॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ तुकाराम गाथा - भाग 34 (3301 ते 3400)
अभंग 3301 ते 3400

सार्थ गाथा: भाग 34

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग ३३०१ ॥ अभंग रचना
सिळे खातां आला वीट । सुनें धीट पावि धरी ॥१॥
कान्होबा ते जाणे खूण । उन उन घास घाली ॥ध्रु.॥
आपुलिये ठायींचे घ्यावें । लाड भावें पाळावा ॥२॥
तुका म्हणे मी जुनाट । मोहो आट परतला ॥३॥
बाळकृष्णाला शिळे अन्न आवडत नाही, म्हणून तो ते कुत्र्याला टाकून देतो. यशोदामाता ही गोष्ट जाणते आणि त्याला गरमागरम घास भरवते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, देवाने आपल्या भक्तांचे लाड कौतुकाने पुरवावेत. माझा जगातील मोह आता पूर्णपणे नष्ट झाला आहे.
॥ अभंग ३३०२ ॥ अभंग रचना
लागलें भरतें । ब्रम्हानंदाचें वरतें ॥१॥
जाला हरिनामाचा तारा । सीड लागलें फरारा ॥ध्रु.॥
बैसोनि सकळ । बाळ चालिले गोपाळ ॥२॥
तुका म्हणे वाट । बरवी सांपडली नीट ॥३॥
नामस्मरणामुळे ब्रह्मानंदाचे भरते आले आहे. हरिनामाच्या दोराने भक्तीचे गलबत वेगाने चालू लागले आहे. सर्व गोपाळ आणि बालके त्यात बसून आनंदाने प्रवास करत आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आम्हाला देवापर्यंत पोहोचण्याची अत्यंत सरळ आणि योग्य वाट सापडली आहे.
॥ अभंग ३३०३ ॥ अभंग रचना
धनें वित्तें कुळें । अवघियानें ते आगळे ॥१॥
ज्याचे नारायण गांठीं । भरला हृदय संपुटीं ॥ध्रु.॥
अवघें चि गोड । त्याचें पुरलें सर्व कोड ॥२॥
तुका म्हणे अस्त । उदय त्याच्या तेजा नास्त ॥३॥
ज्याच्या हृदयात प्रत्यक्ष नारायण वसलेला असतो, तो धनाने, संपत्तीने आणि कुळाने सर्वात श्रेष्ठ ठरतो. त्याच्या जीवनात सर्व काही गोड आणि आनंददायी होते, कारण त्याच्या सर्व इच्छा पूर्ण झालेल्या असतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा भक्ताच्या तेजाचा कधीही अस्त होत नाही.
॥ अभंग ३३०४ ॥ अभंग रचना
बोलावें तें आतां आम्ही अबोलणे । एका चि वचनें सकळांसी ॥१॥
मेघदृष्टि कांहीं न विचारी ठाव । जैसा ज्याचा भाव त्यासी फळो ॥२॥
तुका म्हणे नाहीं समाधानें चाड । आपणा ही नाड पुढिलांसीं ॥३॥
आता सर्वांना आमचे सांगणे एकच आहे की, आम्ही मौन धारण केले आहे. ढग जसा सर्वत्र भेदभाव न करता पाऊस पाडतो, तसेच ज्याचा जसा भाव असेल त्याला तसे फळ मिळते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, ज्याला समाधानाची इच्छा नाही, तो स्वतःचे आणि इतरांचेही नुकसान करतो.
॥ अभंग ३३०५ ॥ अभंग रचना
अधिकार तैसा करूं उपदेश । साहे ओझें त्यास तें चि द्यावें ॥१॥
मुंगीवर भार गजाचें पालाण । घालितां तें कोण कार्यसिद्धी ॥२॥
तुका म्हणे फांसे वाघुरा कुर्‍हाडी । प्रसंगी तों काढी पारधी तो ॥३॥
ज्याची जितकी पात्रता असेल, त्याला तितकाच उपदेश करावा. जितके वजन पेलता येईल तितकेच द्यावे. मुंगीवर हत्तीचे खोगीर ठेवले तर कोणते काम सिद्ध होणार? तुकाराम महाराज म्हणतात की, शिकारी जसा प्रसंगानुसार जाळे किंवा कुऱ्हाड वापरतो, तसेच योग्य प्रसंगी योग्य मार्ग दाखवावा.
॥ अभंग ३३०६ ॥ अभंग रचना
नव्हों वैद्य आम्ही अर्थाचे भुकेले । भलते द्यावे पाले भलत्यासी ॥१॥
कुपथ्य करूनि विटंबावे रोगी । का हे सलगी भीड त्याची ॥२॥
तुका म्हणे लांसू फांसुउं देऊं डाव । सुखाचा उपाव पुढें आहे ॥३॥
आम्ही पैशांचे भुकेले वैद्य नाही आहोत, की कोणालाही कोणताही पालापाचोळा औषध म्हणून देऊन टाकू. कुपथ्य करायला लावून रुग्णाला त्रास देणे किंवा त्याची गय करणे योग्य नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आम्ही योग्य उपाय करून चिरंतन सुखाचा मार्ग दाखवणारे आहोत.
॥ अभंग ३३०७ ॥ अभंग रचना
नव्हें परि म्हणवीं दास । कांहीं निमित्तास मूळ केलें ॥१॥
तुमचा तो धर्म कोण । हा आपण विचारा ॥धृ.॥
नाहीं शुद्ध आचरण । परी चरण चिंतितों ॥२॥
तुका म्हणे पांडुरंगा । ऐसें कां गा नेणां हें ॥३॥
हे देवा, मी खरा दास नसलो तरी स्वतःला तुझा दास म्हणवून घेतो. माझे आचरण जरी पूर्णपणे शुद्ध नसले, तरी मी नेहमी तुझ्या चरणांचे चिंतन करतो. तुझा काय धर्म आहे याचा तूच विचार कर. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पांडुरंगा, तू अंतर्यामी असूनही माझी ही अवस्था का जाणत नाहीस?
॥ अभंग ३३०८ ॥ अभंग रचना
मागें चिंता होती आस । केला नास या काळें ॥१॥
तुम्ही आम्हां उदासीन । भिन्नाभिन्न वारिलें ॥ध्रु.॥
मोहजाळें दुःख वाढे । ओढे ओढे त्यास तें ॥२॥
तुका म्हणे कोण देवा । आतां हेवा वाढवी ॥३॥
पूर्वी मनात ज्या चिंता आणि आशा होत्या, त्या या काळाने नष्ट केल्या आहेत. हे देवा, तू माझ्या बाबतीत उदासीन राहून माझ्यातील भेदभावाची भावना नष्ट केलीस. मोहाच्या जाळ्याने दुःख वाढते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आता देवाशिवाय कोणाचाही मत्सर किंवा मत्सरयुक्त हेवा उरला नाही.
॥ अभंग ३३०९ ॥ अभंग रचना
आहो उभा विटेवरी । भरोवरी चुकविली ॥१॥
निवारलें जाणें येणें । कोणा कोणें रुसावे ॥ध्रु.॥
संकल्पासी वेचे बळ । भारे फळ निर्माण ॥२॥
तुका म्हणे उभयतां । भेटी सत्ता लोभाची ॥३॥
विटेवर उभा असलेला पांडुरंग आमचे जन्ममरणाचे फेरे चुकवतो. संकल्पांमुळे शक्ती खर्च होते आणि त्याचे फळ भोगावे लागते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, देव आणि भक्त यांच्यातील भेट ही केवळ परस्परांच्या प्रेमाच्या अधिकाराने घडते.
॥ अभंग ३३१० ॥ अभंग रचना
असो खटपट । आतां वाउगे बोभाट ॥१॥
परिसा हे विनवणी । असो मस्तक चरणीं ॥ध्रु.॥
अपराध करा क्षमा । घडले दातारा ॥२॥
तुका म्हणे वेथा । तुम्हा कळे पंढरिनाथा ॥३॥
आता सर्व व्यर्थ खटपट आणि गोंधळ थांबवूया. हे देवा, माझी ही विनंती ऐक, माझे मस्तक नेहमी तुझ्या चरणावर असू दे. माझ्याकडून जे काही अपराध झाले असतील ते क्षमा कर. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझ्या मनातील सर्व वेदना हे पंढरीनाथा, तुला पूर्णपणे माहीत आहेत.
॥ अभंग ३३११ ॥ अभंग रचना
वारकरी पायांपाशीं । आले त्यांसी विनविलें ॥१॥
काय काय तें आइका । विसरों नका रंकासी ॥ध्रु.॥
चिंतावोनि चिंता केली । हे राहिली अवस्था ॥२॥
तुका म्हणे संसारा । रुसलों खरा यासाठीं ॥३॥
देवाच्या चरणांजवळ आलेल्या वारकऱ्यांना मी विनंती केली की, माझ्यासारख्या गरिबाला विसरू नका. संसाराची चिंता करून करून माझी अवस्था बिकट झाली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, याच कारणामुळे मी या संसारावर खरोखरच रुसलो आहे.
॥ अभंग ३३१२ ॥ अभंग रचना
जीवींचें कां नेणां । परि हे आवडी नारायणा ॥१॥
वाढवावें हें उत्तर । कांहीं लाज करकर ॥ध्रु.॥
कोठें वांयां गेले । शब्द उत्तम चांगले ॥२॥
तुका म्हणे बाळा । असतात प्रिय खेळा ॥३॥
हे नारायणा, तू माझ्या मनातील गोष्ट का जाणत नाहीस? मला तुझीच आवड आहे. व्यर्थ शब्द वाढवण्यात काय अर्थ आहे? माझे चांगले शब्द कुठेही वाया गेलेले नाहीत. तुकाराम महाराज म्हणतात की, लहान मुलाला जसे खेळ प्रिय असतात, तशीच मला तुझी भक्ती प्रिय आहे.
॥ अभंग ३३१३ ॥ अभंग रचना
वोडविलें अंग । आतां करूनि घ्यावें सांग ॥१॥
काय पूजा ते मी नेणें । जाणावें जी सर्वजाणें ॥ध्रु.॥
पोटा आलें बाळ । त्याचें जाणावें सकळ ॥२॥
चुका म्हणे हरी । वाहावें जी कडियेवरी ॥३॥
मी आता स्वतःला तुझ्या स्वाधीन केले आहे, आता तूच सर्व परिपूर्ण करून घे. पूजा कशी करावी हे मला माहीत नाही, तू सर्वज्ञ असल्याने सर्व जाणतोस. पोटी जन्माला आलेल्या बाळाचे सर्व काही आई जाणते. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे हरी, आता तूच मला तुझ्या कडेवर उचलून घे.
॥ अभंग ३३१४ ॥ अभंग रचना
सेवटींची हे विनंती । पाय चित्तीं रहावे ॥१॥
ऐसे करा कृपादान । तुम्हां मन सन्निध ॥ध्रु.॥
भाग्याविण कैंची भेटी । नव्हे तुटी चिंतनें ॥२॥
तुका म्हणे कळसा आलें । हें विठ्ठलें परिसावें ॥३॥
माझी शेवटी एवढीच विनंती आहे की, तुझे पाय माझ्या चित्तात नेहमी राहावेत. तुझे मन माझ्या जवळ राहील असे कृपादान मला दे. भाग्याशिवाय तुझी भेट होत नाही आणि चिंतनाने ही तुट सांधली जाते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझ्या भक्तीचा हा कळस विठ्ठलाने ऐकावा.
॥ अभंग ३३१५ ॥ अभंग रचना
करूंनियां शुद्ध मन । नारायण स्मरावा ॥१॥
तरीच हा तरिजे सिंधु । भवबंधू तोडोनिया ॥ध्रु.॥
तेथे सरे शुद्ध साचें । अंतरींचे बीज तें ॥२॥
तुका म्हणे लवणकळी । पडतां जळीं तें होय ॥३॥
मन शुद्ध करून नारायणाचे स्मरण करावे, तरच हा भवसागर आणि संसाराचे बंध तोडून पार होता येईल. तेथे केवळ अंतःकरणातील शुद्ध आणि खरे भाव उपयोगी पडतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मिठाचा खडा पाण्यात पडताच जसा विरघळून पाणी होतो, तसेच भक्ताचे मन देवामध्ये विलीन होते.
॥ अभंग ३३१६ ॥ अभंग रचना
जिकडे पाहे तिकडे देव । ऐसा भाव दे कांहीं ॥१॥
काय केलों एकदेशी । गुणदोषीं संपन्न ॥ध्रु.॥
पडें तेथें तुझ्या पायां । करीं वायां न वजतें ॥२॥
तुका म्हणे विषमें सारी । ठाणें धरी जीवासी ॥३॥
मी जिकडे पाहीन तिकडे मला देवच दिसावा, असा भाव मला दे. मला एकाच ठिकाणी किंवा गुणदोषांत अडकून ठेवणारा का बनवलेस? मी जेथे पडेन तेथे तुझ्या चरणीच पडेन. तुकाराम महाराज म्हणतात की, विषमतेने माझ्या जीवाला घेरले आहे, त्यातून मला सोडव.
॥ अभंग ३३१७ ॥ अभंग रचना
जिकडे जाय तिकडे सवें । आतां यावें यावरी ॥१॥
माझ्या अवघ्या भांडवला । तूं एकला जालासी ॥ध्रु.॥
आतां दुजें धरा झणी । पायांहूनि वेगळें ॥२॥
तुका म्हणे आतां देवा । नका गोवा यावरी ॥३॥
मी जिकडे जाईन तिकडे तू माझ्यासोबत असावेस. तूच माझे एकमेव भांडवल आणि सर्वस्व झाला आहेस. आता तुझ्या चरणांशिवाय मला दुसरे काहीही नको. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, आता मला संसाराच्या गुंत्यात अडकवून ठेवू नकोस.
॥ अभंग ३३१८ ॥ अभंग रचना
स्मरतां कां घडे नास । विष्णुदास यावरी ॥१॥
ऐसी सीमा जाली जगीं । तरी मी वेगीं अनुसरलों ॥ध्रु.॥
धरिलें तें निवडे आतां । न घडे चित्तावेगळें ॥२॥
तुका म्हणे नाश नाहीं । पुराणें ही गर्जती ॥३॥
विठ्ठलाचे स्मरण करणाऱ्या विष्णुदासाचा कधीही नाश होत नाही, अशी जगतात ख्याती आहे, म्हणूनच मी वेगाने त्याच्या मार्गाला लागलो आहे. जे धरले आहे ते आता निश्चित झाले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, भक्ताचा कधीही नाश होत नाही, असे पुराणेही मोठ्या गर्वाने सांगतात.
॥ अभंग ३३१९ ॥ अभंग रचना
आधी नाहीं कळों आला हा उपाय । नाहीं तरी काय चुकी होती ॥१॥
घालितो पायांसी मिठी एकसरें । नेदीं तो दुसरें आड येऊं ॥ध्रु.॥
कासया पडतों लटिक्याचे भरी । नव्हता का शिरीं भार घेतों ॥२॥
तुका म्हणे कां हे घेतों गर्भवास । कां या होतों दास कुटुंबाचा ॥३॥
हा भक्तीचा उपाय मला आधी का कळला नाही? नाहीतर माझी चूक का झाली असती? आता मी देवाच्या चरणांना घट्ट मिठी मारतो आणि दुसऱ्या कोणालाही मध्ये येऊ देत नाही. मी खोट्या संसाराच्या मोहात का पडलो असतो? तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी उगाचच कुटुंबाचा दास होऊन जन्ममरणाच्या चक्रात अडकलो.
॥ अभंग ३३२० ॥ अभंग रचना
आतां बरें जालें । माझें मज कळो आलें ॥१॥
खोटा ऐसा संवसार । मज पायीं द्यावी थार ॥ध्रु.॥
उघडले डोळे । भोग देताकाळीं कळे ॥
तुका म्हणे जीवा । होतां तडातोडी देवा ॥३॥
आता चांगले झाले, मला माझे हित कळून आले. हा संसार खोटा आहे, म्हणून मला तुझ्या चरणांशी जागा दे. भोग भोगताना माझे डोळे उघडले आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात की, प्राणाची तडफड होण्याआधीच मला देवाची प्राप्ती झाली पाहिजे.
॥ अभंग ३३२१ ॥ अभंग रचना
बोलिलों ते धर्म अनुभव अंगें । काय पांडुरंगें उणें केलें ॥१॥
सर्व सिद्धि पायीं वोळगती दासी । इच्छा नाहीं ऐसी व्हावें कांहीं ॥ध्रु.॥
संतसमागमें अळंकार वाणी । करूं हे पेरणी शुद्ध बीजा ॥२॥
तुका म्हणे रामकृष्णनामें गोड । आवडीचें कोड माळ ओऊं ॥३॥
मी स्वतः अनुभवाने धर्माचे आचरण केले, पांडुरंगाने माझ्यात काय कमी ठेवले आहे? सर्व सिद्धी त्याच्या चरणांशी दासीसारख्या सेवा करतात, पण माझी कोणतीही सिद्धी मिळवण्याची इच्छा नाही. संतांच्या संगतीत शुद्ध विचारांची पेरणी करूया. तुकाराम महाराज म्हणतात की, राम-कृष्ण नामाची गोड माळ मी आनंदाने गुंफेन.
॥ अभंग ३३२२ ॥ अभंग रचना
परिसाचे अंगें सोनें जाला वळिा । वाकणें या कळा हीन नेव्हे ॥१॥
अंतरीं पालट घडला कारण । मग समाधान तें चि गोड ॥ध्रु.॥
पिकली सेंद पूर्वकर्मा नये । अव्हेरु तो काय घडे मग ॥२॥
तुका म्हणे आणा पंगती सुरण । पृथक ते गुण केले पाकें ॥३॥
परिसाच्या स्पर्शाने वाकलेले सोने झाले तरी त्याची किंमत कमी होत नाही. अंतःकरणात बदल घडणे हेच महत्त्वाचे आहे, त्यानंतर मिळणारे समाधान गोड असते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जसे सुरणाला शिजवून त्याचा खाजरा गुणधर्म घालवून पंगतीत वाढले जाते, तसेच भक्तीने माणसातील दोष दूर होतात.
॥ अभंग ३३२३ ॥ अभंग रचना
ज्याचे माथां जो जो भार । ते चि फार तयासी ॥१॥
मागें पुढें अवघें रितें । कळों येतें अनुभवें ॥ध्रु.॥
परिसा अंगीं अमुपसोनें । पोटीं हीन धातु चि ॥२॥
आपुला तो करि धर्म । जाणे वर्म तुका तें ॥३॥
ज्याच्या डोक्यावर ज्या चिंतेचे ओझे असते, त्याला तेच मोठे वाटते. मागे आणि पुढे सर्व काही रिकामे आहे, हे अनुभवाने कळून येते. परिसाच्या स्पर्शाने सोने तयार होत असले तरी तो स्वतः आतून धातूच राहतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, प्रत्येकाने आपला स्वधर्म पाळावा, याचे वर्म मी जाणतो.
॥ अभंग ३३२४ ॥ अभंग रचना
पाहें तिकडे दिशा ओस । अवघी पास पायांपें ॥१॥
मन चि साच होइल कई । प्रेम देई भेटोनि ॥ध्रु.॥
सर्वापरि पांगुळ असें । न कळे कैंसे तें तुम्हा ॥२॥
तुका म्हणे कृपावंता । तूं तों दाता दीनाचा ॥३॥
मी जिकडे पाहतो तिकडे सर्व दिशा ओसाड वाटतात, माझी खरी जागा केवळ देवाच्या चरणांजवळ आहे. माझे मन तुझ्या प्रेमात कधी लीन होईल? मला भेट देऊन तुझे प्रेम दे. मी सर्व प्रकारे अपंग आणि असहाय्य आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे कृपावंता, तू दीनांचा दाता आहेस.
॥ अभंग ३३२५ ॥ अभंग रचना
चालवणें काय । ऐसें अंगे माझे माय ॥१॥
धांव धांव लवलाहें । कंठीं प्राण वाट पाहे ॥ध्रु.॥
पसरूनि कर । तुज चालिलों समोर ॥२॥
देसील विसांवा । तुका म्हणे ऐशा हांवा ॥३॥
हे माझ्या आई समान असलेल्या देवा, तू मला चालव. वेगाने धावून ये, माझा प्राण कंठाशी आला आहे आणि मी तुझी वाट पाहत आहे. मी हात पसरून तुझ्या समोर आलो आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, तू मला निश्चितच विश्रांती आणि आसरा देशील अशी मला आशा आहे.
॥ अभंग ३३२६ ॥ अभंग रचना
आवडीच्या ऐसें जालें । मुखा आलें हरिनाम ॥१॥
आतां घेऊं धणीवरि । मागें उरी नुरेतों ॥ध्रु.॥
सांटवण मनाऐसी । पुढें रासी अमुप ॥२॥
तुका म्हणे कारण जालें । विठ्ठल तीं अक्षरीं ॥३॥
माझ्या आवडीप्रमाणे माझ्या मुखात हरिनामाचा जप आला आहे. आता मी तृप्त होईपर्यंत नाव घेईन, काहीही शिल्लक ठेवणार नाही. माझ्या मनासारखा नामाचा मोठा साठा समोर उपलब्ध आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, 'विठ्ठल' या तीन अक्षरांनी माझे कल्याण झाले आहे.
॥ अभंग ३३२७ ॥ अभंग रचना
त्यांचिया चरणां माझें दंडवत । ज्यांचें धनवित्त पांडुरंग ॥१॥
येथें माझा जीव पावला विसांवा । म्हणऊनि हांवा भरलासें ॥ध्रु.॥
चरणींचें रज लावीन कपाळा । जीं पदें राउळा सोईं जाती ॥२॥
आणिक तीं भाग्यें येथें कुरवंडी । करूनियां सांडीं इंद्राऐसी ॥३॥
वैष्णवांचे घरीं देवाची वसति । विश्वास हा चित्तीं सत्यभावें ॥४॥
तुका म्हणे सखे हरिचे ते दास । आतां पुढें आस नाहीं दुजें ॥५॥
ज्यांचे पांडुरंग हेच सर्व धन आणि संपत्ती आहे, त्यांच्या चरणी माझा साष्टांग नमस्कार असो. येथेच माझ्या जीवाला विश्रांती मिळाली आहे. मंदिरात जाणाऱ्या वारकऱ्यांच्या पायांची धूळ मी कपाळाला लावीन. वैष्णवांच्या घरात साक्षात देवाचा वास असतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हरिचे दास हेच माझे सखे आहेत, आता दुसरी कोणतीही आस उरली नाही.
॥ अभंग ३३२८ ॥ अभंग रचना
उपजोनियां मरें । परि हें चि वाटे बरें ॥१॥
नाहीं आवडीसी पार । न म्हणावें जालें फार ॥ध्रु.॥
अमृताची खाणी । उघडली नव्हे धणी ॥२॥
तुका म्हणे पचे । विठ्ठल हें मुखा साचें ॥३॥
पुन्हा पुन्हा जन्माला येऊन मरणे सोसावे लागले तरी चालेल, पण विठ्ठल भक्तीचा हाच मार्ग मला योग्य वाटतो. या नामाच्या आवडीला सीमा नाही. अमृताची खाण उघडली आहे, त्याची तृप्ती कधीही होत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मुखाने विठ्ठलनाम घेणे हेच खरे जीवन आहे.
॥ अभंग ३३२९ ॥ अभंग रचना
सत्य तूं सत्य तूं सत्य तूं विठ्ठला । कां गा हा दाविला जगदाकार ॥१॥
सांभाळीं आपुली हाक देतो माया । आम्हांसी कां भयाभीत केलें ॥ध्रु.॥
रूप नाहीं त्यासी ठेवियेलें नाम । लटका चि श्रम वाढविला ॥२॥
तुका म्हणे कां गा जालासी चतुर । होतासी निसुर निर्विकार ॥३॥
हे विठ्ठला, तूच एक सत्य आहेस, मग हा जगाचा आभास का दाखवलास? ही माया आम्हाला हाक मारून भीती दाखवत आहे, तू आम्हाला सांभाळ. ज्याला रूप नाही त्याला नाव ठेवले आणि व्यर्थ श्रम वाढवला. तुकाराम महाराज म्हणतात की, तू आधी निर्विकार होतास, मग आता इतका चतुर का झालास?
॥ अभंग ३३३० ॥ अभंग रचना
अमच्या कपाळें तुज ऐसी बुद्धि । धरावी ते शुद्धी योगा नये ॥१॥
काय या राहिलें विनोदावांचून । आपुलिया भिन्न केलें आम्हां ॥ध्रु.॥
कोठें मूर्तिमंत दावीं पुण्यपाप । काशासी संकल्प वाहाविसी ॥२॥
तुका म्हणे आतां आवरावा चेडा । लटिकी च पीडा पांडुरंगा ॥३॥
आमच्या नशिबात तुला अशी बुद्धी सुचावी हे आमचे प्राक्तन आहे. तू आम्हाला तुझ्यापासून वेगळे केलेस, आता यात विनोदाशिवाय काय उरले आहे? पुण्य आणि पाप कुठे मूर्तिमंत आहे ते दाखव. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पांडुरंगा, आता हा खोटा खेळ आवर आणि आमचा त्रास संपव.
॥ अभंग ३३३१ ॥ अभंग रचना
नो बोलावें ऐसें जनासी उत्तर । करितों विचार बहु वेळा ॥१॥
कोण पाप आड ठाकतें येऊन । पालटिति गुण अंतरींचा ॥ध्रु.॥
संसारा हातीं सोडवूनि गळा । हें कां अवकळा येती पुढें ॥२॥
तुका म्हणे सेवे घडेल अंतराय । यास करूं काय पांडुरंगा ॥३॥
लोकांना वाईट उत्तर देऊ नये असा मी खूप वेळा विचार करतो. पण कोणते पाप आड येते माहीत नाही, ज्यामुळे अंतःकरणातील गुण बदलतात. संसाराच्या पाशातून सुटका करून घेतल्यावरही हा त्रास का मागे लागतो? तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पांडुरंगा, यामुळे तुझ्या सेवेत अंतर पडेल, याला मी काय करू?
॥ अभंग ३३३२ ॥ अभंग रचना
आतां हें उचित माझें जना हातीं । पाहिजे फजीती केली कांहीं ॥१॥
मग हे तुमचे न सोडीं चरण । त्रासोनियां मन येइल ठाया ॥ध्रु.॥
वाउगे वाणीचा न धरीं कांटाळा । ऐसी कां चांडाळा बुद्धि मज ॥२॥
तुका म्हणे जरि माथां बैसे घाव । तरि मग वाव नेघे पुढें ॥३॥
लोकांनी माझी फजिती केली तरी ते मला योग्यच आहे, कारण त्रासाने तरी माझे मन तुझ्या चरणांशी स्थिर होईल. मला व्यर्थ बोलण्याचा कंटाळा का येत नाही? तुकाराम महाराज म्हणतात की, डोक्यावर मार बसल्याशिवाय माणूस ताळ्यावर येत नाही.
॥ अभंग ३३३३ ॥ अभंग रचना
मायेवरी सत्ता आवडीची बाळा । संकोचोनि लळा प्रतिपाळी ॥१॥
अपराध माझे न मनावे मनीं । तुम्ही संतजनीं मायबापीं ॥ध्रु.॥
आरुष वचन लेंकुराची आळी । साहोनि कवळी मागुताली ॥२॥
तुका म्हणे अंगीं काय नाहीं सत्ता । परि निष्ठ‍ता उपेजना ॥३॥
आईवर बाळाचा हक्क असतो आणि आई संकोच न बाळगता त्याचे लाड पुरवते. हे संतजन मायबापहो, माझे अपराध मनात धरू नका. लहान मुलाचे तोतरे बोल आणि हट्ट सहन करून आई त्याला जवळ घेते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, देवाकडे सत्ता असूनही तो भक्तांवर निष्ठुरता दाखवत नाही.
॥ अभंग ३३३४ ॥ अभंग रचना
कैसा होतो कृपावंत । बहुसंत सांगती । पुसणें नाहीं यातीकुळ । लागों वेळ नेदावा ॥१॥
ऐसी काय जाणों किती । उतरती उतरले ॥ध्रु.॥
दावी वैकुंठींच्या वाटा । पाहातां मोठा संपन्न । अभिमान तो नाहीं अंगी । भक्तालागी न बैसे ॥२॥
तुका म्हणे आळस निद्रा । नाहीं थारा त्या अंगीं । आलें द्यावें भलत्या काळें । विठ्ठल बळें आगळा ॥३॥
देव किती कृपावंत आहे हे अनेक संत सांगतात. तो कोणाचीही जात-कुळ विचारत नाही आणि मदत करायला वेळ लावत नाही. त्याने कितीतरी भक्तांचा उद्धार केला आहे. तो वैकुंठाची वाट दाखवतो, अत्यंत श्रीमंत असूनही त्याला कसलाही अहंकार नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, त्याच्या अंगी आळस नाही, तो भक्तांना सर्व काही देण्यास सदैव तयार असतो.
॥ अभंग ३३३५ ॥ अभंग रचना
सदैव हे वारकरी । जे पंढरी देखती । पदोपदीं विठ्ठल वाचे । त्यांसी कैचा संसार ॥१॥
दोष पळाले दोष पळाले । पैल आले हरिदास ॥ध्रु.॥
प्रेमभातें भरलें अंगीं । निर्लज्ज रंगीं नाचती । गोपीचंदनाची उटी । तुळसी कंठीं मिरवती ॥२॥
तुका म्हणे देव चित्तीं । मोक्ष हातीं रोकडा । दुर्बळा या शक्तिहीना । त्या ही जना पुरता ॥३॥
जे वारकरी पंढरीची वारी करतात आणि ज्यांच्या मुखात प्रत्येक पाऊली विठ्ठलनाम असते, ते अत्यंत भाग्यवान आहेत. हरिदास आले की सर्व दोष पळून जातात. ते प्रेमाने भरलेले असतात, गळ्यात तुळशीमाळ आणि कपाळावर गोपीचंदन लावून भजनात नाचतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा भक्तांच्या हातात मोक्ष तयार असतो.
॥ अभंग ३३३६ ॥ अभंग रचना
ऐसीं ठावीं वर्में । तरी सांडवलों भ्रमें ॥१॥
सुखें नाचतों कीर्तनीं । नाहीं आशंकित मनीं ॥ध्रु.॥
ऐसें आलें हाता । बळ तरी गेली चिंता ॥२॥
सुखे येथें जालें तरी । नाहीं आणिकांची उरी ॥३॥
ऐसें केलें देवें । पुढें कांहीं चि न व्हावें ॥४॥
तुका म्हणे मन । आतां जालें समाधान ॥५॥
भक्तीचे वर्म कळाले, त्यामुळे माझा भ्रम दूर झाला आहे. आता मी कोणत्याही शंकेशिवाय कीर्तनात आनंदाने नाचतो. हे आत्मबळ हाती आल्याने सर्व चिंता नष्ट झाल्या आहेत. देवाने अशी कृपा केली आहे की आता काहीही मिळवायचे उरले नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझे मन आता पूर्ण समाधानी झाले आहे.
॥ अभंग ३३३७ ॥ अभंग रचना
चित्तीं बैसलें चिंतन । नारायण नारायण ॥१॥
न लगे गोड कांहीं आतां । आणीक दुसरें सर्वथा ॥ध्रु.॥
हरपला द्वैतभाव । तेणें देह जाला वाव ॥२॥
तुकयाबंधु म्हणे आम्ही । जालों निष्काम ये कामीं ॥३॥
चित्तात केवळ नारायणाचे चिंतन बसले आहे. आता दुसऱ्या गोष्टींमध्ये अजिबात गोडी वाटत नाही. भेदाची भावना नाहीशी झाल्याने देहाभिमान व्यर्थ ठरला आहे. तुकारामांचे बंधू म्हणतात की, आम्ही आता या भक्तीच्या मार्गात पूर्णपणे निष्काम झालो आहोत.
॥ अभंग ३३३८ ॥ अभंग रचना
व्यापिलें सर्वत्र । बाहेरी भीतरीं अंत ॥१॥
ऐसें गोविंदें गोविलें । बोलें न वजाये बोलिले ॥ध्रु.॥
संचिताची होळी । करूनि जीव घेतला बळी ॥२॥
तुकयाबंधु म्हणे नाहीं । आतां संसारा उरी कांहीं ॥३॥
गोविंदाने आत आणि बाहेर सर्वत्र व्यापले आहे. त्याने मला अशा प्रकारे स्वतःत अडकवले आहे की ते शब्दात सांगता येत नाही. संचिताची होळी करून मी माझा जीव त्याला अर्पण केला आहे. तुकारामांचे बंधू म्हणतात की, आता संसारासाठी काहीही उरलेले नाही.
॥ अभंग ३३३९ ॥ अभंग रचना
तुम्हांआम्हांसी दरुषण । जालें दुर्लभ भाषण ॥१॥
म्हणऊनि करितों आतां । दंडवत घ्या समस्तां ॥ध्रु.॥
भविष्याचें माथां देह । कोण जाणें होइल काय ॥२॥
म्हणे तुकयाचा बंधव । आमचा तो जाला भाव ॥३॥
आता तुमचे आमचे दर्शन आणि बोलणे दुर्मिळ झाले आहे, म्हणूनच मी तुम्हा सर्वांना साष्टांग नमस्कार करतो. भविष्यात या देहाचे काय होईल हे कोणीही जाणत नाही. तुकारामांचे बंधू म्हणतात की, आमचा हाच पक्का भाव ठरला आहे.
॥ अभंग ३३४० ॥ अभंग रचना
अनंतजन्में जरी केल्या तपरासी । तरी हा न पवे म्हणे देह ॥१॥
ऐसें जें निधान लागलेंसे हातीं । त्याची केली माती भाग्यहीना ॥ध्रु.॥
उत्तमाचें सार वेदाचें भांडार । ज्याच्यानें पवित्र तीथॉ होती ॥२॥
तुका म्हणे तुकयाबंधु आणीक उपमा । नाहीं या तों जन्मा द्यावयासी ॥३॥
अनेक जन्म तपश्चर्या केली तरी असा मानवी देह मिळत नाही. असा अनमोल ठेवा हाती लागूनही अभाग्याने त्याची माती केली. हा देह वेदांचे भांडार आणि तीर्थांना पवित्र करणारा आहे. तुकारामांचे बंधू म्हणतात की, या नरदेहाला उपमा देण्यासाठी जगात दुसरी कोणतीही गोष्ट नाही.
॥ अभंग ३३४१ ॥ अभंग रचना
आम्हांपाशीं सरे एक शुद्ध भाव । चतुराईं जाणींव न लगे कळा ॥१॥
सर्वजाण माझा स्वामी पांडुरंग । तया अंगसंगें गोपाळासी ॥२॥
तुका म्हणे कर्मधर्में नये हातां । तयावरि सत्ता भाविकांची ॥३॥
आमच्याकडे फक्त एक शुद्ध भाव चालतो, आम्हाला कोणतीही चतुराई किंवा ज्ञान-कला लागत नाही. माझा स्वामी पांडुरंग सर्वज्ञ आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, कर्मकांड किंवा धर्माने देव वश होत नाही, त्यावर केवळ भावी भक्तांचीच सत्ता चालते.
॥ अभंग ३३४२ ॥ अभंग रचना
प्रीति करी सत्ता । बाळा भीती मातापिता ॥१॥
काय चाले त्याशीं बळ । आळी करितां कोल्हाळ ॥ध्रु.॥
पदरीं घाली मिठी । खेदी मागें पुढें लोटी ॥२॥
बोले मना आलें । तुका साहिला विठ्ठलें ॥३॥
प्रेमामुळे बाळ आई-वडिलांवर आपला हक्क गाजवते आणि आई-बापही त्याला भितात. मुलाने हट्ट आणि गोंधळ घातला तर त्याच्यावर कोणाचे बळ चालणार? ते कपड्याला मिठी मारते आणि मनात येईल ते बोलते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, विठ्ठलाने माझे सर्व लाड आणि हट्ट सहन केले आहेत.
॥ अभंग ३३४३ ॥ अभंग रचना
आवडीचे भेटी निवे । चित्त पावे विश्रांती ॥१॥
बरवियाचा छंद मना । नारायणा अवीट ॥ध्रु.॥
तळणे कांहीं साम्या पुरे । हें तों नुरे ये रुचि ॥२॥
तुका म्हणे बरवें जालें । फावलें हें कळे त्या ॥३॥
आवडीच्या देवाची भेट झाली की चित्ताला शांतता आणि विश्रांती मिळते. नारायणाच्या भक्तीचा हा छंद कधीही न संपणारा आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, देवाच्या नामाची गोडी ज्याला कळाली, त्याला या भक्तीचे महत्त्व पूर्णपणे समजते.
॥ अभंग ३३४४ ॥ अभंग रचना
केलियाचें दान । करा आपुलें जतन ॥१॥
माझी बुद्धि स्थिर देवा । नाहीं विषयांचा हेवा ॥ध्रु.॥
भावा अंतराय । येती अंतरती पाय ॥२॥
तुका म्हणे जोडी । आदीं अंतीं राहो गोडी ॥३॥
हे देवा, तू मला जे कृपादान दिले आहेस, त्याचे तूच जतन कर. माझी बुद्धी स्थिर राहू दे आणि मला विषयांची आस नसो. भावात अंतर आले की तुझे पाय दूर होतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, भक्तीची ही जोडी आणि गोडी सुरुवातीपासून शेवटापर्यंत कायम राहो.
॥ अभंग ३३४५ ॥ अभंग रचना
माझे हातीं आहे करावें चिंतन । तुम्ही कृपादान प्रेम द्यावें ॥१॥
मागति यां भांडवल आळवण । नामाची जतन दातियासी ॥ध्रु.॥
बाळक धांवोनि आड निघे स्तनीं । घालावा जननी कृपे पान्हां ॥२॥
तुका म्हणे करीं कासवाचे परी । आहे सूत्रदोरी तुझे हातीं ॥३॥
माझ्या हातात फक्त तुझे चिंतन करणे आहे, तू मला प्रेमाचे कृपादान दे. बाळ धावत जाऊन आईच्या छातीला लागते, तेव्हा आईला पाझर फुटतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, कासवीप्रमाणे नजरेने सांभाळ कर, कारण माझ्या आयुष्याची सूत्रदोरी तुझ्याच हातात आहे.
॥ अभंग ३३४६ ॥ अभंग रचना
वाट दावी त्याचें गेलें काय । नागवला जो वारितां जाय ॥१॥
ऐसीं मागें ठकलीं किती । सांगतां खाती विषगोळा ॥ध्रु.॥
विचारोनि पाहे त्यास । न वजे जीवें नव्हे नास ॥२॥
तुका म्हणे जो रुसला जीवा । तयासी केशवा काय चाले ॥३॥
योग्य वाट दाखवणाऱ्याचे काही बिघडत नाही, पण जो उपदेश नाकारून चुकीच्या वाटेने जातो तो नागवला जातो. असे कितीतरी लोक मागे फसले आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे केशवा, जो स्वतःच्याच आयुष्यावर रुसतो, त्याला कोणीही वाचवू शकत नाही.
॥ अभंग ३३४७ ॥ अभंग रचना
अनुभवावांचून सोंग संपादणें । नव्हे हें करणें स्वहिताचें ॥१॥
तैसा नको भुलों बाहिरल्या रंगें । हित तें चि वेगें करूनि घेई ॥ध्रु.॥
बहुरूपी रूपें नटला नारायण । सोंग संपादून जैसा तैसा ॥२॥
पाषाणाचें नाव ठेविलें देव । आणिका तारी भाव परि तो तैसा ॥३॥
कनक झाड म्हणोनि वंदिलें माथां । परिं तें अर्था न मिळे माजी ॥४॥
तुका म्हणे त्याचा भाव तारी त्यास । अहंभावीं नास तो चि पावे ॥५॥
अनुभवाशिवाय भक्तीचे ढोंग करणे स्वतःच्या हिताचे नाही. बाह्य रूपाला भुलू नकोस, स्वतःचे हित कशात आहे ते ओळखा. दगडाला देव मानले तरी भक्ताचा भावच त्याला तारतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माणसाचा भावच त्याला तारतो, तर अहंकार त्याचा नाश करतो.
॥ अभंग ३३४८ ॥ अभंग रचना
मज नष्टा माया मोह नाहीं लोभ । अधिक हो क्षोभ आदराचा ॥१॥
धिग हें शरीर अनउपकार । न मनी आभार उपकाराचा ॥ध्रु.॥
मजहून नष्ट आहे ऐसा कोण । नावडे मिष्टान्न बहुमोल ॥२॥
न दिसती मज आपलेसे गुण । संचित तें कोण जाणे मागें ॥३॥
तुका म्हणे देखोनियां काईं । पांडुरंगा पायीं राखियेलें ॥४॥
माझ्यासारख्या पामराला कसलाही मोह किंवा लोभ उरला नाही. या निरुपयोगी शरीराचा धिक्कार असो, जे कोणाचे उपकार मानत नाही. माझ्यापेक्षा वाईट कोण असेल? तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझ्याकडे कोणतेही गुण नसतानाही पांडुरंगाने मला स्वतःच्या चरणांशी आश्रय दिला आहे.
॥ अभंग ३३४९ ॥ अभंग रचना
मतिविण काय वर्णू तुझें ध्यान । जेथें पडिलें मौन्य वेदश्रुती ॥१॥
करूनि गोजिरा आपुलिये मती । धरियेलें चित्तीं चरणकमळ ॥ध्रु.॥
सुखाचें ओतिलें पाहों ते श्रीमुख । तेणें हरे भूक तान माझी ॥२॥
रसना गोडावली ओव्या गातां गीत । पावलेंसे चित्त समाधान ॥३॥
तुका म्हणे माझी दृष्टि चरणांवरी । पाउलें गोजिरीं कुंकुमाचीं ॥४॥
जेथे वेद आणि श्रुती मौन बाळगतात, तेथे माझ्या अल्प बुद्धीने तुझे वर्णन कसे करू? मी माझ्या मतीने तुझे सुंदर चरणकमल हृदयात धरले आहे. तुझे श्रीमुख पाहिले की माझी भूक-तहान हरपते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझी दृष्टी नेहमी तुझ्या कुंकुममय पायांवर स्थिर असते.
॥ अभंग ३३५० ॥ अभंग रचना
ओस जाल्या मज भिंगुळवाणें । जीवलग नेणें मज कोणी ॥१॥
भय वाटे देखें श्वापदांचे भार । नव्हे मज धीर पांडुरंगा ॥ध्रु.॥
अंधकारापुढे न चलवे वाट । लागतील खुंटे कांटे अंगा ॥२॥
एकला निःसंग फांकती मारग । होतों नव्हे लाग चालावया ॥३॥
तुका म्हणे वाट दावूनि सद्ग‍ु । राहि हा दुरू पांडुरंग ॥४॥
या संसारात मी एकटा आणि असहाय्य झालो आहे, कोणीही माझे जीवलग उरले नाही. हिंस्त्र प्राण्यांप्रमाणे असणाऱ्या विकारांची भीती वाटते. अंधारात वाट चालता येत नाही, काट्यांची भीती वाटते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, सद्गुरूंनी मार्ग दाखवला आणि पांडुरंग मला साथ देत आहे.
॥ अभंग ३३५१ ॥ अभंग रचना
उदार कृपाळ सांगसी जना । तरी कां त्या रावणा मारियेलें ।
नित्य नित्य पूजा करी श्रीकमळीं । तेणें तुझें काय केलें ॥१॥
काय बडिवार सांगसी वांयां । ठावा पंढरिराया आहेसि आम्हां ।
एकला चि जरी देऊं परिहार । आहे दुरिवरी सीमा ॥ध्रु.॥
कर्णाऐसा वीर उदार जुंझार । तो तुवां जर्जर केला वाणीं ।
पडिला भूमी परी नयेची करुणा । दांत पाडियेले दोन्ही ॥२॥
िश्रयाळ बापुडे सात्विकवाणी । खादलें कापूनि त्याचें पोर ।
ऐसा कठिण कोण होईंल दुसरा । उखळीं कांडविलें शिर ॥३॥
सिभ्री चक्रवर्ती करितां यज्ञयाग । त्याचें चिरिलें अंग ठायीं ठायीं ।
जाचऊनि प्राण घेतला मागें । पुढें न पाहतां कांहीं ॥४॥
बळीचा अन्याय सांग होता काय । बुडविला तो पाय देऊनि माथां ।
कोंडिलें दार हा काय कहार । सांगतोसी चित्त कथा ॥५॥
हरश्चिंद्राचें राज्य घेऊनियां सर्व । विकविला जीव डोंबाघरीं ।
पाडिला विघड नळा दमयंतीमधीं । ऐसी तुझी बुद्धि हरि ॥६॥
आणिकही गुण सांगावे किती । केलिया विपित्त माउसीच्या ।
वधियेला मामा सखा पुरुषोत्तमा । म्हणे बंधु तुकयाचा ॥७॥
तू लोकांना स्वतःला उदार आणि कृपाळू म्हणवतोस, मग रावणाला का मारलेस? कर्णासारख्या दानशूर वीराला तू जर्जर केलेस. शिरियाळ राजाच्या मुलाला कापायला लावलेस, बळीराजाच्या डोक्यावर पाय ठेवून त्याला पाताळात गाडले, हरिश्चंद्राचे राज्य हिरावून त्याला डोंबाच्या घरी विकायला लावलेस. तुकारामांचे बंधू म्हणतात की, हे देवा, तुझा हा असा कडक स्वभावही आम्हाला ठाऊक आहे.
॥ अभंग ३३५२ ॥ अभंग रचना
जे केली आळी ते अवघी गेली वांयां । उरला पंढरिराया श्रम माझा ॥१॥
काय समाधान केलें कोण वेळे । कोणें माझे लळे पाळियेलें ॥ध्रु.॥
आभास ही नाहीं स्वप्नीं दुश्चिता । प्रत्यक्ष बोलतां कंइचा तो ॥२॥
आतां पुढें लाज वाटे पांडुरंगा । भक्त ऐसे जगामाजी जाले ॥३॥
तुका म्हणे आतां नाहीं भरवसा । मोकलीसी ऐसा वाटतोसी ॥४॥
मी तुझ्याकडे केलेला सर्व हट्ट व्यर्थ गेला, फक्त माझा श्रम शिल्लक राहिला. तू माझे कौतुक कधी पुरवलेस? स्वप्नातही तू दर्शन दिले नाहीस, मग प्रत्यक्ष बोलणे कुठून होणार? तुकाराम महाराज म्हणतात की, आता मला तुझा भरवसा वाटत नाही, तू मला सोडून देशील असे वाटते.
॥ अभंग ३३५३ ॥ अभंग रचना
समश्रुळित असतां वाचा । घोष न करिसी कां नामाचा ॥१॥
कां रे वैष्णव नव्हेसी । कवण्या दंभें नागवलासी ॥ध्रु.॥
हरि हरि म्हणतां लाजसी । गर्वें फुगोनि चालसी ॥२॥
तारुण्यें उताणा । पुंसेंविण बांडा सुना ॥३॥
जालेंसि महिमेचे वेडें । नाचों लाजसी दिंडीपुढें ॥४॥
अळंकारानिया बळें । वंचलासी तुळसीमाळें ॥५॥
कैसा सकुमार जालासी । म्हणसी न टकें एकादशी ॥६॥
स्नान न करिसी आंघोळी । विभूती न लाविसी कपाळीं ॥७॥
वरिवरि न्याहाळिसी त्वचा । उपेग नाहीं मांसाचा ॥८॥
पद्मनाभी विश्वनाथ । तुका अझून रडत ॥९॥
जिभेत ताकद असताना तू हरिनामाचा जप का करत नाहीस? तू कसल्या अहंपणात अडकला आहेस? 'हरी हरी' म्हणायला तुला लाज वाटते आणि गर्वाने चालतोस. दागिन्यांच्या मोहात पडून तुळशीमाळ विसरलास. एकादशीचे व्रत करायला अंगात ताकद नाही म्हणतोस. तुकाराम महाराज म्हणतात की, या नश्वर शरीराचे कौतुक करण्यात काय अर्थ आहे? देवाचे नाव घेण्याशिवाय सुटका नाही.
॥ अभंग ३३५४ ॥ अभंग रचना
वाघाचा काळभूत दिसे वाघाऐसा । परी नाहीं दशा साच अंगीं ॥१॥
बाहेरील रंग निवडी कसोटी । संघष्टणें भेटी आपेआप ॥ध्रु.॥
सिकविलें तैसें नाचावें माकडें । न चले त्यापुढें युक्ति कांहीं ॥२॥
तुका म्हणे करी लटिक्याचा सांटा । फजित तो खोटा शीघ्र होय ॥३॥
वाघाचे कातडे पांघरल्याने कोणी वाघ होत नाही, त्याच्यात खरी ताकद नसते. बाहेरील रंगाची परीक्षा कसोटीवरच होते. शिकवल्याप्रमाणे माकड नाचते, पण त्याला स्वतःची बुद्धी नसते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, खोटा आव आणणाऱ्या माणसाची फजिती लवकरच उघडी पडते.
॥ अभंग ३३५५ ॥ अभंग रचना
सिंदळीचे सोर चोराची दया । तो ही जाणा तया संवसर्गी ॥१॥
फुकासाटीं भोगे दुःखाचा वाटा । उभारोनी कांटा वाटेवरी ॥ध्रु.॥
सर्प पोसूनियां दुधाचा नास । केलें थीता विष अमृताचें ॥२॥
तुका म्हणे यासी न करितां दंडण । पुढिल खंडण नव्हे दोषा ॥३॥
वाईट माणसाची संगत करणारा स्वतःच दुःखाला आमंत्रण देतो. सापाला दूध पाजले तरी त्याचे विषच बनते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा दुर्जनांना शिक्षा केल्याशिवाय जगातील दोषांचे खंडण होऊ शकत नाही.
॥ अभंग ३३५६ ॥ अभंग रचना
तेणें सुखें माझें निवालें अंग । विठ्ठल हें जग देखियेलें ॥१॥
कवतुकें करुणा भाकीतसें लाडें । आवडी बोबडें बोलोनियां ॥ध्रु.॥
मज नाहीं दशा अंतरीं दुःखाची । भावना भेदाची समूळ गेली ॥२॥
तुका म्हणे सुख जालें माझ्या जीवा । रंगलें केशवा तुझ्या रंगे ॥३॥
सर्व जग विठ्ठलमय पाहिल्याने माझे अंग सुखावले आहे. मी लाडाने आणि आवडीने बोबड्या बोलांनी देवाची करुणा भाकतो. माझ्या अंतःकरणातील दुःखाची आणि भेदाची भावना मुळापासून नष्ट झाली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे केशवा, तुझ्या रंगात रंगून माझ्या जीवाला परमसुख मिळाले आहे.
॥ अभंग ३३५७ ॥ अभंग रचना
विठ्ठल सोयरा सज्जन विसांवा । जाइन त्याच्या गांवा भेटावया ॥१॥
सीण भाग त्यासी सांगेन आपुला । तो माझा बापुला सर्व जाणे ॥ध्रु.॥
माय माउलिया बंधुवर्गा जना । भाकीन करुणा सकळिकांसी ॥२॥
संत महंत सद्धि महानुभाव मुनि । जीवभाव जाऊनि सांगेन त्या ॥३॥
माझिये माहेरीं सुखा काय उणें । न लगे येणें जाणें तुका म्हणे ॥४॥
विठ्ठल हाच माझा खरा सोयरा आणि विश्रांतीचे स्थान आहे, मी त्याला भेटायला पंढरपूरला जाईन. माझा सर्व थकवा मी त्याला सांगेन, तो माझा सांभाळ करणारा सर्व जाणतो. संत-महंत आणि संतांच्या संगतीत माझा जीव सुखावेल. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझ्या विठ्ठलरुपी माहेरी सुखाला काहीही कमी नाही.
॥ अभंग ३३५८ ॥ अभंग रचना
ध्याइन तुझें रूप गाइन तुझें नाम । आणीक न करीं काम जिव्हामुखें ॥१॥
पाहिन तुझे पाय ठेविन तेथें डोय । पृथक तें काय न करीं मनीं ॥ध्रु.॥
तुझे चि गुणवाद आइकेन कानीं । आणिकांची वाणी पुरे आतां ॥२॥
करिन सेवा करीं चालेन मी पायीं । आणीक न वजें ठायीं तुजविण ॥३॥
तुका म्हणे जीव ठेविला तुझ्या पायीं । आणीक तो काईं देऊं कोणा ॥४॥
मी नेहमी तुझ्या रूपाचे ध्यान करीन आणि तुझ्या नामाचे गायन करीन. डोळ्यांनी तुझे पाय पाहीन आणि तेथेच मस्तक ठेवीन. कानांनी फक्त तुझेच गुण ऐकेन. हातांनी तुझी सेवा करीन आणि पायांनी तुझ्याच मंदिरात जाईन. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी माझा जीव तुझ्या चरणी अर्पण केला आहे, आता तो दुसऱ्या कोणाला कसा देऊ?
॥ अभंग ३३५९ ॥ अभंग रचना
देवाचें भजन कां रे न करीसी । अखंड हव्यासीं पीडतोसी ॥१॥
देवासी शरण कां रे न वजवे तैसा । बक मीना जैसा मनुष्यालागीं ॥ध्रु.॥
देवाचा विश्वास कां रे नाहीं तैसा । पुत्रस्नेहें जैसा गुंतलासी ॥२॥
कां रे नाहीं तैसी देवाचे उपकार । माया मिथ्या भार पितृपूजना ॥४॥
कां रे भय वाहासी लोकांचा धाक । विसरोनि एक नारायण ॥५॥
तुका म्हणे कां रे घातलें वांयां । अवघें आयुष्य जाया भक्तिविण ॥६॥
तू देवाचे भजन का करत नाहीस? सतत वासना आणि हव्यासात का जळत राहतोस? जसा मुलावर प्रेम करतोस, तसा देवावर विश्वास का ठेवत नाहीस? एका नारायणाला विसरून लोकांच्या भितीने का जगतोस? तुकाराम महाराज म्हणतात की, भक्तीशिवाय तू आपले संपूर्ण आयुष्य व्यर्थ का वाया घालवत आहेस?
॥ अभंग ३३६० ॥ अभंग रचना
माझें चित्त तुझे पायीं । राहें ऐसें करीं कांहीं । धरोनियां बाहीं । भव तारीं दातारा ॥१॥
चतुरा तूं शिरोमणि । गुणलावण्याची खाणी । मुगुट सकळां मणि । तूं चि धन्य विठोबा ॥ध्रु.॥
करीं त्रिमिराचा नाश । दीप होउनि प्रकाश । तोडीं आशापाश । करीं वास हृदयीं ॥२॥
पाहें गुंतलों नेणतां । तुज असो माझी चिंता । तुका ठेवी माथा । पायीं आतां राखावें ॥३॥
माझे चित्त तुझ्या चरणांशी स्थिर राहील असे काहीतरी कर आणि माझा हात धरून मला या भवसागरातून तार. तू सर्व चतुरांमध्ये शिरोमणी आणि गुणांची खाण आहेस. अज्ञानाचा अंधार दूर करून माझ्या हृदयात प्रकाश कर. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी अज्ञानाने संसारात गुंतलो आहे, आता तूच माझे रक्षण कर.
॥ अभंग ३३६१ ॥ अभंग रचना
आमुचें उचित हे चि उपकार । आपला चि भार घालूं तुज ॥१॥
भूक लागलिया भोजनाची आळी । पांघुरणें काळीं शीताचिये ॥ध्रु.॥
जेणें काळें उठी मनाची आवडी । ते चि मागों घडी आवडे तें ॥२॥
दुःख येऊं नेदी आमचिया घरा । चक्र करी फेरा भोंवताला ॥३॥
तुका म्हणे नाहीं मुक्तीसवें चाड । हें चि आम्हां गोड जन्म घेतां ॥४॥
आम्ही आमचे सर्व ओझे तुझ्यावर टाकतो, हाच तुझा आमच्यावर उपकार आहे. भूक लागल्यावर भोजनाचा हट्ट करावा आणि थंडीत कपड्यांची मागणी करावी, तसेच आम्ही तुझ्याकडे हट्ट करतो. आमच्या घराभोवती तुझे सुदर्शन चक्र फिरत असल्याने दुःख जवळ येत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मला मोक्षाची इच्छा नाही, पुन्हा जन्म घेऊन तुझी भक्ती करणेच गोड वाटते.
॥ अभंग ३३६२ ॥ अभंग रचना
मी दास तयाचा जया चाड नाहीं । सुख दुःख दोहीविरहित जो ॥१॥
राहिलासे उभा भीमरेच्या तीरीं । कट दोहीं करीं धरोनियां ॥ध्रु.॥
नवल काईं तरी पाचारितां पावे । न श्मरित धांवे भक्तिकाजें ॥२॥
सर्व भार माझा त्यासी आहें चिंता । तों चि माझा दाता स्वहिताचा ॥३॥
तुका म्हणे त्यास गाईंन मी गीतीं । आणीक तें चित्तीं न धरीं कांहीं ॥४॥
ज्याला कसलीही अपेक्षा नाही आणि जो सुख-दुःखाच्या पलीकडे आहे, अशा भीमा नदीच्या तीरावर दोन्ही हात कमरेवर ठेवून उभ्या असलेल्या देवाचा मी दास आहे. हाकेला धावून येणारा तोच माझा खरा दाता आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी नेहमी त्याचेच गुणगान गाईन.
॥ अभंग ३३६३ ॥ अभंग रचना
यासी कोणी म्हणे निंदेचीं उत्तरें । नागवला खरें तो चि एक ॥१॥
आड वाटे जातां लावी नीट सोईं । धर्मनीत ते ही ऐसी आहे ॥ध्रु.॥
नाइकता सुखें करावें ताडण । पाप नाहीं पुण्य असे फार ॥२॥
जन्म व्याधि फार चुकतील दुःखें । खंडावा हा सुखें मान त्याचा ॥३॥
तुका म्हणे निंब दिलियावांचून । अंतरींचा सीण कैसा जाय ॥४॥
चुकीच्या वाटेने जाणाऱ्याला योग्य मार्ग दाखवणे हाच खरा धर्म आहे. जर कोणी ऐकत नसेल तर त्याला खडसावून सांगण्यात पाप नाही उलट पुण्यच आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, कडू कडुनिंब दिल्याशिवाय शरीरातील आजार जसा जात नाही, तसेच कडक उपदेशाशिवाय माणसाचे दोष दूर होत नाहीत.
॥ अभंग ३३६४ ॥ अभंग रचना
निवडे जेवण सेवटींच्या घांसें । होय त्याच्या ऐसें सकळ ही ॥१॥
न पाहिजे जाला बुद्धीचा पालट । केली खटपट जाय वांयां ॥ध्रु.॥
संपादिलें होय धरिलें तें सोंग । विटंबणा वेंग पडियाली ॥२॥
तुका म्हणे वर्म नेणतां जें रांधी । पाववी ते बुद्धि अवकळा ॥३॥
शेवटावरूनच सर्व गोष्टींची सिद्धी ठरते. शेवटी बुद्धी बदलली तर आधी केलेली सर्व खटपट वाया जाते. सोंग आणून भक्ती करण्याचा प्रयत्न केला तर शेवटी फजितीच होते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, भक्तीचे मूळ वर्म जाणल्याशिवाय केलेले सर्व प्रयत्न व्यर्थ ठरतात.
॥ अभंग ३३६५ ॥ अभंग रचना
न लगे मरावें । ऐसा ठाव दिला देवें ॥१॥
माझ्या उपकारासाटीं । वागविला म्हुण कंठीं ॥ध्रु.॥
घरीं दिला ठाव । अवघा सकळ ही वाव ॥२॥
तुका म्हणे एके ठायीं । कोठें माझें तुझें नाहीं ॥३॥
देवाने मला असा मार्ग दाखवला आहे जिथे जन्ममरणाचे भय उरलेले नाही. त्याने मला स्वतःच्या हृदयात स्थान दिले आहे. आता जगातील सर्व गोष्टी व्यर्थ वाटतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आता मी आणि देव एकच झालो आहोत, माझ्यात आणि त्याच्यात कोणताही भेद उरलेला नाही.
॥ अभंग ३३६६ ॥ अभंग रचना
नाहीं लाग माग । न देखेंसें केलें जग ॥१॥
आतां बैसोनियां खावें । दिलें आइतें या देवें ॥ध्रु.॥
निवारिलें भय । नाहीं दुसर्‍याची सोय ॥२॥
तुका म्हणे कांहीं । बोलायाचें काम नाहीं ॥३॥
देवाने जगातील सर्व प्रपंचाचा पसारा माझ्या दृष्टीआड केला आहे. आता देवाने दिलेला नामस्मरणाचा ब्रह्मानंद शांतपणे भोगायचा आहे. सर्व भय नष्ट झाले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आता मला वेगळे काहीही बोलण्याची गरज उरलेली नाही.
॥ अभंग ३३६७ ॥ अभंग रचना
दिली हाक मनें नव्हे ती जतन । वेंटाळिल्या गुणें धांव घेती ॥१॥
काम क्रोध मद मत्सर अहंकार । निंदा द्वेष फार माया तृष्णा ॥ध्रु.॥
इंद्रियांचे भार फिरतील चोर । खान घ्यावया घर फोडूं पाहे ॥२॥
माझा येथें कांहीं न चले पराक्रम । आहे त्याचें वर्म तुझे हातीं ॥३॥
तुका म्हणे आतां करितों उपाय । जेणें तुझे पाय आतुडती ॥४॥
काम, क्रोध, मद, मत्सर, अहंकार, निंदा, द्वेष आणि माया हे सगळे विकार चोरांसारखे माझ्या मनावर ताबा मिळवण्याचा प्रयत्न करत आहेत. या विकारांवर माझा पराक्रम चालत नाही, याचे वर्म हे देवा, तुझ्याच हातात आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी आता असा उपाय करतो जेणेकरून तुझे चरण मला प्राप्त होतील.
॥ अभंग ३३६८ ॥ अभंग रचना
तुझा दास मज म्हणती अंकित । अवघे सकळिक लहान थोर ॥१॥
हें चि आतां लागे करावें जतन । तुझें थोरपण तुज देवा ॥ध्रु.॥
होउनी निर्भर राहिलों निश्चिंतें । पावनपतित नाम तुझें ॥२॥
करितां तुज होय डोंगराची राईं । न लगतां कांहीं पात्या पातें ॥३॥
तुका म्हणे तुज काय ते आशंका । तारितां मशका मज दीना ॥४॥
सर्व लहान-थोर लोक मला तुझा दास म्हणतात. आता तुझ्या या थोरपणाचे रक्षण करणे तुझेच कर्तव्य आहे. तुझे नाव 'पतितपावन' असल्याने मी निश्चिंत आहे. तू निमिषार्धात डोंगराची राई करू शकतोस. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझ्यासारख्या दीनाचा उद्धार करणे तुझ्यासाठी कठीण नाही.
॥ अभंग ३३६९ ॥ अभंग रचना
काय मागावें कवणासी । ज्यासी मागों तो मजपाशीं ॥१॥
जरी मागों पद इंद्राचें । तरी शाश्वत नाहीं त्याचें ॥ध्रु.॥
जरी मागों ध्रुवपद । तरी त्यासी येथील छंद ॥२॥
स्वर्गभोग मागों पूर्ण । पुण्य सरल्या मागुती येणें ॥३॥
आयुष्य मागों चिरंजीव । जीवा मरण नाहीं स्वभावें ॥४॥
तुका म्हणे एक मागें । एकपणे नाहीं भंग ॥५॥
मी कोणाकडे काय मागावे? ज्याच्याकडे मागायचे तो देव तर माझ्या जवळच आहे. इंद्राचे पद मागितले तर ते शाश्वत नाही, स्वर्गभोगाचे पुण्य संपल्यावर पुन्हा जन्माला यावे लागते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी फक्त देवाची अखंड भक्ती मागतो, ज्याच्यामुळे कधीही भंग पावत नाही असे समाधान मिळते.
॥ अभंग ३३७० ॥ अभंग रचना
आम्ही ज्याचे दास । त्याचा पंढरिये वास ॥१॥
तो हा देवांचा ही देव । काय कळिकाळाचा भेव ॥ध्रु.॥
वेद जया गाती । श्रुति म्हणती नेति नेति ॥२॥
तुका म्हणे निज । रूपडें हें तत्वबीज ॥३॥
आम्ही ज्याचे दास आहोत, तो पंढरपुरात राहतो. तो देवांचाही देव आहे, मग आम्हाला काळाची काय भीती? वेद आणि श्रुती ज्याचे गुणगान गातात, तुकाराम महाराज म्हणतात की, त्याचे हे सगुण रूप सर्व तत्वांचे मूळ बीज आहे.
॥ अभंग ३३७१ ॥ अभंग रचना
भक्तवत्सल दिनानाथ । तिहीं लोकीं ज्याची मात ॥१॥
तो हा पुंडलिकासाठीं । आला उभा वाळवंटीं ॥ध्रु.॥
गर्भवास धरी । अंबऋषीचा कैवारी ॥२॥
सकळां देवां अधिष्ठान । एका मंत्रासी कारण ॥३॥
तुका म्हणे ध्यानीं । ज्यासि ध्यातो शूळपाणी ॥४॥
जो भक्तवत्सल आणि दीनांचा नाथ आहे, तिन्ही लोकांत ज्याची कीर्ती आहे, तो पुंडलिकासाठी वाळवंटात उभा राहिला. आंबरीष ऋषींसाठी ज्याने अवतार घेतले, साक्षात भगवान शंकर ज्याचे ध्यान करतात, तोच हा पांडुरंग आहे.
॥ अभंग ३३७२ ॥ अभंग रचना
फटकाळ देव्हारा फटकाळ अंगारा । फटकाळ विचारा चालविलें ॥१॥
फटकाळ तो देव फटकाळ तो भक्त । करवितो घात आणिका जीवा ॥२॥
तुका म्हणे अवघें फटकाळ हें जन । अनुभविये खूण जाणतील ॥३॥
खोट्या दैवतांची पूजा आणि ढोंगी अंगारा-धुपारा माणसाला चुकीच्या मार्गाला लावतो. असा खोटा देव आणि त्याचा भक्त इतरांच्या जीवाला त्रास देतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे सर्व ढोंग आहे आणि अनुभवी ज्ञानी लोकच याची खरी खूण ओळखतात.
॥ अभंग ३३७३ ॥ अभंग रचना
लावुनियां गोठी । चुकवूं आदरिली दिठी । देउनियां मिठी । पळे महिमा थुलिया ॥१॥
पुढें तो चि करी आड । तिचा लोभ तिसी नाड । लावुनि चरफड । हात गोऊनि पळावें ॥ध्रु.॥
आधीं काकुलती । मोहो घालावा पुढती । तोंडीं पडे माती । फिरतां मागें कैचा तो ॥२॥
तुका म्हणे देवा । यासी रडवी याचा हेवा । भावें कां हे सेवा । सुखें तुम्हां नार्पिती ॥३॥
गोड बोलून फसवणारे लोक ऐन वेळी सोडून पळून जातात. मोहात पडून जो माणूस खोट्या गोष्टींमागे धावतो, त्याच्या तोंडी शेवटी मातीच पडते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माणसाचा हेवा आणि आसक्तीच त्याला रडवते, लोक प्रेमाने देवाची सेवा का करत नाहीत?
॥ अभंग ३३७४ ॥ अभंग रचना
नेत्राची वासना । तुज पाहावें नारायणा ॥१॥
करीं याचें समाधान । काय पहातोसी अनुमान ॥ध्रु.॥
भेटावें पंढरिराया । हें चि इच्छिताती बाह्या ॥२॥
म्हणतों जावें पंढरीसीं । हेंचि ध्यान चरणासी ॥३॥
चित्त म्हणे पायीं । तुझे राहीन निष्चयीं ॥४॥
म्हणे बंधु तुकयाचा । देवा भाव पुरवीं साचा ॥५॥
माझ्या डोळ्यांची एकच इच्छा आहे की, हे नारायणा, मी तुला पाहावे. माझ्या डोळ्यांचे समाधान कर, आता कसला विचार करतोस? पंढरीरायाला भेटावे हीच माझी तीव्र इच्छा आहे. तुकारामांचे बंधू म्हणतात की, हे देवा, माझ्या मनातील हा खरा भाव तू पूर्ण कर.
॥ अभंग ३३७५ ॥ अभंग रचना
मन उतावळि । जालें न राहे निश्चळ ॥१॥
दे रे भेटी पंढरिराया । उभारोनि चारी बाह्या ॥ध्रु.॥
सर्वांग तळमळी । हात पाय रोमावळी ॥२॥
तुकयाबंधु म्हणे कान्हा । भूक लागली नयना ॥३॥
माझे मन अत्यंत उतावीळ झाले आहे, ते स्थिर राहत नाही. हे पंढरीराया, दोन्ही बाहू पसरून मला भेट दे. माझे सर्व शरीर तुझ्या भेटीसाठी तळमळत आहे. तुकारामांचे बंधू म्हणतात, हे कान्हा, माझ्या डोळ्यांना तुझ्या दर्शनाची भूक लागली आहे.
॥ अभंग ३३७६ ॥ अभंग रचना
म्हणसी दावीन अवस्था । तैसें नको रे अनंता ॥१॥
होऊनियां सहाकार । रूप दाखवीं सुंदर ॥ध्रु.॥
मृगजळाचिया परी । तैसें न करावें हरी ॥२॥
तुकयाबंधु म्हणे हरी । कामा नये बाह्यात्कारी ॥३॥
हे अनंता, मला दुःखाची अवस्था दाखवू नकोस. मला सहाय्यक होऊन तुझे सुंदर रूप दाखव. मृगजळासारखा खोटा भास दाखवू नकोस. तुकारामांचे बंधू म्हणतात की, बाह्य देखावा काही कामाचा नसतो, मला तुझे खरे रूप दाखव.
॥ अभंग ३३७७ ॥ अभंग रचना
आकारवंत मूर्ति । जेव्हां देखेन मी दृष्टी ॥१॥
मग मी राहेन निवांत । ठेवूनियां तेथें चित्त ॥ध्रु.॥
श्रुति वाखाणिती । तैसा येसील प्रचिती ॥२॥
म्हणे तुकयाचा सेवक । उभा देखेन सन्मुख ॥३॥
जेव्हा मी तुझ्या सगुण रूपाचे डोळ्यांनी दर्शन घेईन, तेव्हाच माझे चित्त तिथे स्थिर होऊन मी शांत होईन. वेदात ज्याचे वर्णन केले आहे, त्याची मला अनुभूती येईल. तुकारामांचे बंधू म्हणतात की, मी देवाला माझ्या समोर उभे ठाकलेले पाहीन.
॥ अभंग ३३७८ ॥ अभंग रचना
जेणें तुज जालें रूप आणि नांव । पतित हें दैव तुझें आम्ही ॥१॥
नाहीं तरी तुज कोण हें पुसतें । निराकारी तेथें एकाएकी ॥ध्रु.॥
अंधारे दीपा आणियेली शोभा । माणिकासी प्रभा कोंदणासी ॥२॥
धन्वंतरी रोगें आणिला उजेडा । सुखा काय चाडा जाणावें तें ॥३॥
अमृतासी मोल विषाचिया गुणें । पितळें तरी सोनें उंच निंच ॥४॥
तुका म्हणे आम्ही असोनिया जना । तुज देव पणा आणियेलें ॥५॥
आमच्यासारख्या पतितांमुळेच तुला रूप आणि नाव मिळाले आहे, नाहीतर निराकार देवाला कोणी विचारले असते? अंधारामुळे दिव्याची शोभा वाढते, कोंदणामुळे माणिक चमकते आणि रोगामुळे वैद्याचे महत्त्व कळते. विषामुळे अमृताचे मोल कळते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आम्हा भक्तांमुळेच तुझ्या देवपणाला महत्त्व आले आहे.
॥ अभंग ३३७९ ॥ अभंग रचना
सुखवाटे ये चि ठायी । बहु पायीं संतांचें ॥१॥
म्हणऊनि केला वास । नाहीं नास ते ठायीं ॥ध्रु.॥
न करवे हाली चाली । निवारिली चिंता हे ॥२॥
तुका म्हणे निवे तनु । रजकणु लागती ॥३॥
संतांच्या चरणांशी अत्यंत सुख वाटते, म्हणूनच मी तेथेच निवास केला आहे, कारण त्या सुखाचा कधीही नाश होत नाही. आता मला कोणतीही हालचाल करण्याची गरज उरली नाही, सर्व चिंता दूर झाल्या आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात की, संतांच्या पायांची धूळ लागताच माझे शरीर आणि मन शांत झाले.
॥ अभंग ३३८० ॥ अभंग रचना
देऊं कपाट । कीं कोण काळ राखों वाट ॥१॥
काय होईंल तें शिरीं । आज्ञा धरोनियां करीं ॥ध्रु.॥
करूं कळे ऐसी मात। किंवा राखावा एकांत ॥२॥
तुका म्हणे जागों । किंवा कोणा नेंदूं वागों ॥३॥
हे देवा, मी आता दारे बंद करू की तुझी वाट पाहू? तू जशी आज्ञा देशील तसे मी डोक्यावर घेईन. मी एकांतात राहू की तुझ्या नामाचा प्रचार करू? तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी नेहमी जागे राहावे की सर्वांना तुझ्या भक्तीत लीन करावे, हे तूच सांग.
॥ अभंग ३३८१ ॥ अभंग रचना
मायबापापुढें लेंकराची आळी । आणीक हे पाळी कोण लळे ॥१॥
सांभाळा जी माझीं विषमें अनंता । जवळी असतां अव्हेर कां ॥ध्रु.॥
आणिकांची चाले सत्ता आम्हांवरी । तुमची ते थोरी काय मग ॥२॥
तुका म्हणे आलों दुरोनि जवळी । आतां टाळाटाळी करूं नये ॥३॥
आई-वडिलांपुढे मुलाने हट्ट केला नाही तर त्याचे लाड कोण पुरवणार? हे अनंता, मी तुझ्या जवळ असताना माझा अव्हेर का करतोस? जर इतरांची सत्ता आमच्यावर चालली, तर तुझ्या देवपणाचा काय उपयोग? तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी खूप लांबून तुझ्या जवळ आलो आहे, आता टाळाटाळ करू नकोस.
॥ अभंग ३३८२ ॥ अभंग रचना
माझ्या मुखें मज बोलवितो हरि । सकळां अंतरीं नारायण ॥१॥
न करावा द्वेष भूतांचा मत्सर । हा तंव विचार जाणों आम्ही ॥२॥
तुका म्हणे दोष नाहीं या विचारें । हिताचीं उत्तरें शिकवितां ॥३॥
माझ्या मुखातून स्वतः हरीच बोलवून घेत आहे, कारण सर्वांच्या अंतःकरणात तोच नारायण वसलेला आहे. कोणत्याही प्राण्याचा द्वेष किंवा मत्सर करू नये, हा विचार आम्ही जाणतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, लोकांच्या हिताच्या गोष्टी शिकवण्यात कोणताही दोष नाही.
॥ अभंग ३३८३ ॥ अभंग रचना
मांस खातां हाउस करी । जोडुनि वैरी ठेवियेला ॥१॥
कोण त्याची करिल कींव । जीवें जीव नेणती ॥ध्रु.॥
पुढिलांसाटीं पाजवी सुरी । आपुली चोरी अंगुळी ॥२॥
तुका म्हणे कुटिती हाडें । आपुल्या नाडें रडती ॥३॥
मांस खाण्याची हौस करणारा माणूस स्वतःचाच वैरी निर्माण करतो. दुसऱ्या जीवाची दया न बाळगणारा शेवटी स्वतःच दुःखात पडतो. दुसऱ्याला मारण्यासाठी सुरी तासणारा स्वतःचेच बोट कापून घेतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, असे लोक स्वतःच्याच मूर्खपणामुळे शेवटी रडतात.
॥ अभंग ३३८४ ॥ अभंग रचना
तुज जाणें तानें नाहीं पांडुरंगा । कां जी मज सांगा उपेक्षिलें ॥१॥
तुज ठावें होतें मी पातकी थोर । आधीं च कां थार दिधली पायीं ॥ध्रु.॥
अंक तो पडिला हरिचा मी दास । भेद पंगतीस करूं नये ॥२॥
तुका म्हणे आम्ही जिंतिलें तें खरें । आतां उणें पुरें तुम्हां अंगीं ॥३॥
हे पांडुरंगा, तुला लहाना-मोठ्याचा भेद माहीत नाही, मग माझी उपेक्षा का केलीस? मी थोर पापी आहे हे तुला माहीत होते, मग आधी तुझ्या चरणांशी जागा का दिलीस? आता तर मी तुझा दास झालो आहे, त्यामुळे भोजनाच्या रांगेत भेदभाव करू नये. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आम्ही तुला जिंकले आहे, आता कमी-जास्त पणा तुझ्याकडेच आहे.
॥ अभंग ३३८५ ॥ अभंग रचना
आम्हां घरीं धन शब्दाचीं रत्नें । शब्दाचीं शस्त्रें यत्न करूं ॥१॥
शब्द चि आमुच्या जीवाचें जीवन । शब्दें वांटूं धन जनलोकां ॥२॥
तुका म्हणे पाहा शब्द चि हा देव । शब्दें चि गौरव पूजा करूं ॥३॥
आमच्या घरी शब्दरूपी रत्नांचेच धन आहे आणि आम्ही शब्दांच्या शस्त्रांचाच वापर करतो. शब्द हेच आमच्या आयुष्याचे जीवन आहे आणि शब्दांच्या माध्यमातूनच आम्ही हे धन लोकांना वाटतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, शब्द हाच साक्षात देव आहे आणि शब्दांनीच आम्ही त्याची पूजा आणि गौरव करतो.
॥ अभंग ३३८६ ॥ अभंग रचना
ब्रम्हज्ञान दारीं येतें काकुलती । अव्हेरिलें संतीं विष्णुदासीं ॥१॥
रिघों पाहे माजी बळें त्याचें घर । दवडिती दूर म्हणोनियां ॥२॥
तुका म्हणे येथें न चाले सायास । पडिले उदास त्याच्या गळां ॥३॥
ब्रह्मज्ञान संतांच्या दारात येऊन विनवणी करते, पण विष्णुदासांनी आणि संतांनी त्याचा अव्हेर केला आहे. ते जबरदस्तीने मनात शिरू पाहते, पण संत त्याला दूर ढकलतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, भक्तीपुढे ब्रह्मज्ञानाचे सायास चालत नाहीत.
॥ अभंग ३३८७ ॥ अभंग रचना
कासया लागला यासी चौघाचार । मुळींचा वेव्हार निवडिला ॥१॥
ग्वाही बहुतांची घालूनियां वरि । महजर करीं आहे माझ्या ॥ध्रु.॥
तुम्हां वेगळा लागें आपल्या च ठायीं । होतें करुनि तें ही माझें माझें ॥२॥
भांडण सेवटीं जालें एकवट । आतां कटकट करूं नये ॥३॥
ठेविला ठेवा तो आला माझ्या हाता । आतां नाहीं सत्ता तुज देवा ॥४॥
तुका म्हणे वांयांविण खटपटा । राहिलों मी वांटा घेऊनियां ॥५॥
देवाशी असलेला आमचा जुना हिशोब आता पूर्णपणे चुकता झाला आहे. अनेक संतांची साक्ष देऊन मी माझा हक्क मिळवला आहे. पूर्वी मी 'माझे माझे' करत होतो, पण शेवटी सर्व भांडण संपून मी देवाशी एकरूप झालो आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मला माझा भक्तीचा वाटा मिळाला आहे, आता व्यर्थ खटपट उरलेली नाही.
॥ अभंग ३३८८ ॥ अभंग रचना
देहबुद्धि वसे जयाचियें अंगीं । पूज्यता त्या जगीं सुख मानी ॥१॥
थोर असे दगा जाला त्यासी हाटीं । सोडोनिया गांठी चोरीं नेली ॥ध्रु.॥
गांठीचें जाउनि नव्हे तो मोकळा । बांधिलासे गळा दंभलोभें ॥२॥
पुढिल्या उदिमा जालेंसे खंडण । दिसे नागवण पडे गांठी ॥३॥
तुका म्हणे ऐसे बोलतील संत । जाणूनियां घात कोण करी ॥४॥
ज्याच्या अंगी देहबुद्धी असते, तो जगात स्वतःच्या पूजेलाच सुख मानतो. पण संसाराच्या बाजारात त्याची मोठी फसवणूक झाली आहे आणि चोरांनी त्याचे भांडवल लुटले आहे. तो दंभ आणि लोभाच्या पाशात बांधला गेला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, असा घात होतो हे जाणून बुजून कोणी स्वतःचे नुकसान करू नये.
॥ अभंग ३३८९ ॥ अभंग रचना
निंबाचिया झाडा साकरेचें आळें । आपलीं ती फळें न संडी च ॥१॥
तैसें अधमाचें अमंगळ चित्त । वमन तें हित करुनि सांडी ॥ध्रु.॥
परिसाचे अंगीं लाविलें खापर । पालट अंतर नेघे त्याचें ॥२॥
तुका म्हणे वेळू चंदना संगतीं । काय ते नसती जवळिकें ॥३॥
कडुनिंबाच्या झाडाला साखरेचे आळे घातले तरी त्याची फळे कडूच राहतात. तसेच दुर्जनाचे वाईट मन चांगले विचार स्वीकारत नाही. परिसाला खापर लावले तरी खापराचे सोने होत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, बांबू चंदनाच्या शेजारी उगवला तरी त्याच्यात चंदनाचा सुगंध येत नाही.
॥ अभंग ३३९० ॥ अभंग रचना
दुबळें सदैवा । म्हणे नागवेल केव्हां ॥१॥
आपणासारिखें त्या पाहे । स्वभावासी करिल काये ॥ध्रु.॥
मूढ सभे आंत । इच्छी पंडिताचा घात ॥२॥
गांढें देखुनि शूरा । उगें करितें बुरबुरा ॥३॥
आणिकांचा हेवा । न करीं शरण जाई देवा ॥४॥
तुका म्हणे किती । करूं दुष्टाची फजिती ॥५॥
दुर्बल माणूस श्रीमंताचा मत्सर करतो आणि तो कधी नागवला जाईल याची वाट पाहतो. मूर्ख माणूस सभेत पंडिताचा पराभव इच्छितो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, इतरांचा हेवा करण्यापेक्षा देवाला शरण जावे, दुर्जनांची फजिती किती सांगायची?
॥ अभंग ३३९१ ॥ अभंग रचना
माझी आतां लोक सुखें निंदा करू । म्हणती विचारू सांडियेला ॥१॥
कारण होय तो करावा विचार । काय भीड भार करूं देवा ॥२॥
तुका म्हणे काय करूं लापनिक । जनाचार सुख नासिवंत ॥३॥
लोकांनी आता आनंदाने माझी निंदा करावी आणि मी विचार सोडला आहे असे म्हणावे. ज्या विचाराने देवाचा लाभ होतो तोच विचार मी करीन, लोकांची भीड कशाला बाळगू? तुकाराम महाराज म्हणतात की, लौकिक जगातील सुख हे नाशवंत आहे.
॥ अभंग ३३९२ ॥ अभंग रचना
ढेंकणाचे संगें हिरा जो भंगला । कुसंगें नाडला तैसा साधु ॥१॥
ओढाळाच्या संगें सात्विक नासलीं । क्षण एक नाडलीं समागमें ॥ध्रु.॥
डांकाचे संगती सोनें हीन जालें । मोल तें तुटलें लक्ष कोडी ॥२॥
विषानें पक्वान्नें गोड कडू जालीं । कुसंगानें केली तैसी परी ॥३॥
भावें तुका म्हणे सत्संग हा बरा । कुसंग हा फेरा चौर्‍याशीचा ॥४॥
ढेकणाच्या संगतीने हिरा भंग पावतो, तसेच कुसंगतीमुळे साधूही अडचणीत येतो. तांब्याच्या भेसळीने सोन्याची किंमत कमी होते. विषामुळे पक्वान्न कडू होते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, सत्संग हाच श्रेष्ठ आहे, कुसंगतीमुळे ८४ लक्ष योनींचा फेरा मागे लागतो.
॥ अभंग ३३९३ ॥ अभंग रचना
भलते जन्मीं मज घालिसील तरी । न सोडीं मी हरी नाम तुझें ॥१॥
सुख दुःख तुज देईंन भोगितां । मग मज चिंता कासयाची ॥ध्रु.॥
तुझा दास म्हणवीन मी अंकिला । भोगितां विठ्ठला गर्भवास ॥२॥
कासया मी तुज भाकितों करुणा । तारीं नारायणा म्हणवुनि ॥३॥
तुका म्हणे तुज येऊं पाहे उणें । तारिसील तेणें आम्हां तया ॥४॥
मला कोणत्याही जन्मात पाठवलेस तरी हे हरी, मी तुझे नाव सोडणार नाही. सुख-दुःख भोगताना ते तुलाच अर्पण करीन, मग मला कसली चिंता? गर्भवास सोसतानाही मी तुझाच दास म्हणवून घेईन. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आमचा उद्धार केलास तरच तुझ्या देवपणाची शोभा वाढेल.
॥ अभंग ३३९४ ॥ अभंग रचना
गातों नाचतों आनंदें । टाळघागरिया छंदें ॥१॥
तुझी तुज पुढें देवा । नेणों भावे कैसी सेवा ॥ध्रु.॥
नेणों ताळ घात मात । भलते सवां पाय हात ॥२॥
लाज नाहीं शंका । प्रेम घाला म्हणे तुका ॥३॥
टाळ आणि घुंगरांच्या तालावर मी आनंदाने गातो आणि नाचतो. हे देवा, तुझी सेवा कशी करावी हे मला माहीत नाही. मला संगीत, ताल किंवा लय काहीही येत नाही, मी कसाही हात-पाय हलवून नाचतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मला कसलीही लाज किंवा शंका नाही, तू फक्त तुझ्या प्रेमाचा वर्षाव कर.
॥ अभंग ३३९५ ॥ अभंग रचना
रुसलों आम्हीं आपुलिया संवसारा । तेथें जनाचारा काय पाड ॥१॥
आम्हां इष्ट मित्र सज्जन सोयरे । नाहीं या दुसरें देवाविण ॥ध्रु.॥
दुराविले बंधु सखे सहोदर । आणीक विचार काय तेथें ॥२॥
उपाधिवचन नाइकती कान । त्रासलें हें मन बहु माझें ॥३॥
तुका म्हणे करा होईंल ते दया । सुख दुःख वांयां न धरावें ॥४॥
आम्ही आमच्या संसारावर रुसलो आहोत, मग आता लौकिक आचारांची काय तमा? देवाशिवाय आमचा दुसरा कोणीही मित्र किंवा सोयरा नाही. नातेवाईक आणि भाऊ दूर झाले आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझे मन संसाराला कंटाळले आहे, आता देवाने दया करावी, सुखा-दुःखाचा विचार व्यर्थ आहे.
॥ अभंग ३३९६ ॥ अभंग रचना
सांडुनि सुखाचा वांटा । मुक्ति मागे तो करंटा ॥१॥
कां रे न घ्यावा जन्म । प्रेम लुटावें नाम ॥ध्रु.॥
येथें मळितो दहीं भात । वैकुंठीं ते नाहीं मात ॥२॥
तुका म्हणे आतां । मज न लगे सायुज्यता ॥३॥
भक्तीचे सुख सोडून जो मोक्ष मागतो तो अभागी आहे. मानवी जन्म घेऊन नामाचे प्रेम का लुटू नये? येथे पृथ्वीवर देवाला दही-भाताचा गोड नैवेद्य भरवता येतो, वैकुंठात हे सुख नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मला मुक्ती नको, मला फक्त भक्तीच हवी आहे.
॥ अभंग ३३९७ ॥ अभंग रचना
पदोपदीं पायां पडणें । करुणा जाण भाकावी ॥१॥
ये गा ये गा विसांवया । करुणा दयासागरा ॥ध्रु.॥
जोडोनियां करकमळ । नेत्र जळ भरोनि ॥२॥
तुका उभें दारीं पात्र । पुरवीं आर्त विठोबा ॥३॥
प्रत्येक पावली देवाच्या पाया पडावे आणि करुणा भाकावी. हे दयासागरा, माझ्या विश्रांतीच्या स्थाना, तू ये. दोन्ही हात जोडून आणि डोळ्यात अश्रू भरून मी उभा आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी तुझ्या दारात भक्तीचे पात्र घेऊन उभा आहे, हे विठ्ठला, माझी इच्छा पूर्ण कर.
॥ अभंग ३३९८ ॥ अभंग रचना
आतां हें सेवटीं असों पायांवरी । वदती वैखरी वागपुष्प ॥१॥
नुपेक्षावें आम्हां दीना पांडुरंगा । कृपादानीं जगामाजी तुम्हीं ॥ध्रु.॥
वोळवुनी देह सांडियेली शुद्ध । सारियेला भेद जीव शिव ॥२॥
तुका म्हणे मन तुमचे चरणीं । एवढी आयणी पुरवावी ॥३॥
शेवटी माझे मस्तक तुझ्या चरणी असो आणि माझ्या वाणीने तुझी स्तुतीची फुले वाहावीत. हे पांडुरंगा, आम्हा दीनांची उपेक्षा करू नकोस. जीव आणि शिव यातील भेद दूर झाला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझे मन तुझ्या चरणांशी स्थिर राहावे, एवढीच माझी इच्छा पूर्ण कर.
॥ अभंग ३३९९ ॥ अभंग रचना
तरि च होय वेडी । नग्न होय धडफुडी ॥१॥
काय बोलाचें गौरव । आंत वरी दोन भाव ॥ध्रु.॥
मृगजळा न्याहाळितां । तान न वजाये सेवितां ॥२॥
न पाहे आणिकांची आस । शूर बोलिजे तयास ॥३॥
तुका म्हणे हें लक्षण । संत अळंकार लेणें ॥४॥
बाह्य देखावा किंवा शब्दांचे कौतुक करण्यात काही अर्थ नाही जर आत आणि बाहेर वेगळा भाव असेल. मृगजळ प्याल्याने जशी तहान भागू शकत नाही, तसेच खोट्या भक्तीने देव मिळत नाही. जो दुसऱ्या कोणाचीही आस न धरता धैर्याने भक्ती करतो तोच खरा शूर. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हेच संतांचे खरे अलंकार आणि लक्षण आहे.
॥ अभंग ३४०० ॥ अभंग रचना
आग्रहा नांवें पाप । योगीं सारावे संकल्प ॥१॥
सहजा ऐसें भांडवल । असोनि कां सारा बोल ॥ध्रु.॥
तैं न भेटे तें काय । मना अंगींचे उपाय ॥२॥
तुका म्हणे धरीं सोय । वासनेची फोडा डोय ॥३॥
कोणत्याही गोष्टीचा अति-आग्रह धरणे हे पाप आहे, योगामध्ये सर्व संकल्प सोडले पाहिजेत. सहज मिळणारे भक्तीचे भांडवल असताना व्यर्थ शब्दांचा पसारा का करावा? मनाच्या उपायांनी देव भेटत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, योग्य मार्ग धर आणि सर्व वासनांचा पूर्णपणे नाश कर.
भाग 33 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 35 (पुढे)