॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ तुकाराम गाथा - भाग 33 (3201 ते 3300)
अभंग 3201 ते 3300

सार्थ गाथा: भाग 33

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग ३२०१ ॥ अभंग रचना
कळे न कळे त्या धर्म । ऐका सांगतों रे वर्म । माझ्या विठोबाचें नाम । अटाहासें उच्चारा ॥१॥
तो या दाखवील वाटा । तया पाहिजे त्या नीटा । कृपावंत मोटा । पाहिजे तो कळवळा ॥ध्रु.॥
पुसतां चुका होतो वाटा । सवें बोळावा गोमटा । मोडों नेदी कांटा । घेऊं सांटा चोरासी ॥२॥
तुका म्हणे मोल । न लगें द्यावें वेचावे बोल । विठ्ठल विठ्ठल । ऐसा छंद मनासी ॥३॥
धर्म समजण्याविषयी अडचण असली तरी काळजी करू नका, मी तुम्हाला एक मुख्य मर्म सांगतो. तुम्ही केवळ माझ्या विठोबाच्या नामाचा आवडीने व आग्रहाने उच्चार करा. तो विठ्ठल तुम्हाला योग्य आणि सरळ मार्ग दाखवेल. त्याच्या मनात भक्ताविषयी मोठा कळवळा व कृपा असली पाहिजे. अनोळखी वाटेने जाताना दिशाभूल होऊ नये म्हणून सोबत एखादा चांगला वाटाड्या असणे आवश्यक आहे, जो वाटेतील काटे आणि चोरांचे भय दूर करतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, यासाठी कोणतेही मूल्य मोजावे लागत नाही किंवा पैसे खर्च करावे लागत नाहीत. फक्त मनात विठ्ठल विठ्ठल असा जप अखंड चालू राहिला पाहिजे.
॥ अभंग ३२०२ ॥ अभंग रचना
तरी कां वोळगणे । राजद्वारीं होती सुने ॥१॥
अंगीं दावुनि निष्कामता । पोकळ पोकळी ते वृथा ॥ध्रु.॥
कासया मोकळ । भोंवतें शिष्यांचे गाबाळ ॥२॥
तुका म्हणे ढाळे । बाहेर गुदे तें निराळें ॥३॥
मनात आशा किंवा स्वार्थ ठेवून जर कोणी राजाच्या दरबारी जात असेल, तर त्याला तिथे कुत्र्यासारखा अपमान सोसावा लागतो. वरवर निष्काम असल्याचे दाखवून मनात वासना ठेवणे अगदी व्यर्थ आणि पोकळ आहे. मनात पूर्ण विरक्ती नसताना शिष्यांचा मोठा बाजार भोवती जमा करण्यात काय अर्थ आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, अंतःकरणात असणारा भाव आणि बाहेर दाखवला जाणारा देखावा या दोन्ही पूर्णपणे वेगवेगळ्या गोष्टी आहेत.
॥ अभंग ३२०३ ॥ अभंग रचना
हरिच्या दासां सोपें वर्म । सर्व धर्म पाउलें ॥१॥
कडिये देव बाहेर खांदी । वैष्णव मांदी क्रीडेसी ॥ध्रु.॥
सरती येणें आटाआटी । नाहीं तुटी लाभाची ॥२॥
तुका म्हणे समाधान । सदा मन आमुचें ॥३॥
हरिभक्तांसाठी भक्तीचे मर्म अत्यंत सोपे आहे, कारण भगवंताचे चरण हेच सर्व धर्मांचे मूळ आहेत. वैष्णवांचा मेळा जेव्हा भक्तीच्या रंगात खेळतो, तेव्हा देव कधी त्यांच्या कडेवर तर कधी खांद्यावर आनंदाने खेळतो. या भक्तीच्या प्रयत्नाने सर्व सांसारिक कष्ट संपतात आणि परमार्थिक लाभात कोणतीही घट होत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, यामुळे आमचे मन नेहमी पूर्ण समाधानी राहते.
॥ अभंग ३२०४ ॥ अभंग रचना
भूतांचिये नांदे जीवीं । गोसावी च सकळां ॥१॥
क्षणक्षणां जागा ठायीं । दृढ पायीं विश्वास ॥ध्रु.॥
दावूनियां सोंग दुजें । अंतर बीजें वसतसे ॥२॥
तुका म्हणे जाणे धने । धरी तें वर्म चिंतन ॥३॥
सर्व सृष्टीचा मालक असलेला परमेश्वर सर्व प्राणिमात्रांच्या हृदयात निवास करतो. त्यामुळे प्रत्येक क्षणी ईश्वराच्या अस्तित्वाची जाणीव ठेवून त्याच्या चरणांवर दृढ विश्वास ठेवला पाहिजे. बाहेरून जरी निरनिराळी रूपे दिसत असली, तरी सर्वांच्या अंतर्यामी एकच ईश्वर बीज रूपाने वसलेला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, जो मालकाचे हे मर्म जाणतो, तो अखंड त्याचेच चिंतन धरून ठेवतो.
॥ अभंग ३२०५ ॥ अभंग रचना
संत आले घरा । तों मी अभागी दातारा ॥१॥
कासयानें पूजा करूं । चरण हृदयीं च धरूं ॥ध्रु.॥
काया कुरवंडी । करुन ओंवाळून सांडी ॥२॥
तुका म्हणे भावें । हात जोडीं असो ठावें ॥३॥
जेव्हा संत माझ्या घरी आले, तेव्हा माझ्या अभाग्यामुळे मी घाबरलो की त्यांची सेवा कशी करू. माझ्याकडे पूजेचे साधन नसले तरी मी त्यांचे पवित्र चरण माझ्या हृदयात घट्ट धारण करीन. मी माझे हे शरीरच त्यांच्यावरून ओवाळून टाकीन. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी अत्यंत भावाने हात जोडून संतांच्या चरणी लीन होतो.
॥ अभंग ३२०६ ॥ अभंग रचना
भेद तुटलियावरी । आम्ही तुमचीं च हो हरी ॥१॥
आतां पाळावे पाळावे । आम्हां लडिवाळांचे लळे ॥ध्रु.॥
आणिकांची देवा । नाहीं जाणत चि सेवा ॥२॥
तुका म्हणे हेवा । माझा हेत पायीं देवा ॥३॥
हे हरी, आमच्या मनातील भेद आणि द्वैतभाव नष्ट झाल्यावर आम्ही पूर्णपणे तुमचेच झालो आहोत. आता तुम्ही आम्हा लाडक्या भक्तांचे हट्ट आणि लाड पुरवले पाहिजेत. हे देवा, आम्हाला इतर कोणाचीही सेवा किंवा भक्ती करायला येत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझी संपूर्ण आस आणि प्रेम फक्त तुमच्या चरणांशीच जोडलेले आहे.
॥ अभंग ३२०७ ॥ अभंग रचना
आमुची विश्रांति । तुमचे चरण कमळापती ॥१॥
पुढती पुढती नमन । घालूंनियां लोटांगण ॥ध्रु.॥
हें चि एक जाणें । काया वाचा आणि मनें ॥२॥
नीच जनालोकां । तळिले पायेरीस तुका ॥३॥
हे लक्ष्मीनारायणा, तुमचे चरण हेच आमच्यासाठी एकमेव विश्रांतीचे स्थान आहे. आम्ही तुम्हाला पुन्हा पुन्हा लोटांगण घालून नम्रपणे प्रणाम करतो. काया, वाचा आणि मनाने आम्ही फक्त हीच एक गोष्ट जाणतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी तर अगदी नीच आणि सामान्यांमधील शेवटच्या पायरीवरचा सेवक आहे.
॥ अभंग ३२०८ ॥ अभंग रचना
विनवितों सेवटीं । आहे तैसें माझे पोटीं ॥१॥
कंठीं राहावें राहावें । हें चि मागतसें भावें ॥ध्रु.॥
पुरली वासना । येणें होईंल नारायणा ॥२॥
तुका म्हणे जो देहाडा । तो चि वर्णी पवाडा ॥३॥
हे देवा, माझ्या मनात जे काही आहे ते अगदी स्पष्टपणे शेवटी तुम्हाला सांगतो. तुम्ही माझ्या कंठात किंवा वाणीत नेहमी निवास करावा, हीच मी भावपूर्ण प्रार्थना करतो. हे नारायणा, यामुळे माझी सर्व सांसारिक वासना पूर्णपणे संपून जाईल. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याला या देहाचे आणि भक्तीचे मर्म कळाले आहे, तोच ईश्वराचा खरा महिमा वर्णू शकतो.
॥ अभंग ३२०९ ॥ अभंग रचना
आवडीची सलगी पूजा । विषम दुजा भाव तो ॥१॥
ऐसीं उफराटीं वर्में । कळों भ्रमें न येत ॥ध्रु.॥
न लगे समाधान मोल । रुचती बोल प्रीतीचे ॥२॥
तुका म्हणे एका जीवें । सूत्र व्होवें गुंतलें ॥३॥
ईश्वरावर मनापासून प्रेम असणे आणि त्याच्याशी सलगी असणे हीच खरी पूजा आहे, तर भेद किंवा द्वैतभाव ठेवणे हा दोष आहे. अशी उलटी आणि सूक्ष्म मर्मे अज्ञानामुळे किंवा भ्रमामुळे सहजासहजी समजत नाहीत. आत्मसमाधानासाठी पैसे मोजावे लागत नाहीत, तिथे फक्त प्रेमाचे आणि भक्तीचे बोल आवडतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, एकाग्र मनाने आपले संपूर्ण जीवन ईश्वराच्या सूत्रात बांधून टाकले पाहिजे.
॥ अभंग ३२१० ॥ अभंग रचना
बाळ माते लाते वरी । मारी तेणें संतोषे ॥१॥
सुख वसे चित्ती अंगीं । तें हें रंगीं मिळालें ॥ध्रु.॥
भक्षी त्याचा जीवमाग । आले भाग तो बरा ॥२॥
तुका म्हणे ॠणानुबंधें । सांगें सुदें सकळां ॥३॥
लहान बाळ आईला लाथ मारते, तरी आईला त्याचा राग न येता आनंदच होतो. भक्तीच्या रंगात मिसळल्यावर अंतःकरणात आणि शरीरात असाच परम आनंद निर्माण होतो. पूर्वजन्मीच्या ऋणांनुसार जे काही नशिबात आले आहे ते स्वीकारणेच योग्य असते. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी सर्वांना सोप्या भाषेत सांगतो की हा सर्व पूर्वजन्मीचा ऋणानुबंध आहे.
॥ अभंग ३२११ ॥ अभंग रचना
शिजल्यावरी जाळ । वांयां जायाचें तें मूळ ॥१॥
ऐसा वारावा तो श्रम । अतिशयीं नाहीं काम ॥ध्रु.॥
सांभाळावें वर्म । उचिताच्या काळें धर्म ॥२॥
तुका म्हणे कळे । ऐसें कारणाचे वेळे ॥३॥
अन्न पूर्ण शिजल्यावरही खाली जाळ चालू ठेवणे म्हणजे ते अन्न जाळून वाया घालवण्यासारखे आहे. म्हणूनच निष्फळ होणारे श्रम टाळले पाहिजेत, कोणत्याही गोष्टीचा अतिरेक चांगला नाही. योग्य वेळेनुसार आपले कर्तव्य आणि धर्म पाळण्याचे मर्म जपले पाहिजे. तुकाराम महाराज म्हणतात, कोणती गोष्ट किती करावी हे एन प्रसंगी किंवा ऐन वेळीच कळून येते.
॥ अभंग ३२१२ ॥ अभंग रचना
उभा ऐल थडी । तेणें घालूं नये उडी ॥१॥
पुढें गेल्याचे उपाय । करावे ते केले काय ॥ध्रु.॥
दिसतें आहारीं । नये जाऊं ऐशावरी ॥२॥
अळसाची धांडी । तुका म्हणे बहु नाडी ॥३॥
या काठावर उभे राहून ज्याला पाण्याचा अंदाज नाही, त्याने विचार न करता नदीत उडी मारू नये. जे आधी पुढे गेले आहेत, त्यांनी पार पडण्यासाठी काय उपाय केले याचा विचार केला आहे का. डोळ्यांना दिसणारे संकट किंवा प्रलोभन समोर असताना त्यात अडकायला जाऊ नये. तुकाराम महाराज म्हणतात, आळसाची सवय माणसाला खूप मोठ्या संकटात आणि दुःखात पाडते.
॥ अभंग ३२१३ ॥ अभंग रचना
शक्ती द्याव्या देवा । नाहीं पदार्थी सेवा ॥१॥
मुख्य आहे ऐसा धर्म । जाणते हो जाणा वर्म ॥ध्रु.॥
मना पोटीं देव । जाणे जैसा तैसा भाव ॥२॥
तुका म्हणे सोसें । लागे लाविल्याचें पिसें ॥३॥
हे देवा, भक्ती करण्यासाठी शक्ती दे, केवळ बाह्य वस्तू अर्पण करण्यात खरी सेवा नाही. अंतःकरणाची शुद्धी हाच मुख्य धर्म आहे, शहाण्या लोकांनी हे मर्म समजून घेतले पाहिजे. मनाच्या कोपऱ्यात दडलेला भाव जसा असेल, तसाच देव तो ओळखून स्वीकारतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, बाह्य विषयांचा हव्यास धरल्यास माणसाला भलतेच वेड लागते.
॥ अभंग ३२१४ ॥ अभंग रचना
कार्य चि कारण । तृष्णा पावविते सीण ॥१॥
काय करुनि ऐसा संग । सोसें चि तूं पांडुरंग ॥ध्रु.॥
रूपीं नाहीं गोडी । हांवें हांवें ऊर फोडी ॥२॥
तुका म्हणे पडे भारी । ऐशा वरदळाचे थोरी ॥३॥
संसारातील प्रत्येक कार्य हेच बंधनाचे कारण बनते आणि अतृप्त तृष्णा माणसाला कष्टाकडे नेते. अशा अनित्य गोष्टींचा संग धरून काय मिळणार, त्यापेक्षा तू तीव्र आशेने फक्त पांडुरंगाचा जप कर. केवळ बाह्य स्वरूपात खरी गोडी नसते, अति हव्यासाने माणूस स्वतःचा जीव मेटाकुटीस आणतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा बाह्य देखाव्याचे आणि मोहाचे मोठे ओझे माणसावर शेवटी पडते.
॥ अभंग ३२१५ ॥ अभंग रचना
संसाराच्या नांवें घालूनियां शून्य । वाढता हा पुण्य केला धर्म ॥१॥
हरिभजनें हें धवळिलें जग । चुकविला लाग कळिकाळाचा ॥ध्रु.॥
कोणां ही नलगे साधनांचा पांग । करणें केला त्याग देहबुद्धी ॥२॥
तुका म्हणे सुख समाधि हरिकथा । नेणें भववेथा गाईंल तो ॥३॥
संसारातील मोहाला शून्य मानून संतांनी भक्तीचा आणि पुण्याचा धर्म वाढवला आहे. हरीच्या भजनाने हे संपूर्ण जग पवित्र झाले असून काळ आणि मृत्यूचा फेरा टळला आहे. यासाठी कोणालाही कठीण साधनांचे अवलंबन करावे लागत नाही, फक्त देहबुद्धीचा त्याग पुरेसा आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हरिकथा हीच खरी सुखकारक समाधी आहे, जो ती गाईल त्याला संसाराची व्यथा जाणवणार नाही.
॥ अभंग ३२१६ ॥ अभंग रचना
विश्वासिया नाहीं लागत सायास । रंग अनायासें अंगा येतो ॥१॥
लेंकराच्या हातें घास मागे माता । वोरसोनि चित्ता सुख पावे ॥ध्रु.॥
गौरव त्या मानी आरुषा वचनीं । भूषण ते वाणी मिरवावी ॥२॥
तुका म्हणे आहेस सकळ ही साक्षी । माझा कई पक्षी पांडुरंग ॥३॥
ज्याच्या मनात ईश्वरावर दृढ विश्वास आहे, त्याला कठीण कष्टांची गरज पडत नाही, भक्तीचा रंग त्याला आपोआप चढतो. जशी आई आपल्या लहान बाळाच्या हाताने घास मागून घेते आणि मनात अत्यंत आनंदी होते, तसेच देव भक्ताच्या तोबऱ्या बोलांनी खूश होतो. बाळाच्या बोबड्या बोलांचा आई जसा गौरव करते, तशीच ती निष्पाप वाणी भूषणास्पद ठरते. तुकाराम महाराज म्हणतात, पांडुरंग सर्व गोष्टींचा साक्षीदार असून तो नेहमी माझ्या बाजूने उभा राहतो.
॥ अभंग ३२१७ ॥ अभंग रचना
वैभवाचे धणी सकळां शरणागत । सत्यभावें चत्ति अर्पिलें तें ॥१॥
नेदी उरों देव आपणावेगळें । भावाचिया बळें ठायाठाव ॥ध्रु.॥
जाणोनि नेणोनि अंगा आली दशा । मग होय इच्छा आपणच ॥२॥
तुका म्हणे बरें धाकट्याचें जिणें । माता स्तनपानें वाढवते ॥३॥
जे ईश्वराला शरण गेले आहेत आणि ज्यांनी खरेपणाने आपले चित्त त्याला अर्पण केले आहे, तेच खऱ्या वैभवाचे धनी आहेत. भक्ताच्या सच्चा भावाच्या बळावर देव त्याला स्वतःपासून वेगळे राहू देत नाही आणि आपल्याजवळ स्थान देतो. नकळतपणे भक्तीची ही अवस्था अंगी बाणली की ईश्वराची प्राप्ती करण्याची इच्छा आपोआप निर्माण होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, लहान बाळ होऊन जगणे सर्वात चांगले, कारण आई स्वतः त्याला दुग्धपान देऊन वाढवते.
॥ अभंग ३२१८ ॥ अभंग रचना
कई ऐसी दशा येइल माझ्या आंगा । चत्ति पांडुरंगा झुरतसे ॥१॥
नाठवुनि देह पायांचें चिंतन । अवसान तें क्षण नाहीं मधीं ॥ध्रु.॥
काय ऐसा पात्र होईंल लाभासी । नेणों हृषीकेशी तुष्टईंल ॥२॥
तुका म्हणे धन्य मानीन संचित । घेईंन तें नित्य प्रेमसुख ॥३॥
अशी भक्तीची अवस्था माझ्या अंगी कधी येईल, यासाठी माझे चित्त पांडुरंगाच्या भेटीसाठी झुरत आहे. देहाचे भान विसरून एका क्षणाचाही खंड न पडता अखंड श्रीहरीच्या चरणांचे चिंतन घडेल का. मी अशा परम लाभास पात्र होईन का आणि हृषीकेश पांडुरंग माझ्यावर कधी प्रसन्न होईल हे मला ठाऊक नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, जर असे घडले तर मी माझे संचित धन्य मानीन आणि नित्य प्रेमानंद भोगीन.
॥ अभंग ३२१९ ॥ अभंग रचना
नाहीं वागवीत जाणिवेचें ओझें । स्वामिसेवेकाजे निर्धारु हा ॥१॥
आज्ञा ते प्रमाण हा मनीं निर्धार । येणें फिटे भार निश्चयेसी ॥ध्रु.॥
आळीकरें आम्ही एकविध चित्ते । तैसें होऊं येतें मायबापें ॥२॥
तुका म्हणे माझी ये जातीची सेवा । घातलासे देवावरी भार ॥३॥
मी माझ्या ज्ञानाचे कोणतेही ओझे मनात बाळगत नाही, मालकाची सेवा करणे हाच माझा पक्का निर्धार आहे. स्वामींची आज्ञा मानणे हेच माझे प्रमाण असून यामुळे संसाराचे सर्व ओझे निश्चितच हलके होते. आम्ही एकाग्र चित्ताने ईश्वराकडे लाड करतो, कारण आमचे माता-पिता पांडुरंग ते लाड पुरवण्यास समर्थ आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझी सेवा अशी अनन्यभावाची असून मी माझा सर्व भार देवावर सोपवला आहे.
॥ अभंग ३२२० ॥ अभंग रचना
काय नाहीं माझे अंतरीं वसति । व्यापक हा भूतीं सकळां नांदे ॥१॥
चत्तिासी प्रसाद होईंल चळण । तें चि तें वळण मनासही ॥ध्रु.॥
सर्व शक्ति जीवीं राहिल्या कुंटित । नाहीं केलें होत आपुलें तें ॥२॥
तुका म्हणे दोरी खांब सूत्र्या हातीं । नाचवी नाचती जडें तैसीं ॥३॥
तो व्यापक परमेश्वर सर्व प्राणिमात्रांमध्ये वास करतो, मग तो माझ्या अंतर्यामी का असणार नाही. त्याच्या कृपेने जेव्हा चित्ताला गती मिळते, तसेच वळण मनालाही प्राप्त होते. मानवाच्या स्वतःच्या सर्व शक्ती शेवटी कुंठित होतात, त्याच्या स्वतःच्या कर्तृत्वाने काहीही घडत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, जसे सूत्रधाराच्या हातात दोरी आणि खांब असतो आणि तो जड पुतळ्यांना नाचवतो, तसेच सर्व जीव त्याच्या हाती नाचतात.
॥ अभंग ३२२१ ॥ अभंग रचना
देवाचें निर्माल्य कोण शिवे हातीं । संकल्पासी होती विकल्प ते ॥१॥
वाहिलें देह हें देवा एकसरें । होईंल तें बरें तेणें द्वारें ॥ध्रु.॥
होता भार त्याची निवारली खंती । येथें आतां रिती साटवण ॥२॥
तुका म्हणे इच्छे पावविले कष्ट । म्हणऊनि नष्ट दुरावली ॥३॥
देवावर वाहिलेले निर्माल्य जसे कोणी स्वार्थासाठी हातात घेत नाही, तसे माझे मन आता विषयांपासून अलिप्त झाले आहे. मी माझे हे शरीर पूर्णपणे देवाला अर्पण केले आहे, आता त्याच्याद्वारे जे काही घडेल ते चांगलेच असेल. संसाराचे जे ओझे होते ते आता निघून गेले आहे आणि माझे अंतःकरण पूर्ण निरहंकारी झाले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, वासना किंवा इच्छाच माणसाला कष्ट देते, म्हणून मी ती दुष्ट इच्छा दूर घालवली आहे.
॥ अभंग ३२२२ ॥ अभंग रचना
देव तीर्थ येर दिसे जया ओस । तोचि तया दोष जाणतिया ॥१॥
तया बरें फावे देवा चुकवितां । संचिताची सत्ता अंतराय ॥ध्रु.॥
शुद्धाशुद्धठाव पापुण्यबीज । पाववील दुजे फळभोग ॥२॥
तुका म्हणे विश्वंभराऐसें वर्म । चुकविल्या धर्म अवघे मिथ्या ॥३॥
ज्याला देव आणि तीर्थ व्यर्थ किंवा ओस वाटतात, तो त्याच्या अज्ञानाचा आणि दोषाचाच भाग आहे. देवाला चुकवून स्वतःच्या मनाने वागणे त्यांना सोपे वाटते, पण पूर्वसंचिताचे पाप त्यांच्या प्रगतीत अडथळा आणते. शुद्ध किंवा अशुद्ध अंतःकरण आणि पाप-पुण्याचे बीज त्यानुसारच माणसाला बरे-वाईट फळ भोगावे लागते. तुकाराम महाराज म्हणतात, विश्वाचा सांभाळ करणाऱ्या परमात्म्याला विसरून केलेले इतर सर्व धर्म आणि विधी व्यर्थ आहेत.
॥ अभंग ३२२३ ॥ अभंग रचना
काय करूं सांगतां ही न कळे वर्म । उपस्थित भ्रम उपजवितो ॥१॥
मन आधीं ज्याचें आलें होईंल हातां । तयावरी सत्ता केली चाले ॥ध्रु.॥
अभुकेचे अंगीं चवी ना सवाद । मिथ्या ऐसा वाद दुराग्रह ॥२॥
तुका म्हणे आप राखावें आपणा । संकोचों चि कोणा नये आतां ॥३॥
कितीही सांगितले तरी लोकांना भक्तीचे वर्म समजत नाही, ते उगाच मनात भलतेच भ्रम निर्माण करतात. ज्याचे स्वतःचे मन नियंत्रणात आले आहे, त्याचीच इतर गोष्टींवर सत्ता चालते. भूक नसलेल्या माणसाला जेवणाची चव समजत नाही, तद्वतच भक्तीची आवड नसलेल्याशी वाद घालणे व्यर्थ आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आपण आपले आत्महित सांभाळावे आणि कोणाच्याही संकोचाला बळी पडू नये.
॥ अभंग ३२२४ ॥ अभंग रचना
अमृत अव्हेरें उचळलें जातां । विष आर्त्तभूतां आवश्यक ॥१॥
आदरासी मोल नये लावूं केजें । धीर शुद्धबीजें गोमटा तो ॥ध्रु.॥
खर्‍याचिये अंगीं आपणे चाली । लावणी लाविली काय लागे ॥२॥
तुका म्हणे चाडे करा वेवसाव । आम्हांसी तो वाव धीर आहे ॥३॥
अमृताचा अव्हेर करून जर कोणी ते सांडून देत असेल, तर दुःखी आणि अज्ञानी लोकांना विषच आवडू लागते. आदराला आणि प्रेमाला पैशाचे मोल लावता येत नाही, ज्याचे मन शुद्ध आहे आणि ज्याच्याकडे संयम आहे तोच श्रेष्ठ आहे. जो स्वतः खरा आणि प्रामाणिक आहे, त्याला वेगळ्या समर्थनाची किंवा देखाव्याची गरज नसते. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याला गरज आहे त्याने तो व्यापार करावा, आमच्याकडे तर धैर्याची आणि शांततेचीच जागा आहे.
॥ अभंग ३२२५ ॥ अभंग रचना
अनुभवाचे रस देऊं आर्त्तभूतां । सोडूं चोजवितां पुढें पोतीं ॥१॥
देवाचा प्रसाद रत्नाच्या ओवणी । शोभतील गुणीं आपुलिया ॥ध्रु.॥
आधीं भाव सार शुद्ध ते भूमिका । बीज आणि पिका चिंता नाहीं ॥२॥
तुका म्हणे ज्याचें नाम गुणवंत । तें नाहीं लागत पसरावें ॥३॥
आर्त आणि जिज्ञासू लोकांना आम्ही भक्तीच्या अनुभवाचा रस देऊ आणि त्यांच्यासाठी ज्ञानाची पोथी उघडू. देवाचा हा प्रसाद म्हणजे रत्नांच्या माळेसारखा आहे, जो भक्तांच्या सद्गुणांमुळे अधिक शोभून दिसतो. मनात आधी शुद्ध भाव असावा, अंतःकरण शुद्ध असेल तर भक्तीचे बीज रुजायला आणि पीक यायला वेळ लागत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याचे नाव आणि गुण श्रेष्ठ आहेत, त्याला स्वतःचा प्रसार किंवा प्रसिद्धी करावी लागत नाही.
॥ अभंग ३२२६ ॥ अभंग रचना
काय मज एवढा भार । हे वेव्हार चाळवाया ॥१॥
उकल तो जाणे धणी । मज भोजनीं कारण ॥ध्रु.॥
चिंता ज्याची तया शिरीं । लेंकरीं तें खेळावें ॥२॥
तुका म्हणे सेवट झाल । देव या बोला भोगिता ॥३॥
हा जगाचा संसार चालवण्याचे एवढे मोठे ओझे माझ्यावर कुठे आहे. सर्व गोष्टींचे उकल किंवा व्यवस्थापन मालक पांडुरंग जाणतो, मला तर फक्त त्याच्या प्रसादाचे भोजन करायचे आहे. ज्याची चिंता आहे तो मालक ती सांभाळेल, लहान मुलांनी तर फक्त निश्चिंत होऊन खेळावे. तुकाराम महाराज म्हणतात, शेवटी देवच माझ्या या शब्दांचा स्वीकार करतो आणि आनंद भोगतो.
॥ अभंग ३२२७ ॥ अभंग रचना
न गमे न गमे न गमे हरिविण । न मगे न मगे न मगे मेळवा शाम कोणी गे ॥१॥
तळमळ करी तैसा जीव जळाविण मासा । दिसती दिशा ओसा वो ॥ध्रु.॥
नाठवे भूक तान विकळ जालें मन । घडी जाय प्रमाण जुगा एकी वो ॥२॥
जरी तुम्ही नोळखा सांगतें ऐका । तुकयाबंधूचा सखा जगजीवन ॥३॥
श्रीहरीशिवाय माझे मन कशातही लागत नाही, मला कोणीतरी त्या श्यामसुंदराची भेट घडवून द्या. पाण्याशिवाय तडफडणाऱ्या माशासारखा माझा जीव तडफडत आहे आणि मला सर्व दिशा ओस वाटत आहेत. मला भूक-तहान आठवत नाही, माझे मन व्याकुळ झाले आहे आणि एक एक घडी एका युगासारखी मोठी वाटत आहे. जर तुम्हाला तो ठाऊक नसेल तर ऐका, तो तुकयाचा बंधू आणि संपूर्ण जगाचा प्राण असलेला पांडुरंग आहे.
॥ अभंग ३२२८ ॥ अभंग रचना
विठ्ठला रे तुझे वर्णितां गुणवाद । विठ्ठला रे दग्ध जालीं पापें ॥१॥
विठ्ठला रे तुझें पाहातां श्रीमुख । विठ्ठला रे सुख जालें नयना ॥ध्रु.॥
विठ्ठला रे तुज देतां आलिंगन । विठ्ठला तनमन निवाल्या बाह्या ॥२॥
विठ्ठला रे तुझी ऐकतां कीर्ति । विठ्ठल हे विश्रांति पावले स्मरणें ॥३॥
विठ्ठला रे तुकयाबंधु म्हणे देहभाव । विठ्ठला जीवीं पाव धरितां गेला ॥४॥
हे विठ्ठला, तुझे गुणगान गाताना माझी सर्व पापे जळून भस्म झाली आहेत. हे विठ्ठला, तुझे सुंदर श्रीमुख पाहिल्यावर माझ्या डोळ्यांना असीम सुख मिळाले. हे विठ्ठला, तुला मिठी मारल्यावर माझे तन-मन आणि बाहू शांत झाले. हे विठ्ठला, तुझी कीर्ती ऐकून आणि तुझे स्मरण करून मला खरी विश्रांती मिळाली. तुकयाचा बंधू (कान्हा) म्हणतो, हे विठ्ठला, तुझे चरण हृदयात धरल्यामुळे माझा देहभाव पूर्णपणे नष्ट झाला.
॥ अभंग ३२२९ ॥ अभंग रचना
एकांतीं लोकांतीं करूं गदारोळ । लेश तो ही मळ नाहीं येथें ॥१॥
घ्यावें द्यावें आम्हीं आपुलिया सत्ता । न देखों पुसता दुजा कोणी ॥ध्रु.॥
भांडाराची किली माझे हातीं आहे । पाहिजे तो पाहें वान येथें ॥२॥
तुका म्हणे आम्हां विश्वासाच्या बळें । ठेविलें मोकळें देवें येथें ॥३॥
एकांतात असो वा लोकांमध्ये, आम्ही विठ्ठलनामाचा गजर करू, कारण या भक्तीत जराही दोष किंवा मळ नाही. आमच्या अधिकारात आम्ही भक्तीचे देणे-घेणे करतो, इथे आम्हाला विचारणारा दुसरा कोणीही नाही. नामाच्या तिजोरीची किल्ली माझ्या हातात आहे, ज्याला जे हवे ते प्रेम आणि ज्ञान इथे उपलब्ध आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आमच्या विश्वासाच्या बळावर देवाने आम्हाला इथे पूर्ण स्वातंत्र्य दिले आहे.
॥ अभंग ३२३० ॥ अभंग रचना
स्मराणाचे वेळे । व्हावें सावध न कळे ॥१॥
पडिलों विषयांचे ओढीं । कोणी न दिसेसें काढी ॥ध्रु.॥
भांडवल माझ्यें । वेच जालें भूमी ओझें ॥२॥
तुका म्हणे कळे । तूं चि धावे ऐसें वेळे ॥३॥
देवाचे स्मरण करण्याच्या वेळी सावध कसे राहावे हे मला कळत नाही. मी सांसारिक विषयांच्या मोहात असा अडकलो आहे की यातून बाहेर काढणारा कोणीही दिसत नाही. माझे आयुष्याचे मूळ भांडवल खर्च होऊन गेले आणि माझे शरीर पृथ्वीला ओझे बनले. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, अशा अडचणीच्या वेळी तूच धावून ये आणि मला वाचव.
॥ अभंग ३३३१ ॥ अभंग रचना
पाहा हो देवा कैसे जन । भिन्न भिन्न संचितें ॥१॥
एक नाहीं एका ऐसें । दावी कैसे शुद्ध हीन ॥ध्रु.॥
पंचभूतें एकी रासी । सूत्रें कैसीं खेळवी ॥२॥
तुका म्हणे जे जे जाती । तैसी स्थिति येतसे ॥३॥
हे देवा पाहा, या जगातील लोकांचे संचित कर्म किती वेगवेगळे आहे. कोणीही एकासारखा एक नाही, लोकांच्या गुणधर्मांनुसार ते श्रेष्ठ किंवा हीन दिसतात. पाच महाभूतांचे शरीर सर्वांचे एकसारखेच असताना परमेश्वर सर्वांना निरनिराळ्या सूत्रांनी कसे खेळवतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याची जशी जात किंवा प्रवृत्ती असते, तशीच त्याला अवस्था प्राप्त होते.
॥ अभंग ३२३२ ॥ अभंग रचना
कोणाचिया न पडों छंदा । गोविंदासी आळवूं ॥१॥
बहुतांचीं बहु मतें । अवघे रिते पोकळ ॥ध्रु.॥
घटापटा ढवळी मन । होय सीण न करूं तें ॥२॥
तुका म्हणे पांडुरंग । भरूं भाग आला तो ॥३॥
आपण कोणाच्याही भलत्या नादाला न लागता फक्त गोविंदाचे ध्यान करावे. लोकांची अनेक मते असतात, पण ती सर्व पोकळ आणि व्यर्थ आहेत. शुष्क वादात मन अडकवून उगाच त्रास करून घेण्यात काही अर्थ नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, पांडुरंगाची भक्ती करून जे काही नशिबात येईल त्यातच आनंद मानू.
॥ अभंग ३२३३ ॥ अभंग रचना
एकवेळ करीं या दुःखावेगळें । दुरिताचें जाळें उगवूनि ॥१॥
आठवीन पाय हा माझा नवस । रात्री ही दिवस पांडुरंगा ॥ध्रु.॥
बहु दूरवरी भोगविले भोग । आतां पांडुरंगा सोडवावें ॥२॥
तुका म्हणे काया करीन कुरवंडी । ओंवाळूनि सांडीं मस्तक हें ॥३॥
हे पांडुरंगा, या पापांच्या जाळ्यातून माझी सुटका करून मला या सांसारिक दुःखापासून एकदाचा दूर कर. जर तू मला सोडवलेस तर मी रात्रंदिवस तुझेच चरण आठवीन, हा माझा तुला नवस आहे. मी आजवर खूप वाईट आणि कठीण भोग भोगले आहेत, आता तू मला यातून सोडव. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी माझे शरीर आणि मस्तक तुझ्या चरणांवरून ओवाळून टाकीन.
॥ अभंग ३२३४ ॥ अभंग रचना
आणीक म्यां कोणा यावें काकुळती । कोण कामा येती अंतकाळीं ॥१॥
तूं वो माझी सखी होसी पांडुरंगे । लवकरी ये गे वाट पाहें ॥ध्रु.॥
काया वाचा मनें हें चि काम करीं । पाउलें गोजिरीं चिंतीतसें ॥२॥
तुका म्हणे माझी पुरवीं हे आस । घालीं ब्रम्हरस भोजन हें ॥३॥
मी आता इतर कोणापुढे लाचार होऊ, अंतिम समयी माझ्या मदतीला कोण येणार आहे. हे पांडुरंगे, तूच माझी खरी सखी आहेस, मी तुझी वाट पाहत आहे, तू लवकर धावून ये. काया, वाचा आणि मनाने मी फक्त तुझेच सुंदर चरण चिंतत राहतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझी हीच इच्छा पूर्ण कर आणि मला ब्रह्मानंदाच्या रसाचे भोजन दे.
॥ अभंग ३२३५ ॥ अभंग रचना
हें आम्हां सकळा । तुझ्या नामाचें चि बळ ॥१॥
करूं अमृताचें पान । दुजें नेणों कांहीं आन ॥ध्रु.॥
जयाचा जो भोग । सुख दुःख पीडी रोग ॥२॥
तुका म्हणे देवा । तुझे पायीं माझा हेवा ॥३॥
हे देवा, आम्हा सर्वांना केवळ तुझ्या नामाचेच मोठे बळ आहे. आम्ही तुझ्या नामरूपी अमृताचे प्राशन करू, आम्हाला इतर कोणतीही गोष्ट ठाऊक नाही. ज्याच्या नशिबात जे सुख, दुःख किंवा रोग असतील ते तो भोगील. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, माझी सर्व आस आणि प्रेम फक्त तुझ्या चरणांशीच आहे.
॥ अभंग ३२३६ ॥ अभंग रचना
आर्त माझ्या बहु पोटीं । व्हावीं भेटी पायांशी ॥१॥
यासी तुम्ही कृपावंता । माझी चिंता असों द्या ॥ध्रु.॥
तळमळ करी चित्त । अखंडित वियोगें ॥२॥
तुका म्हणे पंढरिनाथा । जाणें वेथा अंतरिंची ॥३॥
माझ्या मनात तुझ्या चरणांची भेट घेण्याची खूप तीव्र इच्छा आहे. हे कृपावंता देवा, तुम्हाला माझी थोडी तरी काळजी असो. तुमच्या वियोगामुळे माझे चित्त अखंड तळमळत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पंढरीनाथा, माझ्या अंतःकरणातील ही व्यथा तू नक्कीच जाणतोस.
॥ अभंग ३२३७ ॥ अभंग रचना
बहु जन्मांतरें फेरे । केले येरे सोडवीं ॥१॥
आळवितों करुणाकरे । विश्वंभरे दयाळे ॥ध्रु.॥
वाहवतों मायापुरीं । येथें करीं कुढावा ॥२॥
तुका म्हणे दुजा कोण । ऐसा सीण निवारी ॥३॥
अनेक जन्मांचे फेरे मी आजवर भोगले आहेत, आता या येण्या-जाण्याच्या चक्रातून मला सोडव. हे करुणाकरा, दयाळू विश्वंभरा, मी अत्यंत भावूक होऊन तुला आळवत आहे. मी या मायेच्या नगरीत वाहून जात आहे, मला इथे तुझा आधार दे. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुझ्याशिवाय असा दुसरा कोण आहे जो माझा हा संसारताप दूर करेल.
॥ अभंग ३२३८ ॥ अभंग रचना
कराल तें काय नव्हे जी विठ्ठला । चत्ति द्यावें बोला बोबडिया ॥१॥
सोडवूनि घ्यावें काळचक्रा हातीं । बहुत विपत्ती भोगविल्या ॥ध्रु.॥
ज्यालें जेऊं नेदी मारिलें चि मरो । प्रारब्धा उरो मागुतालीं ॥२॥
तुका म्हणे दुजा खुंटला उपाय । म्हणऊनि पाय आठविले ॥३॥
हे विठ्ठला, तू ठरवलेस तर काय शक्य नाही, तू फक्त माझ्या या बोबड्या बोलांकडे लक्ष दे. मला या जन्म-मृत्यूच्या काळचक्रातून सोडव, मी आजवर खूप संकटे भोगली आहेत. जो जगला आहे त्याला पोटभर जेवू दे आणि जो मरतो आहे त्याला मरू दे, पूर्वसंचित मागे उरू नये. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझे इतर सर्व उपाय संपले आहेत, म्हणूनच मी तुझ्या चरणांचे स्मरण केले आहे.
॥ अभंग ३२३९ ॥ अभंग रचना
डौरलों भक्तिसुखें । सेवूं अमृत हें मुखें ॥१॥
संतसंगें सारूं काळ । प्रेमसुखाचा कल्लोळ ॥ध्रु.॥
ब्रम्हादिकांसी सुराणी । तो हा आनंद मेदिनी ॥२॥
नाहीं वैकुंठींचा पांग । धांवे कथे पांडुरंग ॥३॥
मुक्त व्हावें काशासाठीं । कैची येणें रसें भेटी ॥४॥
तुका म्हणे गोड । हें चि पुरे माझें कोड ॥५॥
आम्ही भक्तीच्या सुखात दंग झालो आहोत आणि मुखाने हरिनामामृत सेवत आहोत. संतांच्या संगतीत प्रेमसुखाच्या आनंदात आमचा काळ घालवत आहोत. जो आनंद ब्रह्मादिकांनाही मिळणे कठीण आहे, तो आनंद या पृथ्वीवर भक्तांना मिळत आहे. आम्हाला वैकुंठाचीही पर्वा नाही, कारण हरिकथेच्या ठिकाणी पांडुरंग स्वतः धावून येतो. भक्तीचा हा रस सोडून उगीच कशाला मुक्त व्हायचे. तुकाराम महाराज म्हणतात, भक्तीची ही गोडीच माझे सर्व कोड कौतुकाने पुरवणारी आहे.
॥ अभंग ३२४० ॥ अभंग रचना
फोडिलें भांडार । माप घेऊनियां खरें ॥१॥
केली हरिनामाची वरो । मागितलें आतां सरो ॥ध्रु.॥
देशांत सुकाळ । जाला हारपला काळ ॥२॥
घ्यावें धणीवरी । तुका म्हणे लाहान थोरीं ॥३॥
संतांनी हरिनामाचे भांडार उघडले आहे आणि खऱ्या मापाने ते सर्वांना वाटत आहेत. त्यांनी हरिनामाची खैरात केली असून सर्वांची मागणी पूर्ण केली आहे. यामुळे सर्वत्र भक्तीचा सुकाळ झाला आहे आणि दुष्काळ किंवा काळाचे भय नष्ट झाले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, लहानांपासून मोठ्यांपर्यंत सर्वांनी हे हरिनामामृत तृप्त होईपर्यंत घ्यावे.
॥ अभंग ३२४१ ॥ अभंग रचना
आनंदाचे डोहीं आनंदतरंग । आनंद चि अंग आनंदाचें ॥१॥
काय सांगों जालें कांहीचियाबाही । पुढें चाली नाहीं आवडीनें ॥ध्रु.॥
गर्भाचे आवडी मातेचा डोहळा । तेथींचा जिव्हाळा तेथें बिंबे ॥२॥
तुका म्हणे तैसा ओतलासे ठसा । अनुभव सरिसा मुखा आला ॥३॥
आनंदाच्या डोहात आनंदाच्याच लाटा उसळत आहेत आणि संपूर्ण शरीरच आनंदमय झाले आहे. मला काय झाले आहे हे मी कसे सांगू, भक्तीच्या आवडीमुळे माझी बुद्धी पुढे सरकत नाही तिथेच स्थिरावली आहे. जशी पोटातील बाळाच्या आवडीमुळे आईला डोहाळे लागतात आणि तो जिव्हाळा तिच्यावर बिंबतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, तसाच ईश्वराचा ठसा माझ्या अंतर्यामी उमटला असून तोच अनुभव माझ्या मुखातून बाहेर पडत आहे.
॥ अभंग ३२४२ ॥ अभंग रचना
म्हणऊनि धरिले पाय । अवो माय विठ्ठले ॥१॥
आपुलें चि करूनि घ्यावें । आश्वासावें आम्हास ॥ध्रु.॥
वाढली ते तळमळ चिंता । शम आतां करावी ॥२॥
तुका म्हणे जीवीं वसे । मज नसे वेगळी ॥३॥
हे माझे विठ्ठल माऊली, म्हणूनच मी तुझे चरण घट्ट धरून ठेवले आहेत. तू मला आपलेसे करून घे आणि मला धीर दे. माझी सांसारिक तळमळ आणि चिंता खूप वाढली आहे, ती आता तू शांत कर. तुकाराम महाराज म्हणतात, तू माझ्या प्राणात वास करतेस, मला तुझ्याशिवाय वेगळे अस्तित्वच नाही.
॥ अभंग ३२४३ ॥ अभंग रचना
कल्याण या आशीर्वादें । जाती द्वंद्वें नासोनि ॥१॥
आश्वासिलें नारायणें । प्रेमदानें अंतरिंच्या ॥ध्रु.॥
गेली निवारोनि आतां । सकळ चिंता यावरि ॥२॥
तुका म्हणे गातां गीत । आलें हित सामोरें ॥३॥
संतांच्या कल्याणाच्या आशीर्वादामुळे सर्व सुख-दुःखाची द्वंद्त्वे नष्ट होऊन जातात. नारायणाने स्वतः अंतःकरणातून प्रेमाचे दान देऊन मला धीर दिला आहे. त्यामुळे आता यापुढची माझी सर्व चिंता पूर्णपणे दूर झाली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, भगवंताचे गुणगान गाता गाता माझे परम हित माझ्या समोर आले आहे.
॥ अभंग ३२४४ ॥ अभंग रचना
हरिनामवेली पावली विस्तार । फळीं पुष्पीं भार बोल्हावला ॥१॥
तेथें माझ्या मना होई पक्षिराज । साधावया काज तृप्तीचें या ॥ध्रु.॥
मुळऴिचया बीजें दाखविली गोडी । लवकर चि जोडी जालियाची ॥२॥
तुका म्हणे क्षणक्षणां जातो काळ । गोडी ते रसाळ अंतरेल ॥३॥
हरिनामाची वेल खूप विस्तारली असून ती फळांनी आणि फुलांनी बहरली आहे. हे माझ्या मना, तू पक्षिराज गरुड बनवून तिथे जा आणि आत्मतृप्तीचे कार्य साधून घे. मूळ बीजानेच आपली गोडी दाखवली आहे आणि लवकरच मोठा लाभ झाला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, काळ क्षणोक्षणी निघून जात आहे, उशीर केलास तर ही रसाळ गोडी मुकेल.
॥ अभंग ३२४५ ॥ अभंग रचना
बरवें ऐसें आलें मना । नारायणा या काळें ॥१॥
देव आम्हा प्राणसखा । जालें दुःखा खंडण ॥ध्रु.॥
जन्मांतरिंच्या पुण्यरासी । होत्या त्यांसी फळ आलें ॥२॥
तुका म्हणे निजठेवा । होईंल हेवा लाधलों ॥३॥
हे नारायणा, या वेळी माझ्या मनात अगदी योग्य विचार आला आहे. परमेश्वर माझा प्राणसखा झाला आहे आणि माझ्या सर्व दुःखांचा शेवट झाला आहे. पूर्वजन्मीच्या पुण्याचा जो साठा होता, त्याला आज खरे फळ आले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला माझा निजठेवा मिळाला आहे, ज्याचा इतर सर्वजण हेवा करतील.
॥ अभंग ३२४६ ॥ अभंग रचना
जरि हे आड यती लाज । कैसें काज साधतें ॥१॥
कारण केलें उठाउठी । पायीं मिठी घातली ॥ध्रु.॥
समपिऩला जीव भाव । धरिला भाव अखंड ॥२॥
तुका म्हणे आड कांहीं । काळ नाहीं घातला ॥३॥
जर मध्ये लोकलाज आड आली असती, तर माझे परमार्थिक कार्य कसे साधले असते. म्हणूनच मी तत्काळ देवाच्या चरणांना घट्ट मिठी मारली. मी माझा जीव आणि भाव देवाला अर्पण केला आणि अखंड भक्तीचा भाव धरला. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी भक्तीच्या मार्गात वेळ किंवा काळ मध्ये येऊ दिला नाही.
॥ अभंग ३२४७ ॥ अभंग रचना
पात्र शुद्ध चत्ति गोही । न लगे कांहीं सांगणें ॥१॥
शूर तरी सत्य चि व्हावें । साटी जीवें करूनि ॥ध्रु.॥
अमुप च सुखमान । स्वामी जन मानावें ॥२॥
तुका म्हणे जैसी वाणी । तैसे मनीं परिपाक ॥३॥
अंतःकरण शुद्ध असेल आणि चित्त साक्षीदार असेल, तर वेगळे काही सांगण्याची गरज पडत नाही. शूर माणसाने स्वतःच्या जिवावर उदार होऊन सत्याचा मार्ग स्वीकारला पाहिजे. ईश्वराला आपला स्वामी मानण्यातच असीम सुख आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, जशी माणसाची वाणी असते, तसेच त्याच्या मनात विचार आणि परिपाक असतात.
॥ अभंग ३२४८ ॥ अभंग रचना
प्रगटलें ज्ञान । नारायण भूतीं तें ॥१॥
अनुभव च घेऊं व्हावा । विनंती देवा करूनियां ॥ध्रु.॥
देखोवेखीं वदे वाणी । पडिल्या कानीं प्रमाणें ॥२॥
तुका म्हणे योगक्षेम । घडे तें वर्म साधावें ॥३॥
सर्व प्राण्यांच्या ठायी नारायण भरलेला आहे, हे ज्ञान आता प्रकट झाले आहे. देवाला विनंती करून याचा प्रत्यक्ष अनुभव घेतला पाहिजे. जे प्रत्यक्ष पाहिले आहे तेच वाणी वदते आणि जे कानांवर पडते ते प्रमाण मानले जाते. तुकाराम महाराज म्हणतात, भगवंत आपला योगक्षेम चालवतो, हेच मूळ मर्म साध्य केले पाहिजे.
॥ अभंग ३२४९ ॥ अभंग रचना
मुख्य आधीं विषयत्याग । विधिभाग पाळणें ॥१॥
मन पावे समाधान । हें चि दान देवाचें ॥ध्रु.॥
उदासीन वृत्ति देहीं । चाड नाहीं पाळणें ॥२॥
तुका म्हणे नाहीं भय । सम सोय विषमाची ॥३॥
परमार्थात सर्वात आधी विषयांचा त्याग करणे आणि धर्माचे नियम पाळणे आवश्यक आहे. यामुळे मनाला जे समाधान मिळते, तेच देवाचे खरे कृपादान आहे. शरीराविषयी उदासीन वृत्ती असावी, सुखाची कोणतीही हाव नसावी. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा माणसाला कसलेही भय राहत नाही, त्याला अनुकूल आणि प्रतिकूल परिस्थिती एकसारखीच वाटते.
॥ अभंग ३२५० ॥ अभंग रचना
आतां हें चि सार हें चि सार । मूळबीज रे आइका ॥१॥
आवडीनें आवडी उरे । जें ज्या झुरे तें त्यासी ॥ध्रु.॥
प्रेमाचिया सूत्रदोरी । नाहीं उरी उरवी ॥२॥
तुका म्हणे चिंतन बरें । आहे खरें ख†यापें ॥३॥
आता हेच सर्व गोष्टींचे सार आणि मूळ बीज आहे ते ऐका. ज्या गोष्टीची आवड धरली जाते, तीच गोष्ट माणसाला प्राप्त होते आणि तो त्यासाठीच झुरतो. प्रेमाच्या दोरीने बांधले गेले की द्वैतभाव जराही उरत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, ईश्वराचे चिंतन करणे हेच खरे श्रेष्ठ आणि सत्य आहे.
॥ अभंग ३२५१ ॥ अभंग रचना
केला तैसा अंगीकार । माझा भार चालवीं ॥१॥
होऊं अंतराय बुद्धी । कृपानिधी नेदावी ॥ध्रु.॥
आम्ही तरी जड जीव । कैंचा भाव पुरता ॥२॥
अनन्यभावें घ्यावी सेवा । आम्हां देवा घडेसी ॥३॥
तुम्हीं आम्ही शरणागतें । कृपावंतें रक्षीजे ॥४॥
तुका म्हणे भाकुं कींव । असों जीव जड आम्ही ॥५॥
हे देवा, तू जसा माझा स्वीकार केला आहेस, तसा माझा संपूर्ण भार तूच चालव. माझ्या बुद्धीत कोणताही अडथळा किंवा दोष निर्माण होऊ देऊ नकोस. आम्ही तर अज्ञानी जीव आहोत, आमच्याकडे परिपूर्ण भाव कुठून असणार. हे देवा, आमच्याकडून घडेल तशी अनन्यभावाची सेवा तू स्वीकारून घे. आम्ही तुला शरण आलो आहोत, तू कृपावंत होऊन आमचे रक्षण कर. तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही अज्ञानी जीव आहोत, म्हणून तुझ्याकडे करुणेची याचना करतो.
॥ अभंग ३२५२ ॥ अभंग रचना
सोसें बहुगर्भवासीं । मेलों असों उपवासीं । नाहीं सखीं ऐसीं । तेथें कोणी भेटलीं ॥१॥
करीं करीं रे स्वहित । देह तंव हे अनित्य । नाहीं दिलें चित्त । सोडवूं मोहापासोनि ॥ध्रु.॥
पाळी तोंडीचिया घांसें । तें चि होय अनारिसें । ज्या नव्हे ऐसें । खेदी परि सोडवीना ॥२॥
तुका म्हणे धनमानें । माझ्या बाटलों मीपणें । नाहीं दिला जनें । देखों लाभें हा लाभ ॥३॥
अति हाव धरल्यामुळे मी अनेकदा गर्भवासात जन्मलो आणि कष्टाने मरण पावलो, तिथे मला सुख देणारे कोणीही भेटले नाही. अरे मानवा, स्वतःचे आत्महित करून घे, कारण हे शरीर अनित्य आणि क्षणभंगुर आहे, तू मोहापासून सुटण्यासाठी चित्त लावले नाहीस. ज्या कुटुंबाला तू तोंडातील घास देऊन पाळतोस, तेच पुढे तुझ्याविरुद्ध जातात आणि तुझा संसारातील त्रास दूर करत नाहीत. तुकाराम महाराज म्हणतात, धन, मान आणि अहंकाराने मी भ्रष्ट झालो, लोकांनी मला खरा परमार्थिक लाभ पाहू दिला नाही.
॥ अभंग ३२५३ ॥ अभंग रचना
इच्छिती तयांसी व्हावें जी अरूप । आम्हांसी स्वरूपस्थिती चाड ॥१॥
आतां नव्हे माझा भाव अनारिसा । पाउलांनी इच्छा गोवियेली ॥ध्रु.॥
लेंकरासी कोठें जाणत्याची परी । करूं येते दुरी धरावया ॥२॥
लागली न सुटे नामाची आवडी । माझी भावजोडी भंगूं नका ॥३॥
घेसील वेढे मुक्तीच्या अभिळासें । चाळवीं जा पिसे ब्रम्हज्ञानी ॥४॥
तुका म्हणे माझा कोठें भक्तिरस । पाडावया ओस चाळविसी ॥५॥
जे ज्ञानी निराकार ईश्वराची इच्छा करतात त्यांना ते रूप मिळो, पण आम्हाला देवाचे सगुण रूप पाहण्याचीच आवड आहे. आता माझा भाव बदलू शकत नाही, पांडुरंगाच्या चरणांनी माझी सर्व इच्छा बांधून ठेवली आहे. लहान बाळाला मोठ्या माणसांसारखा विचार करता येत नाही, ते आईला सोडून दूर जाऊ शकत नाही. मला हरिनामाची अशी आवड लागली आहे ती सुटत नाही, माझी ही भक्तीची जोडी मोडू नका. मुक्तीच्या आशेने भ्रमित होणाऱ्या ब्रह्मज्ञान्यांना जाऊन भुलव. तुकाराम महाराज म्हणतात, तू माझ्या भक्तीचा रस नष्ट करण्यासाठी मला कशाला भुलवतोस.
॥ अभंग ३२५४ ॥ अभंग रचना
आम्हां भाविकांची जाती । एकविध जी श्रीपती । अळंकारयुक्ति । सरों शके चि ना ॥१॥
जाणें माउली त्या खुणा । क्षोभ उपजों नेदी मना । शांतवूनि स्तना । लावीं अवो कृपाळे ॥ध्रु.॥
तुज अवघे होऊं येते । मज वाटों नये चित्त । उपासने परतें । नये कांहीं आवडों ॥२॥
करूं रूपाची कल्पना । मुखीं नाम उच्चारणा । तुका म्हणे जना । जल स्थल देखतां ॥३॥
हे श्रीपती, आम्हा भाविकांची जात एकनिष्ठ आहे, आम्हाला कोणत्याही बाह्य अलंकारांची किंवा युक्तीची गरज पडत नाही. आई जशी बाळाच्या गरजा जाणते आणि त्याला रागवू न देता शांत करून छातीशी लावते, तशीच तू आमची माऊली आहेस. तुला सर्व काही करता येते, पण माझ्या चित्तात तुझ्या भक्तीशिवाय दुसरी कोणतीही गोष्ट आवडू नये. तुकाराम महाराज म्हणतात, जल आणि थल सर्वत्र तुझेच रूप पाहून मुखाने तुझेच नाम उच्चारत राहावे.
॥ अभंग ३२५५ ॥ अभंग रचना
ज्यावें हीनपणें । कासयाच्या प्रयोजनें ॥१॥
प्रारब्धीं संसार । बरी हिमतीची थार ॥ध्रु.॥
होणार ते कांहीं । येथें अवकळा नाहीं ॥२॥
तुका म्हणे देवें । कृपा केलिया बरवें ॥३॥
अत्यंत लाचार आणि हीन होऊन जगण्यात काय अर्थ आहे. पूर्वसंचितानुसार संसार तर चालणारच आहे, पण माणसाने धैर्याने आणि हिमतीने उभे राहिले पाहिजे. जे घडायचे ते घडणारच आहे, त्यात मानहानी मानण्याचे कारण नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाने कृपा केली तर सर्व काही चांगलेच होईल.
॥ अभंग ३२५६ ॥ अभंग रचना
किती रांडवडे । घालूनि व्हाल रे बापुडे । संसाराचे भिडे । कासावीस जालेती ॥१॥
माझ्या स्वामी शरण रिघा । कृपाळुवा पांडुरंगा । ठेवी अंगसंगा । विश्वासियां जवळी ॥ध्रु.॥
कांहीं न मागतां भलें । होईंल तें चि काम केलें । नसावें आथिलें । कांहीं एका संकल्पें ॥२॥
तुका म्हणे भाव । पाववील ठायाठाव । एकविध जीव । ठेविलिया सेवेसी ॥३॥
संसाराच्या व्यापाने कासावीस होऊन तुम्ही किती काळ लाचार आणि बापुडे होऊन जगणार आहात. तुम्ही माझे स्वामी असलेल्या कृपाळू पांडुरंगाला शरण जा, तो विश्वासू भक्तांना नेहमी आपल्या जवळ ठेवतो. काहीही न मागता जे घडेल तेच चांगले मानणे योग्य आहे, मनात कोणताही स्वार्थी संकल्प ठेवू नये. तुकाराम महाराज म्हणतात, मनापासून केलेली एकनिष्ठ सेवा भक्ताला योग्य स्थानी पोहोचवते.
॥ अभंग ३२५७ ॥ अभंग रचना
बाप करी जोडी लेंकराचे ओढी । आपुली करवंडी वाळवूनी ॥१॥
एकाएकीं केलों मिरासीचा धनी । कडिये वागवूनी भार खांदीं ॥ध्रु.॥
लेवऊनी पाहे डोळा अळंकार । ठेवा दावी थोर करूनियां ॥२॥
तुका म्हणे नेदी गांजूं आणिकांसी । उदार जीवासी आपुलिया ॥३॥
आई-बाप स्वतःचे शरीर वाळवून कष्टाने मुलांसाठी कमाई करतात. तद्वतच देवाने मला स्वतःच्या खांद्यावर उचलून घेऊन परमार्थाच्या मिरासदारीचा धनी बनवले आहे. तो स्वतः मला भक्तीचे अलंकार लेवतो आणि मोठा गुह्य ठेवा दाखवतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, देव आपल्या भक्तांना इतरांकडून त्रास होऊ देत नाही, तो स्वतःच्या भक्तांसाठी अत्यंत उदार आहे.
॥ अभंग ३२५८ ॥ अभंग रचना
या रे हरिदासानो जिंकों कळिकाळा । आमुचिया बळा पुढें किती बापुडें ॥१॥
रंग सुरंग घमंडी नाना छंदें । हास्यविनोदें मनाचिये आवडी ॥ध्रु.॥
येणें तेणें प्रकारें बहुतां सुख जोडे । पूजन तें घडे नारायणा अंतरीं ॥२॥
वांकड्या माना बोल बोलावे आर्ष । येईंल तो त्यांस छंद पढीयें गोविंदा ॥३॥
आपुलालें आवडी एकापुढें एक नटा । नाहीं थोर मोठा लहान या प्रसंगी ॥४॥
तुका म्हणे येथें प्रेम भंगूं नये कोणीं । देव भक्त दोन्ही निवडितां पातक ॥५॥
या हे हरिदासांनो, आपण सर्वांनी मिळून या कळिकाळाला जिंकूया, आमच्या भक्तीच्या बळापुढे हा काळ अगदी बापुडा आहे. विविध रंगांत, आनंदाने आणि हास्यविनोदाने मनाच्या आवडीनुसार कीर्तन करूया. अशा सर्व प्रकारांनी असीम सुख मिळते आणि अंतःकरणात नारायणाचे पूजन घडते. बोबड्या बोलांनी किंवा साध्या भाषेत जसे सुचेल तसे गावे, गोविंदाला भक्तांचा तोच भाव आवडतो. या प्रसंगी लहान-मोठा असा भेद न ठेवता सर्वांनी आपापल्या आवडीने नटावे आणि गावे. तुकाराम महाराज म्हणतात, इथे कोणीही प्रेमाचा भंग करू नये, कारण देव आणि भक्त यांच्यात भेद करणे हे पाप आहे.
॥ अभंग ३२५९ ॥ अभंग रचना
अवघा च अन्यायी । तेथें एकल्याचें काईं ॥१॥
आतां अवघें एकवेळें । जळोनि सरो तें निराळें ॥ध्रु.॥
काय माझें खरें । एवढें च राखों बरें ॥२॥
तुका म्हणे आतां । परिहार न लगे चित्ता ॥३॥
जेव्हा सर्व जगच दोषांनी भरलेले आहे, तिथे एका माणसाच्या दोषाचे काय सांगणार. आता हे सर्व दोष आणि पाप एकदाचे जळून भस्म होऊ दे. माझे जे मूळ सत्य स्वरूप आहे, तेवढेच मी जपून ठेवणे योग्य आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता माझ्या चित्ताला कोणताही खुलासा किंवा स्पष्टीकरण देण्याची गरज राहिलेली नाही.
॥ अभंग ३२६० ॥ अभंग रचना
काय वृंदावन मोहियेलें गुळें । काय जिरें काळें उपचारिलें ॥१॥
तैसी अधमाची जाती च अधम । उपदेश श्रम करावा तो ॥ध्रु.॥
न कळे विंचासी कुरवाळिलें अंग । आपले ते रंग दावीतसे ॥२॥
तुका म्हणे नये पाकासी दगड । शूकरासी गोड जैसी विष्ठा ॥३॥
वृंदावनाची (इंद्रवार्गुणाची) फळे गुळात घोळली तरी गोड होत नाहीत, किंवा काळे जिरे संस्कार केले तरी आपला कडवटपणा सोडत नाही. तशीच दुष्ट माणसाची प्रवृत्ती अधम असते, त्याला दिलेला उपदेश हा व्यर्थ श्रम आहे. विंचवाला कितीही प्रेमाने कुरवाळले तरी तो आपला डंख मारण्याचा स्वभाव सोडत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, दगड कितीही शिजवला तरी मऊ होत नाही, आणि डुकराला विष्ठेचीच गोडी वाटते.
॥ अभंग ३२६१ ॥ अभंग रचना
स्तवूनियां नरा । केला आयुष्याचा मातेरा ॥१॥
नारायणचिया लोपें । घडलीं अवघीं चि पापें ॥ध्रु.॥
जीव ज्याचें दान । त्याचा खंडूनियां मान ॥२॥
तुका म्हणे वाणी । आइके त्या दोष कानीं ॥३॥
केवळ नश्वर माणसांची स्तुती करून लोकांनी आपल्या आयुष्याची माती केली आहे. ईश्वराला विसरल्यामुळेच सर्व प्रकारची पापे घडली आहेत. ज्या देवाने हा जीव दान दिला आहे, त्याचा मानभंग करून माणसांची स्तुती करणे हे अयोग्य आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशी नराची स्तुती करणारी वाणी आणि ती कानाने ऐकणारा, दोघेही दोषाचे भागीदार होतात.
॥ अभंग ३२६२ ॥ अभंग रचना
संतां नाहीं मान । देव मानी मुसलमान ॥१॥
ऐसे पोटाचे मारिले । देवा आशा विटंबिले ॥ध्रु.॥
घाली लोटांगण । वंदी नीचाचे चरण ॥२॥
तुका म्हणे धर्म । न कळे माजल्याचा भ्रम ॥३॥
दुष्ट लोक खऱ्या संतांचा मान करत नाहीत, पण स्वार्थासाठी इतरांना देव मानतात. असे पोटासाठी लाचार झालेले लोक आशेपोटी स्वतःची विटंबना करून घेतात. ते स्वार्थासाठी नीच लोकांच्या पाया पडतात आणि लोटांगण घालतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, मदाने आंधळ्या झालेल्या या लोकांना खरा धर्म आणि मर्म समजत नाही.
॥ अभंग ३२६३ ॥ अभंग रचना
अवो कृपावंता । होई बुद्धीचा ये दाता ॥१॥
जेणें पाविजे उद्धार । होय तुझे पायीं थार ॥ध्रु.॥
वदवीं हे वाचा । भाव पांडुरंगीं साचा ॥२॥
तुका म्हणे देवा । माझे अंतर वसवा ॥३॥
हे कृपावंता देवा, तू मला सद्बुद्धी देणारा हो. ज्या बुद्धीमुळे माझा उद्धार होईल आणि तुझ्या चरणांपाशी मला स्थान मिळेल. माझ्या वाणीतून नेहमी तुझेच गुणगान वदवून घे आणि पांडुरंगाच्या ठायी माझा खरा भाव असू दे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, तू माझ्या अंतःकरणात नेहमी निवास कर.
॥ अभंग ३२६४ ॥ अभंग रचना
नाहीं म्या वंचिला मंत्र कोणापाशीं । राहिलों जीवासीं धरूनि तो ॥१॥
विटेवरी भाव ठेवियेलें मन । पाउलें समान चिंतीतसें ॥ध्रु.॥
पावविला पार धरिला विश्वास । घालूनियां कास बळकट ॥२॥
तुका म्हणे मागें पावले उद्धार । तिहीं हा आधार ठेविलासे ॥३॥
मी कोणाकडूनही गुप्त मंत्र घेतलेला नाही किंवा कोणाला फसवलेले नाही, मी फक्त ईश्वराचे नाव जिवापाड जपले आहे. विटेवर उभ्या असलेल्या पांडुरंगावर मन स्थिर करून त्याच्या समान चरणांचे चिंतन करतो. नामस्मरणावर दृढ विश्वास ठेवून मी या संसाराचा पार गाठला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, पूर्वी ज्या संतांचा उद्धार झाला, त्यांनीही हाच नामस्मरणाचा आधार जगासाठी ठेवला आहे.
॥ अभंग ३२६५ ॥ अभंग रचना
चंचळीं चंचळ निश्चळीं निश्चळ । वाजवी खळाळ उदकासी ॥१॥
सोपें वर्म परि मन नाहीं हातीं । हा हा भूत चित्ती भ्रम गाढा ॥ध्रु.॥
रविबिंब नाहीं तुटत उदका । छायेची ते नका सरी धरूं ॥२॥
तुका म्हणे भय धरी रज्जूसाटीं । नाहीं साच पोटीं कळलें तों ॥३॥
पाणी चंचल असले की सूर्यप्रतिबिंब हलते आणि पाणी स्थिर असले की प्रतिबिंब स्थिर राहते. हे भक्तीचे वर्म सोपे आहे, पण मन ताब्यात नसल्यामुळे चित्तात अज्ञानाचा मोठा भ्रम निर्माण होतो. पाण्यातील सूर्याचे प्रतिबिंब हे मूळ सूर्यापासून वेगळे नसते, तसाच जीव आणि शिव यांचा संबंध आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, दोरीला साप समजून माणूस जसा घाबरतो, तसाच सत्याचे ज्ञान नसल्यामुळे संसारभय वाटतो.
॥ अभंग ३२६६ ॥ अभंग रचना
आवडी येते कळों । गुणें चिन्हें उमटती ॥१॥
पोटीचें ओठीं उभें राहे । चत्ति साहे मनासी ॥ध्रु.॥
डाहोळे याची भूक गर्भा । ताटीं प्रभा प्रतिबिंबे ॥२॥
तुका म्हणे मानोन घ्यावें । वाटे खावें वाटतें ॥३॥
मनातील आवड ही बाह्य गुणांवरून आणि लक्षणांवरून आपोआप कळून येते. जे मनात दडलेले असते तेच ओठांवर येते आणि चित्त मनाची साक्ष देते. गर्भवती स्त्रीचे डोहाळे हे तिच्या गर्भाच्या भुकेचे लक्षण असतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, अंतःकरणातील भाव ओळखून त्याचा स्वीकार केला पाहिजे.
॥ अभंग ३२६७ ॥ अभंग रचना
काय ऐसी वेळ । वोडवली अमंगळ ॥१॥
आजि दुखवलें मन । कथाकाळीं जाला सीण ॥ध्रु.॥
पापाचिया गुणें । त्यांचिया वेळे दर्षणें ॥२॥
तुका म्हणे कानीं । घालूं आले दुष्टवाणी ॥३॥
आज कशी अमंगल वेळ ओढवली आहे की हरिकथेच्या वेळी माझे मन दुखावले गेले आणि मला त्रास झाला. लोकांच्या पापवृत्तीमुळे आणि वाईट प्रसंगी त्यांच्या दर्शनामुळे असा त्रास होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, काही लोक हरिकथेत येऊन वाईट विचार आणि दुष्ट बोल कानावर घालतात.
॥ अभंग ३२६८ ॥ अभंग रचना
किती वेळां जन्मा यावें । नित्य व्हावें फजीत ॥१॥
म्हणऊनि जीव भ्याला । शरण गेला विठोबासी ॥ध्रु.॥
प्रारब्ध पाठी गाढें । न सरें पुढें चालत ॥२॥
तुका म्हणे रोकडीं हे । होती पाहें फजीती ॥३॥
किती वेळा जन्माला यावे आणि नित्य संसारात फजित व्हावे. म्हणूनच माझा जीव या जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्याला भ्याला आहे आणि पांडुरंगाला शरण गेला आहे. पूर्वकर्मांचे कठीण ओझे पाठीशी असल्यामुळे परमार्थात पुढे चालणे कठीण होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, ईश्वराला शरण न गेल्यास संसारात रोखठोक फजितीच होते.
॥ अभंग ३२६९ ॥ अभंग रचना
होतों सांपडलों वेठी । जातां भेटी संसारा ॥१॥
तों या वाटे कृपा केली । भेटी जाली विठोबासी ॥ध्रु.॥
होता भार माथां माझे । बहु ओझें अमुप ॥२॥
तुका म्हणे केली चिंता । कोण दाता भेटेल ॥३॥
मी संसाराच्या वेठबिगारीत आणि मोहात पूर्णपणे अडकलो होतो. पण सुदैवाने संतांच्या कृपाप्रसादाने मला वाटेत विठोबाची भेट झाली. माझ्या डोक्यावर संसाराचे खूप मोठे आणि असह्य ओझे होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला सतत चिंता होती की या ओझ्यातून सोडवणारा कोणता दाता भेटेल, तो दाता मला विठ्ठलरूपाने भेटला. ॥ अभंग ३२७० ॥ भुंकुनियां सुनें लागे हस्तीपाठी । होऊनि हिंपुटी दुःख पावे ॥१॥ काय त्या मशकें तयाचें करावें । आपुल्या स्वभावें पीडतसे ॥ध्रु.॥ मातलें बोकड विटवी पंचानना । घेतलें मरणा धरणें तें ॥२॥ तुका म्हणे संतां पीडितील खळ । घेती तोंड काळें करूनियां ॥३॥
॥ अभंग ३२७१ ॥ अभंग रचना
जा रे तुम्ही पंढरपुरा । तो सोयरा दीनांचा ॥१॥
गुण दोष नाणी मना । करी आपणासारिखें ॥ध्रु.॥
उभारोनि उभा कर । भवपार उतराया ॥२॥
तुका म्हणे तांतड मोठी । जाली भेटी उदंड ॥३॥
तुम्ही सर्वजण पंढरपूरला जा, तो पंढरीनाथ अनाथांचा आणि दीनांचा खरा सोयरा आहे. तो भक्तांचे गुण-दोष मनात न आणता सर्वांना स्वतःसारखे करून घेतो. संसारातून पार करण्यासाठी तो हात उभारून विटेवर उभा आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला पंढरीची मोठी घाई लागली होती आणि तिथे देवाशी उदंड भेट झाली.
॥ अभंग ३२७२ ॥ अभंग रचना
गर्जत जावें नामावळी । प्रेमें टाळी वाहोनि ॥१॥
येणें सुखें पुढती धांवे । भेटी सवें गोपाळा ॥ध्रु.॥
लोटांगण घाला तळीं । वंदा धुळी संतांची ॥२॥
तुका म्हणे विठ्ठल लाहो । ऐसा बाहो उभारा ॥३॥
प्रेमाने टाळ्या वाजवून हरिनामाचा गजर करत पंढरीच्या वाटेने जावे. या सुखाने भगवंत स्वतः भक्ताला भेटण्यासाठी पुढे धावून येतो. पंढरीत जाऊन लोटांगण घाला आणि संतांच्या चरणांची धूळ मस्तकी वंदा. तुकाराम महाराज म्हणतात, विठ्ठलप्राप्तीचा हा मोठा लाभ घेण्यासाठी बाहू उभारून नामाचा गजर करा.
॥ अभंग ३२७३ ॥ अभंग रचना
अनुसरे तो अमर जाला । अंतरला संसारा ॥१॥
न देखती गर्भवास । कधीं दास विष्णूचे ॥ध्रु.॥
विसंभेना माता बाळा । तैसा लळा पाळावा ॥२॥
त्रिभुवनीं ज्याची सत्ता । तुक्या रक्षिता तो जाला ॥३॥
जो भगवंताच्या मार्गाला अनुसरतो तो अमर होतो आणि संसाराच्या चक्रातून मुक्त होतो. विष्णूचे दास पुन्हा कधीही गर्भवासाचे कष्ट पाहत नाहीत. आई जशी बाळाला कधी विसरत नाही, तसाच देव भक्तांचा सांभाळ करतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, तिन्ही लोकांवर ज्याची सत्ता आहे, तोच माझा रक्षणकर्ता झाला आहे.
॥ अभंग ३२७४ ॥ अभंग रचना
आतां केशीराजा हे चि विनवणी । मस्तक चरणीं ठेवीतसें ॥१॥
देह असो माझा भलतिये ठायीं । चत्ति तुझ्या पायीं असों द्यावें ॥ध्रु.॥
काळाचें खंडण घडावें चिंतन । धनमानजनविन्मुख तो ॥२॥
कफवातपत्ति देहअवसानीं । ठेवावीं वारूनि दुरितें हीं ॥३॥
सावध तों माझीं इंद्रियें सकळें । दिलीं एका वेळे हाक आधीं ॥४॥
तुका म्हणे तूं या सकळांचा जनिता । येथें ऐकता सकळांसी ॥५॥
हे केशीराजा, मी तुझ्या चरणी मस्तक ठेवून एवढीच विनवणी करतो. माझा देह कोणत्याही ठिकाणी असो, पण माझे चित्त नेहमी तुझ्या चरणांशीच असावे. काळाच्या भयाचे खंडण व्हावे म्हणून मी धन, मान आणि लोकांपासून विरक्त होऊन तुझे चिंतन करतो. अंतसमयी कफ, वात आणि पित्त या विकारांचा त्रास होऊ नये आणि सर्व पापे दूर राहावीत. माझी सर्व इंद्रिये अजून सावध असतानाच मी तुला आधीच हाक मारून ठेवत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, तू सर्वांचा निर्माता आहेस आणि सर्वांचे मागणे ऐकणारा आहेस.
॥ अभंग ३२७५ ॥ अभंग रचना
चत्ति तें चिंतन कल्पनेची धांव । जे जे वाढे हांव इंद्रियांची ॥१॥
हात पाव दिसे शरीर चालतां । नावें भेद सत्ता जीवाची ते ॥ध्रु.॥
रवीचिये अंगीं प्रकाशक कळा । वचनें निराळा भेद दिला ॥२॥
तुका म्हणे माप वचनाच्या अंगीं । मौन्य काय रंगीं निवडावें ॥३॥
चित्त नेहमी चिंतन करते आणि इंद्रियांची हाव वाढली की कल्पनेची धाव सुरू होते. हात-पाय आणि शरीर चालताना दिसते, पण ती सर्व सत्ता जीवाचीच असते. सूर्याच्या ठायी जसा प्रकाश असतो, तसा शब्दांमुळे भिन्नता भासते. तुकाराम महाराज म्हणतात, शब्दांना स्वतःची मर्यादा असते, मौन राहूनच ईश्वरी रंगाची निवड केली पाहिजे.
॥ अभंग ३२७६ ॥ अभंग रचना
बोलोनियां काय दावूं । तुम्ही जीऊ जगाचे ॥१॥
हे चि आतां माझी सेवा । चिंतन देवा करितों ॥ध्रु.॥
विरक्तासी देह तुच्छ । नाहीं आस देहाची ॥२॥
तुका म्हणे पायापाशीं । येइन ऐसी वासना ॥३॥
मी शब्दांनी काय सांगू, तुम्ही तर संपूर्ण जगाचा प्राण आहात. हे देवा, तुमचे निरंतर चिंतन करणे हीच माझी खरी सेवा आहे. विरक्त पुरुषाला स्वतःच्या देहाची पर्वा नसते, त्याला देहाची कोणतीही आस नसते. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्या मनात फक्त तुमच्या चरणांजवळ येण्याचीच तीव्र इच्छा आहे.
॥ अभंग ३२७७ ॥ अभंग रचना
निजों नव्हें सकाळवेळीं । रातीकाळी चिंन चिंनी ॥१॥
वोंगळानें घेतली पाठी । केली आटी जीवासी ॥ध्रु.॥
मेळऊनि सवें जन । चिंता नेणे देवळीं च ॥२॥
तुका म्हणे आलों घरा । तोंडा घोरा बाइलेच्या ॥३॥
सकाळी शांतपणे झोपता येत नाही आणि रात्रीच्या वेळी चिंतांनी मन व्यापलेले असते. दुःखाने आणि चिंतेने माझी पाठ धरली आहे आणि जिवाला मेटाकुटीस आणले आहे. देवळात लोकांसोबत बसले की संसाराची चिंता जाणवत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, पण घरी आले की बायकोच्या कजागपणाला आणि संसाराच्या घोराला तोंड द्यावे लागते.
॥ अभंग ३२७८ ॥ अभंग रचना
मायबाप सवें नये धनवत्ति । करावें संचित भोगावें तें ॥१॥
म्हणऊनि लाभ काय तो विचारीं । नको चालीवरी चत्ति ठेवूं ॥ध्रु.॥
आयुष्य सेवटीं सांडूनि येणार । नव्हे हें साचार शरीर हें ॥२॥
तुका म्हणे काळें लावियेलें माप । जमे धरी पापपुण्याची ही ॥३॥
अंतिम समयी आई-बाप किंवा धन-संपत्ती सोबत येत नाही, स्वतःचे संचित कर्मच भोगावे लागते. म्हणूनच खरा परमार्थिक लाभ कोणता याचा विचार कर, बाह्य संसाराच्या मोहात चित्त अडकवू नकोस. आयुष्याच्या शेवटी हे शरीर सोडून जावे लागते, ते कायमचे सत्य नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, काळाने आयुष्याचे माप लावले आहे, आणि पाप-पुण्याचा हिशोब मांडला जात आहे.
॥ अभंग ३२७९ ॥ अभंग रचना
मोटळें हाटीं सोडिल्या गांठी । विकर्‍या घातलें केण ।
ज्याचे भाग त्यासी देऊनि वारिलें । सारूनि लिगाड दान ।
खरें माप हातीं घेऊनि बैसलों । मानिती ते चौघे जन ।
खरें वत्ति तेथें आले चोजवीत । गिर्‍हाइक संतजन ॥१॥
झाडिला पालव केला हाट वेच । जाली सकाळीं च अराणूक ।
याल तरि तुम्ही करा लगबग । आमचे ते कोणी लोक ॥ध्रु.॥
एक ते उत्तम मध्यम कनिष्ठ । वित्ताचे प्रकार तीन । बहुतां जनाचे बहुत प्रकार । वेगळाले वाण ।
लाभ हाणि कोणा मुदल जालें । कोणासी पडिलें खाण ।
अर्धमर्ध कोणी गुंतोनि राहिले । थोड़े तैसे बहु जन ॥२॥
एके सांते आले एक गांवीहून । येकामे चि नव्हे जाणें ।
येतां जातां रुजू नाहीं दिवाणा । काळतोंडीं एकें तेणें ।
लाग भाग एकी एकानीं गोविलें । मागील पुढिलां ॠणें ।
तुका म्हणे आतां पाहूं नये वास । साधावें आपुलें पेणें ॥३॥
संतांनी परमार्थाचा बाजार मांडला असून नामाचे गाठोडे उघडले आहे. ज्याच्या नशिबात जे आहे त्याला ते देऊन संसाराची झंझट दूर केली आहे. आम्ही खऱ्या भक्तीचे माप हातात घेऊन बसलो आहोत, जे ज्ञानी लोक स्वीकारतात. संतजन हे खऱ्या परमार्थाचे गिऱ्हाईक शोधत इथे आले आहेत. आम्ही बाजाराचा व्यवहार संपवून मोकळे झालो आहोत, ज्यांना यायचे त्यांनी त्वरित यावे. जसे उत्तम, मध्यम आणि कनिष्ठ असे तीन प्रकारच्या संपत्तीचे लोक असतात, तसेच परमार्थातही विविध वृत्तीचे लोक असतात. कोणाला लाभ होतो, कोणाचे मुद्दल वाचते, तर कोणी तोट्यात जातो. अनेक लोक संसारात निम्मे-अधिक अडकून पडतात. वेगवेगळ्या ठिकाणांवरून लोक या संसाराच्या बाजारात आले आहेत, पण सर्वांना एकत्र जायचे नाही. काळाचा हिशोब न ठेवल्यामुळे अनेकजण फजित होतात आणि पूर्वजन्मीच्या ऋणात अडकतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता इतरांची वाट न पाहता आपण आपले आत्महित आणि मुक्काम साधून घेतला पाहिजे.
॥ अभंग ३२८० ॥ अभंग रचना
करा करा लागपाट । धरा पंढरीची वाट । जंव नाहीं चपेट । घात पडिला काळाचा ॥१॥
दुजा ऐसा नाहीं कोणी । जो या काढी भयांतूनि । करा म्हणऊनि । हा विचार ठायींचा ॥ध्रु.॥
होती गात्रें बेंबळीं । दिवस अस्तमाना काळीं । हातपायटाळीं । जें मोकळी आहेती ॥२॥
कां रे घेतलासी सोसें । तुज वाटताहे कैसें । तुका म्हणे ऐसें । पुढें कैं लाहासी ॥३॥
काळाची झापड किंवा संकट येण्यापूर्वी घाई करा आणि पंढरीची वाट धरा. या संसाराच्या भयातून बाहेर काढणारा विठ्ठलाशिवाय दुसरा कोणीही नाही, म्हणूनच हा विचार मनापासून करा. म्हातारपणी शरीराची इंद्रिये थकण्यापूर्वी आणि आयुष्याचा सूर्य मावळण्यापूर्वी, हात-पाय धड असताना पंढरीची वारी करा. तू संसाराचा एवढा हव्यास का धरला आहेस, तुका महाराज म्हणतात, अशी मानवी देहाची संधी तुला पुढे कधी मिळणार आहे.
॥ अभंग ३२८१ ॥ अभंग रचना
यत्न आतां तुम्ही करा । मज दातारा सत्तेनें ॥१॥
विश्वास तो पायांवरि । ठेवुनि हरी राहिलों ॥ध्रु.॥
जाणत चि दुजें नाहीं । आणीक कांहीं प्रकार ॥२॥
तुका म्हणे शरण आलों । नेणें बोलों विनवितां ॥३॥
हे दातारा देवा, आता तुमच्या अधिकाराने माझा उद्धार करण्याचा प्रयत्न तुम्हीच करा. हे हरी, मी तुमच्या चरणांवर पूर्ण विश्वास ठेवून राहिलो आहे. मला दुसरा कोणताही मार्ग किंवा प्रकार ठाऊक नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी तुम्हाला शरण आलो आहे, मला योग्य प्रकारे विनंतीही करता येत नाही.
॥ अभंग ३२८२ ॥ अभंग रचना
अनाथां जीवन । आम्हां तुमचे चरण । करूनि सांटवण। धरीयेले हृदयीं ॥१॥
पुष्ट जाली अंगकांति । आनंद न समाये चित्तीं । कवतुकें प्रीती । गाऊं नाचों उल्हासें ॥ध्रु.॥
करुणाउत्तरीं । करून आळवण हरी । जाऊं नेदूं दुरी । प्रेमप्रीतिपडिभरें ॥२॥
मोहो माते करी गोवा । ऐसें आहे जी केशवा । तुका म्हणे सेवा । आणीक नाहीं जाणत ॥३॥
हे देवा, तुमचे चरण हेच आम्हा अनाथांचे जीवन असून ते आम्ही हृदयात साठवून ठेवले आहेत. यामुळे आमचे शरीर आणि मन तृप्त झाले असून चित्तात आनंद मावत नाही, आम्ही आनंदाने गाऊ आणि नाचू. अत्यंत करुणेने श्रीहरीला हाक मारून, प्रेमाच्या बळावर आम्ही त्याला दूर जाऊ देणार नाही. संसाराचा मोह मला अडकवण्याचा प्रयत्न करतो, पण हे केशवा, मला तुझ्या सेवेशिवाय दुसरे काहीही ठाऊक नाही.
॥ अभंग ३२८३ ॥ अभंग रचना
सुखाची वसति जाली माझे जीवीं । तुमच्या गोसावी कृपादानें ॥१॥
रूप वेळावेळां आठवीं अंतरीं । बैसोनि जिव्हारीं राहिलें तें ॥ध्रु.॥
विसांवलें मन विठ्ठलें प्रपंचा । गोडावली वाचा येणें रसें ॥२॥
तुका म्हणे कांहीं नाठवेसें केलें । दुसरें विठ्ठलें मज आतां ॥३॥
हे देवा, तुमच्या कृपेमुळे माझ्या अंतःकरणात परम सुखाचा वास झाला आहे. तुमचे सुंदर रूप मी वारंवार आठवतो, ते माझ्या हृदयात स्थिरावले आहे. विठ्ठलाच्या भक्तीमुळे माझे मन संसारापासून निवांत झाले आहे आणि माझी वाणी या नामरसाने गोड झाली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, विठ्ठलाने मला आता त्याच्याशिवाय दुसरे काहीही आठवू नये असे केले आहे.
॥ अभंग ३२८४ ॥ अभंग रचना
आम्हां कांहीं आम्हां कांहीं । आतां नाहीं या बोलें ॥१॥
मोल सांगा मोल सांगा । घेणें तिंहीं गा पुसावें ॥ध्रु.॥
कैसें घडे कैसें घडे । बडबड तुज मज ॥२॥
मुदलें साटी मुदलें साटी । लाभ पोटीं त्या च मधीं ॥३॥
तुका म्हणे साटवूं घरीं । आडल्या काळें पुसती तरी ॥४॥
आता आमच्याकडे व्यर्थ बडबड करण्यासाठी काहीही उरलेले नाही. ज्यांना परमार्थ हवा आहे त्यांनी त्याचे मोल विचारून तो प्राप्त करून घ्यावा. तुझा आणि माझा व्यर्थ वाद कसा घडू शकतो. खऱ्या परमार्थाची देवाणघेवाण केली की त्यातच मूळ धन आणि लाभ सामावलेला असतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही हे भक्तीचे धन हृदयात साठवून ठेवू, जे अडचणीच्या वेळी कामी येईल.
॥ अभंग ३२८५ ॥ अभंग रचना
घ्या रे भाईं प्या रे भाईं । कोणी कांहीं थोडें बहु ॥१॥
ये च हाटीं ये च हाटीं । बांधा गाठी पारखून ॥ध्रु.॥
वेच आहे वेच आहे । सरलें पाहे मग खोटें ॥२॥
उघडें दुकान उघडें दुकान । रात्री जाली कोण सोडी मग ॥३॥
तुका म्हणे अंतकाळीं । जाती टाळीं बैसोनि ॥४॥
हे भावांनो, या भक्तीच्या बाजारात थोडे किंवा भरपूर हरिनामामृत पिऊन घ्या. याच परमार्थाच्या बाजारात पारखून नामाचे गाठोडे बांधा. आयुष्याचा वेळ खर्च होत आहे, एकदा ही संधी संपली की पश्चात्ताप होईल. अजून भक्तीचे दुकान उघडे आहे तोवर लाभ घ्या, एकदा मृत्यूनंतर रात्र झाली की कोणीही सोडवणार नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, अंतिम समयी सर्वांचे डोळे आणि हात गप्प बसून राहतात.
॥ अभंग ३२८६ ॥ अभंग रचना
मार्ग चुकले विदेशीं एकले । तयावरि जाले दिशाभुली ॥१॥
हातीं धरूनियां पावविलें घरा । त्याच्या उपकारा काय द्यावें ॥२॥
तैसा मी कुडकुडा होतों केशीराजा । सेवा न घडे लाजा म्हणऊनि ॥ध्रु.॥
सांडियेला गर्भ उबगोनि माउली । नाहीं सांभाळिली भूमि शुद्ध ॥३॥
उष्ण तान भूक एवढिये अकांतीं । वोसंगा लाविती काय म्हणिजे ॥४॥
खांद्यावरी शूळ मरणाचे वाटे । अन्याय हि मोटे साच केले ॥५॥
हातींचें हिरोनि घातला पाठीसी । तुका म्हणे ऐसी परी जाली ॥६॥
परदेशात रस्ता चुकलेल्या एकाकी माणसाला हातात धरून घरी पोहोचवणाऱ्याचे उपकार कसे फेडावेत. हे केशीराजा, तसाच मी संसारात घाबरलेला आणि अज्ञानी होतो, लोकलाजेमुळे मला तुझी सेवा करता येत नव्हती. माऊलीने गर्भाचा वीट मानून टाकून दिले तरी तुझी शुद्ध भूमी माझा सांभाळ करते. तहान, भूक आणि कष्टाच्या वेळी मला कडेवर घेणाऱ्या माऊलीचे उपकार काय वर्णन करावेत. मी मोठे अपराध केले होते आणि माझ्या खांद्यावर मरणाचा शूळ होता. तुकाराम महाराज म्हणतात, पण देवाने माझ्या हातातील ते संकट हिरावून घेऊन मला आपल्या पाठीशी आणि छत्रछायेखाली घेतले.
॥ अभंग ३२८७ ॥ अभंग रचना
जैसी तैसी तरि वाणी । मना आणी माउली ॥१॥
लेकरांच्या स्नेहें गोड । करी कोड त्या गुणें ॥ध्रु.॥
मागें पुढें रिघे पोटीं । साहे खेटी करीतें ॥२॥
तुका विनवी पांडुरंगा । ऐसें पैं गा आहे हें ॥३॥
माझी वाणी कशीही असली, तरी पांडुरंग रुपी माऊली तिचा स्वीकार करते. बाळाच्या प्रेमापोटी आई जशी त्याचे सर्व कौतुक गोड मानून घेते. बाळ मागे-पुढे पळत असताना आई त्याला सांभाळते आणि त्याचे लाड सहन करते. तुकाराम महाराज विनंती करतात, हे पांडुरंगा, तुझे आणि माझे नाते अगदी तसेच आहे.
॥ अभंग ३२८८ ॥ अभंग रचना
गुणांचे आवडी वाचेचा पसरू । पडिला विसरु इतरांचा ॥१॥
आदिमध्यअंतीं नाहीं अवसान । जीवनीं जीवन मिळोनि गेलें ॥ध्रु.॥
रामकृष्णनाममाळा हे साजिरी । ओविली गोजिरी कंठाजोगी ॥२॥
तुका म्हणे तनु जालीसे शीतळ । अवघी सकळ ब्रम्हानंदें ॥३॥
भगवंताच्या गुणांच्या आवडीमुळे माझ्या वाणीने फक्त त्याचेच नाम पसरवले आहे आणि इतरांचा विसर पडला आहे. सुरुवातीला, मध्ये आणि शेवटी कोणताही खंड न पडता माझे जीवन ईश्वरात मिळून गेले आहे. राम-कृष्ण नामाची ही सुंदर माळ मी माझ्या कंठात परिधान केली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, यामुळे माझे संपूर्ण शरीर ब्रह्मानंदाच्या सुखाने शांत आणि शीतळ झाले आहे.
॥ अभंग ३२८९ ॥ अभंग रचना
देवाची भांडारी । आदा विनियोग करी ॥१॥
आतां न माखे हातपाय । नेणों होतें ऐसें काय ॥ध्रु.॥
देवें नेली चिंता । जाला सकळ करिता ॥२॥
तुका म्हणे धणी । त्यासी अवघी पुरवणी ॥३॥
जो देवाची तिजोरी सांभाळणारा भांडारी बनतो, तो सर्व जमा-खर्च देवाच्या इच्छेने करतो. आता माझे हात-पाय संसाराच्या मळाने माखत नाहीत. देवाने माझी सर्व चिंता दूर केली आहे आणि तोच सर्व करणारा बनला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याचा मालक स्वतः पांडुरंग आहे, त्याला सर्व गोष्टींची पूर्णता आपोआप मिळते.
॥ अभंग ३२९० ॥ अभंग रचना
पेणावलें ढोर मार खाय पाठी । बैसलें तें नुठी तेथूनियां ॥१॥
तैसी मेरे मना परी जाली देवा । धावे अहंभावा सांडावलों ॥ध्रु.॥
कडां घालीं उडी मागिलांच्या भेणें । मरणामरण न कळे चि ॥२॥
तुका म्हणे जालों त्यापरी दुःखित । असें बोलावीत पांडुरंगा ॥३॥
हट्टी ढोर पाठीवर मार बसला तरी एकाच जागी बसून राहते आणि उठत नाही. हे देवा, माझ्या मनाची अवस्था तशीच झाली आहे, मी माझ्या अहंकाराला शरण गेलो आहे. मागून येणाऱ्यांच्या भयाने कड्यावरून उडी मारावी तशी माझी अवस्था झाली आहे, मला मरण-अमरण काही समजत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी अत्यंत दुःखी होऊन पांडुरंगाला हाक मारत आहे.
॥ अभंग ३२९१ ॥ अभंग रचना
जालिया दर्शन करीन मी सेवा । आणीक ही देवा न लगे दुजें ॥१॥
प्रारब्धा अंगीं अन्न आच्छादन । स्थिर करोनि मन ठेवीं पायीं ॥ध्रु.॥
ये गा ये गा ये गा कृपाळुवा हरी । निववीं अभ्यंतरीं देउनि भेटी ॥२॥
आसावलें मन जीवनाचे ओढी । नामरूपें गोडी लावियेली ॥३॥
काय तुम्हांपाशीं नाहीं भांडवल । माझे मिथ्या बोल जाती ऐसे ॥४॥
काय लोखंडाचे पाहे गुण दोष । सिवोनि परिस सोनें करी ॥५॥
तुका म्हणे माझें अवघें असों द्यावें । आपुलें करावें ब्रीद साच ॥६॥
हे देवा, तुझे दर्शन झाल्यावर मी तुझी सेवा करीन, मला दुसरे काहीही नको आहे. अन्नाचा आणि कपड्याचा भार पूर्वकर्मावर सोडून मी माझे मन तुझ्या चरणांशी स्थिर करतो. हे कृपाळू हरी, तू धावून ये आणि मला भेट देऊन माझे अंतःकरण शांत कर. पाण्यासाठी जसा जीव आसावतो, तसे माझे मन तुझ्या नामाच्या गोडीने व्याकुळ झाले आहे. तुझ्याकडे कृपेचे कोणते भांडवल कमी आहे, जे माझे मागणे व्यर्थ जाईल. परिस जसा लोखंडाचे गुण-दोष न पाहता स्पर्शाने त्याचे सोने करतो, तशी तुझी कृपा आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझे दोष बाजूला ठेवून तू तुझे पतितपावन हे ब्रीद खरे करून दाखव.
॥ अभंग ३२९२ ॥ अभंग रचना
येथें आड कांहीं न साहे आणीक । प्रमाण तें एक हें चि जालें ॥१॥
गाऊं नाचों टाळी गाऊं गाऊं गीत छंदें । डोलवूं विनोदें अंग तेणें ॥ध्रु.॥
मथुनियां सार काढिलें बाहेरी । उपाधि ते येरी निवडिली ॥२॥
तुका म्हणे जगा लाविली शिराणी । सेवितां हे धणी होत नाहीं ॥३॥
या भक्तीच्या मार्गात मध्यंतरी कोणताही अडथळा सहन केला जात नाही, नामस्मरण हेच एक सत्य प्रमाण आहे. आम्ही आनंदाने टाळ्या वाजवून गाऊ, नाचू आणि भक्तीच्या छंदात डोलू. संतांनी सर्व शास्त्रांचे मंथन करून हे नवनीत बाहेर काढले आहे आणि बाकीचे व्यर्थ उपाधी दूर केल्या आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, संतांनी जगाला ही भक्तीची मेजवानी दिली आहे, जी कितीही सेवन केली तरी तृप्ती होत नाही.
॥ अभंग ३२९३ ॥ अभंग रचना
शरणागत जालों । तेणें मीपणा मुकलों ॥१॥
आतां दिल्याची च वाट । पाहों नाहीं खटपट ॥ध्रु.॥
नलगे उचित । कांहीं पाहावें संचित ॥२॥
तुका म्हणे सेवा । माने तैसी करूं देवा ॥३॥
मी ईश्वराला पूर्णपणे शरण गेलो आहे, त्यामुळे माझा अहंकार नष्ट झाला आहे. आता देवाने जे दिले आहे त्यातच मी समाधानी आहे, माझी कोणतीही वेगळी धडपड नाही. मला माझे संचित कर्म पाहण्याची गरज उरलेली नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाला जशी आवडेल तशी सेवा आम्ही करत राहू.
॥ अभंग ३२९४ ॥ अभंग रचना
वाचेचिया आळा कवळिलें ब्रम्ह । चुकविला श्रम पृथक तो ॥१॥
सुलभ जालें सुलभ जालें । जवळी आलें पंढरिये ॥ध्रु.॥
नामरूपाचें बांधलें मोटळें । एक एका वेळे सारियेलें ॥२॥
तुका म्हणे वाटे चुकली वसती । उद्धार तो हातीं आणियेला ॥३॥
केवळ वाणीने नामस्मरण करून आम्ही परब्रह्माला वश केले आहे आणि इतर कठीण साधनांचे श्रम वाचवले आहेत. आता पंढरपूर अगदी जवळ आले असून परमार्थ अत्यंत सोपा झाला आहे. आम्ही नाम आणि रूपाचे गाठोडे बांधून एक एका क्षणी ते अर्पण केले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, चुकीच्या वाटेवर असलेला आमचा मुक्काम बदलून आम्ही स्वतःचा उद्धार हातात आणला आहे.
॥ अभंग ३२९५ ॥ अभंग रचना
सवंग जालें सवंग जालें । घरा आलें बंदरींचे ॥१॥
आतां हेवा करावा सोस । भक्तिरस बहु गोड ॥ध्रु.॥
पाउल वेचे चिंता नाहीं । आड कांहीं मग नये ॥२॥
तुका म्हणे संचिताचें । नेणें काचें राहों तें ॥३॥
परमार्थाचे धन आता अत्यंत सुलभ आणि सोपे झाले आहे, ते प्रत्यक्ष आपल्या घरी आले आहे. आता सर्वांनी या अत्यंत गोड अशा भक्तीरसाचा आग्रहाने आनंद घ्यावा. पंढरीच्या वाटेवर पाऊल टाकले की कोणतीही चिंता राहत नाही आणि मध्ये अडथळा येत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, यामुळे पूर्वसंचिताचे कोणतेही कच्चेपण शिल्लक राहत नाही.
॥ अभंग ३२९६ ॥ अभंग रचना
तुम्ही संत मायबाप कृपावंत । काय मी पतित कीर्ती वाणूं ॥१॥
अवतार तुम्हां धराया कारणें । उद्धरावें जन जड जीव ॥ध्रु.॥
वाढविलें सुख भक्ति भाव धर्म । कुळाचार नाम विठोबाचें ॥२॥
तुका म्हणे गुण चंदनाचे अंगीं । तैसे तुम्ही जगीं संतजन ॥३॥
हे कृपावंत संत मायबाप, मी पतित माणूस तुमची कीर्ती काय वर्णू शकेन. अज्ञानी जीवांचा उद्धार करण्यासाठीच तुम्ही या जगात अवतार धारण केला आहे. तुम्ही भक्ती, भाव, धर्म आणि विठोबाच्या नामाचा कुळाचार वाढवून जगात आनंद पसरवला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, जसे चंदनाच्या अंगी शीतळ गुण असतात, तसेच तुम्ही संत जगात सर्वांना शांती देणारे आहात.
॥ अभंग ३२९७ ॥ अभंग रचना
पाठी लागे तया दवडीं दुरी । घालीं या बाहेरी संवसारा ॥१॥
येउनि दडें तुमच्या पायीं । धांवें तई छो म्हणा ॥ध्रु.॥
पारखियाचा वास पडे । खटबड उठी तें ॥२॥
तुका म्हणे लाविला धाक । नेदी ताक खाऊं कोणी ॥३॥
हे देवा, जो दुष्ट संसार माझ्या पाठीस लागला आहे त्याला दूर घालवून दे. मी येऊन तुमच्या चरणांपाशी लपतो, तेव्हा तुम्ही त्या संसाराला हाकलून द्या. अनोळखी माणसाचा वास आला की जशी कुत्री भुंकून गोंधळ घालतात, तसा हा संसार त्रास देतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुम्ही असा धाक निर्माण करा की कोणीही त्रास देऊ शकणार नाही.
॥ अभंग ३२९८ ॥ अभंग रचना
सांखळिलों प्रीती गळां । भुंके वेळा जाणोनियां ॥१॥
तुमचें मी केशीराजा । सुनें या काजा पाळिलों ॥ध्रु.॥
आलें गेलें कळे वाटा । कोण निटा वाकडिया ॥२॥
तुका म्हणे आलें वारी । दुरितें दुरी नातळतां ॥३॥
हे केशीराजा, मी तुमच्या प्रेमाच्या साखळीने गळ्यात बांधला गेलो आहे आणि योग्य वेळ ओळखून नामस्मरण करतो. मी तुमच्या घराचे राखण करणारे श्वान आहे, जे तुम्ही सेवा करण्यासाठी पाळले आहे. मला सर्व वाटा आणि येणारे-जाणारे लोक समजतात की कोण सरळ आहे आणि कोण वाईट. तुकाराम महाराज म्हणतात, यामुळे सर्व पापे आणि संकटे स्पर्श न करता दूर पळून जातात.
॥ अभंग ३२९९ ॥ अभंग रचना
सुनियांचा हा चि भाव । आपला ठाव राखावा ॥१॥
दुजियाचा येऊं वारा । नेदूं घरावरी देऊं ॥ध्रु.॥
केली याची फाडाफाडी। तडामोडी क्षेत्राची ॥२॥
पातेजत नाहीं लोकां । तुका देवावांचूनि ॥३॥
स्वाभिमानी आणि एकनिष्ठ सेवकाचा असा स्वभाव असतो की तो आपले स्थान जपून ठेवतो. तो आपल्या मालकाच्या घरात दुसऱ्या कोणाचाही हस्तक्षेप येऊ देत नाही. त्याने आपल्या भक्तीच्या क्षेत्राचे रक्षण केले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी देवाशिवाय इतर कोणत्याही लोकांवर विश्वास ठेवत नाही.
॥ अभंग ३३०० ॥ अभंग रचना
सुनियांची आवडी देवा । घेत सेवा नाहीं कांहीं ॥१॥
सिकविलें जवळी बैसों । जेथें असों तेथें चि ॥ध्रु.॥
नेदी दुजें बोलों करूं । गुरुगुरु न साहे ॥२॥
तुका म्हणे कृवाळितां । अंग सत्ता संगाची ॥३॥
देवाला अशा एकनिष्ठ सेवकाची आवड असते, जो कसलीही अपेक्षा न ठेवता सेवा करतो. देवाने आम्हाला आपल्या जवळ बसण्यास शिकवले आहे, त्यामुळे आम्ही तिथेच स्थिर असतो. देव इतर भलत्या गोष्टी बोलू किंवा करू देत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाने प्रेमाने कुरवाळले की त्याच्या संगतीची आणि कृपेची मोठी सत्ता प्राप्त होते.
भाग 32 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 34 (पुढे)