यांसी दिलीं । ऐसी तूं माउली पांडुरंगा ॥३॥
शंकराच्या वराने हिरण्याक्ष दैत्य जेव्हा उन्मत्त झाला आणि त्याने इंद्राचे राज्य हिरावून घेतले, तेव्हा देवांनी चक्रपाणीचा धावा केला. तेव्हा हे पांडुरंगा, तू वराहाचे (शूकर) रूप घेऊन त्या दैत्याचा वध केलास. तुका म्हणतो की, ज्यांची राज्ये त्यांना परत मिळवून देणारा तू असा माऊली आहेस.
॥ अभंग ३०८१ ॥ अभंग रचना
प्रल्हादाकारणें नरसिंहीं जालासी । त्याचिया बोलासी सत्य केलें ॥१॥
राम कृष्ण गोविंदा नारायणा हरी । गर्जे राजद्वारीं भक्तराज ॥ध्रु.॥
विठ्ठल माधव मुकुंद केशव । तेणें दैत्यराव दचकला ॥२॥
तुका म्हणे तयां कारणें सगुण । भक्तांचें वचन सत्य केलें ॥३॥
भक्त प्रल्हादासाठी तू नृसिंह अवतार घेतलास आणि त्याच्या शब्दाला सत्य ठरवलेस. भक्तराज प्रल्हाद दरबारात राम, कृष्ण, गोविंद, नारायण असा गजर करत असे. विठ्ठल, माधव, मुकुंद, केशव या नामांनी हिरण्यकश्यप घाबरला. तुका म्हणतो की, भक्ताच्या वचनाचे रक्षण करण्यासाठी देव सगुण रूपात प्रकट झाला.
॥ अभंग ३०८२ ॥ अभंग रचना
नामाचें सामर्थ्य कां रे दवडीसी । कां रे विसरसी पवाडे हे ॥१॥खणखणां हाणती खर्ग प्रल्हादासी । न रुपे आंगासी किंचित ही ॥ध्रु.॥राम कृष्ण हरी ऐसी मारी हाक । तेणें पडे धाक बळियासी ॥२॥असों द्यावीं सामर्थ्या ऐसिया कीर्तीचीं । आवडी तुक्याची भेटी देई ॥३॥
तुझ्या नामाचे सामर्थ्य आणि हे पराक्रम तू का विसरतोस? प्रल्हादावर तलवारीचे वार केले तरी नामाच्या प्रभावाने त्याला कसलीही इजा झाली नाही. तो राम, कृष्ण, हरी अशी हाक मारायचा आणि मोठ्या बलवानांना त्याचा धाक वाटायचा. तुका म्हणतो की, अशा तुझ्या कीर्तीचे सामर्थ्य मनात ठेवून मला दर्शनाची भेट दे.
॥ अभंग ३०८३ ॥ अभंग रचना
वाटीभर विष दिलें प्रल्हादासी । निर्भय मानसीं तुझ्याबळें ॥१॥भोक्ता नारायण केलें तें प्राशन । प्रतापें जीवन जालें तुझ्या ॥ध्रु.॥नामाच्या चिंतनें विषाचें तें आप । जाहालें देखत नारायणा ॥२॥तुका म्हणे ऐसे तुझे बडिवार । सिणला फणीवर वर्णवेना ॥३॥
प्रल्हादाला वाटीभर विष दिले गेले, पण तुझ्या बळावर त्याचे मन निर्भय होते. नारायण स्वतः भोक्ता बनला आणि त्याने ते प्राशन केले, तुझ्या प्रतापाने विषाचे अमृत (पाणी) झाले. नामाच्या चिंतनाने विष नाहीसे झाले. तुका म्हणतो की, तुझे हे थोरपण शेषनागालाही पूर्ण वर्णन करता येत नाही.
॥ अभंग ३०८४ ॥ अभंग रचना
अग्निकुंडामध्यें घातला प्रल्हाद । तरी तो गोविंद विसरेना ॥१॥पितियासी म्हणे व्यापक श्रीहरि । नांदतो मुरारी सर्वां ठायीं ॥ध्रु.॥अग्निरूपें माझा सखा नारायण । प्रल्हाद गर्जून हाक मारी ॥२॥तुका म्हणे अग्नि जाहाला शीतळ । प्रताप सबळ विठो तुझा ॥३॥
प्रल्हादाला अग्नीत टाकले तरी तो गोविंदाला विसरला नाही. तो वडिलांना सांगत असे की, श्रीहरी सर्वव्यापी आहे आणि सर्वत्र नांदतो आहे. अग्नीच्या रूपात माझा सखा नारायणच आहे, अशी प्रल्हादाने हाक मारली. तुका म्हणतो की, हे विठोबा, तुझ्या सबळ प्रतापाने अग्नीही प्रल्हादासाठी थंड झाला.
॥ अभंग ३०८५ ॥ अभंग रचना
कोपोनियां पिता बोले प्रल्हादासी । सांग हृषीकेशी कोठें आहे ॥१॥येरू म्हणे काष्ठीं पाषाणीं सकळीं । आहे वनमाळी जेथें तेथें ॥ध्रु.॥खांबावरी लात मारिली दुर्जनें । खांबीं नारायण म्हणतां चि ॥२॥तुका म्हणे कैसा खांब कडाडिला । ब्रम्हा दचकला सत्यलोकीं ॥३॥
रागावलेला बाप प्रल्हादाला म्हणाला की तुझा हृषीकेश कुठे आहे ते सांग? प्रल्हाद म्हणाला की लाकडात, दगडात आणि सर्वत्र तो वनमाळी आहे. जेव्हा दुर्जनाने खांबावर लाथ मारली आणि प्रल्हादाने 'खांबात नारायण आहे' असे म्हंटले. तुका म्हणतो की, तो खांब असा कडाडला की सत्यलोकात ब्रह्मदेवही दचकला.
॥ अभंग ३०८६ ॥ अभंग रचना
डळमळिला मेरु आणि तो मांदार । पाताळीं फणिवर डोईं झाडी ॥१॥लोपे तेजें सूर्य आणीक हा चंद्र । कांपतसे इंद्र थरथरां ॥ध्रु.॥ऐसें रूप उग्र हरीनें धरिलें । दैत्या मारियेलें मांडीवरी॥२॥तुका म्हणे भक्तांकारणें श्रीहरि । बहु दुराचारी निर्दाळिले ॥३॥
मेरू आणि मंदराचल पर्वत डळमळले, पाताळात शेषनागाने डोके झाकले. ज्याच्या तेजाने सूर्य आणि चंद्र झाकोळले आणि इंद्र थरथरा कापू लागला. हरीने असे उग्र नृसिंह रूप धारण केले आणि दैत्याला मांडीवर घेऊन मारून टाकले. तुका म्हणतो की, श्रीहरीने भक्तासाठी अनेक दुराचाऱ्यांचा संहार केला आहे.
॥ अभंग ३०८७ ॥ अभंग रचना
बहुत कृपाळु दीनाचा दयाळु । जगीं भक्तवत्सळु नाम तुझें ॥१॥
मानियेला चत्तिीं बळीचा उपकार । अझूनि त्याचें द्वार राखसील ॥ध्रु.॥
काय त्याच्या भेणें बैसलासी द्वारीं । नाहीं तुज हरी कृपा बहु ॥२॥
तुका म्हणे भक्तजनाची ममता । तुम्हांसी अनंता अलोलिक ॥३॥
तू दीनांचा अत्यंत दयाळू आहेस आणि जगात तुझे नाव 'भक्तवत्सल' आहे. तू मनात बळीराजाचा उपकार मानलास आणि अजूनही त्याच्या दारात द्वारपाळ बनून उभा आहेस. तू त्याच्या भीतीने दारात बसला आहेस की तुझ्या मनात भक्तावर अथांग कृपा आहे? तुका म्हणतो की, हे अनंता, भक्तांवरील तुझी ममता खरोखर अलौकिक आहे.
॥ अभंग ३०८८ ॥ अभंग रचना
पांडुरंगा तुझे काय वाणूं गुण । पवाडे हे धन्य जगीं तुझे ॥१॥दंडिलें दुर्वासा सुरा असुरानें । तो आला गार्‍हाणें सांगावया ॥ध्रु.॥बळिचिये द्वारीं तुम्ही बैसलेती । दुर्वास विनंती करी भावें ॥२॥तुका म्हणे कृपासागरा श्रीहरी । तुझी भक्तावरी प्रेमच्छाया ॥३॥
हे पांडुरंगा, तुझ्या गुणांचे काय वर्णन करू, जगात तुझे पराक्रम धन्य आहेत. दुर्वास ऋषींना जेव्हा त्रास झाला, तेव्हा ते तक्रार घेऊन तुझ्याकडे आले. तू बळीच्या दारात बसलेला पाहून दुर्वासाने तुला विनंती केली. तुका म्हणतो की, हे कृपासागर श्रीहरी, तुझी भक्तांवर सदैव प्रेमाची सावली असते.
॥ अभंग ३०८९ ॥ अभंग रचना
दुर्वासया स्वामी गुंतलों भाकेसी । पुसा जा बळीसी निरोप द्यावा ॥१॥
त्याचे आज्ञेविण आम्हां येतां नये । द्वारपाळ राहें होकरियां ॥ध्रु.॥
पुसे दुर्वासया बळीसी जाऊनि । येरू म्हणे झणी बोलों नका ॥२॥
तुका म्हणे केला अन्यत्राचा त्याग । तेव्हां पांडुरंग सखा जाला ॥३॥
देवाने दुर्वासाला सांगितले की मी बळीच्या वचनात गुंतलो आहे, तुम्ही जाऊन बळीला विचारा. त्याच्या आज्ञेशिवाय मला इथून उठता येत नाही, मी त्याचा द्वारपाळ झालो आहे. दुर्वास जेव्हा बळीला विचारू लागला, तेव्हा बळी म्हणाला की असे बोलू नका. तुका म्हणतो की, भक्ताने जेव्हा सर्व जगाचा त्याग केला, तेव्हा पांडुरंग त्याचा सखा बनला.
॥ अभंग ३०९० ॥ अभंग रचना
बळी म्हणे आजि दुर्वासया स्वामी । मागों नका तुम्ही नारायणा ॥१॥
बहुतां प्रयासीं जोडला श्रीहरी । बैसविला द्वारीं राखावया ॥ध्रु.॥
परतला दुर्वास मग हो तेथूनि । चिंतातुर मनीं उद्वेगला ॥२॥
काय तूं एकाचा आहेसी अंकित । होई कृपावंत तुका म्हणे ॥३॥
बळीराजा म्हणाला की हे स्वामी दुर्वासा, तुम्ही आज माझ्या नारायणाला मागू नका. मी खूप कष्टाने या श्रीहरीला मिळवले आहे आणि घराचे रक्षण करण्यासाठी दारात बसवले आहे. मग दुर्वास ऋषी तिथून निराश होऊन निघून गेले. तुका म्हणतो की, हे देवा, तू असा एकाच भक्ताचा अंकित कसा काय झालास, आता सर्वांवर कृपावंत हो.
॥ अभंग ३०९१ ॥ अभंग रचना
त्रैलोकींचा नाथ सकळांचा आधार । बळिचें तुवां घर धरियेलें ॥१॥आम्हां मोकलिलें कोणां निरविलें । कोणा हातीं दिले तिन्ही लोक ॥ध्रु.॥अनाथांचा बंधु दासांचा कैवारी । ब्रिदें तुझीं हरी जाती वांयां ॥२॥तुका म्हणे ऐसें बोलिला दुर्वास । वाटला संतोष पांडुरंगा ॥३॥
तू तिन्ही लोकांचा नाथ आणि सर्वांचा आधार असून तू बळीचे घर धरून बसलास. तू आम्हाला सोडून कोणाच्या हाती सुपूर्द केलेस आणि हे तिन्ही लोक कोणाला दिलेस? तुझी 'अनाथांचा बंधू आणि दासांचा कैवारी' ही बिरुदे आता व्यर्थ जातील. तुका म्हणतो की, दुर्वासाचे हे बोलणे ऐकून पांडुरंगाला आनंद वाटला.
॥ अभंग ३०९२ ॥ अभंग रचना
बोलिलेती ते देवॠषी दुर्वासया । जाय पुसावया मागत्यानें ॥१॥
मागुता दुर्वास पुसे बळिराया । निरोप जावया देई देवा ॥ध्रु.॥
बळी म्हणे त्यासी जाय मी न म्हणें । जाईंल नारायण लागला ची ॥२॥
मजपाशीं राहें कोठें तरीं जाय । तुका म्हणे पाय न सोडीं मी ॥३॥
देवर्षी दुर्वासाला म्हणाले की पुन्हा जाऊन बळीला विचार. दुर्वासाने बळीला विनंती केली की देवांना जाण्याची आज्ञा दे. बळी म्हणाला की मी 'जा' म्हणणार नाही, नारायण स्वतःच्या मर्जीने जात असेल तर जावो. तो माझ्याकडे राहो किंवा कुठेही जावो, तुका म्हणतो की मी त्याचे पाय सोडणार नाही.
॥ अभंग ३०९३ ॥ अभंग रचना
दुर्वासें निरोप आणिला ये रिती । मग वाढलेती नारायणा ॥१॥
ठेविलें चरण बळिचिये द्वारीं । शीर अंगावरी लांबविलें ॥ध्रु.॥
पाडियेलें द्वार द्वारावतियेसी । वरि हृषीकेशी निघालेती ॥२॥
तेथूनियां नाम पडिलें द्वारका । वैकुंठनायका तुका म्हणे ॥३॥
दुर्वासाने असा निरोप आणल्यावर नारायणाने आपले रूप वाढवले. आपले पाय बळीच्या दारातच ठेवले आणि आपले मस्तक लांबवले. द्वारका नगरीपर्यंत आपले स्वरूप विस्तारून देव निघाले. तुका म्हणतो की, तिथूनच वैकुंठनायकाला 'द्वारका' हे नाव पडले.
॥ अभंग ३०९४ ॥ अभंग रचना
मुरुकुश दोन्ही मारिले आसुर । दुर्वास ॠषीश्वर सुखी केला ॥१॥मारियेला मुरु म्हणोनी मुरारी । नाम तुझें हरी पडियेलें ॥ध्रु.॥पूवाअहुनी ऐसा भक्तिप्रतिपाळ । केला त्वां सांभाळ नारायणा ॥२॥तुका म्हणे ये चि वेळे काय जालें । कां सोंग धरिलें मोहनाचें ॥३॥
मुरू आणि कुशा राक्षसांना मारून तू दुर्वास ऋषींना सुखी केलेस. मुर राक्षसाचा वध केला म्हणून तुला 'मुरारी' हे नाव पडले. पूर्वीपासून तू असा भक्तांचा सांभाळ करत आला आहेस. तुका म्हणतो की, आताच या वेळी काय झाले आहे, तू असे गप्प राहण्याचे सोंग का घेतले आहेस?
॥ अभंग ३०९५ ॥ अभंग रचना
गुरुपादाग्रींचें जळ । त्यास मानी जो विटाळ ॥१॥
संतीं वाळिला जो खळ । नरकीं पचे चिरकाळ ॥ध्रु.॥
गुरुतीर्थी अनमान । यथासांग मद्यपान ॥२॥
गुरुअंगुष्टा न चोखी । मुख घाली वेश्येमुखीं ॥३॥
तुका म्हणे सांगों किती । मुखीं पडो त्याचे माती ॥४॥
ज्याला गुरूंच्या पायाचे चरणोदक विटाळ वाटते आणि ज्या दुष्टाला संतांनी त्यागले आहे, तो चिरकाळ नरकात सडतो. जो गुरूंच्या तीर्थाला नकार देतो पण दारूचे प्राशन करतो, गुरूच्या चरणांचा आदर न करता वेश्येच्या पाठी लागतो. तुका म्हणतो की, अशा माणसाच्या तोंडावर माती पडो, त्याच्याबद्दल अधिक काय सांगावे.
॥ अभंग ३०९६ ॥ अभंग रचना
वाढविलें कां गा । तुम्ही एवढें पांडुरंगा ॥१॥
काय होती मज चाड । एवढी करावया बडबड ॥ध्रु.॥
ब्रम्हसंतर्पण । लोकीं करावें कीर्तन ॥२॥
निमित्याचा धणी । तुका म्हणे नेणे कोणी ॥३॥
हे पांडुरंगा, तू मला लोकात एवढे मोठे का केलेस? मला एवढी बडबड करण्याची आणि प्रसिद्धीची काय गरज होती? कीर्तन करून लोकांना ब्रह्मज्ञानाचा उपदेश करावा, पण शेवटी देवच सर्व करवून घेणारा आहे. तुका म्हणतो की, यातील खरे मर्म कोणी जाणून घेत नाही.
॥ अभंग ३०९७ ॥ अभंग रचना
साही शास्त्रां अतिदुरी तो परमात्मा श्रीहरि । तो दशरथाचे घरीं क्रीडतो राम ॥१॥शिवाचें निजदेह वाल्मीकाचें निजगुहे । तो भिल्लटीचीं फळें खाय श्रीराम तो ॥ध्रु.॥योगियांचे मनीं नातुडे चिंतनीं । वानरांचे कानीं गोष्टी सांगे ॥२॥चरणीं शिळा उद्धरी नामें गणिका तारी । तो कोळिया घरीं पाहुणा राम ॥३॥क्षण एक सुरवरा नातुडे नमस्कारा । तो रिसा आणि वानरा क्षम दे राम ॥४॥राम सांवळा सगुण राम योगियाचें ध्यान । राम राजीवलोचन तुका चरण वंदितो ॥५॥
सहा शास्त्रांना जो परमात्मा अतिदूर आहे, तोच श्रीराम दशरथाच्या घरी बाळरूपाने खेळत आहे. जो शिवाचे निजस्थान आणि वाल्मीकींचे गुह्य ज्ञान आहे, तो भिल्लिणीची बोरे आवडीने खातो. जो योग्यांच्या ध्यानात सहज येत नाही, तो वानरांच्या कानात गोष्टी सांगतो. ज्याच्या चरणाने शिळेचा उद्धार होतो आणि जो कोळ्याच्या घरी पाहुणा म्हणून राहतो. जो देवांना नमस्कार करायला सहज मिळत नाही, तो अस्वले आणि वानरांना आलिंगन देतो. असा हा सावळा, कमल नयन श्रीराम योग्यांचे ध्यान आहे, तुका त्याच्या चरणी वंदन करतो.
॥ अभंग ३०९८ ॥ अभंग रचना
विठ्ठल माझा जीव विठ्ठल माझा भाव । कुळधर्म देव विठ्ठल माझा ॥१॥विठ्ठल माझा गुरु विठ्ठल माझा तारूं । उतरील पारु भवनदीचा ॥ध्रु.॥विठ्ठल माझी माता विठ्ठल माझा पिता । विठ्ठल चुलता बहिणी बंधु ॥२॥विठ्ठल हे जन विठ्ठल माझें मन । सोयरा सज्जन विठ्ठल माझा ॥३॥तुका म्हणे माझा विठ्ठल विसावा । नश्वरित गांवा जाइन त्याच्या ॥४॥
विठ्ठल हाच माझा जीव, विठ्ठल हाच माझा भाव आणि विठ्ठल हाच माझा कुळधर्म व देव आहे. विठ्ठल माझा गुरू आहे आणि तोच माझे जहाज बनून मला या संसारसागरातून पार नेईल. विठ्ठल माझी आई, विठ्ठल माझा बाप, चुलता, बहीण आणि भाऊ आहे. हे सर्व लोक, माझे मन आणि माझे सोयरे-धायरे सर्व विठ्ठलच आहेत. तुका म्हणतो की, विठ्ठल हाच माझा खरा विसावा आहे आणि मी त्याच्या शाश्वत धामाला जाईन.
॥ अभंग ३०९९ ॥ अभंग रचना
न मनावी चिंता । कांहीं माझेविशीं आतां ॥१॥
ज्याणें लौकिक हा केला । तो हें निवारिता भला ॥ध्रु.॥
माझे इच्छे काय । होणार ते एक ठाय ॥२॥
सुखा आणि दुःखा । म्हणे वेगळा मी तुका ॥३॥
आता माझ्याविषयी कोणीही कसलीही चिंता करू नये. ज्या देवाने हा सर्व लौकिक आणि संसार निर्माण केला आहे, तोच या सर्व संकटांचे निवारण करेल. माझ्या इच्छेने काही होणार नाही, जे व्हायचे आहे ते ठराविक नियमानेच होईल. तुका म्हणतो की, मी सुख आणि दुःख या दोघांपासून पूर्णपणे अलिप्त आहे.
॥ अभंग ३१०३ ॥ अभंग रचना
माझा पाहा अनुभव । केला देव आपुला ॥१॥
बोलविलें तें चि द्यावें । उत्तर व्हावें ते काळीं ॥ध्रु.॥
सोडिलिया जग निंद्य । मग गोविंद म्हणियारा ॥२॥
तुका म्हणे धीर केला । तेणें याला गोविलें ॥३॥
माझा स्वतःचा अनुभव पहा की मी देवाला पूर्णपणे आपलासे करून घेतले आहे. मी जे बोलेन त्याचे उत्तर देवाने त्याच वेळी दिले पाहिजे. निंद्य अशा जगाचा त्याग केल्यावर मग हा गोविंद माझा सेवक बनला आहे. तुका म्हणतो की, मी मनात जो धीर आणि निश्चय धरला, त्यानेच या देवाला भक्तीच्या पाशात बांधून ठेवले आहे.
भाग 30 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 32 (पुढे)