॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ तुकाराम गाथा - भाग 32 (3101 ते 3200)
अभंग 3101 ते 3200

सार्थ गाथा: भाग 32

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग ३१०१ ॥ अभंग रचना
जिंकावा संसार । येणें नांवें तरी शूर ॥१॥
येरें काय तीं बापुडीं । कीर अहंकारचीं घोडीं ॥ध्रु.॥
पण ऐशा नांवें । देवा धरिजेतो भावें ॥२॥
तुका म्हणे ज्यावें । सत्य कीर्तीनें बरवें ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात की, जो संसारावर विजय मिळवतो, तोच खरा शूरवीर होय. इतर विषयांना जिंकणारे बिचारे अहंकाराच्या घोड्यावर बसलेले असतात. देवाला जिंकण्यासाठी खरी निष्ठा आणि भाव असावा लागतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, मानवाने सत्य आणि चांगल्या कीर्तीने जगावे.
॥ अभंग ३१०२ ॥ अभंग रचना
सरे ऐसें ज्याचें दान । त्याचे कोण उपकार ॥१॥
नको वाढूं ऐसें काचें । दे वो साच विठ्ठला ॥ध्रु.॥
रडत मागें सांडी पोर । ते काय थोर माउली ॥२॥
तुका म्हणे कीर्ति वाढे । धर्म गाढे ते ऐसे ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, जे दान संपून जाते, त्या उपकाराचा काय उपयोग? हे विठ्ठला, मला असे कच्चे किंवा तात्पुरते काही देऊ नकोस, तर शाश्वत आणि सत्य असे काही दे. जे आई आपल्या मुलाला रडत मागे सोडून जाते, तिला श्रेष्ठ आई म्हणता येत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, खरा धर्म आणि खरी कीर्ती तीच, जी कायम टिकून राहते.
॥ अभंग ३१०३ ॥ अभंग रचना
तुटे मायाजाळ विघडे भवसिंधू । जरि लागे छंदु हरिनामें ॥१॥
येर कर्म धर्म करितां ये कळी । माजी तरला बळी कोण सांगा ॥ध्रु.॥
न पढवे वेद नव्हे शास्त्रबोध । नामाचे प्रबंध पाठ करा ॥२॥
न साधवे योग न करवे वैराग्य । साधा भक्तिभाग्य संतसंगें ॥३॥
नव्हे अनुष्ठान न कळे ब्रम्हज्ञान । करावी सोपान कृष्णकथा ॥४॥
तुका म्हणे वर्म दावियेलें संतीं । यापरती विश्रांति आणिक नाहीं ॥५॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, जर हरिमामाचा छंद लागला, तर मायेचे जाळे तुटते आणि हा भवसागर सहज पार होतो. या कलीयुगात इतर कर्मधर्म करून कोण बरं पार पडला आहे? जर वेद आणि शास्त्रे शिकता येत नसतील, तर फक्त नामाचे भजन करा. योग किंवा वैराग्य साधत नसेल, तर संतांच्या संगतीत राहून भक्तीचे भाग्य मिळवा. जर अनुष्ठान किंवा ब्रह्मज्ञान समजत नसेल, तर सोपा मार्ग म्हणजे कृष्णकथा ऐकावी. संतांनी हेच मुख्य रहस्य दाखवून दिले आहे आणि याशिवाय दुसरी खरी शांती नाही.
॥ अभंग ३१०४ ॥ अभंग रचना
लोभावरी ठेवुनि हेत । करी असत्य न्याय नीत ॥१॥
त्याच्या पूर्वजां पतन । नरकीं किडे होती जाण ॥ध्रु.॥
कोटिगोहत्यापातक । त्यासी घडेल निष्टंक ॥२॥
मासां श्रवे जे सुंदरा । पाजी विटाळ पितरां ॥३॥
तुका म्हणे ऐसियासी । यम गांजील सायासी ॥४॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, जो माणूस लोभापोटी असत्य, अन्यायाचा आणि अनीतीचा मार्ग स्वीकारतो, त्याच्या पूर्वजांचे पतन होते आणि ते नरकात किडे बनतात. त्याला करोडो गोहत्येचे पाप लागते. असा माणूस आपल्या पितरांना वाईट गतीकडे नेतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा माणसाला यम तीव्र शिक्षा देतो.
॥ अभंग ३१०५ ॥ अभंग रचना
देह जाईंल जाईंल । यासी काळ बा खाईंल ॥१॥
कां रे नुमजसी दगडा । कैचे हत्ती घोडे वाडा ॥ध्रु.॥
लोडें बालिस्तें सुपती । जरा आलिया फजिती ॥२॥
शरीरसंबंधाचें नातें । भोरड्या बुडविती सेतातें ॥३॥
अझुनि तरी होई जागा । तुका म्हणे पुढें दगा ॥४॥
तुकाराम महाराज माणसाला उपदेश करताना म्हणतात, हे माणसा, तुझा हा देह एक दिवस नष्ट होणार आहे आणि काळ त्याला गिळंकृत करणार आहे. अरे मूर्खा, तू हे का समजत नाहीस? हे हत्ती, घोडे आणि वाडे काही कायम राहणारे नाहीत. मऊ गाद्यांवर झोपून मिळणारे हे सुख म्हातारपण आल्यावर फजितीत बदलते. नातेवाईक हे त्या पक्ष्यांसारखे आहेत जे शेतातील पीक खाऊन निघून जातात. तुकाराम महाराज म्हणतात, अजून तरी जागा हो, नाहीतर पुढे तुझा घात होईल.
॥ अभंग ३१०६ ॥ अभंग रचना
मागें बहुतां जनां राखिलें आडणी । धांवसी निर्वाणी नाम घेतां ॥१॥
ऐसें ठावें जालें मज बरव्या परी । म्हणऊनि करीं धांवा तुझा ॥ध्रु.॥
माझेविशीं तुज पडिला विसरु । आतां काय करूं पांडुरंगा ॥२॥
अझुनि कां नये तुम्हासी करुणा । दुरि नारायणा धरिलें मज ॥३॥
तुका म्हणे जीव जाऊं पाहे माझा । आतां केशीराजा घालीं उडी ॥४॥
तुकाराम महाराज विठ्ठलाला आळवताना म्हणतात, हे देवा, तू आधी कित्येक अज्ञानी लोकांना संकटातून वाचवले आहेस आणि तुझे नाव घेताच तू त्यांच्या मदतीला धावून आलास. हे मला चांगले माहीत आहे, म्हणूनच मी तुझा धावा करत आहे. पण हे पांडुरंगा, तुला माझाच विसर पडला आहे का? तुला माझी अजून दया का येत नाही? तू मला तुझ्यापासून दूर का ठेवले आहेस? तुकाराम महाराज म्हणतात, आता माझा जीव व्याकुळ झाला आहे, हे केशीराजा, आता तरी माझ्या रक्षणासाठी धावून ये.
॥ अभंग ३१०७ ॥ अभंग रचना
कळलें माझा तुज नव्हे रे आठव । काय काज जीव ठेवूं आतां ॥१॥
तूं काय करिसी माझिया संचिता । धिग हे अनंता जालें जिणें ॥ध्रु.॥
पतितपावन राहिलों या आशा । आइकोनि ठसा कीर्ती तुझी ॥२॥
आतां कोण करी माझा अंगीकार । कळलें निष्ठ‍ जालासी तूं ॥३॥
तुका म्हणे माझी मांडिली निरास । करितों जीवा नास तुजसाटीं ॥४॥
तुकाराम महाराज देवाला म्हणतात, मला आता कळून चुकले आहे की तुला माझी आठवण राहिलेली नाही. मग आता मी हा जीव कशासाठी ठेवू? तू जर माझ्या संचिताचाच विचार करणार असशील, तर हे अनंता, अशा जगण्याचा काय उपयोग? तू पतितपावन आहेस ही तुझी कीर्ती ऐकून मी तुझ्या आशेवर राहिलो होतो. पण आता माझा स्वीकार कोण करणार? तू खूप निष्ठुर झाला आहेस हे मला कळले. तुकाराम महाराज म्हणतात, तू मला निराश केले आहेस, आता मी तुझ्यासाठीच माझ्या प्राणाचा त्याग करतो.
॥ अभंग ३१०८ ॥ अभंग रचना
तरि कां मागें वांयां कीर्ती वाढविली । जनांत आपुली ब्रिदावळी ॥१॥
साच करितां आतां फिरसी माघारा । ठायींचें दातारा नेणवेचि ॥ध्रु.॥
संतांसी श्रीमुख कैसें दाखविसी । पुढें मात त्यांसी सांगईंन ॥२॥
घेईंन डांगोरा तुझिया नामाचा । नव्हे अनाथांचा नाथ ऐसा ॥३॥
तुका म्हणे आधीं राहिलों मरोनि । तूं कां होसी धनी निमित्याचा ॥४॥
तुकाराम महाराज देवाला म्हणतात, जर तुला माझी उपेक्षाच करायची होती, तर तू जगात अनाथनाथ म्हणून आपली उगीचच कीर्ती का वाढवलीस? प्रत्यक्ष वेळ आल्यावर तू मागे का फिरतोस? आता तू संतांना आपले मुख कसे दाखवशील? मी संतांकडे जाऊन तुझी तक्रार करेन. तू अनाथांचा नाथ नाहीस असा दवंडी पिटवून डांगोरा पिटीन. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी तर आधीच सर्व सोडून देहाने मृतवत झालो आहे, मग तू उगीचच या दोषाचा धनी का होतोस?
॥ अभंग ३१०९ ॥ अभंग रचना
आम्ही तुझ्या दासीं । जरि जावें पतनासी ॥१॥
तरि हें दिसे विपरीत । कोठें बोलिली हे नीत ॥ध्रु.॥
तुझें नाम कंठीं । आम्हां संसार आटी ॥२॥
तुका म्हणे काळ । करी आम्हांसी विटाळ ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही तुझे सेवक असूनही जर आमचे पतन होणार असेल, तर ही अत्यंत उलटी आणि चुकीची गोष्ट ठरेल. असा कोणता न्याय आहे? आमच्या कंठात तुझे नाम असतानाही जर संसार आम्हाला त्रास देत असेल आणि काळ आम्हाला बाधत असेल, तर हे देवा तुझ्या भक्तीच्या योग्यतेवर प्रश्न निर्माण करेल.
॥ अभंग ३११० ॥ अभंग रचना
लाजती पुराणें । वेदां येऊं पाहे उणें ॥१॥
आम्ही नामाचे धारक । किविलवाणीं दिसों रंक ॥ध्रु.॥
बोलिले ते संतीं । बोल वायांविण जाती ॥२॥
तुका म्हणे देवा । रोकडी हे मोडे सेवा ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही तुझे नामस्मरण करणारे भक्त असूनही जर दीनावस्थेत राहिलो, तर त्यामुळे पुराणांना लाज वाटेल आणि वेदांना कमीपणा येईल. संतांनी सांगितलेली वचने व्यर्थ ठरतील. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, जर तू आमचा सांभाळ केला नाहीस, तर तुझ्या भक्तीचा हा प्रत्यक्ष व्यवहारच मोडून पडेल.
॥ अभंग ३१११ ॥ अभंग रचना
आहारनिद्रे न लगे आदर । आपण सादर ते चि होय ॥१॥
परमितेविण बोलणें ते वांयां । फार थोडें काया पिंड पीडी ॥ध्रु.॥
समाधान त्याचें तो चि एक जाणे । आपुलिये खुणे पावोनियां ॥२॥
तुका म्हणे होय पीडा ते न करीं । मग राहें परी भलतिये ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, आहार आणि झोप यांना अतिमहत्त्व देण्याची गरज नसते, ती शरीराच्या गरजेनुसार सहज घडली पाहिजे. प्रमाणाबाहेर बोलणे व्यर्थ असते आणि अति खाणे किंवा कमी खाणे शरीराला त्रासदायक ठरते. आत्मसमाधान काय असते हे ज्याचे त्यालाच अंतर्मनाच्या खुणेने समजते. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याने शरीराला किंवा मनाला त्रास होईल असे काहीही करू नका आणि कोणत्याही परिस्थितीत समाधानी राहा.
॥ अभंग ३११२ ॥ अभंग रचना
भूमि अवघी शुद्ध जाणा । अमंगळ हे वासना ॥१॥
तैसे वोसपले जीव । सांडी नसतां अंगीं घाव ॥ध्रु.॥
जीव अवघे देव । खोटा नागवी संदेह ॥२॥
तुका म्हणे शुद्ध । मग तुटलिया भेद ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, सर्व पृथ्वी शुद्धच आहे, फक्त माणसाची वाईट वासनाच अमंगळ असते. लोक उगीचच मनात भयाच्या कल्पना करून दुःखी होतात. वास्तविक पाहता सर्व जीव हे देवाचेच रूप आहेत, फक्त संशयामुळे ते स्वतःचे नुकसान करून घेतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, जेव्हा मनातील भेदाभेद संपतो, तेव्हा सर्व काही शुद्ध आणि पवित्र दिसू लागते.
॥ अभंग ३११३ ॥ अभंग रचना
सरतें माझें तुझें । तरि हें उतरतें ओझें ॥१॥
न लगे सांडावें मांडावें । आहे शुद्ध चि स्वभावें ॥ध्रु.॥
घातला तो आशा । मोहोजाळें गळां फासा ॥२॥
सुखदुःखाचा तो मान । नाहीं दुःखाचा तो शीण ॥३॥
करितां नारायण । एवढें वेचितां वचन ॥४॥
लाभ हानि हे समान । तैसा मान अपमान ॥५॥
तुका म्हणे याचें । नांव सोंवळें साचें ॥६॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, जेव्हा 'माझे आणि तुझे' असा भाव संपतो, तेव्हा संसाराचे ओझे उतरते. त्यासाठी काही विशेष सोडण्याची किंवा स्वीकारण्याची गरज नाही, कारण आत्मा मूळचा शुद्धच आहे. माणसाने आशेचा आणि मोहाचा फास स्वतःच्याच गळ्यात अडकवून घेतला आहे. फक्त 'नारायण' या एका नामाचा उच्चार केल्याने सर्व सुख-दुःख, लाभ-हाणी आणि मान-अपमान समान वाटू लागतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, या समभावालाच खरे सोवळे किंवा पावित्र्य म्हणतात.
॥ अभंग ३११४ ॥ अभंग रचना
तुज करितां होती ऐसे । मूढ चतुर पंडित पिसे॥१॥
परि वर्म नेणे तें कोणी । पीडाखाणी भोगितील ॥ध्रु.॥
उलंघितें पांगुळ गिरी । मुकें करी अनुवाद ॥२॥
पापी होय पुण्यवंत । न करी घात दुर्जन ॥३॥
अवघें हेळामात्रें हरि । मुक्त करी ब्रम्हांड ॥४॥
तुका म्हणे खेळे लीळा । पाहे वेगळा व्यापूनि ॥५॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, तुझ्या कृपेने मूर्ख माणूस चतुर बनतो आणि ज्ञानी पंडित वेडा होतो. पण तुझे खरे वर्म कोणाला कळत नाही. तुझी कृपा झाली की अपंग माणूस पर्वत ओलांडतो आणि मुका बोलू लागतो. पापी माणूस पुण्यवान बनतो आणि दुर्जन लोकांची दुष्टता नष्ट होते. हरी एका क्षणात संपूर्ण ब्रह्मांडाला मुक्त करू शकतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, देव सर्वांमध्ये व्यापून राहूनही स्वतः वेगळा राहून ही लीला खेळत असतो.
॥ अभंग ३११५ ॥ अभंग रचना
पिकवावें धन । ज्याची आस करी जन ॥१॥
पुरोनि उरे खातां देतां । नव्हे खंडन मवितां ॥ध्रु.॥
खोलीं पडे ओली बीज । तरीं च हाता लागे निज ॥२॥
तुका म्हणे धणी । विठ्ठल अक्षरें या तिन्ही ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, माणसाने असे नामधन मिळवावे, ज्याची इच्छा सर्व जग करते. हे धन असे आहे की जे वापरल्याने किंवा वाटल्याने कधीच संपत नाही. जसे बी ओल्या आणि खोल जमिनीत पेरल्यावरच चांगले पीक येते, तसेच भक्तीचे बीज हृदयात रुजले पाहिजे. तुकाराम महाराज म्हणतात, 'वि-ठ्ठ-ल' या तीन अक्षरांच्या नामातच खरी तृप्ती आणि संपत्ती सामावलेली आहे.
॥ अभंग ३११६ ॥ अभंग रचना
करिसी लाघवें । तूं हें खेळसी आघवें ॥१॥
अहंकार आड । आम्हां जगासी हा नाड ॥ध्रु.॥
येथें भुतें यावें । दावूं लपों ही जाणावें ॥२॥
तुका म्हणे हो श्रीपती । आतां चाळवाल किती ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, तू तुझ्या कौशल्याने हा सर्व सृष्टीचा खेळ खेळत आहेस. परंतु माणसाचा अहंकार या खेळात अडथळा बनतो आणि त्यामुळे जग फसले जाते. तू स्वतः प्रकटही होतोस आणि लपूनही राहतोस. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे श्रीपती, आता तू आम्हाला आणखी किती काळ अशा मोहात अडकवून ठेवणार आहेस?
॥ अभंग ३११७ ॥ अभंग रचना
घालिती पव्हया । वाटे अनाथाच्या दया ॥१॥
तैसें कां हें नये करूं । पांडुरंगा आम्हां तारूं ॥ध्रु.॥
रोगियासी काढा । देउनि वारितील पीडा ॥२॥
बुडत्यासाटीं उडी । घालितील कां हे जोडी ॥३॥
सारितील कांटे । पुढें मागिलांचे वाटे ॥४॥
तुका म्हणे भार । घेती भागल्यांचा फार ॥५॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, जसे दयाळू लोक रस्त्याने जाणाऱ्या अनाथ आणि तहानलेल्या लोकांसाठी पाण्याची सोय करतात, तसेच हे पांडुरंगा, तू आमचा सांभाळ कर. जसे वैद्य रुग्णाला औषध देऊन त्याची पीडा दूर करतात, बुडणाऱ्याला वाचवण्यासाठी पाण्यात उडी मारतात आणि वाटसरूंसाठी रस्त्यातील काटे बाजूला करतात, तसेच संत आणि देव थकलेल्या-भागलेल्या भक्तांचा भार स्वतःवर घेतात.
॥ अभंग ३११८ ॥ अभंग रचना
नका दंतकथा येथें सांगों कोणी । कोरडे ते मानी बोल कोण ॥१॥
अनुभव येथें व्हावा शिष्टाचार । न चलती चार आम्हांपुढें ॥ध्रु.॥
निवडी वेगळें क्षीर आणि पाणी । राजहंस दोन्ही वेगळालीं ॥२॥
तुका म्हणे येथें पाहिजे जातीचें । येरा गाबाळाचें काय काम ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, इथे कोणीही काल्पनिक किंवा कोरड्या गोष्टी सांगू नयेत, अशा शब्दांना कोणी मानत नाही. परमार्थात प्रत्यक्ष अनुभव हाच खरा श्रेष्ठ मार्ग आहे, इथे कोरड्या बाता चालत नाहीत. जसा राजहंस दूध आणि पाणी वेगळे करतो, तसेच खऱ्या-खोट्याचा निवाडा करता आला पाहिजे. तुकाराम महाराज म्हणतात, या भक्तीच्या मार्गात खरा अनुभवी आणि निष्ठेने राहणारा माणूसच हवा, इतरांचे इथे काही काम नाही.
॥ अभंग ३११९ ॥ अभंग रचना
न करि त्याचें गांढेपण । नारायण सद्धि उभा ॥१॥
भवसिंधूचा थडवा केला । बोलाविला पाहिजे ॥ध्रु.॥
याचे सोईं पाउल वेचे । मग कैचे आडथळे ॥२॥
तुका म्हणे खरें खोटें । न म्हणे मोटें लहान ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, भक्ताने कधीही कच खाऊ नये किंवा घाबरू नये, कारण नारायण नेहमी त्याच्या मदतीसाठी तयार उभा असतो. त्याने भवसागर पार करण्यासाठी किनारा तयार केला आहे, फक्त त्याला प्रेमाने हाक मारली पाहिजे. एकदा का देवाच्या मार्गावर पाऊल टाकले की मग कोणतेही अडथळे उरत नाहीत. तुकाराम महाराज म्हणतात, देव लहान-मोठा किंवा खरा-खोटा असा कोणताही भेदभाव करत नाही.
॥ अभंग ३१२० ॥ अभंग रचना
रिकामें तूं नको मना । राहों क्षणक्षणा ही ॥१॥
वेळोवेळां पारायण । नारायण हें करीं ॥ध्रु.॥
भ्रमणांच्या मोडीं वाटा । न भरें फाटा आडरानें ॥२॥
तुका म्हणे माझ्या जीवें । हें चि घ्यावें धणीवरी ॥३॥
तुकाराम महाराज आपल्या मनाला उपदेश करताना म्हणतात, हे मना, तू एका क्षणासाठीही रिकामे राहू नकोस. सतत 'नारायण' या नामाचे पारायण करत राहा. मनाच्या भटकण्याच्या वाईट वाटा मोडून टाक आणि आडरान धरू नकोस. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी माझ्या संपूर्ण जिवाने या हरिनामाचा मनसोक्त आनंद घेणार आहे.
॥ अभंग ३१२१ ॥ अभंग रचना
पंचभूतांचिये सांपडलों संदीं । घातलोंसे बंदीं अहंकारें ॥१॥
आपल्या आपण बांधविला गळा । नेणें चि निराळा असतां हो ॥ध्रु.॥
कासया हा सत्य लेखिला संसार । कां हे केले चार माझें माझें ॥२॥
कां नाहीं शरण गेलों नारायणा । कां नाहीं वासना आवरिली ॥३॥
किंचित सुखाचा धरिला अभिळास । तेणें बहु नास केला पुढें ॥४॥
तुका म्हणे आतां देह देऊं बळी । करुनि सांडूं होळी संचिताची ॥५॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, मी पंचमहाभूतांच्या आणि अहंकाराच्या जाळ्यात अडकलो आहे. स्वतःच स्वतःच्या गळ्याला फास लावून घेतला आहे, हे माहीत असूनही की मी या देहाहून वेगळा आहे. मी या असत्य संसाराला सत्य का मानले आणि 'माझे माझे' करत का बसलो? मी आधीच नारायणाला शरण का गेलो नाही आणि माझ्या इच्छा का आवरल्या नाहीत? क्षुल्लक सुखाच्या आशेने माझा मोठा नाश केला. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता मी या देहाचा मोह सोडून देईन आणि माझ्या संचित कर्मांची होळी करेन.
॥ अभंग ३१२२ ॥ अभंग रचना
देव जाले अवघे जन । माझे गुण दोष हारपले ॥१॥
बरवें जालें बरवें जालें । चत्ति धालें महालाभें ॥ध्रु.॥
दर्पणीचें दुसरें भासे । परि तें असे एक तें ॥२॥
तुका म्हणे सिंधुभेटी । उदका तुटी वाहाळासी ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, मला आता सर्व लोक देवाच्या रूपात दिसत आहेत आणि माझ्या मनातील गुण-दोषांचा विचार पूर्णपणे नष्ट झाला आहे. हे खूप चांगले झाले, आत्मज्ञानाच्या महालाभाने माझे चित्त तृप्त झाले आहे. जसे आरशात दिसणारे प्रतिबिंब वेगळे वाटले तरी मूळ वस्तू एकच असते, तसेच सर्व जग एकच ब्रह्म आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, जसा ओढा समुद्राला मिळाल्यावर त्याचे वेगळे अस्तित्व उरत नाही, तसेच माझे मन देवात लीन झाले आहे.
॥ अभंग ३१२३ ॥ अभंग रचना
बहुत प्रकार परि ते गव्हाचे । जिव्हा नाचे आवडी ॥१॥
सरलें परि आवडी नवी । सिंधु दावी तरंग ॥ध्रु.॥
घेतलें घ्यावें वेळोवेळां । माय बाळा न विसंबे ॥२॥
तुका म्हणे रस राहिला वचनीं । तो चि पडताळूनि सेवीतसें ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, गव्हापासून जसे विविध खाद्यपदार्थ बनवले जातात आणि जिभेला ते आवडीने खावेसे वाटतात, तसेच नामाचे विविध प्रकार आनंद देतात. नामाचा अनुभव जुना झाला तरी त्यातील गोडी नेहमी नवीन वाटते, जसे समुद्रात सतत नवीन लाटा येतात. जशी आई आपल्या बाळाला कधी विसरत नाही, तसेच नाम पुन्हा पुन्हा घ्यावेसे वाटते. तुकाराम महाराज म्हणतात, भगवंताच्या वचनांत जो भक्तीचा रस आहे, तोच मी पुनरुच्चार करून चाखत आहे.
॥ अभंग ३१२४ ॥ अभंग रचना
आम्हां सोइरे हरिजन । जनीं भाग्य निकंचन ॥१॥
ज्याच्या धैर्या नाहीं भंग । भाव एकविध रंग ॥ध्रु.॥
भुके तान्हे चत्तिीं । सदा देव आठविती ॥२॥
तुका म्हणे धन । ज्याचें वत्ति नारायण ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाचे भक्त हेच आमचे खरे नातेवाईक आहेत, जरी ते जगात निष्कांचन किंवा गरीब दिसतात. त्यांच्या धैर्याचा कधी भंग होत नाही आणि त्यांची भक्ती एकाग्र असते. भूक आणि तहान यातही ते नेहमी देवाचीच आठवण ठेवतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्यांचे चित्त नेहमी नारायणाच्या चरणी असते, तेच खरे श्रीमंत आहेत.
॥ अभंग ३१२५ ॥ अभंग रचना
म्हणवितों दास न करितां सेवा । लंडपणें देवा पोट भरीं ॥१॥
खोटें कोठें सरे तुझे पायांपाशीं । अंतर जाणसी पांडुरंगा ॥ध्रु.॥
आचरण खोटें आपणासी ठावें । लटिकें बोलावें दुसरें तें ॥२॥
तुका म्हणे ऐसा आहें अपराधी । असो कृपानिधी तुम्हां ठावा ॥३॥
तुकाराम महाराज अत्यंत नम्रतेने देवाला म्हणतात, हे देवा, मी तुझी कोणतीही सेवा न करता स्वतःला तुझा दास म्हणवतो आणि आळशीपणाने पोट भरतो. परंतु तुझ्या चरणांपाशी कोणतीही खोटी गोष्ट टिकू शकत नाही, कारण तू सर्वांचे अंतःकरण जाणतोस. माझे आचरण खोटे आहे हे मला स्वतःला माहीत आहे आणि मी इतरांशीही असत्य बोलतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी असा मोठा अपराधी आहे, तरीही हे कृपानिधी, हे सर्व तुला माहीत असूनही तू माझा सांभाळ कर.
॥ अभंग ३१२६ ॥ अभंग रचना
जळालें तें बाहए सोंग । अंतर व्यंग पडिलिया ॥१॥
कारण तें अंतरलें । वाइट भलें म्हणवितां ॥ध्रु.॥
तांतडीनें नासी । तांतडीनें च संतोषी ॥२॥
तुका म्हणे धीर । नाहीं बुद्धि एक स्थिर ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, जर अंतःकरणात दोष किंवा खोटेपणा असेल, तर बाह्य सोंगाचा काहीही उपयोग नाही, ते व्यर्थ आहे. चांगले किंवा वाईट म्हणवून घेण्यात मूळ आत्मज्ञान बाजूलाच राहून जाते. असा माणूस घाईगडबडीने स्वतःचा नाश करतो आणि क्षुल्लक गोष्टींनी आनंदी होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा माणसाकडे संयम नसतो आणि त्याची बुद्धी कधीही स्थिर नसते.
॥ अभंग ३१२७ ॥ अभंग रचना
चत्तिाचें बांधलें जवळी तें वसे । प्रकाशीं प्रकाशे सर्वकाळ ॥१॥
अंतरीं वसावी उत्तम ते भेटी । होऊं कांहीं तुटी न सके चि ॥ध्रु.॥
ब्रम्हांड कवळे आठवणेसाटीं । धरावा तो पोटीं वाव बरा ॥२॥
तुका म्हणे लाभ घरिचिया घरीं । प्रेमतंतु दोरी न सुटतां॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, जे चित्तात घट्ट बांधलेले असते, ते नेहमी जवळच राहते आणि ते नेहमी प्रकाशासारखे चमकते. अंतःकरणात देवाची उत्तम भेट झाली की मग त्यांच्यात कधीही अंतर पडू शकत नाही. केवळ आठवणीने संपूर्ण ब्रह्मांड कवेत घेता येते, म्हणूनच देवाचे स्थान हृदयातच असावे. तुकाराम महाराज म्हणतात, जेव्हा प्रेमाची दोरी सुटत नाही, तेव्हा घरोघरीच परमार्थाचा लाभ होतो.
॥ अभंग ३१२८ ॥ अभंग रचना
दुखवलें चत्ति आजिच्या प्रसंगें । बहु पीडा जगें केली देवा ॥१॥
कधीं हा संबंध तोडिसी तें नेणें । आठवूनि मनें पाय असें ॥ध्रु.॥
आणिकांची येती अंतरा अंतरें । सुखदुःख बरेंवाइट तीं ॥२॥
तुका म्हणे घडे एकांताचा वास । तरिच या नास संबंधाचा ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, आजच्या प्रसंगाने माझे मन खूप दुखावले गेले आहे, या जगाने मला खूप त्रास दिला आहे. तू या संसाराचा संबंध कधी तोडशील हे मला माहीत नाही, म्हणून मी मनात फक्त तुझ्या चरणांचे ध्यान करत आहे. लोकांच्या संपर्कात आल्याने मनात अनेक विकार आणि सुख-दुःखाचे प्रसंग येतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, जेव्हा एकांतात वास घडेल, तेव्हाच या सांसारिक संबंधांचा नाश होईल.
॥ अभंग ३१२९ ॥ अभंग रचना
धनवंत एक बहिर अंधळे । शुभ्र कुष्ठ काळे भोग अंगीं ॥१॥
परारब्धगति न कळे विचित्र । आहे हातीं सूत्र विठोबाचे ॥ध्रु.॥
आणीक रोगांचीं नांवें घेऊं किती । अखंड असती जडोनियां ॥२॥
तुका म्हणे नष्ट संचिताचें दान । पावे खातां पण सुख नेदी ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, काही लोक श्रीमंत असतात, पण ते बहिरे, आंधळे किंवा रोगाने ग्रस्त असतात. प्रारब्धाची गती अत्यंत विचित्र आहे, पण या सर्वांची सूत्रे विठोबाच्या हातात आहेत. माणसाला अनेक रोग जडलेले असतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, वाईट संचिताचे फळ माणसाला भोगावेच लागते, ते भोगताना अजिबात सुख मिळत नाही.
॥ अभंग ३१३० ॥ अभंग रचना
भेदाभेदताळा न घडे घालितां । आठवा रे आतां नारायण ॥१॥
येणें एक केलें अवघें होय सांग । अच्युताच्या योगें नामें छंदें ॥ध्रु.॥
भोंवरे खळाळ चोर वाटा घेती । पावल मारिती सिवेपाशीं ॥२॥
तुका म्हणे येथें भावेंविण पार । न पविजे सार हें चि आहे ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, जगातील भेदाभेदाचा ताळमेळ लावणे शक्य नाही, म्हणूनच आता फक्त नारायणाचे स्मरण करा. हरिनामाच्या आणि अच्युताच्या भक्तीच्या छंदाने सर्व काही परिपूर्ण आणि एकरूप होते. संसारात संशयाचे भोवरे आणि पापांचे चोर अडथळे आणतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, खऱ्या भावाशिवाय या भवसागराच्या पार जाता येत नाही, हेच अंतिम सत्य आहे.
॥ अभंग ३१३१ ॥ अभंग रचना
जे गाती अखंड विठ्ठलाचे गीत । त्यांचे पायीं चत्ति ठेवीन मी ॥१॥
जयांसी आवडे विठ्ठलाचें नाम । ते माझे परम प्राणसखे ॥ध्रु.॥
जयांसी विठ्ठल आवडे लोचनीं । त्यांचें पायवणी स्वीकारीन ॥२॥
विठ्ठलासी जिहीं दिला सर्व भाव । त्यांच्या पायीं ठाव मागईंन ॥३॥
तुका म्हणे रज होईंन चरणींचा । म्हणविती उनका हरिचे दास ॥४॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, जे लोक अखंड विठ्ठलाचे गुणगान गातात, त्यांच्या चरणी मी माझे चित्त ठेवेन. ज्यांना विठ्ठलाचे नाव आवडते, तेच माझे खरे प्राणप्रिय मित्र आहेत. ज्यांना डोळ्यांनी विठ्ठलाचे रूप पाहणे आवडते, त्यांचे तीर्थ मी स्वीकारेन. ज्यांनी विठ्ठलाला संपूर्ण भाव समर्पित केला आहे, त्यांच्या चरणांशी मी आसरा मागेन. तुकाराम महाराज म्हणतात, जे स्वतःला हरीचे दास म्हणवतात, त्यांच्या चरणाची धूळ होण्यात मला धन्यता वाटते.
॥ अभंग ३१३२ ॥ अभंग रचना
काय तो विवाद असो भेदाभेद । साधा परमानंद एका भावें ॥१॥
निघोनि आयुष्य जातें हातोहात । विचारीं पां हित लवलाहीं ॥२॥
तुका म्हणे भावभक्ति हे कारण । नागवी भूषण दंभ तो चि ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, उगीचच भेदाभेदाचा वाद कशाला करायचा? एकाग्र भावाने त्या परमानंदाची प्राप्ती करून घ्या. आयुष्य हातातून वेगाने निघून जात आहे, म्हणूनच लवकरात लवकर स्वतःच्या हिताचा विचार करा. तुकाराम महाराज म्हणतात, परमार्थात खरी भावभक्तीच महत्त्वाची आहे, बाह्य देखावा किंवा दंभ हा माणसाला उघडे पाडणारा दोष आहे.
॥ अभंग ३१३३ ॥ अभंग रचना
देवकीनंदनें । केलें आपुल्या चिंतनें ॥१॥
मज आपुलिया ऐसें । मना लावूनियां पिसें ॥ध्रु.॥
गोवळे गोपाळां । केलें लावूनियां चाळा ॥२॥
तुका म्हणे संग । केला दुरि नव्हे मग॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, त्या श्रीकृष्ण देवाने आपल्या ध्यानाने मला स्वतःसारखेच बनवून टाकले आहे आणि मनाला भक्तीचे वेड लावले आहे. जसे त्याने पूर्वी गोपाळांना आपल्या प्रेमाचा छंद लावला होता, तसेच मलाही लावले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, एकदा का त्या भगवंताचा संग झाला, की तो पुन्हा कधीही दूर होत नाही.
॥ अभंग ३१३४ ॥ अभंग रचना
माझिया जीवासी हे चि पैं विश्रांति । तुझे पाय चत्तिीं पांडुरंगा ॥१॥
भांडवल गांठी आलें सपुरतें । समाधान चत्तिें मानियेलें ॥ध्रु.॥
उदंड उच्चारें घातला पसरु । रूपावरी भरु आवडीचा ॥२॥
तुका म्हणे मज भक्तीची आवडी । अभेदीं तांतडी नाहीं म्हुण ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पांडुरंगा, तुझे चरण हृदयात धरून ठेवणे हीच माझ्या जिवाची खरी शांती आहे. भक्तीचे पुरेसे भांडवल माझ्या गाठीशी आले आहे आणि माझ्या चित्ताला पूर्ण समाधान मिळाले आहे. मी मोठ्या आवडीने तुझ्या नामाचा आणि रूपाचा विस्तार केला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला तुझ्या भक्तीचीच आवड आहे, म्हणूनच मी अभेद किंवा अद्वैतज्ञानाची घाई करत नाही.
॥ अभंग ३१३५ ॥ अभंग रचना
एकविध आम्ही न धरूं पालट । न संडूं ते वाट सांपडली ॥१॥
म्हणवूनि केला पाहिजे सांभाळ । माझें बुद्धीबळ पाय तुझे ॥ध्रु.॥
बहुत न कळे बोलतां प्रकार । अंतरा अंतर साक्ष असे ॥२॥
तुका म्हणे आगा जीवांच्या जीवना । तूं चि नारायणा साक्षी माझा ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही एकाग्र भक्ती करणारे आहोत, आम्ही आमचा मार्ग बदलणार नाही आणि जी भक्तीची वाट सापडली आहे ती सोडणार नाही. म्हणूनच हे देवा, तू आमचा सांभाळ केला पाहिजेस, कारण तुझे चरण हेच माझे बुद्धीबळ आहे. मला फार पांडित्यपूर्ण बोलता येत नाही, पण अंतःकरणातील भाव तू जाणतोस. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे जीवांच्या जीवना नारायणा, तूच माझा खरा साक्षीदार आहेस.
॥ अभंग ३१३६ ॥ अभंग रचना
राहो ये चि ठायीं । माझा भाव तुझे पायीं ॥१॥
करीन नामाचें चिंतन । जाऊं नेदीं कोठें मन ॥ध्रु.॥
देईंन ये रसीं । आतां बुडी सर्वविशीं ॥२॥
तुका म्हणे देवा । साटी करोनियां जीवा ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, माझा भाव नेहमी तुझ्या चरणांशीच स्थिर राहो. मी सतत तुझ्या नामाचे चिंतन करेन आणि मनाला इतर कुठेही भटकू देणार नाही. मी या नामरसात पूर्णपणे बुडून जाईन. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, मी माझ्या प्राणाची पैज लावून तुझी सेवा करेन.
॥ अभंग ३१३७ ॥ अभंग रचना
तैसे नहों आम्ही विठ्ठलाचे दास । यावें आणिकांस काकुलती ॥१॥
स्वामिचिया सत्ता ठेंगणें सकळ । आला कळिकाळ हाताखालीं ॥ध्रु.॥
अंकिताचा असे अभिमान देवा । समर्पूनि हेवा असों पायीं ॥२॥
तुका म्हणे आम्हां इच्छेचें खेळणें । कोड नारायणें पुरवावें ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही विठ्ठलाचे असे दास नाही जे इतरांसमोर लाचार होऊन विनवणी करतील. आमच्या स्वामीच्या सत्तेपुढे सर्व काही लहान आहे, अगदी काळही आमच्या नियंत्रणात आला आहे. देवाला आपल्या भक्तांचा नेहमी अभिमान असतो, म्हणूनच आम्ही आमचे सर्वस्व त्याच्या चरणी अर्पण केले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता आम्ही इच्छेनुसार खेळणार आणि नारायण आमचे सर्व हट्ट पूर्ण करेल.
॥ अभंग ३१३८ ॥ अभंग रचना
मोक्ष देवापाशीं नाहीं । लटिक्या घाई वळिवतें ॥१॥
काय खरें न धरी शुद्धी । गेली बुद्धी भ्रमलें ॥ध्रु.॥
अहंकारास उरलें काईं । पांचांठायीं हें वांटे ॥२॥
तुका म्हणे कुंथे भारें । लटिकें खरें मानुनियां ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, मोक्ष ही काही देवाच्या हातात असलेली वस्तू नाही जी तो देईल, लोक उगीचच खोट्या आशेने धावत सुटतात. माणसाची बुद्धी भ्रमित झाल्यामुळे ती सत्याची शुद्धी धरत नाही. देह नष्ट झाल्यावर हा अहंकार कुठे उरणार आहे? तो पंचमहाभूतांत मिसळून जाणार आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, माणूस असत्याला सत्य मानून नाहक संसाराचे ओझे वाहत कष्टत राहतो.
॥ अभंग ३१३९ ॥ अभंग रचना
आपला तो एक देव करुनि घ्यावा । तेणेंविण जीवा सुख नव्हे ॥१॥
तें तीं माइकें दुःखाचीं जनितीं । नाहीं आदिअंतीं अवसान ॥ध्रु.॥
अविनाश करी आपुलिया ऐसें । लावीं मना पिसें गोविंदाच्या ॥२॥
तुका म्हणे एका मरणें चि सरें । उत्तम चि उरे कीर्ति मागें ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, माणसाने फक्त देवालाच आपलेसे करून घ्यावे, कारण त्याशिवाय जिवाला खरे सुख मिळत नाही. इतर सर्व नातेसंबंध मायिक आणि दुःखाला जन्म देणारे आहेत. तो अविनाशी देव भक्ताला स्वतःसारखा बनवून घेतो, म्हणूनच मनाला गोविंदाच्या भक्तीचे वेड लावा. तुकाराम महाराज म्हणतात, एका मरणाने सर्व संपून जाते, पण माणसाची उत्तम कीर्ती मात्र मागे अमर राहते.
॥ अभंग ३१८४० ॥ अभंग रचना
आजिचें हें मज तुम्हीं कृपादान । दिलें संतजन मायबापीं ॥१॥
आलीं मुखावाटा अमृतवचनें । उत्तीर्ण तीं येणें नव्हे जन्में ॥२॥
तुका म्हणे तुम्हीं उदार कृपाळ । शृंगारिलें बाळ कवतुकें ॥३॥
तुकाराम महाराज संतांचे आभार मानताना म्हणतात, हे संतजन मायबाप, आज तुम्ही मला कृपेचे मोठे दान दिले आहे. तुमच्या मुखातून जी अमृतवचने बाहेर पडली आहेत, त्यांच्या उपकारातून मी या जन्मात मुक्त होऊ शकत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुम्ही अत्यंत उदार आणि दयाळू आहात, तुम्ही या लहान बाळाला कौतुकाने भक्तीने सजवले आहे.
॥ अभंग ३१४१ ॥ अभंग रचना
स्तुती अथवा निंदा करावी देवाची । अधम तो वेची व्यर्थ वाणी ॥१॥
आइकोनि होती बहिर हे बोल । वेचूनि ते मोल नरका जाती ॥ध्रु.॥
इह लोकीं थुंका उडे तोंडावरी । करणणें अघोरी वास लागे ॥२॥
तुका म्हणे माप वाचेऐसें निकें । भरलें नरकें निंदेसाटीं ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, आपल्या वाणीचा उपयोग फक्त देवाची स्तुती करण्यासाठी करावा. जो माणूस व्यर्थ निंदा किंवा बडबड करतो, तो नीच असतो. अशी निंदा ऐकल्याने कान बहिरे होतात आणि माणूस मोलाचे आयुष्य गमावून नरकात जातो. या जगातही अशा माणसाच्या तोंडावर लोक थुंकतात आणि त्याला घोर कष्ट भोगावे लागतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, निंदा करणाऱ्याची वाणी ही नरकाच्या पापानेच भरलेली असते.
॥ अभंग ३१४२ ॥ अभंग रचना
लोह कफ गारा सद्धि हे सामुग्री । अग्नि टणत्कारी दिसों येतो ॥१॥
सांगावें तें काईं सांगावें तें काईं । चत्तिा होय ठायीं अनुभव तो ॥ध्रु.॥
अन्नें सांगों येतो तृप्तीचा अनुभव । करूनि उपाव घेऊं हेवा ॥२॥
तुका म्हणे मिळे जीवनीं जीवन । तेथें कोणा कोण नांव ठेवी ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, जसे दगड, लोखंड आणि कापूस एकत्र आदळल्यावर अग्नी प्रकट होतो, तसाच आत्म्याचा अनुभव अंतःकरणात प्रकट होतो. हा अनुभव शब्दांत कसा सांगावा? जसे जेवल्यानंतर तृप्तीचा अनुभव सांगता येत नाही तर तो स्वतः अनुभवायचा असतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, जसे पाण्यात पाणी मिसळल्यावर ते एकरूप होते, तसेच देवाशी एकरूप झाल्यावर कोणताही भेदभाव उरत नाही.
॥ अभंग ३१४३ ॥ अभंग रचना
बाळाचें जीवन । माता जाणें भूक तान ॥१॥
काय करूं विनवणी । असो मस्तक चरणीं ॥ध्रु.॥
ठेविलिये ठायीं । चत्ति ठेवुनि असें पायीं ॥२॥
करितों हे सेवा । चिंतन सर्वां ठायीं देवा ॥३॥
न्यून तें चि पुरें । घ्यावें करोनि दातारें ॥४॥
तुका म्हणे बुद्धि । अल्प असे अपराधी ॥५॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, जसे आईला आपल्या बाळाची भूक आणि तहान माहीत असते, तसेच देवाला भक्ताची गरज माहीत असते. म्हणून मी काय वेगळी विनंती करू? माझे मस्तक तुझ्या चरणी असो. तू ज्या स्थितीत ठेवशील तिथे राहून मी तुझे ध्यान करतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझी बुद्धी अल्प आणि अपराधी आहे, त्यामुळे माझ्या सेवेत जे काही कमी पडेल ते हे दातारा तू स्वतः पूर्ण करून घे.
॥ अभंग ३१४४ ॥ अभंग रचना
जाणतों समये । परि मत कामा नये ॥१॥
तुम्ही सांगावें तें बरें । देवा सकळ विचारें ॥ध्रु.॥
फुकाचिये पुसी । चिंता नाहीं होते ऐसी ॥२॥
तुका म्हणे आहे । धर पाय मज साहे ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, मला प्रसंगाचे ज्ञान आहे, पण माझी बुद्धी वेळेवर कामी येत नाही. म्हणूनच हे देवा, सर्व विचारांती जे योग्य आहे ते तूच मला सांग. तुझ्या नामस्मरणाने सर्व चिंता दूर होतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी तुझे चरण धरले आहेत, आता तूच मला साहाय्य कर.
॥ अभंग ३१४५ ॥ अभंग रचना
द्वारपाळ विनंती करी । उभे द्वारीं राउळा ॥१॥
आपुलिया शरणागता । वाहों चिंता नेदावी ॥ध्रु.॥
वचना या चत्ति द्यावें । असो ठावें पायांसी ॥२॥
तुका म्हणे कृपासिंधू । दीनबंधू केशवा ॥३॥
तुकाराम महाराज मंदिराच्या दारात उभे राहून म्हणतात, हे देवा, मी तुझ्या दारी विनंती करत आहे. जे तुला शरण आले आहेत, त्यांना चिंतेत पडू देऊ नकोस. माझ्या या शब्दांकडे लक्ष दे आणि तुझ्या चरणांशी मला जागा दे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे केशवा, तू कृपेचा सागर आणि दीनांचा बंधू आहेस.
॥ अभंग ३१४६ ॥ अभंग रचना
दोहीं बाहीं आम्हां वास । असों कास घालूनि ॥१॥
बोल बोलों उभयतां । स्वामीसत्ता सेवेची ॥ध्रु.॥
एकसरें आज्ञा केली । असों चाली ते नीती ॥२॥
तुका म्हणे जोहारितों । आहें होतों ते ठायीं ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही पूर्ण तयारीनिशी देवाची सेवा करण्यासाठी कटिबद्ध आहोत. आमचे बोलणे आणि चालणे हे सर्व स्वामींच्या म्हणजे देवाच्या सत्तेखालीच आहे. त्यांनी जी आज्ञा दिली आहे, त्याच नीतिमत्तेने आम्ही वागत आहोत. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी देवाला नमन करतो आणि जिथे आहे तिथेच त्याच्या सेवेत तत्पर आहे.
॥ अभंग ३१४७ ॥ अभंग रचना
ऐका जी देवा माझी विनवणी । मस्तक चरणीं ठेवीतसें ॥१॥
सन्निध पातलों सांडूनियां शंका । सन्मुख चि एकाएकीं पुढें ॥ध्रु.॥
जाणविलें कोठें पावे पायांपाशीं । केली या जिवासी साटी म्हुण ॥२॥
तुका म्हणे माझे हातीं द्या उद्धार । करीं करकर म्हणवूनि ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, माझी विनंती ऐक, मी माझे मस्तक तुझ्या चरणी ठेवतो. सर्व शंका सोडून मी तुझ्या अगदी जवळ आणि समोर आलो आहे. मी माझ्या प्राणाची पैज लावून तुझ्या चरणांशी आलो आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझी ही तळमळ पाहून तू माझा उद्धार कर आणि हे उद्धाराचे दान माझ्या हातात दे.
॥ अभंग ३१४८ ॥ अभंग रचना
बैसलों तों कडियेवरी । नव्हें दुरी वेगळा ॥१॥
घडलें हें बहुवा दिसां । आतां इच्छा पुरवीन ॥ध्रु.॥
बहु होता जाला सीण । नाहीं क्षण विसांवा ॥२॥
दुःखी केलें मीतूंपणें । जवळी नेणें होतें तें ॥३॥
पाहात जे होतों वास । ते चि आस पुरविली ॥४॥
तुका म्हणे मायबापा । झणी कोपा विठ्ठला ॥५॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, मी आता देवाच्या कुशीत बसलो आहे आणि त्याच्यापासून अजिबात दूर नाही. कित्येक दिवसांनंतर हा प्रसंग आला आहे, आता मी माझ्या भक्तीची इच्छा पूर्ण करेन. आधी संसारात खूप कष्ट झाले होते आणि क्षणभरही विश्रांती नव्हती. 'मी आणि तू' या अहंपणामुळे मी दुःखी होतो, कारण देव जवळच आहे हे मला माहीत नव्हते. ज्याची मी वाट पाहत होतो, ती आस आज पूर्ण झाली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे मायबाप विठ्ठला, आता माझ्यावर कधीही रागवू नकोस.
॥ अभंग ३१४९ ॥ अभंग रचना
तुझें नाम मुखीं तयासी विपत्ति । आश्चर्य हें चत्तिीं वाटतसे ॥१॥
काय जाणों काय होसील निजला । नेणों जी विठ्ठला मायबापा ॥ध्रु.॥
भवबंधनाचे तुटतील फांसे । तें कां येथें असे अव्हेरिलें ॥२॥
तुका म्हणे माझें दचकलें मन । वाटे वांयांविण श्रम केला ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याच्या मुखात तुझे नाम आहे, त्यालाच विपत्ती किंवा त्रास व्हावा, याचे मला मोठे आश्चर्य वाटते. हे विठ्ठला, तू झोपला आहेस की काय, हे मला समजत नाही. तुझ्या नामाने भवबंधनाचे फासे तुटतात, मग तू मला असे दूर का ठेवले आहेस? तुकाराम महाराज म्हणतात, माझे मन घाबरले आहे आणि मी उगीचच श्रम केले का, अशी शंका मनात येत आहे.
॥ अभंग ३१५० ॥ अभंग रचना
सेवकें करावें सांगितलें काम । सिक्याचा तो धर्म स्वामी राखे ॥१॥
काय देवा नेणों आलें गांढेपण । तुम्ही शक्तिहीन जाले दिसां ॥ध्रु.॥
विष्णुदास आम्ही निर्भर ज्याबळें । तें दिसे या काळें अव्हेरिलें ॥२॥
तुका म्हणे मूळ पाठवा लौकरी । किंवा करूं हरी काय सांगा ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, सेवकाने मालकाचे काम करावे आणि मालकाने सेवकाचे रक्षण करावे, हा नियम आहे. पण हे देवा, तुला काय आळस आला आहे का? तू असमर्थ झाला आहेस असे वाटत आहे. ज्या बळावर आम्ही विष्णुदास बिनधास्त होतो, ते बळ तू आता काढून घेतल्यासारखे वाटत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे हरी, मला लवकर बोलावणे पाठव किंवा मी पुढे काय करू ते सांग.
॥ अभंग ३१५१ ॥ अभंग रचना
खेळतां न भ्यावें समर्थाच्या बाळें । तयाच्या सकळ सत्तेखालीं ॥१॥
तरी लेवविला शोभे अळंकार । नाहीं तरी भार मानाविण ॥ध्रु.॥
अवघी च दिशा असावी मोकळी । मायबाप बळी म्हणऊनि ॥२॥
तुका म्हणे माझें ऐसें आहे देवा । म्हणऊनि सेवा समर्पिली ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, समर्थ बापाच्या मुलाने खेळताना घाबरण्याचे कारण नसते, कारण तो बापाच्या छत्रछायेखाली असतो. बापाने दिलेले दागिनेच अंगावर शोभतात, इतर गोष्टींचा भार विनाकारण मानला जातो. आई-वडील समर्थ असतील, तर मुलासाठी सर्व दिशा मोकळ्या असतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, तू माझा समर्थ पाठीराखा आहेस, म्हणूनच मी माझी सेवा तुला समर्पित केली आहे.
॥ अभंग ३१५२ ॥ अभंग रचना
निरांजनीं एकटवाणें । संग नेणें दुसरा ॥१॥
पाहा चाळविलें कैसें । लावुनि पिसें गोवळें ॥ध्रु.॥
लपलें अंगें अंग । दिला संग होता तो ॥२॥
तुका म्हणे नव्हतें ठावें । जालें भावें वाटोळें ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, मी एकांतात एकटाच होतो, मला दुसऱ्या कोणाचा संग माहीत नव्हता. पण त्या गोपाळाने (श्रीकृष्णाने) मला भक्तीचे वेड लावून कसे फसवले पाहा! तो स्वतः माझ्या अंतरंगात लपून बसला आणि जो संग होता तोही त्याने काढून घेतला. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला हे आधी माहीत नव्हते, पण आता भावभक्तीत माझे सर्वस्व विलीन झाले आहे.
॥ अभंग ३१५३ ॥ अभंग रचना
नव्हती भेटी तों चि बरें । होतां चोरें नाडिलें ॥१॥
अवाघियांचा केला झाडा । रिता वाडा खोंकर ॥ध्रु.॥
चिंतनांचें मूळ चत्ति । नेलें वृत्ति हरूनि ॥२॥
तुका म्हणे मूळा आलें । होतें केलें तैसें चि ॥३॥
तुकाराम महाराज मिश्किलपणे म्हणतात, देवाची भेट झाली नव्हती तोपर्यंतच बरे होते, भेट झाल्यावर या चोराने (देवाने) मला लुटले! त्याने माझ्या सर्व संसाराचा झाडा घेऊन माझा वाडा रिकामा करून टाकला. माझे चिंतन करणारे चित्त आणि मनाच्या सर्व वृत्ती त्याने चोरून नेल्या. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाच्या भेटीमुळे माझे पूर्वीचे सर्व अहंकार आणि संसार मूळासकट नष्ट झाले.
॥ अभंग ३१५४ ॥ अभंग रचना
जये ठायीं आवडी ठेली । मज ते बोली न संडे ॥१॥
पुरवावें जीवींचें कोड । भेटी गोड तुज मज ॥ध्रु.॥
आणिलें तें येथवरी । रूप दुरी न करावें ॥२॥
तुका म्हणे नारायणा । सेवाहीना धिग वृत्ति ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, जिथे माझे प्रेम जडले आहे, ते नाम मी कधी सोडणार नाही. माझ्या मनातील इच्छा तू पूर्ण कर, तुझी आणि माझी भेट अत्यंत गोड आहे. तू मला इथपर्यंत आणले आहेस, आता तुझे रूप माझ्यापासून दूर करू नकोस. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे नारायणा, तुझ्या सेवेशिवाय जगणाऱ्या जिवाच्या वृत्तीचा धिक्कार असो.
॥ अभंग ३१५५ ॥ अभंग रचना
सरलियाचा सोस मनीं । लाजोनियां राहिलों ॥१॥
आवडीनें बोलावितों । येथें तें तों लपावें ॥ध्रु.॥
माझें तें चि मज द्यावें । होतें भावें जोडिलें ॥२॥
तुका म्हणे विश्वंभरा । आळीकरा बुझावा ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, मी माझे सर्वस्व गमावले आहे, म्हणूनच लाजून शांत बसलो आहे. मी तुला आवडीने बोलावतो, पण तू लपून राहतोस. मी भावाने जे मिळवले आहे, ते माझे प्रेम मला परत दे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे विश्वंभरा, या हट्ट करणाऱ्या भक्ताची समजूत घाल.
॥ अभंग ३१५६ ॥ अभंग रचना
नाचावेंसें वाटे मना । छंद गुणा अधीन ॥१॥
चेष्टविलीं माझीं गात्रें । सत्तासूत्रें हालती ॥ध्रु.॥
नामरूपें रंगा आलीं । ते चि चाली स्वभावें ॥२॥
तुका म्हणे पांडुरंगे । अंग संगें कवळिलें ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, भगवंताच्या गुणांच्या छंदाने माझ्या मनाला नाचावेसे वाटत आहे. माझ्या शरीराचे सर्व अवयव त्याच्या सत्तेच्या सूत्राने हलत आहेत. तुझे नाम आणि रूप रंगात आले आहे आणि ते सहज गतीने चालत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, पांडुरंगाने माझ्या संपूर्ण शरीराला आणि मनाला आपल्या प्रेमाने कवेत घेतले आहे.
॥ अभंग ३१५७ ॥ अभंग रचना
खेळतों ते खेळ पायांच्या प्रसादें । नव्हती हीं छंदें नासिवंतें ॥१॥
माझा मायबाप उभा विटेवरी । कवतुकें करी कृपादान ॥ध्रु.॥
प्रसादाची वाणी वदें ती उत्तरें । नाहीं मतांतरें जोडियेलीं ॥२॥
तुका म्हणे रस वाढितिया अंगें । छाया पांडुरंगें केली वरी ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, मी जो भक्तीचा खेळ खेळत आहे, तो देवाच्या चरणांच्या कृपेनेच शक्य झाला आहे, हा छंद कधीही नाश पावणारा नाही. माझा मायबाप विठ्ठल विटेवर उभा राहून मला कौतुकाने कृपेचे दान देत आहे. माझ्या मुखातून जे शब्द बाहेर पडतात, ते त्याचाच प्रसाद आहेत, त्यात माझे स्वतःचे मत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, पांडुरंगाने माझ्यावर आपली कृपाछत्र धरले आहे आणि तोच हा भक्तीचा रस वाढवत आहे.
॥ अभंग ३१५८ ॥ अभंग रचना
अखंड मुडतर । सासुरवास करकर ॥१॥
याची जाली बोळवण । आतां न देखों तो शीण ॥ध्रु.॥
बहुतांची दासी । तये घरीं सासुरवासी ॥२॥
तुका म्हणे मुळें । खंड जाला एका वेळें ॥३॥
तुकाराम महाराज संसाराची तुलना सासुरवासाशी करताना म्हणतात, संसारात सतत त्रास आणि कटकट होती. पण आता त्या सासुरवासाची बोळवण झाली आहे, आता तो त्रास मला पुन्हा पाहावा लागणार नाही. जीव हा संसारात अनेक विषयांची दासी बनून सासुरवास भोगत होता. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता देवाच्या कृपेने हा संसाराचा सासुरवास मुळासकट एकाच वेळी संपला आहे.
॥ अभंग ३१५९ ॥ अभंग रचना
अवघा भार वाटे देवा । संतसेवा न घडतां ॥१॥
कसोटी हे असे हातीं । सत्य भूतीं भगवंत ॥ध्रु.॥
चुकलोंसा दिसें पंथ । गेले संत तो ऐसा ॥२॥
तुका म्हणे सोंग वांयां । कारण या अनुभवें ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, जर संतांची सेवा घडली नाही, तर जीवनाला देवाचा भार वाटू लागतो. सर्व प्राणिमात्रांमध्ये भगवंत पाहणे हीच खरी कसोटी आहे. संतांनी दाखवलेला मार्ग सोडला की माणूस वाट चुकतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, बाह्य सोंग व्यर्थ आहे, परमार्थात प्रत्यक्ष अनुभवच महत्त्वाचा आहे.
॥ अभंग ३१६० ॥ अभंग रचना
आतां तुम्ही कृपावंत । साधु संत जिवलग ॥१॥
गोमटें तें करा माझें । भार ओझें तुम्हांसी ॥ध्रु.॥
वंचिलें तें पायांपाशीं । नाहीं यासी वेगळें ॥२॥
तुका म्हणे सोडिल्या गांठी । दिली मिठी पायांसी ॥३॥
तुकाराम महाराज संतांना विनंती करताना म्हणतात, हे कृपाळू साधुसंत हो, तुम्ही माझे जिवलग आहात. आता माझे कल्याण करण्याची जबाबदारी तुमची आहे, माझा संपूर्ण भार तुमच्यावर आहे. मी माझे सर्वस्व तुमच्या चरणी अर्पण केले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी सर्व सांसारिक गाठी सोडून संतांच्या चरणांना घट्ट मिठी मारली आहे.
॥ अभंग ३१६१ ॥ अभंग रचना
सुख वाटे परी वर्म । धर्माधर्म न कळे ॥१॥
गायूं नाचूं एवढें जाणें । विठ्ठल म्हणे निर्लज्ज ॥ध्रु.॥
अवघें माझें एवढें धन । साधन ही सकळ ॥२॥
तुका म्हणे पायां पडें । तुमच्या कोडें संतांच्या ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, मला भक्तीत सुख मिळते, पण मला धर्म-अधर्माचे गूढ वर्म कळत नाही. मला फक्त लाजलज्जा सोडून विठ्ठल म्हणणे आणि त्याच्या नामात गाणे-नाचणे एवढेच येते. हेच माझे सर्व धन आणि हेच माझे एकमेव साधन आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी अत्यंत प्रेमाने संतजनांच्या चरणी डोके ठेवतो.
॥ अभंग ३१६२ ॥ अभंग रचना
धरिलीं जीं होतीं चित्तीं । डोळां तीं च दिसती ॥१॥
आलें आवडीस फळ । जालें कारण सकळ ॥ध्रु.॥
घेईंन भातुकें । मागोनियां कवतुकें ॥२॥
तुका म्हणे लाड । विठोबा पुरवील कोड ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्या विठ्ठलरूपाचे मी मनात ध्यान करत होतो, तेच रूप आज मला प्रत्यक्ष डोळ्यांनी दिसत आहे. माझ्या भक्तीच्या आवडीला फळ आले आहे आणि माझे सर्व कार्य सिद्धीस गेले आहे. मी देवाकडून कौतुकाने आणि हट्टाने प्रेमाचा प्रसाद मागुन घेईन. तुकाराम महाराज म्हणतात, विठोबा माझ्या भक्तीचे सर्व लाड आणि हट्ट नक्की पूर्ण करेल.
॥ अभंग ३१६३ ॥ अभंग रचना
बहुतां दिसांची आजि जाली भेटी । जाली होती तुटी काळगती ॥१॥
येथें सावकासें घेईंन ते धणी । गेली अडचणी उगवोनि ॥ध्रु.॥
बहु दुःख दिलें होतें घरीं कामें । वाढला हा श्रमश्रमें होता ॥२॥
बहु दिस होता पाहिला मारग । क्लेशाचा त्या त्याग आजि जाला ॥३॥
बहु होती केली सोंगसंपादणी । लौकिकापासूनि निर्गमलें ॥४॥
तुका म्हणे येथें जालें अवसान । परमानंदीं मन विसावलें ॥५॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, कित्येक दिवसांनंतर आज मला देवाची भेट झाली आहे, काळाच्या ओघात जी ताटातूट झाली होती ती आज संपली. आता मी शांतपणे या भक्तीच्या रसाची तृप्ती घेईन, सर्व अडचणी दूर झाल्या आहेत. संसाराच्या कामांनी मला खूप दुःख दिले होते आणि माझे कष्ट वाढले होते. मी अनेक दिवसांपासून ज्या मार्गाची वाट पाहत होतो, तो मार्ग सापडला आणि सर्व क्लेश संपले. लौकिक जगासाठी केलेली सोंगे आता गळून पडली आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता मला पूर्ण समाधान मिळाले आहे आणि माझे मन परमानंदात विसावले आहे.
॥ अभंग ३१६४ ॥ अभंग रचना
पुत्र जाला चोर । मायबापा हर्ष थोर ॥१॥
आतां काशासाटीं जोडी । हाट धाटे गुंडगे घडी ॥ध्रु.॥
ऐते अपाहार । आणूनियां भरी घर ॥२॥
मानिली निश्चिंती । नरका जावया उभयतीं ॥३॥
झोडाझोडगीचे पोटीं । फळें बीजें तीं करंटीं ॥४॥
तुका म्हणे बेट्या । भांडवल न लगे खट्या ॥५॥
तुकाराम महाराज वाईट अपत्यावर टीका करताना म्हणतात, मुलगा चोर निघाला तरी अज्ञानी आई-वडिलांना त्याचा मोठा आनंद होतो. तो बाहेरून चोरी करून आणतो आणि घर भरतो, यावर ते स्वतःला धन्य मानतात. पण ही गोष्ट आई-वडील आणि मुलगा दोघांनाही नरकात नेणारी ठरते. दुष्ट माणसांच्या पोटी दुष्टच फळ जन्माला येते. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा कुपुत्राला चोरी करण्यासाठी कोणत्याही भांडवलाची गरज लागत नाही, तो सर्वांचे नुकसानच करतो.
॥ अभंग ३१६५ ॥ अभंग रचना
एवढी अपकीर्ती । ऐकोनियां फजीती ॥१॥
जरि दाविल वदन । थुंका थुंका तो देखोन ॥ध्रु.॥
काळिमेचें जिणें । जीऊनियां राहे सुनें ॥२॥
तुका म्हणे गुण । दरुषणें अपशकुन ॥३॥
तुकाराम महाराज वाईट कर्माची फजिती सांगताना म्हणतात, एवढी अपकीर्ती आणि फजिती झाल्यावरही जर असा माणूस आपले तोंड दाखवत असेल, तर त्याला पाहून लोकांनी त्याच्यावर थुंकले पाहिजे. असे काळेकुट्ट आणि लज्जास्पद जगणे हे व्यर्थ आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा दुर्गुणी माणसाचे दर्शन होणे हेसुद्धा अपशकुन मानले जाते.
॥ अभंग ३१६६ ॥ अभंग रचना
पुंडलीक भक्तराज । तेणें साधियेलें काज । वैकुंठींचें निज । परब्रम्ह आणिलें ॥१॥
पांडुरंग बाळमूर्ति । गाईंगोपाळां संगती । येऊनियां प्रीति । उभें सम चि राहिलें ॥ध्रु.॥
एका आगळें अक्षर । वैकुंठ चि दुसरें । म्हणविती येरें । परि ती ऐसीं नव्हेती॥२॥
पाप पंचक्रोशीमधीं । येऊ न सकेचिना आधीं । कैंची तेथें विधि । निषेधाची वसति ॥३॥
पुराणें वदती ऐसें । चतुर्भुज तीं मानसें । सुदर्शनावरी वसे । रीग न घडे कल्पांतीं ॥४॥
महाक्षेत्र हें पंढरी । अनुपम्य इयेची थोरी । धन्य धन्य वारकरी । तुका म्हणे तेथींचे ॥५॥
तुकाराम महाराज पंढरपूरचे माहात्म्य सांगताना म्हणतात, भक्तराज पुंडलिकाने महान कार्य केले, त्याने वैकुंठातील साक्षात परब्रह्माला पृथ्वीवर आणले. तो पांडुरंग बालमुर्तीच्या रूपात गोपाळांसह प्रेमाने पंढरीत विटेवर समचरण उभा राहिला. पंढरपूर हे दुसरे वैकुंठच आहे, इतर तीर्थक्षेत्रे याच्यासारखी श्रेष्ठ नाहीत. पंढरपूरच्या पंचक्रोशीत कोणतेही पाप प्रवेश करू शकत नाही. पुराणे सांगतात की पंढरीत राहणारे लोक विठ्ठल रूप होतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पंढरी क्षेत्र अतुलनीय आहे आणि तिथले वारकरी धन्य आहेत.
॥ अभंग ३१६७ ॥ अभंग रचना
देह मृत्याचें भातुकें । कळों आलें कवतुकें ॥१॥
काय मानियेलें सार । हें चि वाटतें आश्चर्य ॥ध्रु.॥
नानाभोगांची संचितें । करूनि ठेविलें आइतें ॥२॥
तुका म्हणे कोडी । उगवून न सकती बापुडीं ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, हा मानवी देह केवळ मृत्युरूपी काळाचे भक्ष्य किंवा अन्न आहे, हे मला सहज कळून आले. पण लोक या नश्वर देहालाच श्रेष्ठ मानतात, याचे मला आश्चर्य वाटते. लोक विविध भोगांसाठी सर्व काही साठवून ठेवतात, पण मृत्युसमय आल्यावर कोणीही स्वतःला वाचवू शकत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, ही बिचारी माणसे संसाराचे कोडे सोडवू शकत नाहीत.
॥ अभंग ३१६८ ॥ अभंग रचना
त्यागें भोग माझ्या येतील अंतरा । मग मी दातारा क्या करूं ॥१॥
आतां असो तुझे पायीं हें मोटळें । इंद्रियें सकळें काया मन ॥ध्रु.॥
सांडीमांडी विधिनिषेधाचा ठाव । न कळतां भाव जाइल वांयां ॥२॥
तुका म्हणे आतां नको उजगरा । लपवीं दातारा अंगीं मज ॥३॥
तुकाराम महाराज देवाला म्हणतात, हे दातारा, त्याग केल्यावर जर माझ्या मनात पुन्हा भोगांची इच्छा निर्माण झाली, तर मी काय करू? म्हणूनच मी माझे शरीर, मन आणि सर्व इंद्रिये यांचे गाठोडे तुझ्या चरणी अर्पण करतो. जर अंतःकरणातील भाव कळला नाही, तर विधी आणि निषेधाचे नियम पाळणे व्यर्थ ठरेल. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, आता मला उघड्यावर ठेवू नकोस, तर मला तुझ्या स्वतःच्या रूपात लपवून घे.
॥ अभंग ३१६९ ॥ अभंग रचना
दावूनियां बंड । पुरे न करी तें भांड ॥१॥
जळो जळो तैसें जिणें । फटमरे लाजिरवाणें ॥ध्रु.॥
घेतलें तें सोंग । बरवें संपादावें सांग ॥२॥
तुका म्हणे धीरें । देवें नुपेक्षिलें खरें ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, जो माणूस मोठे बंड पुकारतो पण ते पूर्णत्वास नेऊ शकत नाही, तो केवळ भांडखोर ठरतो. अशा लज्जास्पद जगण्याचा धिक्कार असो. माणसाने जर भक्तीचे सोंग किंवा मार्ग स्वीकारला असेल, तर तो शेवटपर्यंत निष्ठेने पूर्ण केला पाहिजे. तुकाराम महाराज म्हणतात, जो माणूस धैर्याने टिकून राहतो, त्याची देव कधीही उपेक्षा करत नाही.
॥ अभंग ३१७० ॥ अभंग रचना
न पालटे जाती जीवाचिये साटीं । बाहे तें चि पोटीं दावी वरी ॥१॥
अंतरीं सबाहीं सारिखा चि रंग । वीट आणि भंग नाहीं रसा ॥ध्रु.॥
घणाचिया घायें पोटीं शिरे हिरा । सांडूं नेणे धीरा आपुलिया ॥२॥
तुका म्हणे कढे करावी शीतळ । ऐसें जातिबळ चंदनाचें ॥३॥
तुकाराम महाराज खऱ्या सज्जनाचे लक्षण सांगताना म्हणतात, निष्ठावंत माणूस प्राणाची पर्वा न करता आपला मूळ स्वभाव किंवा धर्म बदलत नाही. जसा हिरा घणाच्या घावाने स्वतःचा धीर सोडत नाही तर अधिक चमकतो. जसे चंदन स्वतः घासले जाऊनही दुसऱ्याला शीतलता देते, तसाच सज्जनांचा स्वभाव आतून आणि बाहेरून एकसारखाच निर्मळ असतो.
॥ अभंग ३१७१ ॥ अभंग रचना
दिली मान तरी नेघावी शत्रूची । शरण आलें त्यासी जतन जीवें ॥१॥
समर्थासी असे विचाराची आण । भलीं पापपुण्य विचारावें ॥ध्रु.॥
काकुळतीसाटीं सत्याचा विसर । पडिलें अंतर न पाहिजे ॥२॥
तुका म्हणे यश कीर्ति आणि मान । करितां जतन देव जोडे ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, शत्रूने दिलेला मान स्वीकारू नये, पण जो आपल्याला शरण आला आहे, त्याचे प्राणापणाने रक्षण केले पाहिजे. समर्थ माणसाने नेहमी पाप आणि पुण्याचा नीट विचार करून वागले पाहिजे. कोणत्याही लाचारीपोटी सत्याचा विसर पडू देता कामा नये. तुकाराम महाराज म्हणतात, जेव्हा माणूस यश, कीर्ती आणि नीतीचे रक्षण करतो, तेव्हा त्याला देव प्रसन्न होतो.
॥ अभंग ३१७२ ॥ अभंग रचना
विचारिलें आधीं आपुल्या मानसीं । वांचों येथें कैसीं कोण्या द्वारें ॥१॥
तंव जाला साहए हृदयनिवासी । बुद्धि दिली ऐसी नास नाहीं ॥ध्रु.॥
उद्वेगाचे होतों पडिलों समुद्रीं । कोण रीती तरी पाविजेल ॥२॥
तुका म्हणे दुःखें आला आयुर्भाव । जाला बहु जीव कासावीस ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, मी आधी माझ्या मनात विचार केला की या संसारात कसे जगावे आणि तरून जावे? तेव्हा माझ्या हृदयात राहणाऱ्या देवाने मला साहाय्य केले आणि अशी अविनाशी बुद्धी दिली ज्यामुळे नाश होत नाही. मी दुःखाच्या आणि चिंतेच्या समुद्रात पडलो होतो आणि माझा जीव कासावीस झाला होता. पण देवाच्या कृपेने मला योग्य मार्ग सापडला.
॥ अभंग ३१७३ ॥ अभंग रचना
आपुलें वेचूनि खोडा घाली पाव । ऐसे जया भाव हीनबुद्धि तो ॥१॥
विषयांच्या संगें आयुष्याचा नास । पडियेलें ओस स्वहितांचे ॥ध्रु.॥
भुलल्यांचें अंग आपण्या पारिखें । छंदा च सारिखें वर्ततसे ॥२॥
तुका म्हणे दुःख उमटे परिणामीं । लंपटासी कामीं रतलिया ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, जो स्वतःचे नुकसान करून स्वतःच्याच पायावर धोंडा मारून घेतो, तो मंदबुद्धीचा असतो. विषयांच्या मोहात पडून तो आपल्या मोलाच्या आयुष्याचा नाश करतो आणि स्वतःचे हित विसरतो. मोहात पडलेला माणूस स्वतःला विसरून विषयांच्या अधीन होऊन वागतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा विषयवासनेत अडकलेल्या माणसाला शेवटी फक्त दुःखच भोगावे लागते.
॥ अभंग ३१७४ ॥ अभंग रचना
केलें शकुनें प्रयाण । आतां मागें फिरे कोण ॥१॥
होय तैसें होय आतां । देह बळी काय चिंता ॥ध्रु.॥
पडिलें पालवीं । त्याचा धाक वाहे जीवीं ॥२॥
तुका म्हणे जीणें । देवा काय हीनपणें ॥३॥
तुकाराम महाराज भक्तीच्या मार्गावर निघताना म्हणतात, मी आता शुभ शकुनाने परमार्थाच्या प्रवासाला निघालो आहे, आता मागे फिरण्याचा प्रश्नच येत नाही. पुढे काय व्हायचे ते होवो, अगदी देह अर्पण करावा लागला तरी चिंता नाही. मी देवाच्या पदराचा आसरा घेतला आहे आणि त्याचाच धाक माझ्या मनात आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, तुझ्या आश्रयाला असताना हीनदीन जगण्याची काय गरज आहे?
॥ अभंग ३१७५ ॥ अभंग रचना
आळणी ऐसें कळों आलें । त्यासी भलें मौन्य चि ॥१॥
नये कांहीं वेचूं वाणी । वेडे घाणीसांगातें ॥ध्रु.॥
वेगळें तें देहभावा । भ्रम जीवा माजिरा ॥२॥
तुका म्हणे कवतुक केलें । किंवा भलें दवडितां ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, जिथे संभाषणात काही गोडी किंवा अर्थ नाही हे कळते, तिथे मौन बाळगणेच उत्तम असते. मूर्ख आणि वाईट माणसांबरोबर आपली वाणी उगीचच खर्च करू नये. जो देहभावापासून वेगळा आहे, त्याला या सांसारिक भ्रमाचे काहीही वाटत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, व्यर्थ बडबडीत वेळ घालवण्यापेक्षा शांत राहणेच योग्य आहे.
॥ अभंग ३१७६ ॥ अभंग रचना
चत्तिाचा चाळक । त्याचें उभय सूत्र एक ॥१॥
नाचवितें नानाछंदें । सुखें आपुल्या विनोदें ॥ध्रु.॥
चंद्र कमळणी । नाहीं धाडीत सांगोनि ॥२॥
तुका म्हणे उठी । लोह चुंबकाचे दृष्टी ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, मनाला चालवणारा तो परमात्मा एकच आहे आणि सर्व सूत्रे त्याच्याच हातात आहेत. तो आपल्या लीलेने सर्व जग नाचवत असतो. जसे चंद्र कमळाला संदेश पाठवत नाही तरी कमळ उमलते आणि जसे लोखंड चुंबकाकडे आपोआप आकर्षित होते, तसेच मन भगवंताकडे आकर्षित होते.
॥ अभंग ३१७७ ॥ अभंग रचना
करितां तडातोडी । वत्सा माते सोईं ओढी ॥१॥
करित्याचा आग्रह उरे । एक एकासाटीं झुरे ॥ध्रु.॥
भुके इच्छी अन्न । तें ही त्यासाटीं निर्माण ॥२॥
तुका म्हणे जाती । एक एकाचिये चित्तीं ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, कितीही दूर केले तरी वासरू आणि आई (गाय) यांच्यातील प्रेमाची ओढ कमी होत नाही, ते एकमेकांसाठी तळमळतात. जसे भुकेलेल्या माणसाला अन्नाची गरज असते आणि अन्नही त्याच्यासाठीच निर्माण केलेले असते, तसेच भक्त आणि भगवंत एकमेकांसाठी झुरतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्यांचे नाते एकाच स्वरूपाचे असते, ते एकमेकांच्या हृदयात राहतात.
॥ अभंग ३१७८ ॥ अभंग रचना
निघालें दिवाळें । जालें देवाचें वाटोळें ॥१॥
आतां वेचूं नये वाणी । विचारावें मनिच्या मनीं ॥ध्रु.॥
गुंडाळिलीं पोतीं । भीतरी लावियेली वाती ॥२॥
तुका म्हणे करा । ऐसा राहे माजी घरा ॥३॥
तुकाराम महाराज आपल्या सांसारिक स्थितीवर रूपकात्मक भाषेत म्हणतात, माझ्या संसाराचे पूर्ण दिवाळे निघाले आहे आणि देवाच्या कृपेने सर्व प्रपंच संपला आहे. आता मी माझी वाणी व्यर्थ घालवणार नाही, तर मनातल्या मनात देवाचा विचार करेन. मी माझी दुकानाची पोती गुंडाळून ठेवली आहेत आणि आत ज्ञानदीप लावला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता मी माझ्या अंतरात्म्यात असाच शांत आणि स्थिर राहीन.
॥ अभंग ३१७९ ॥ अभंग रचना
तीर्थाचिये आस पंथ तो निट देव । पाविजेतो ठाव अंतराय ॥१॥
म्हणऊनि भलें निश्चळ चि स्थळीं । मनाचिये मुळीं बैसोनियां ॥ध्रु.॥
संकल्पारूढ तें प्रारब्धें चि जिणें । कार्य चि कारणें वाढतसे ॥२॥
तुका म्हणे कामा नाहीं एक मुख । जिरवितां सुख होतें पोटीं ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, केवळ तीर्थयात्रेच्या आशेने भटकण्यापेक्षा स्वतःच्या ठिकाणी स्थिर राहून देवाला शोधणे उत्तम. मनाला स्थिर करून अंतर्मनात बसणे हेच श्रेष्ठ आहे. माणसाचे संकल्प हे प्रारब्धाला वाढवतात आणि कामाचा पसारा वाढत जातो. तुकाराम महाराज म्हणतात, वासनेला अंत नसतो, पण जेव्हा आपण कामवासना जिरवून टाकतो, तेव्हाच अंतःकरणात खरे सुख मिळते.
॥ अभंग ३१८० ॥ अभंग रचना
क्षणक्षणा हा चि करावा विचार । तरावया पार भवसिंधु ॥१॥
नाशिवंत देह जाणार सकळ । आयुष्य खातो काळ सावधान ॥ध्रु.॥
संतासमागमीं धरूनि आवडी । करावी तांतडी परमार्था ॥२॥
तुका म्हणे येह लोकीच्या वेव्हारें । नये डोळे धुरें भरूनि राहों ॥३॥
तुकाराम महाराज उपदेश करतात की, हा भवसागर पार करण्यासाठी प्रत्येक क्षणी एकच विचार केला पाहिजे. हा देह नाशिवंत आहे आणि काळ सतत आपले आयुष्य संपवत आहे, म्हणूनच सावध राहा. संतांच्या संगतीत राहून आवडीने लवकरात लवकर परमार्थाची साधने करा. तुकाराम महाराज म्हणतात, या ऐहिक जगाच्या व्यवहारात अंध होऊन डोळ्यांत मोहाचा धूर भरून राहू नका.
॥ अभंग ३१८१ ॥ अभंग रचना
कोणाशीं विचार करावा सेवटीं । एवढ्या लाभें तुटी जाल्या तरे ॥१॥
सांभाळितो शूर आला घावडाव । पुढें दिला पाव न करी मागें ॥ध्रु.॥
घात तो या नांवें येथें अंतराय । अंतरल्या पाय गोविंदाचे ॥२॥
तुका म्हणे गडसंदीचा हा ठाव । केला तो उपाव कार्या येतो ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, जर एवढा मनुष्यजन्माचा लाभ मिळूनही परमार्थात तोटा झाला, तर शेवटी कोणाचा सल्ला घेणार? खरा शूरवीर तोच जो संकटाचा वार झेलतो आणि टाकलेले पाऊल कधीही मागे घेत नाही. भगवंताच्या चरणांपासून दूर जाणे हाच खरा मोठा घात आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, संकटाच्या वेळी केलेली भक्तीच शेवटी उपयोगाला येते.
॥ अभंग ३१८२ ॥ अभंग रचना
असा जी सोंवळें । आहां तैसे चि निराळे ॥१॥
आम्हीं नयों तुमच्या वाटा । काय लटिका चि ताठा ॥ध्रु.॥
चिंतन चि पुरे । काय सलगी सवें धुरे ॥२॥
तुका म्हणे देवा । नका नावडे ते सेवा ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, तू जसा पवित्र आणि अलित आहेस, तसाच राहा. आम्ही तुझ्या वाट्याला येत नाही, मग हा व्यर्थ अहंकार कशासाठी? आम्हाला फक्त तुझे चिंतन पुरेसे आहे, तुझ्याशी उगाचच अवाजवी जवळीक कशाला हवी? तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, तुला आवडत नसेल अशी सेवा आम्ही तुझ्यावर लादणार नाही.
॥ अभंग ३१८३ ॥ अभंग रचना
अहंकार तो नासा भेद । जगीं निंदे ओंवळा ॥१॥
नातळे तो धन्य यासी । जाला वंषीं दीपक ॥ध्रु.॥
करवितो आत्महत्या । नेदी सत्या आतळों ॥२॥
तुका म्हणे गुरुगुरी । माथां थोरी धरोनि ॥३॥
तुकाराम महाराज अहंकाराचे परिणाम सांगताना म्हणतात, अहंकार हा माणसाचा नाश करतो आणि जगात निंदनीय बनवतो. ज्याला अहंकाराचा स्पर्श होत नाही, तो धन्य आहे आणि तो आपल्या कुळाचा दिवा ठरतो. अहंकार माणसाकडून आत्मघात घडवून आणतो आणि त्याला सत्याकडे जाऊ देत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, अहंकार माणसाच्या डोक्यात मोठेपणाची हवा भरून त्याला उद्ध्वस्त करतो.
॥ अभंग ३१८४ ॥ अभंग रचना
इच्छिलें ते शकुनवंती । होय देती तात्काळ ॥१॥
क्षीरा नीरा निवाड करी । वरावरी विठ्ठल ॥ध्रु.॥
भाग्याविण कैचें फळ । अंतर मळमूत्राचें ॥२॥
तुका म्हणे संचित कुडें । तें बापुडें करीतसे ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, शुभ शकुन पाहणारे इच्छित फळ मिळण्याचे सांगतात, पण विठ्ठल हा दूध आणि पाण्याचा निवाडा करणाऱ्या राजहंसासारखा खरा न्याय करतो. भाग्याशिवाय फळ मिळत नाही आणि मानवी देह तर मळमूत्राने भरलेला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, जर माणसाचे संचित वाईट असेल, तर तो लाचार आणि दुःखी बनतो.
॥ अभंग ३१८५ ॥ अभंग रचना
काशासाठीं आम्ही जाळिला संसार । न करा विचार ऐसा देवा ॥१॥
कैसें नेणों तुम्हां करवतें उदास । माझा प्रेमरस भंगावया ॥ध्रु.॥
समर्पूनि ठेलों देह हा सकळ । धरितां विटाळ न लजा माझा ॥२॥
तुका म्हणे अवघी मोकलूनि आस । फिरतों उदास कोणासाटीं ॥३॥
तुकाराम महाराज देवाला म्हणतात, आम्ही आमचा संसार कशासाठी सोडून दिला, याचा तू विचार का करत नाहीस? माझा हा भक्तीचा प्रेमरस भंग करताना तुला उदास कसे वाटत नाही? मी माझा हा सर्व देह तुला समर्पित केला आहे, तरीही तू माझा स्वीकार करायला संकोच का करतोस? तुकाराम महाराज म्हणतात, मी सर्व आशा-आकांक्षा सोडून उदास होऊन फिरत आहे, ते केवळ तुझ्यासाठीच ना!
॥ अभंग ३१८६ ॥ अभंग रचना
नाहीं तुम्हां कांहीं लाविलें मागणें । कांटाळ्याच्या भेणें त्रासलेती ॥१॥
एखादिये परी टाळावीं करकर । हा नका विचार देखों कांहीं ॥ध्रु.॥
पायांच्या वियोगें प्राणासवें साटी । ने घवेसी तुटी जाली आतां ॥२॥
तुका म्हणे तुम्हां मागेन तें आतां । हें चि कृपावंता चरणीं वास ॥३॥
तुकाराम महाराज देवाला म्हणतात, मी तुझ्याकडे कोणतीही संपत्ती मागितलेली नाही, मग तू भक्तांच्या त्रासाला का कंटाळतोस? माझी मागणी टाळण्याचा विचार तू करू नकोस. तुझ्या चरणांच्या वियोगामुळे माझ्या प्राणावर बेतले आहे आणि आता हा विरह सहन होत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे कृपावंता, आता मी तुझ्याकडे एवढेच मागतो की मला कायम तुझ्या चरणांजवळ स्थान दे.
॥ अभंग ३१८७ ॥ अभंग रचना
जग अमंगळ । लागे देखतां विटाळ ॥१॥
धर्म भूतांची ते दया । सत्य कारण ऐसीया ॥ध्रु.॥
नव्हे माझें मत । साक्षी करूनि सांगें संत ॥२॥
तुका म्हणे जीवें । दावी उमटूनि अनुभवें ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्या जगात दया आणि सत्य नाही, ते जग अमंगळ आहे आणि ते पाहिल्याने विटाळ होतो. सर्व प्राण्यांवर दया करणे हाच खरा धर्म आहे आणि सत्य हेच सर्व कर्मांचे कारण आहे. हे केवळ माझे मत नाही, तर संतांना साक्षी ठेवून मी हे सांगत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हा धर्म माणसाने आपल्या प्रत्यक्ष अनुभवातून दाखवून दिला पाहिजे.
॥ अभंग ३१८८ ॥ अभंग रचना
दंड अन्यायाच्या माथां । देखोनि करावा सर्वथा ॥१॥
नये उगे बहुतां घाटूं । सिसें सोनियांत आटूं ॥ध्रु.॥
पापुण्यासाठीं । नीत केली सत्ता खोटी ॥२॥
तुका म्हणे देवा । दोष कोणाचा तो दावा ॥३॥
तुकाराम महाराज अन्यायाविरुद्ध उपदेश करताना म्हणतात, जो अन्याय करतो त्याला पाहून नक्कीच शिक्षा केली पाहिजे. वाईट लोकांना उगीचच मोकळे सोडू नये किंवा शिशाची आणि सोन्याची तुलना करू नये. केवळ स्वतःच्या स्वार्थासाठी सत्याची सत्ता खोटी करू नये. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, यात कोणाचा दोष आहे ते उघड करून दाखव.
॥ अभंग ३१८९ ॥ अभंग रचना
आम्ही पापी तूं पावन । हें तों पूर्वापार जाण ॥१॥
नवें करूं नये जुनें । सांभाळावें ज्याचें तेणें ॥ध्रु.॥
राखावा तो ठाव । मिरासी करोनि उपाव ॥२॥
वादें मारी हाका । देवा आइकवी तुका ॥३॥
तुकाराम महाराज देवाला म्हणतात, आम्ही पापी आहोत आणि तू पतितपावन आहेस, हे तर पूर्वीपासून चालत आलेले नाते आहे. यात काही नवीन करण्याचा प्रयत्न करू नकोस, ज्याचे जे नाते आहे त्याने ते सांभाळले पाहिजे. तुझ्या चरणांचे स्थान हेच आमचे मूळ हक्काचे वतन आहे. तुकाराम महाराज मोठ्या हक्काने हाक मारून देवाला ही गोष्ट ऐकवत आहेत.
॥ अभंग ३१९० ॥ अभंग रचना
पाडावी ते बरी । गांठी धुरेसवें खरी ॥१॥
नये मरों लंडीपणें । काय बापुडें तें जिणें ॥ध्रु.॥
लुटावें भांडार । तरी जया नाहीं पार ॥२॥
तुका म्हणे नांवें । कीर्ती आगळीनें ज्यावें ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, गाठ मारायची तर मुख्य ध्येयाशीच मारली पाहिजे, भ्याडपणे आणि लाचार होऊन मरण्यात काय अर्थ आहे? अशा लाचार जगण्याचा धिक्कार असो. लुटायचे असेल तर भगवंताच्या नामाचे अथांग भांडार लुटा. तुकाराम महाराज म्हणतात, माणसाने श्रेष्ठ कीर्ती मिळवून सन्मानाने जगले पाहिजे.
॥ अभंग ३१९१ ॥ अभंग रचना
भजनें चि जालें । मग जीवाचें काय आलें ॥१॥
येऊं नेदावी पुढती । आड भयाची ते जाती ॥ध्रु.॥
करितां सरोबरी । कांहीं न ठेवावी उरी ॥२॥
तुका म्हणे शूर । व्हावे धुरेसीं च धुरे॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, सर्व काही जर भजनानेच साध्य झाले, तर मग जिवाच्या काळजीचे काय उरले? मनात पुन्हा कधीही भयाला जागा देऊ नये. भक्ती करताना सर्वस्व पणाला लावावे आणि काहीही राखून ठेवू नये. तुकाराम महाराज म्हणतात, भक्ताने शूरवीरासारखे नेहमी ध्येयाच्या अग्रभागी राहिले पाहिजे.
॥ अभंग ३१९२ ॥ अभंग रचना
जन्मांतरीं शुद्ध नाहीं आचरण । यालागीं चरण अंतरले ॥१॥
वोडवलें संचित येणें जन्में पाहतां । आतां पंढरिनाथा कृपा करीं ॥ध्रु.॥
पतितपावन ब्रिद साच करीं देवा । यालागी कुढावा करीं माझा ॥२॥
अपराधी पातकी दृष्ट दुराचारी । अहाळलों भारी संवसारें ॥३॥
कामक्रोध आदि कल्पनेच्या त्रासें । तुज न पवें ऐसें जालें देवा ॥४॥
हा ना तोसा ठाव जाला पांडुरंगा । नये चि उपेगा काय करूं ॥५॥
आपुलिया नांवा धांवणिया धांवें । लवकरी यावें तुका म्हणे ॥६॥
तुकाराम महाराज काकुळतीने प्रार्थना करतात, हे पंढरीनाथा, माझ्या जन्मांतराचे आचरण शुद्ध नव्हते, म्हणूनच मी तुझ्या चरणांपासून दूर राहिलो. या जन्मात माझे वाईट संचित समोर आले आहे, आता तूच माझ्यावर कृपा कर. तुझे पतितपावन हे ब्रीद खरे करून दाखव आणि माझा सांभाळ कर. मी अपराधी, पापी आणि दुराचारी आहे, संसाराच्या तापाने होरपळून निघालो आहे. काम आणि क्रोधाच्या त्रासामुळे मला तुझ्यापर्यंत पोहोचता येत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पांडुरंगा, तुझ्या नावाची साक्ष देऊन सांगतो, आता उशीर न करता माझ्यासाठी लवकर धावून ये.
॥ अभंग ३१९३ ॥ अभंग रचना
प्रेमभेटी आळिंगण । मग चरण वंदावे ॥१॥
ऐसामाझा भोळा बाप । हरी ताप कवळोनि ॥ध्रु.॥
न संगतां सीण भाग । पांडुरंग जाणतसे ॥२॥
तुका म्हणे कृपावंतें । द्यावें, भातें न मागतां ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, माझा विठ्ठल इतका भोळा बाप आहे की, तो भक्ताला आधी प्रेमाने मिठी मारतो आणि मग त्याला चरण वंदन करू देतो. तो भक्ताला कवेत घेऊन त्याचा सर्व ताप आणि कष्ट हरण करतो. न सांगताही पांडुरंग आपल्या भक्ताचा सर्व थकवा जाणतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, तो कृपाळू देव न मागताही भक्ताला सर्व काही देऊन टाकतो.
॥ अभंग ३१९४ ॥ अभंग रचना
वचनाचा अनुभव हातीं । बोलविती देव मज ॥१॥
परि हें न कळे अभाविकां । जडलोकां जिवांसी ॥ध्रु.॥
अश्रुत हे प्रसादिक । कृपा भीक स्वामीची ॥२॥
तुका म्हणे वरावरी । जातों तरी सांगत ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, मी जे काही बोलतो ते देवाच्या कृपेचे अनुभव आहेत, देवच माझ्याकडून हे वदवून घेत आहे. पण हे भावहीन आणि अज्ञानी लोकांना समजत नाही. ही वाणी स्वामींच्या कृपेचा प्रसाद आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, जरी लोक माझ्यावर रागवले, तरी मी हे सत्य सांगतच राहणार.
॥ अभंग ३१९५ ॥ अभंग रचना
कां रे तुम्हीं ठेवा बहुतां निमित्ती । माझिया संचितें वोडवलें ॥१॥
भक्तिप्रेमगोडी बैसली जिव्हारीं । आनंद अंतरीं अंतरीं येणें झाला ॥ध्रु.॥
पुसिलें पडळ त्रिमिर विठ्ठलें । जग चि भरलें ब्रम्हानंदें ॥२॥
तुका म्हणे केलों कामनेवेगळा । आवडी गोपाळावरी वसे ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, तुम्ही उगीचच इतरांवर दोष का ठेवता? जे काही घडते ते माझ्या संचितामुळेच घडले आहे. आता माझ्या हृदयात भक्तीची गोडी बसली आहे आणि अंतःकरणात मोठा आनंद झाला आहे. विठ्ठलाने माझ्या डोळ्यांवरील अज्ञानाचे पडदा पुसून टाकला आहे, त्यामुळे सर्व जग ब्रह्मानंदाने भरलेले दिसत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाने मला सर्व इच्छांपासून मुक्त केले आहे आणि माझी प्रीती आता फक्त गोपाळावरच जडली आहे.
॥ अभंग ३१९६ ॥ अभंग रचना
आसन शयन भोजन गोविंदें । भरलें आनंदें त्रिभुवन॥१॥
अवघियां केली काळें तडातोडी । अवश्वरु घडी पुरों नये ॥ध्रु.॥
वांटणी घातले शरीराचे भाग । दुजियाचा लाग खंडियेला ॥२॥
आवडीच्या आलें आहारासी रूप । पृथक संकल्प मावळले ॥३॥
काम तरी क्रोध बुद्धि मन नासे । भ्रमाचे वोळसे गिळिले शांती ॥४॥
तुका म्हणे मना श्रीरंगाचा रंग । बैसला अभंग एकविध ॥५॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, उठणे, बसणे, झोपणे आणि जेवणे या सर्व क्रियांमध्ये मला आता गोविंदच दिसत असून संपूर्ण त्रिभुवन आनंदाने भरले आहे. काळाने सर्व भेदाभेद तोडून टाकले आहेत. माझ्या शरीराचे सर्व भाग आता देवाच्याच सेवेसाठी झाले आहेत. माझी आवड आता भगवंताच्या रसात विलीन झाली असून सर्व वेगळे संकल्प मावळले आहेत. काम, क्रोध आणि मन-बुद्धीचे विकार शांततेत नष्ट झाले आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्या मनावर पांडुरंगाचा अभंग आणि स्थिर रंग चढला आहे.
॥ अभंग ३१९७ ॥ अभंग रचना
ज्वरल्यासी काढा औषध पाचन । मूढां नारायण स्मरवितो ॥१॥
भवव्याधि येणें तुटेल रोकडी । करूनियां झाडी निश्चयेसी ॥ध्रु.॥
आणिकां उपायां अनुपान कठिण । भाग्यें बरें सीण शीघ्रवत ॥२॥
तुका म्हणे केला उघडा पसारा । भाग्य आलें घरा दारावरी ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, जसा ताप आलेल्या माणसाला कडू औषधाचा काढा दिला जातो, तसेच अज्ञानी लोकांना नारायण स्मरणाचा उपदेश केला जातो. या नामाच्या औषधाने संसाराचा आजार नक्की बरा होतो. इतर उपायांचे नियम कठीण असतात, पण नामस्मरण हा सोपा मार्ग आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, भगवंताने भक्तीचा हा सोपा मार्ग उघडा केला आहे, त्यामुळे परम भाग्याची संधी आपल्या घरापर्यंत आली आहे.
॥ अभंग ३१९८ ॥ अभंग रचना
जपाचें निमत्ति झोपेचा पसरु । देहाचा विसरू पाडूनियां ॥१॥
ऐसीं तीं भजनें अमंगळवाणी । सोंगसंपादणी बहुरूप्याची ॥ध्रु.॥
सेवेविशीं केलें लोभाचिये आसे । तया कोठें असे उरला देव ॥२॥
तुका म्हणे मानदंभ जया चित्तीं । तयाची फजीती करूं आम्ही ॥३॥
तुकाराम महाराज खोट्या भक्तांवर टीका करताना म्हणतात, जपाच्या निमित्ताने पेंगणे आणि आळस करणे म्हणजे देहाचा विसर पडण्याचे नाटक आहे. अशी भजने आणि जप म्हणजे केवळ बहुरूप्याचे सोंग आहे. जो लोभापोटी सेवा करतो, त्याला देवाची प्राप्ती कधीच होत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्यांच्या मनात मान-सन्मान आणि दंभ भरला आहे, त्यांची फजिती आम्ही उघड करू.
॥ अभंग ३१९९ ॥ अभंग रचना
परद्रव्य परकांता । नातळे जयाचिया चित्त । आणि कर्मी तो तत्वता । बांधला न वजाय ॥१॥
ऐसा अनुभव रोकडा । विश्वासीतो जीवा जोडा । एकांत त्या पुढां । अवघा करी उकल ॥ध्रु.॥
सकट आंबलें तें अन्न । शोधीं तें चि मद्यपान ॥ विषमानें भिन्न । केलें शुद्धाशुद्ध ॥२॥
तुका म्हणे नित । बरवें अनुभवें उचित । तरी काय हित । मोलें घ्यावें लागतें ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याचे मन दुसऱ्याच्या धनावर आणि परस्त्रीवर कधीही पापी दृष्टी ठेवत नाही, तो माणूस कर्माच्या बंधनात अडकत नाही. असा प्रत्यक्ष अनुभव ज्याच्याकडे आहे, तोच विश्वासाला पात्र असतो आणि त्याच्यासमोर मन उघड करता येते. अमट झालेले अन्न हे मद्यासारखेच त्याज्य असते, कारण विषमता ही शुद्ध आणि अशुद्धाचा भेद निर्माण करते. तुकाराम महाराज म्हणतात, जो नित्य योग्य अनुभवाने वागतो, त्याला हित मिळवण्यासाठी मोल द्यावे लागत नाही, ते सहज प्राप्त होते.
॥ अभंग ३२०० ॥ अभंग रचना
भूक पोटापुरती । तृष्णा भरवी वाखती । करवी फजीती । हांवें भार वाढला ॥१॥
कुळिकेसी लांस फांस । डोईं दाढी बोडवी दोष । अविहितनाश । करवी वजन चुकतां ॥ध्रु.॥
विधिसेवनें विहितें । कार्यकारणापुरतें । न वाटे तो चित्तें । अधमांच्या तो त्यागी ॥२॥
आज्ञापालणें ते सेवा । भय धरोनियां जीवा । तुका म्हणे ठेवा । ठेविला तो जतन ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, माणसाची भूक पोटापुरतीच असावी, पण जेव्हा हाव वाढते तेव्हा तृष्णा माणसाला भलत्याच मार्गाला लावून त्याची फजिती करते. अवाजवी हाव माणसाचे अधःपतन करते. ज्ञानी माणूस आवश्यकतेपुरताच उपभोग घेतो आणि अतिरिक्त मोहाचा त्याग करतो. देवाची आज्ञा पाळणे हीच खरी सेवा आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मनात देवाचे भय आणि भक्ती ठेवून ज्याने हा ठेवा जतन केला, त्याचे कल्याण होते.
भाग 31 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 33 (पुढे)