॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ तुकाराम गाथा - भाग 35 (3401 ते 3500)
अभंग 3401 ते 3500

सार्थ गाथा: भाग 35

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग ३४०१ ॥ अभंग रचना
न करीं पठन घोष अक्षरांचा । बीजमंत्र आमुचा पांडुरंग ॥१॥
सर्वकाळ नामचिंतन मानसीं । समाधान मनासी समाधि हे ॥ध्रु.॥
न करीं भ्रमण न रिघें कपाटीं । जाईन तेथें दाटी वैष्णवांची ॥२॥
अनु नेणें कांहीं न वजें तपासी । नाचें दिंडीपाशीं जागरणीं ॥३॥
उपवास व्रत न करीं पारणें । रामकृष्ण म्हणें नारायण ॥४॥
आणिकांची सेवा स्तुती नेणें वाणूं । तुका म्हणे आणु दुजें नाहीं ॥५॥
संत तुकाराम महाराज म्हणतात, मी मोठ्याने वेदांचे किंवा अक्षरांचे पठण करत नाही, कारण आमचा एकमेव बीजमंत्र पांडुरंग हाच आहे. मनात सर्वकाळ नामस्मरण चालणे आणि त्यामुळे मनाला समाधान मिळणे हीच माझी समाधी आहे. मी कुठेही तीर्थाटनाला किंवा गुहेत तपश्चर्या करायला जात नाही; कारण मी जिथे जाईन तिथे मला वैष्णवांची गर्दीच भेटते. मला तपाचे कसलेही ज्ञान नाही आणि मी तपाला जातही नाही, मी तर फक्त दिंडीजवळ जागरणात आनंदाने नाचतो. मी कोणतेही विशेष उपवास किंवा व्रते करत नाही; मी सतत राम, कृष्ण आणि नारायण या नामांचा जप करतो. मला इतर कोणाचीही सेवा किंवा स्तुती करणे ठाऊक नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्या मनात विठ्ठलाशिवाय दुसरे काहीही नाही.
॥ अभंग ३४०२ ॥ अभंग रचना
पुंडलिकाचे निकटसेवे । कैसा धांवे बराडी ॥१॥
आपुलें थोरपण । नारायण विसरला ॥ध्रु.॥
उभा कटीं ठेवुनि कर । न म्हणे पर बैससें ॥२॥
तुका म्हणे जगदीशा । करणें आशा भक्तांची ॥३॥
पुंडलिकाच्या एकाग्र सेवेला भुलून देव कसा धावत आला. भक्ताच्या प्रेमापोटी नारायण आपले ईश्वर असण्याचे थोरपणसुद्धा पूर्णपणे विसरला. तो कमरेवर हात ठेवून विटेवर उभा राहिला आणि पुंडलिकाची पूजा संपेपर्यंत तसाच थांबून राहिला, जराही कंटाळला नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, या जगदीश्वराला नेहमीच आपल्या भक्तांची आस आणि इच्छा पूर्ण करावी लागते.
॥ अभंग ३४०३ ॥ अभंग रचना
बाळ काय जाणे जीवनउपाय । मायबाप वाहे सर्व चिंता ॥१॥
आइतें भोजन खेळणें अंतरीं । अंकिताचे शिरीं भार नाहीं ॥ध्रु.॥
आपुलें शरीर रिक्षतां न कळें । सांभाळूनि लळे पाळी माय ॥२॥
तुका म्हणे माझा विठ्ठल जनिता । जेथें आमची सत्ता तयावरी ॥३॥
लहान बाळाला जगण्याचा कोणताही उपाय किंवा चिंता ठाऊक नसते, त्याचे आई-वडीलच त्याची सर्व काळजी वाहतात. बाळाला तयार जेवण मिळते आणि मनात फक्त खेळणे असते; पालकांच्या आश्रयाला असलेल्या बाळाच्या डोक्यावर कसलाही भार नसतो. स्वतःच्या शरीराचे रक्षण कसे करावे हे बाळाला कळत नाही, पण आईच त्याचे सांभाळ करून लाड पुरवते. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझा विठ्ठलच माझा पिता आहे आणि आमची त्याच्यावर पूर्ण सत्ता व हक्क आहे.
॥ अभंग ३४०४ ॥ अभंग रचना
काय करिती केलीं नित्य पापें । वसे नाम ज्यापें विठोबाचें ॥१॥
तृणीं हुताशन लागला ते रासी । जळतील तैसीं क्षणमात्रें ॥ध्रु.॥
विष्णुमूर्तिपाद पाहतां चरण । तेथें कर्म कोण राहूं शके ॥२॥
तुका म्हणे नाम जाळी महादोष । जेथें होय घोष कीर्तनाचा ॥३॥
ज्याच्या मुखात सतत विठोबाचे नामस्मरण असते, त्याला रोज घडलेल्या पापांची भीती उरत नाही. वाळलेल्या गवताच्या राशीला अग्नी लागल्यावर ती जशी एका क्षणात जळून खाक होते, तशी सर्व पापे नष्ट होतात. भगवान विष्णूच्या चरणांचे दर्शन घेतल्यावर कोणतेही वाईट कर्म टिकून राहू शकत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, जिथे कीर्तनाचा गजर होतो, तिथे हरिनाम सर्व मोठ्या दोषांना जळून भस्म करते.
॥ अभंग ३४०५ ॥ अभंग रचना
वेद नेलें शंखासुरें । केलें ब्रम्ह्यानें गार्‍हाणें ॥१॥
धांव धांव झडकरी । ऐसें कृपाळुवा हरी ॥ध्रु.॥
गजेंद्र नाडियें गांजिला । तेणें तुझा धांवा केला ॥२॥
तुका म्हणे पद्मनाभा । जेथें पाहें तेथें उभा ॥३॥
जेव्हा शंखासुराने वेद चोरून नेले, तेव्हा ब्रह्मदेवाने श्रीहरिकडे धाव घेऊन साकडे घातले. हे दयाळू हरी, तू ताबडतोब धावून ये असा धावा त्यांनी केला. तसेच गजेंद्राला जेव्हा मगरीने पकडून संकटात टाकले, तेव्हा त्यानेही तुझाच धावा केला होता. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पद्मनाभा, जो भक्त तुला मनापासून हाक मारतो, त्याच्यासाठी तू जिथे पाहावे तिथे पाठीशी उभा असतोस.
॥ अभंग ३४०६ ॥ अभंग रचना
माकडा दिसती कंवटी नारळा । भोक्ता निराळा वरील सारी ॥१॥
एका रस एका तोंडीं पडे माती । आपुलाले नेती विभाग ते ॥ध्रु.॥
सुनियांसी क्षीर वाढिल्या ओकवी । भोगित्यां पोसवी धणीवरी ॥२॥
तुका म्हणे भार वागविती मूर्ख । नेतील तें सार परीक्षक ॥३॥
माकडाला नारळ फक्त कठीण कवटीसारखा वाटतो, पण त्याचा खरा आस्वाद घेणारा चतुर माणूस वरचे टरफल बाजूला करून आतील खोबरे खातो. एकाला गराचा रस मिळतो तर दुसऱ्याच्या तोंडी फक्त माती पडते; ज्याचा जसा अधिकार, तसा त्याला वाटा मिळतो. कुत्र्याला दूध प्यायला दिले तर त्याला उलटी होते, पण योग्य उपभोक्ता मात्र ते तृप्त होईपर्यंत पितो. तुकाराम महाराज म्हणतात, मूर्ख माणसे ज्ञानाचा फक्त बाह्य भार वाहतात, पण ज्ञानी व परीक्षक लोक त्यातील खरा अर्थ आणि सार ग्रहण करतात.
॥ अभंग ३४०७ ॥ अभंग रचना
भेटीची आवडी उतावळि मन । लागलेंसे ध्यान जीवीं जीवा ॥१॥
आतां आवडीचा पुरवावा सोहळा । येऊनी गोपाळा क्षेम देई ॥ध्रु.॥
नेत्र उन्मळित राहिले ताटस्त । गंगा अश्रुपात वहावली ॥२॥
तुका म्हणे तुम्ही करा साचपणा । मुळींच्या वचना आपुलिया ॥३॥
देवा, तुझ्या भेटीची अतिशय ओढ लागल्यामुळे माझे मन उतावळे झाले आहे आणि जीवात जीव गुंतून तुझेच ध्यान लागले आहे. हे गोपाळा, आता या भेटीच्या आवडीचा सोहळा पूर्ण कर आणि येऊन मला प्रेमाने मिठी मार. तुझे वाट पाहताना माझे डोळे उघडेच्या उघडे आणि स्तब्ध झाले आहेत, आणि डोळ्यांतून अश्रूंची गंगा वाहत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवा, भक्ताला दिलेल्या तुझ्या मूळ वचनाला आता तू खरे करून दाखव.
॥ अभंग ३४०८ ॥ अभंग रचना
धवळलें जगदाकार । आंधार तो निरसला ॥१॥
लपों जातां नाहीं ठाव । प्रगट पा पसारा ॥ध्रु.॥
खरियाचा दिवस आला । वाढी बोला न पुरे ॥२॥
तुका म्हणे जिवें साटीं । पडिली मिठी धुरेसी ॥३॥
आत्मज्ञानाचा प्रकाश पसरल्यामुळे हे सर्व जग उजळून निघाले आहे आणि अज्ञानाचा अंधार पूर्णपणे नाहीसा झाला आहे. आता कुठेही लपायला जागा उरलेली नाही, कारण देवाचाच पसारा सर्वत्र प्रगट झाला आहे. सत्याचा आणि अनुभूतीचा दिवस उगवला आहे; आता केवळ शब्दांच्या बढाया मारून काम भागणार नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी प्राणाची बाजी लावून त्या मूळ सत्याला भक्कम मिठी मारली आहे.
॥ अभंग ३४०९ ॥ अभंग रचना
मातेची अवस्था काय जाणे बाळ । तिसी तों सकळ चिंता त्याची ॥१॥
ऐसें परस्परें आहे चि विचारा । भोपळ्याचा तारा दगडासी ॥ध्रु.॥
भुजंग पोटाळी चंदनाचें अंग । निवे परि संग नव्हे तैसा ॥२॥
तुका म्हणे करा परिसाचे परी । मज ठेवा सरी लोखंडाचे ॥३॥
आईची काय अवस्था आहे हे लहान बाळ जाणू शकत नाही, पण आईला मात्र बाळाचीच सर्व काळजी असते. अज्ञानी जीव आणि ईश्वर यांच्यातील संबंध असाच भिन्न विचारांचा असतो. साप चंदनाच्या झाडाला विळखा घालून राहतो, त्याला थंडावा मिळतो पण तो चंदनाचा गुण घेऊ शकत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, तू परिसासारखा पावन आहेस, मला लोखंडासारखे तुझ्या चरणांशी ठेव आणि सुवर्ण बनवून घे.
॥ अभंग ३४१० ॥ अभंग रचना
लावूनि कोलित । माझा करितील घात ॥१॥
ऐसे बहुतांचे संधी । सांपडला खोळेमधीं ॥ध्रु.॥
पाहातील उणें । तेथें देती अनुमोदनें ॥२॥
तुका म्हणे रिघे । पुढें नाहीं जालें धींगे ॥३॥
काही दुष्ट लोक खोडसाळपणा करून माझा घात करण्याचा प्रयत्न करतील. अनेक वाईट प्रवृत्तीच्या लोकांच्या गोटांत आणि जाळ्यात मी अडकलो होतो. ते लोक माझ्यात काही कमतरता किंवा उणीव शोधतात आणि मला त्रास देणाऱ्यांना पाठिंबा देतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी देवाच्या आश्रयाला गेलो आहे, त्यामुळे या दुष्टांचा दंगा किंवा प्रयत्न माझ्यापुढे यशस्वी होणार नाही.
॥ अभंग ३४११ ॥ अभंग रचना
ऐसी एकां अटी । रीतीं सिणती करंटीं ॥१॥
साच आपुल्या पुरतें । करून नेघेती कां हितें ॥ध्रु.॥
कां हीं वेचितील वाणी । निरर्थक चि कारणीं ॥२॥
तुका म्हणे देवा । कांहीं समर्पूनि सेवा ॥३॥
अतिशय सोप्या मराठीत
काही दुर्दैवी लोक विनाकारण सांसारिक अट्टाहासात आणि कर्मकांडात कष्ट उपसत राहतात. ते स्वतःचे खरे आत्महित साधून का घेत नाहीत. ते आपली मौल्यवान वाणी निरर्थक गोष्टींमध्ये का वाया घालवतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाच्या चरणी आपली सेवा अर्पण करून आपले जीवन सार्थक केले पाहिजे.
॥ अभंग ३४१२ ॥ अभंग रचना
चालिले सोबती । काय मानिली निश्चिती ॥१॥
काय करिसी एकला । काळ सन्निध पातला ॥ध्रु.॥
कांहीं सावध तो बरवा । करीं आपुला काढावा ॥२॥
चालिले अगळे । हळू च कान केश डोळे ॥३॥
वोसरले दांत । दाढा गडबडल्या आंत ॥४॥
एकली तळमळ । जिव्हा भलते ठायीं लोळे ॥५॥
तुका म्हणे यांणीं । तुझी मांडिली घालणी ॥६॥
तुझे सगळे सोबती एक एक करून निघून चालले आहेत, तरी तू कसा निश्चिंत बसला आहेस. जेव्हा काळ अगदी जवळ येईल, तेव्हा तू एकटा काय करणार आहेस. म्हणूनच आत्ताच थोडे सावध होणे चांगले आहे आणि संसारातून आपला बचाव करून घेणे गरजेचे आहे. तुझी इंद्रिये आता साथ सोडत आहेत; कान, केस आणि डोळे हळूहळू क्षीण झाले आहेत. दात गळून गेले आहेत आणि दाढा आत हलत आहेत. केवळ मनाची तळमळ उरली आहे आणि जीभ भलत्याच गोष्टींसाठी धडपडत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, या सर्व अवयवांनी तुझी फजिती मांडली आहे, म्हणून वेळेच देवाला शरण जा.
॥ अभंग ३४१३ ॥ अभंग रचना
नका मजपाशीं । वदो प्रपंचाचे विशीं ॥१॥
आतां नाइकावी कानीं । मज देवाविण वाणी ॥ध्रु.॥
येऊनियां रूपा । कोण पाहे पुण्यपापा ॥२॥
मागे आजिवरी । जालें माप नेलें चोरी ॥३॥
सांडियेलीं पानें । पुढें पिका अवलोकन ॥४॥
पडों नेदी तुका । आड गुंपूं कांहीं चुका ॥५॥
माझ्यासमोर आता संसाराच्या विषयांबद्दल काहीही बोलू नका. मला आता देवाच्या नावाशिवाय दुसरे काहीही ऐकायचे नाही. मनुष्य जन्माला येऊन आता कोण पापापुण्याचा विचार करत बसणार. आजपर्यंत संसाराच्या व्यापात माझा काळ वाया गेला आणि आयुष्य चोरीला गेले. आता मी जुनी पाने गाळली आहेत आणि पुढील चांगल्या पिकाकडे म्हणजेच ईश्वरप्राप्तीकडे माझे लक्ष आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी आता पुन्हा कोणत्याही चुकीच्या गोष्टीत अडकणार नाही.
॥ अभंग ३४१४ ॥ अभंग रचना
जाले आतां सांटे । कासयाचे लहान मोटे ॥१॥
एक एका पडिलों हातीं । जाली तेव्हां चि निश्चींती ॥ध्रु.॥
नाहीं फिरों येत मागें । जालें साक्षीचिया अंगें ॥२॥
तुका म्हणे देवा । आतां येथें कोठें हेवा ॥३॥
आता माझा आणि देवाचा पक्का व्यवहार झाला आहे, यात लहान-मोठे असा काही फरक राहिलेला नाही. आम्ही एकमेकांच्या हातात पडलो आहोत, त्यामुळे आता मनाला पूर्ण शांतता आणि निश्चिंतता मिळाली आहे. आता या करारातून मागे फिरता येत नाही, कारण साक्षीदारांच्या समोर हे ठरले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, आता आपल्यात कोणताही हेवादावा किंवा दुरावा उरलेला नाही.
॥ अभंग ३४१५ ॥ अभंग रचना
माझें मज द्यावें । नाहीं करिवीत नवें ॥१॥
सहस्रनामाचें रूपडें । भक्त कैवारी चोखडें ॥ध्रु.॥
साक्षीविण बोलें । तरी मज पाहिजे दंडिलें ॥२॥
तुका म्हणे माल । माझा खरा तो विठ्ठल ॥३॥
देवा, माझी जी हक्काची गोष्ट आहे ती मला दे, मी तुझ्याकडे काही नवीन मागत नाही. हजारो नावे असलेला तू भक्तांचा खरा पाठीराखा आणि पावन करणारा आहेस. जर मी पुराव्याशिवाय किंवा उगीचच बोलत असेन, तर मला नक्कीच शिक्षा कर. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझा खरा मालक आणि माझी खरी संपत्ती हा विठ्ठलच आहे.
॥ अभंग ३४१६ ॥ अभंग रचना
करूं स्तुती तरि ते निंदा । तुम्ही जाणां हे गोविंदा ॥१॥
आम्हां लडिवाळांचे बोल । करा कवतुकें नवल ॥ध्रु.॥
बोबड्या उत्तरीं । तुम्हा रंजवितों हरी ॥२॥
मागतों भातुकें । तुका म्हणे कवतुकें ॥३॥
हे गोविंदा, मी तुझी स्तुती करायला गेलो तरी ती तुझ्या अगाध महिमा पुढे निंदेसारखीच ठरेल, हे तू जाणतोस. आम्ही तुझी लहान लाडकी मुले आहोत, त्यामुळे आमच्या बोबड्या शब्दांचे कौतुक कर. हे हरी, माझ्या बोबड्या आणि वेड्यावाकड्या शब्दांनी मी तुला प्रसन्न करण्याचा प्रयत्न करत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी कौतुकाने तुझ्याकडे प्रेमाचा प्रसाद मागत आहे.
॥ अभंग ३४१७ ॥ अभंग रचना
नव्हतील जपें नव्हतील तपें । आम्हांसी हें सोपें गीतीं गातां ॥१॥
न करितां ध्यान न करितां धारणा । तो नाचे कीर्तनामाजी हरि ॥ध्रु.॥
जयासी नाहीं रूप आणि आकार । तो चि कटी कर उभा विटे ॥२॥
अनंत ब्रम्हांडें जयाचिया पोटीं । तो आम्हां संपुष्टीं भक्तिभावें ॥३॥
तुका म्हणे वर्म जाणती लडिवाळें । जें होतीं निर्मळें अंतर्बाहीं ॥४॥
कठीण जप किंवा तपाने देव साध्य होत नाही, पण त्याचे गुणगान गाणे आमच्यासाठी अतिशय सोपे आहे. कसलेही कठीण ध्यान किंवा धारणा न करताही, तो हरी भक्तांच्या कीर्तनात आनंदाने नाचतो. ज्याला कोणतेही रूप किंवा आकार नाही, तोच परमेश्वर भक्तांसाठी विटेवर कमरेवर हात ठेवून उभा आहे. ज्याच्या पोटी अनंत ब्रह्मांड सामावलेली आहेत, तो आमच्या भक्तिभावामुळे लहानशा हृदयात प्रकट होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, ही गुपित गोष्ट फक्त देवाची ती लाडकी मुले जाणतात, जी आतून आणि बाहेरून पूर्णपणे निर्मळ असतात.
॥ अभंग ३४१८ ॥ अभंग रचना
आम्ही जालों बळिवंत । होऊनियां शरणागत ॥१॥
केला घरांत रिघावा । ठायीं पडियेला ठेवा ॥ध्रु.॥
हातां चढलें धन । नेणं रचिलें कारण ॥२॥
तुका म्हणे मिठी । पायीं देउनि केली सुटी ॥३॥
देवाला पूर्णपणे शरण गेल्यामुळे आम्ही अत्यंत बलवान झालो आहोत. आम्ही देवाच्या अंतःकरणात प्रवेश केला आणि तिथेच आम्हाला नामाचा खरा साठा सापडला. आमच्या हाती आता भक्तीचे अनमोल धन लागले आहे, आता आम्हाला इतर कोणत्याही साधनेची गरज उरलेली नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही देवाच्या चरणांना घट्ट मिठी मारली आहे आणि संसाराच्या बंधनातून स्वतःची सुटका करून घेतली आहे.
॥ अभंग ३४२० ॥ अभंग रचना
लागपाठ केला । आतां वांटा नित्य त्याला ॥१॥
करा जोडीचा हव्यास । आलें दुरी सर्व घरास ॥ध्रु.॥
फोडिलीं भांडारें । मोहोरलीं एकसरें ॥२॥
अवघियां पुरतें । तुका म्हणे घ्यावें हातें ॥३॥
आम्ही देवाचा सतत पाठपुरावा केला, आता रोज त्याच्याकडून नामप्रेमाचा वाटा मिळतो आहे. या भक्तीचा साठा मिळवण्याचा हव्यास करा, कारण दूर असलेला परमेश्वर आता स्वतःच आमच्या घरी आला आहे. त्याने भक्तीचे भांडार उघडले आहे आणि चोहोकडे आनंद पसरला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, सर्वांना पुरेल एवढा हा भक्तीचा साठा आहे, प्रत्येकाने तो आपापल्या हाताने मनसोक्त घ्यावा.
॥ अभंग ३४२१ ॥ अभंग रचना
एकीं असे हेवा । एक अनावड जीवां ॥१॥
देवें केल्या भिन्न जाती । उत्तम कनिष्ठ मध्यस्ती ॥ध्रु.॥
प्रीतिसाटीं भेद । कोणी पूज्य कोणी निंद्य ॥२॥
तुका म्हणे कळा । त्याचा जाणे हा कळवळा ॥३॥
जगात एकाविषयी प्रेम तर दुसऱ्याविषयी द्वेष किंवा अनादर दिसतो. देवाने सृष्टीत उत्तम, मध्यम आणि कनिष्ठ अशा विविध अवस्था निर्माण केल्या आहेत. पण भगवंताच्या प्रीतीसाठी हे सर्व भेद बाजूला होतात; जगात कोणी पूज्य तर कोणी निंद्य गणले जाते. तुकाराम महाराज म्हणतात, ही देवाची अगाध लीला आहे आणि भक्तांवरील त्याचा कळवळा फक्त तोच जाणू शकतो.
॥ अभंग ३४२२ ॥ अभंग रचना
स्वामीचें हें देणें । येथें पावलों दर्षणें ॥१॥
करूं आवडीनें वाद । तुमच्या सुखाचा संवाद ॥ध्रु.॥
कळावया वर्म । हा तों पायांचा चि धर्म ॥२॥
तुका म्हणे सिद्धी । हे चि पाववावी बुद्धी ॥३॥
हे सर्व माझ्या स्वामी पांडुरंगाचे देणे आहे, म्हणूनच मला संतांचे दर्शन घडले. आता आपण आवडीने ईश्वरचर्चा करू आणि संतांच्या सुखाचा संवाद अनुभवू. भक्तीचे मूळ मर्म कळावे हाच संतांच्या चरणांचा स्वभाव आणि धर्म आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला हीच बुद्धी आणि परमार्थसिद्धी प्राप्त व्हावी हीच माझी प्रार्थना आहे.
॥ अभंग ३४२३ ॥ अभंग रचना
रुसलों संसारा । आम्ही आणीक व्यापारा ॥१॥
म्हणऊनि केली सांडी । देउनि पडिलों मुरकंडी ॥ध्रु.॥
परते चि ना मागें । मोहो निष्ठ‍ जालों अंगें ॥२॥
सांपडला देव । तुका म्हणे गेला भेव ॥३॥
आम्ही संसारावर आणि जगातील इतर सर्व व्यवहारांवर रुसलो आहोत. म्हणूनच आम्ही संसाराचा त्याग केला आहे आणि देवाच्या चरणी लोटांगण घातले आहे. आम्ही आता संसारात मागे फिरणार नाही, आम्ही पूर्णपणे कठोर आणि विरक्त झालो आहोत. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता आम्हाला देव सापडला आहे, त्यामुळे मनातील सर्व भय नाहीसे झाले आहे.
॥ अभंग ३४२४ ॥ अभंग रचना
हें तों वाटलें आश्चर्य । तुम्हां न धरवे धीर ॥१॥
माझा फुटतसे प्राण । धांवा धांवा म्हणऊन ॥ध्रु.॥
काय नेणों दिशा । जाल्या तुम्हांविण ओशा ॥२॥
तुका म्हणे कां गा । नाइकिजे पांडुरंगा ॥३॥
देवा, मला अत्यंत आश्चर्य वाटते की तुला जराही धीर धरवत नाही किंवा दया येत नाही. तुझा धावा करताना आणि तुला हाक मारताना माझा प्राण कासावीस होत आहे. तुझ्याशिवाय मला सर्व दिशा ओसाड आणि उघड्या वाटत आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पांडुरंगा, तू माझी हाक का ऐकत नाहीस.
॥ अभंग ३४२५ ॥ अभंग रचना
धांवा केला धांवा । श्रम होऊं नेदी जीवा ॥१॥
वर्षे अमृताच्या धारा । घेई वोसंगा लेंकरा ॥ध्रु.॥
उशीर तो आतां । न करावा हे चिंता ॥२॥
तुका म्हणे त्वरें । वेग करीं विश्वंभरे ॥३॥
मी तुझा धावा केला आहे, आता माझ्या जीवाला अधिक कष्ट होऊ देऊ नकोस. तुझ्या कृपेच्या अमृताच्या धारा वर्षव आणि तुझ्या या लेकराला पोटाशी घे. आता वेळ लावू नकोस आणि माझी चिंता दूर कर. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे विश्वंभरा, आता अजिबात उशीर न करता ताबडतोब धावून ये.
॥ अभंग ३४२६ ॥ अभंग रचना
जोडिले अंजुळ । असें दानउतावळि ॥१॥
पाहा वाहा कृपादृष्टी । आणा अनुभवा गोष्टी ॥ध्रु.॥
तूं धनी मी सेवक । आइक्य तें एका एक ॥२॥
करितों विनंती । तुका सन्मुख पुढती ॥३॥
मी तुझ्यासमोर दोन्ही हात जोडले आहेत आणि तुझ्या कृपेचे दान मिळण्यासाठी उतावीळ झालो आहे. माझ्याकडे कृपादृष्टीने पाहा आणि मला भक्तीचा प्रत्यक्ष अनुभव दे. तू माझा मालक आहेस आणि मी तुझा सेवक आहे, माझे हे मागणे एकाग्रतेने ऐक. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी तुझ्यासमोर प्रत्यक्ष उभा राहून हीच विनंती करत आहे.
॥ अभंग ३४२७ ॥ अभंग रचना
काय तुज कैसें जाणवेल देवा । आणावें अनुभवा कैशा परी ॥१॥
सगुण निर्गुण थोर कीं लहान । न कळे अनुमान मज तुझा ॥ध्रु.॥
कोण तो निर्धार करूं हा विचार । भवसिंधु पार तरावया ॥२॥
तुका म्हणे कैसे पाय आतुडती । न पडे श्रीपती वर्म ठावें ॥३॥
हे देवा, तुला कसे ओळखावे आणि तुझा अनुभव कसा घ्यावा, हे मला कळत नाही. तू सगुण आहेस की निर्गुण, मोठा आहेस की लहान, तुझा अंदाज लावणे मला अशक्य आहे. हा भवसागर पार करण्यासाठी मी नक्की कोणता विचार किंवा निश्चय करू. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे श्रीपती, जोपर्यंत तुझे खरे मर्म कळत नाही, तोपर्यंत तुझे चरण कसे प्राप्त होतील.
॥ अभंग ३४२८ ॥ अभंग रचना
मी तव बैसलों धरुनियां ध्यास । न करीं उदास पांडुरंगा ॥१॥
नको आतां मज दवडूं श्रीहरी । मागाया भिकारी जालों दास ॥ध्रु.॥
भुकेलों कृपेच्या वचनाकारणें । आशा नारायणें पुरवावी ॥२॥
तुका म्हणे येऊनियां देई भेटी । कुरवाळुनी पोटीं धरीं मज ॥३॥
हे पांडुरंगा, मी तुझाच ध्यास घेऊन बसलो आहे, मला उदास करू नकोस. हे श्रीहरी, आता मला तुझ्यापासून दूर लोटू नकोस, मी तुझ्या दारात भिकारी होऊन उभा असलेला तुझा दास आहे. मी तुझ्या कृपेच्या शब्दांसाठी उपाशी आहे, माझी ही आशा तूच पूर्ण करावीस. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता येऊन मला दर्शन दे आणि मला जवळ घेऊन प्रेमाने पोटाशी धर.
॥ अभंग ३४२९ ॥ अभंग रचना
आतां तुझें नाम गात असें गीतीं । म्हणोनी मानिती लोक मज ॥१॥
अन्नवस्त्रचिंता नाहीं या पोटाची । वारिली देहाची थोर पीडा ॥ध्रु.॥
सज्जन संबंधी तुटली उपाधी । रोकडी या बंदीं सुटलोंसें ॥२॥
घ्यावा द्यावा कोणें करावा सायास । गेली आशापाश वारोनियां ॥३॥
तुका म्हणे तुज कळेल तें आतां । करा जी अनंता मायबापा ॥४॥
देवा, मी आता गाण्यात तुझे नाम गातो, म्हणूनच लोक मला मान देतात. आता मला पोटाच्या अन्नवस्त्राची चिंता उरलेली नाही, तू माझ्या देहाची मोठी पीडा दूर केली आहेस. जगातले सोयरेधायरे आणि उपाधी यांचा त्रास तुटला आहे, आणि मी या सांसारिक बंधनातून थेट मुक्त झालो आहे. आता काय घ्यायचे आणि काय द्यायचे, हा व्यवहार करण्याचा त्रास संपला आहे; माझी सर्व आशेची बंधने गळून पडली आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे अनंता, माझ्या मायबापा, आता तुला जसे योग्य वाटेल तसे तू कर.
॥ अभंग ३४३० ॥ अभंग रचना
कामक्रोध माझे लावियेले पाठीं । बहुत हिंपुटीं जालों देवा ॥१॥
आवरितां तुझे तुज नावरती । थोर वाटे चित्तीं आश्चर्य हें ॥ध्रु.॥
तुझिया विनोदें आम्हां प्राणसाटी । भयभीत पोटीं सदा दुःखी ॥२॥
तुका म्हणे माझ्या कपाळाचा गुण । तुला हांसे कोण समर्थासी ॥३॥
हे देवा, तू माझ्या मागे काम आणि क्रोध लावून दिले आहेस, त्यामुळे मी फार दुःखी व हैराण झालो आहे. तुझ्या रचलेल्या या मायेला आवरण्याचा प्रयत्न केला तरी ती आवरत नाही, याचे मला मोठे आश्चर्य वाटते. तुझ्या या खेळामुळे आमचा प्राण कंठाशी आला आहे आणि आमचे मन नेहमी भयभीत व दुःखी राहते. तुकाराम महाराज म्हणतात, हा माझ्या कर्माचाच दोष आहे, तुझ्यासारख्या समर्थ देवाला कोण दोष देणार.
॥ अभंग ३४३१ ॥ अभंग रचना
सन्मुख चि तुम्हीं सांगावी जी सेवा । ऐसे माझे देवा मनोरथ ॥१॥
निघों आम्ही कांहीं चित्तवित्त घरें । आपुल्या उदारें जीवावरी ॥ध्रु.॥
बोल परस्परें वाढवावें सुख । पाहावें श्रीमुख डोळेभरी ॥२॥
तुका म्हणे सत्य बोलतों वचन । करुनी चरण साक्ष तुझे ॥३॥
हे देवा, तू माझ्या समोर येऊन मला थेट सेवा सांगावीस, असा माझा मनोरथ आहे. तुझ्यासाठी आम्ही आमचे घर, मन आणि धन या सर्वांचा औदार्याने त्याग करायला तयार आहोत. तुझ्याशी संवाद साधून आमचा आनंद वाढवावा आणि तुझे सुंदर मुख डोळे भरून पाहावे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी तुझ्या चरणांची शपथ घेऊन हे अगदी सत्य वचन सांगत आहे.
॥ अभंग ३४३२ ॥ अभंग रचना
मज अनाथाकारणें । करीं येणें केशवा ॥१॥
जीव झुरे तुजसाटीं । वाट पोटीं पहातसें ॥ध्रु.॥
चित्त रंगलें चरणीं । तुजवांचूनि न राहे ॥२॥
तुका म्हणे कृपावंत । माझी चिंता असावी ॥३॥
हे केशवा, मी अनाथ आहे, माझ्यासाठी तू त्वरित धावून ये. माझा जीव तुझ्या भेटीसाठी झुरत आहे आणि मी मनापासून तुझीच वाट पाहत आहे. माझे चित्त तुझ्या चरणी रंगले आहे, तुझ्याशिवाय ते कुठेही स्थिर राहत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे कृपावंता देवा, तुला नेहमी माझी काळजी असावी.
॥ अभंग ३४३३ ॥ अभंग रचना
कासया वांचूनि जालों भूमी भार । तुझ्या पायीं थार नाहीं तरी ॥१॥
जातां भलें काय डोळियांचें काम । जंव पुरुषोत्तम न देखती ॥ध्रु.॥
काय मुख पेंव श्वापदाचें धांव । नित्य तुझें नांव नुच्चारितां ॥२॥
तुका म्हणे आतां पांडुरंगाविण । न वांचतां क्षण जीव भला ॥३॥
जर तुझ्या चरणी मला स्थान मिळत नसेल, तर मी या पृथ्वीवर उगाचच भार म्हणून का जगावे. जोपर्यंत या डोळ्यांना परमेश्वराचे दर्शन होत नाही, तोपर्यंत या डोळ्यांचा काय उपयोग. जर मुखातून रोज तुझे नामस्मरण होत नसेल, तर ते तोंड एखाद्या हिंस्त्र पशूच्या गुहेसारखे निरर्थक आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता पांडुरंगाच्या नामाशिवाय आणि दर्शनाशिवाय एक क्षणही जगण्यापेक्षा मरण आलेले बरे.
॥ अभंग ३४३४ ॥ अभंग रचना
नको मज ताठा नको अभिमान । तुजवांचूनि क्षीण होतो जीव ॥१॥
दुर्धर हे माया न होय सुटका । वैकुंठनायका सोडवीं मज ॥२॥
तुका म्हणे तुझें जालिया दर्षण । मग निवारण होइल सर्व ॥३॥
मला कसलाही अहंकार किंवा ताठा नको आहे, तुझ्याशिवाय माझा जीव क्षीण आणि दुर्बल होत आहे. ही माया अत्यंत कठीण आहे, तिच्यातून माझी सुटका होत नाही; हे वैकुंठनायका, तूच मला यातून सोडव. तुकाराम महाराज म्हणतात, एकदा तुझे दर्शन झाले की माझ्या सर्व दुःखांचे निवारण आपोआप होईल.
॥ अभंग ३४३५ ॥ अभंग रचना
चाल घरा उभा राहें नारायणा । ठेवूं दे चरणांवरि माथा ॥१॥
वेळोवेळां देई क्षेमआलिंगन । वरी अवलोकन कृपादृष्टी ॥ध्रु.॥
प्रक्षाळूं दे पाय बैसें माजघरीं । चित्त स्थिर करीं पांडुरंगा ॥२॥
आहे त्या संचितें करवीन भोजन । काय न जेवून करिसी आतां ॥३॥
करुणाकरें नाहीं कळों दिलें वर्म । दुरी होतां भ्रम कोण वारी ॥४॥
तुका म्हणे आतां आवडीच्या सत्ता । बोलिलों अनंता करवीन तें ॥५॥
हे नारायणा, माझ्या घरी चल आणि उभा राहा, मला तुझ्या चरणांवर डोके ठेवू दे. मला वारंवार प्रेमाने मिठी मार आणि माझ्यावर तुझी कृपादृष्टी ठेव. मला तुझे पाय धूऊ दे आणि घरात बसवून तुझे पूजन करू दे, हे पांडुरंगा माझे चित्त तुझ्यापाशी स्थिर कर. माझ्याकडे जे काही साधे संचित आहे, त्याचा तुला नैवेद्य दाखवीन; आता तू न जेवता काय करणार आहेस. हे दयाळा, तू तुझे मूळ मर्म कळू दिले नाहीस, तू दूर राहिलास तर माझा भ्रम कोण दूर करणार. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे अनंता, मी प्रेमाच्या हक्काने हे बोललो आहे आणि मी तुला हे सर्व करायला लावीन.
॥ अभंग ३४३६ ॥ अभंग रचना
देवाची ते खूण आला ज्याच्या घरा । त्याच्या पडे चिरा मनुष्यपणा ॥१॥
देवाची ते खूण करावें वाटोंळें । आपणा वेगळें कोणी नाहीं ॥ध्रु.॥
देवाची ते खूण गुंतों नेदी आशा । ममतेच्या पाशा शिवों नेदी ॥२॥
देवाची ते खूण गुंतों नेदी वाचा । लागों असत्याचा मळ नेदी ॥३॥
देवाची ते खूण तोडी मायाजाळ । आणि हें सकळ जग हरी ॥४॥
पहा देवें तेंचि बळकाविलें स्थळ । तुक्यापें सकळ चिन्हें होतीं ॥५॥
देव ज्याच्या घरात येतो त्याची पहिली खूण म्हणजे त्याचा प्रापंचिक अहंकार पूर्णपणे नष्ट होतो. देवाची खूण म्हणजे तो संसाराच्या ममतारूपी पसारा नाहीसा करतो आणि सर्वत्र स्वतःलाच अनुभवतो. देवाची कृपा झाली की माणसाला ऐहिक आशांमध्ये अडकू देत नाही आणि ममतेच्या पाशात पडू देत नाही. तो माणसाच्या वाणीला व्यर्थ गोष्टीत गुंतू देत नाही आणि असत्याचा डाग लागू देत नाही. तो मायेचे जाळे तोडून टाकतो आणि संपूर्ण जग विष्णुमय करतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाने माझे हृदयच व्यापले आहे आणि माझ्याठायी या सर्व खुणा स्पष्ट दिसत आहेत.
॥ अभंग ३४३७ ॥ अभंग रचना
अनंताचे मुखीं होसील गाइला । अमुप विठ्ठला दास तुम्हां ॥१॥
माझें कोठें आलें होईंल विचारा । तरीं च अव्हेरा योग्य जालों ॥ध्रु.॥
सर्वकाळ तुम्ही असा जी संपन्न । चतुरा नारायण शिरोमणि ॥२॥
तुका म्हणे ऐसे कलियुगींचे जीव । तरी नये कीव बहुपापी ॥३॥
हे विठ्ठला, तुला अगणित दास आहेत आणि अगणित मुखांनी तुझी स्तुती केली जात आहे. मग अशा अफाट भक्तांच्या गर्दीत माझ्यासारख्या पामराची काय गणना होणार, म्हणूनच कदाचित मी तुझ्या दुर्लक्षाला पात्र ठरलो आहे. तू सर्व गुणांनी संपन्न आहेस आणि चतुर नारायणांमध्ये शिरोमणी आहेस. तुकाराम महाराज म्हणतात, कलियुगातील जीव एवढे पापी आहेत की देवालाही त्यांची पटकन दया येत नाही.
॥ अभंग ३४३८ ॥ अभंग रचना
न करावी चिंता । भय धरावें सर्वथा ॥१॥
दासां साहे नारायण । होय रिक्षता आपण ॥ध्रु.॥
न लगे परिहार । कांहीं योजावें उत्तर ॥२॥
न धरावी शंका । नये बोलों म्हणे तुका ॥३॥
भक्ताने कसलीही चिंता करू नये आणि मनात कसलेही भय बाळगू नये. कारण नारायण स्वतः आपल्या दासांचे रक्षण करतो आणि त्यांना सावरतो. आपल्याला कसलीही स्पष्टीकरणे किंवा बचावाची उत्तरे शोधावी लागत नाहीत. तुकाराम महाराज म्हणतात, मनात कसलीही शंका धरू नका आणि व्यर्थ बडबड करू नका, देव सर्व सांभाळून घेतो.
॥ अभंग ३४३९ ॥ अभंग रचना
भांडवल माझें लटिक्याचे गांठी । उदीम तो तुटी यावी हा चि ॥१॥
कैसी तुझी वाट पाहों कोणा तोंडें । भोंवतीं किं रे भांडे गर्भवास ॥ध्रु.॥
चहूं खाणीचिया रंगलोंसें संगें । सुष्ट दुष्ट अंगें धरूनियां ॥२॥
बहुतांचे बहु पालटलों सळे । बहु आला काळें रंग अंगा ॥३॥
उकलूनि नये दावितां अंतर । घडिचा पदर सारूनियां ॥४॥
तुका म्हणे करीं गोंवळें यासाटीं । आपल्या पालटीं संगें देवा ॥५॥
माझे भांडवलच खोटेपणाचे आहे आणि या संसाराच्या व्यापारात मला फक्त तोटाच झाला आहे. माझ्याभोवती गर्भवासाची भांडी अडकली आहेत, अशा तोंडाने मी तुझी वाट कशी पाहू. चार खाणींमधील विविध जन्मांत मी चांगल्या-वाईट संगतीत अडकलो. अनेक जन्मांत माझ्यावर अनेक रंग चढले आणि मी बदलत गेलो. माझे अंतःकरण उघडून दाखवता येत नाही, कारण त्यात अनेक दोषांचे पदर साचले आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, म्हणून तू मला सांभाळून घे आणि तुझ्या संगतीने माझा उद्धार कर.
॥ अभंग ३४४० ॥ अभंग रचना
संतसंगतीं न करावा वास । एखादे गुणदोष अंगा येती ॥१॥
मग तया दोषा नाहीं परिहार । होय अपहार सुकृताचा ॥२॥
तुका म्हणे नमस्कारावे दुरून । अंतरीं धरून राहें रूप ॥३॥
जर संतांच्या सहवासात राहून त्यांच्यात दोष दर्शन करायचे असेल, तर अशा प्रकारे संतांच्या जवळ राहू नये; कारण असे केल्यास एखादा दोष स्वतःच्याच अंगाशी येतो. संतनिंदेच्या दोषाला कोणताच प्रायश्चित्त उरत नाही आणि आपले साचलेले सर्व पुण्य नष्ट होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, जर मनाची तशी तयारी नसेल, तर संतांना दुरूनच नमस्कार करावा आणि अंतःकरणात त्यांचे रूप जपून ठेवावे.
॥ अभंग ३४४१ ॥ अभंग रचना
जें ज्याचें जेवण । तें चि याचकासी दान ॥१॥
आतां जाऊं चोजवीत । जेथें वसतील संत ॥ध्रु.॥
होतीं धालीं पोटें । मागें उरलीं उच्छिष्ट ॥२॥
तुका म्हणे धांव । पुढें खुंटईंल हांव ॥३॥
जो स्वतः जेवतो, तेच अन्न तो मागणाऱ्याला दान म्हणून देतो. आता मी शोध घेत त्या ठिकाणी जातो जिथे संत राहतात. संतांचे मन भक्तीने तृप्त झाले आहे आणि त्यांनी उरलेला प्रसादाचा साठा मागे ठेवला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, संतांच्या दाराकडे धाव घ्या, म्हणजे जन्माची हाव आणि इच्छा तिथेच संपून जाईल.
॥ अभंग ३४४२ ॥ अभंग रचना
धरावा तो बरा । ठाव वसतीचा थारा ॥१॥
निजविल्या जागविती । निज पुरवूनि देती ॥ध्रु.॥
एक वेवसाव । त्यांचा संग त्यांचा जीव ॥२॥
हितें केलें हित । ग्वाही एक एकां चित्त ॥३॥
विषमाचें कांहीं । आड तया एक नाहीं ॥४॥
तुका म्हणे बरीं । घरा येतील त्यापरी ॥५॥
संतांच्या सहवासाचे ठिकाण राहण्यासाठी सर्वोत्तम आहे. अज्ञानात झोपलेल्या जीवाला ते जागे करतात आणि त्याला आत्मज्ञानाची खरी निद्रा (शांतता) देतात. त्यांचा व्यवसाय एकच आहे - हरिभक्ती; त्यांचा संग आणि प्राण देवाशीच जोडलेला असतो. ते परस्परांचे हित साधतात आणि त्यांचे चित्त एकमेकांना साक्ष देते. त्यांच्यामध्ये कसलाही विषमभाव किंवा अडथळा उरत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा संतांच्या संगतीने माणसे आपल्या मूळ आत्मघरी आनंदाने पोहोचतात.
॥ अभंग ३४४३ ॥ अभंग रचना
धोंडएासवें आदळितां फुटे डोकें । तों तों त्याच्या सुखें घामेजेना ॥१॥
इंगळासी सन्निधान अतित्याई । क्षेम देतां काई सुख वाटे ॥२॥
तुका म्हणे आम्हांसवें जो रुसला । तयाचा अबोला आकाशासीं ॥३॥
दगडावर डोके आदळले तर स्वतःचेच डोके फुटते, दगडाला त्याचा काहीच त्रास होत नाही किंवा घाम येत नाही. जळत्या निखाऱ्याजवळ जाणे धोक्याचे असते, त्याला मिठी मारल्याने सुख कसे मिळणार. तुकाराम महाराज म्हणतात, जो आमच्यावर किंवा देवावर रुसतो, त्याचा अबोला जणू आकाशाशी रुसण्यासारखा निरर्थक असतो.
॥ अभंग ३४४४ ॥ अभंग रचना
सरे आम्हांपाशीं एक शुद्धभाव । नाहीं तरी वाव उपचार ॥१॥
कोण मानी वरी रसाळ बोलणें । नाहीं जाली मनें ओळखी तों ॥२॥
तुका म्हणे आम्हां जाणीवेचें दुःख । न पाहों त्या मुख दुर्जनाचें ॥३॥
आमच्याजवळ फक्त शुद्ध भाव उपयोगी पडतो, भावाशिवाय केलेले सर्व बाह्य उपचार व्यर्थ आहेत. जर मनातून खरी ओळख झाली नाही, तर वरवरच्या गोड बोलण्याला काय अर्थ आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्ञानाचा आणि विद्वत्तेचा अहंकार असणाऱ्यांचे आम्हाला दुःख वाटते, अशा दुर्जनांचे तोंडही आम्ही पाहू इच्छित नाही.
॥ अभंग ३४४५ ॥ अभंग रचना
आतां तळमळ । केली पाहिजे सीतळ ॥१॥
करील तें पाहें देव । पायीं ठेवुनियां भाव ॥ध्रु.॥
तो चि अन्नदाता । नाहीं आणिकांची सत्ता ॥२॥
तुका म्हणे दासा । नुपेक्षील हा भरवसा ॥३॥
आता मनाची तळमळ शांत केली पाहिजे. देवाच्या चरणी भाव ठेवून तो काय करतो हे शांतपणे पाहिले पाहिजे. तोच सर्वांचा खरा अन्नदाता आहे, दुसऱ्या कोणाचीही सत्ता इथे चालत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, देव आपल्या भक्ताची कधीही उपेक्षा करत नाही, हा मला पूर्ण भरवसा आहे.
॥ अभंग ३४४६ ॥ अभंग रचना
लांब धांवे पाय चोरी । भरोवरी जनाच्या ॥१॥
आतां कैसें होय याचें । सिजतां काचें राहिलें ॥ध्रु.॥
खाय ओकी वेळोवेळां । कैसी कळा राहेल ॥२॥
तुका म्हणे भावहीण । त्याचा सीण पाचावा ॥३॥
जो माणूस लोकांच्या बरोबरीने मोठ्या गप्पा मारतो पण प्रत्यक्ष कामाच्या वेळी पाय मागे घेतो, त्याचे कसे होणार. अन्न शिजताना कच्चे राहिले तर ते खाण्यायोग्य उरत नाही, तसेच याचे साधन कच्चे राहिले आहे. जो खातो आणि वारंवार उलटी करतो, त्याच्या अंगात ताकद कशी राहणार. तुकाराम महाराज म्हणतात, भावहीन माणसाचे सर्व श्रम वाया जातात आणि त्याला फक्त कष्टाचा त्रास सहन करावा लागतो.
॥ अभंग ३४४७ ॥ अभंग रचना
माझ्या इंद्रियांसीं लागलें भांडण । म्हणतील कान रसना धाली ॥१॥
करिती तळमळ हस्त पाद भाळ । नेत्रांसी दुकाळ पडिला थोर ॥ध्रु.॥
गुण गाय मुख आइकती कान । आमचें कारण तैसें नव्हे ॥२॥
दरुषणें फिटे सकळांचा पांग । जेथें ज्याचा भाग घेइल तें ॥३॥
तुका म्हणे ऐसें करीं नारायणा । माझी ही वासना ऐसी आहे ॥४॥
माझ्या इंद्रियांमध्ये आपापसात भांडण सुरू झाले आहे; कान म्हणतात की जीभ देवाच्या नामाने तृप्त झाली. हाथ, पाय आणि कपाळ तळमळ करत आहेत, आणि डोळ्यांना देवाच्या दर्शनाचा मोठा दुष्काळ पडला आहे. तोंड गुणगान गाते आणि कान ते ऐकतात, पण बाकीच्या अवयवांना तो आनंद मिळत नाही. देवाच्या प्रत्यक्ष दर्शनाने सर्व इंद्रियांचा हा दुष्काळ संपुष्टात येईल आणि प्रत्येकाला आपला भाग मिळेल. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे नारायणा, असे कर की माझ्या सर्व इंद्रियांना तुझा आनंद मिळेल, हीच माझी इच्छा आहे.
॥ अभंग ३४४८ ॥ अभंग रचना
सिद्धीचा दास नव्हें श्रुतीचा अंकिला । होईंन विठ्ठला सर्व तुझा ॥१॥
सर्वकाळ सुख आमच्या मानसीं । राहिलें जयासी नास नाहीं ॥ध्रु.॥
नेणें पुण्य पाप न पाहें लोचनीं । आणिका वांचूनि पांडुरंगा ॥२॥
न करीं आस मुक्तीचे सायास । भक्तिप्रेमरस सांडूनियां ॥३॥
गर्भवासीं धाक नाहीं येतां जातां । हृदयीं राहतां नाम तुझें ॥४॥
तुका म्हणे जालों तुझा चि अंकिला । न भें मी विठ्ठला कळिकाळासी ॥५॥
मी कोणत्याही सिद्धीचा किंवा वेदांच्या कर्मकांडाचा गुलाम होणार नाही, मी पूर्णपणे तुझाच होईन हे विठ्ठला. आमच्या मनात नेहमी ते अखंड सुख राहते, ज्याचा कधीही नाश होत नाही. मी पांडुरंगाशिवाय दुसरे काहीही पाहत नाही आणि मला पुण्य-पापाचा कसलाही विचार पडलेला नाही. भक्तीचा आणि प्रेमाचा रस सोडून मी मोक्ष मिळवण्याचे कठीण प्रयत्न करत बसणार नाही. तुझ्या नामाचा जप हृदयात असल्यामुळे मला जन्म-मरणाच्या फेऱ्यांचे कसलेही भय उरलेले नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी तुझाच सेवक झालो आहे, त्यामुळे हे विठ्ठला, मी आता काळालाही भेत नाही.
॥ अभंग ३४४९ ॥ अभंग रचना
जन्मा येऊनि तया लाभ जाला । बिडवई भेटला पांडुरंगा ॥१॥
संसारदुःखें नासिलीं तेणें । उत्तम हें केणें नामघोष ॥ध्रु.॥
धन्य ते संत सद्धि महानुभाव । पंढरीचा ठाव टाकियेला ॥२॥
प्रेमदाते ते च पतितपावन । धन्य दरुषण होय त्याला ॥३॥
पावटणिया पंथें जालिया सिद्धी । वोगळे समाधि सायुज्यता ॥४॥
प्रेम अराणूक नाहीं भय धाक । मज तेणें सुखें कांहीं चिंता ॥५॥
तें दुर्लभ संसारासी । जडजीवउद्धारलोकासी ॥६॥
तुका म्हणे त्यासी । धन्य भाग्य दरूषणें ॥७॥
ज्याला या जन्मात पांडुरंग भेटला, त्याच्या जन्माचे सार्थक झाले. हरिनामाच्या घोषाचा हा उत्तम व्यापार करून त्याने संसारातील सर्व दुःखांचा नाश केला. ते संत आणि महानुभाव धन्य आहेत, ज्यांनी पंढरीच्या धामाचा आश्रय घेतला. ते प्रेमाचे दाते आणि पतितांना पावन करणारे आहेत, त्यांचे दर्शन होणे हे मोठे भाग्य आहे. त्यांच्या मार्गाने गेल्यावर सर्व सिद्धी आणि सायुज्य मुक्ती सहज प्राप्त होते. या भक्तीच्या सुखात कसलेही भय उरत नाही आणि मला आता कसलीही चिंता उरलेली नाही. संसारात अडकलेल्या जीवांसाठी हे भक्तीचे सुख अत्यंत दुर्मिळ आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा भक्तांचे आणि पंढरीचे दर्शन होणे हे अत्यंत धन्य भाग्य आहे.
॥ अभंग ३४५० ॥ अभंग रचना
काय दिवस गेले अवघे चि वर्‍हाडें । तें आलें सांकडें कथेमाजी ॥१॥
क्षण एके ठायीं मन स्थिर नाहीं । अराणूक कइं होईंल पुढें ॥ध्रु.॥
कथेचे विरसें दोषा मूळ होय । तरण उपाय कैचा माती ॥२॥
काय तें सांचवुनि उरलें हें मागें । घटिका एक संगें काय गेलें ॥३॥
ते चि वाणी येथें करा उजळणी । काढावी मथूनि शब्दरत्नें ॥४॥
तुका म्हणे हें चि बोलावया चाड । उभयतां नाड हित असे ॥५॥
तुमचे सर्व दिवस प्रापंचिक कामांत आणि लग्नाव्हाडात निघून गेले, आणि आता हरिकथेच्या वेळीच तुम्हाला अडचणी आठवू लागल्या. एका क्षणासाठीही मन स्थिर नाही, मग पुढे तरी तुम्हाला भक्तीसाठी वेळ कधी मिळणार. कथेमध्ये रस न घेणे हेच सर्व दोषांचे मूळ आहे, असा आळस केला तर भवसागर तरण्याचा उपाय कसा सापडणार. संसारात एवढी धडपड करून मागे काय साचले, हरिकथेत एक घटिका घालवली तर तुमचे काय वाया गेले असते. म्हणूनच इथे येऊन संतांच्या वाणीची उजळणी करा आणि त्यातून भक्तीची शब्दरत्ने शोधा. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला हेच सांगावयाचे आहे, कारण यात वक्ता आणि श्रोता दोघांचेही परम हित आहे.
॥ अभंग ३४५१ ॥ अभंग रचना
शुद्धाशुद्ध निवडे कैसें । चर्म मास भिन्न नाहीं ॥१॥
कांहीं अधिक नाहीं उणें । कवण्या गुणें देवासी ॥ध्रु.॥
उदक भिन्न असे काई । वाहाळ बावी सरिता नईं ॥२॥
सूर्य तेजें निवडी काय । रश्मी रसा सकळा खाय ॥३॥
वर्णां भिन्न दुधा नाहीं । सकळा गाई सारखें ॥४॥
करितां भिन्न नाहीं माती । मडक्या गति भिन्न नांवें ॥५॥
वर्त्ते एकविध अग्नि । नाहीं मनीं शुद्धाशुद्ध ॥६॥
तुका म्हणे पात्र चाड । किंवा विसें अमृत गोड ॥७॥
शुद्ध आणि अशुद्ध असा भेद कसा करणार, सर्व मानवांचे चामडे आणि मांस तर सारखेच आहे. देवाच्या दृष्टीने कोणामध्येही अधिक किंवा उणे काहीही नाही. ओढा, विहीर, सरिता आणि नदी या सर्वांमध्ये पाणी तर एकच असते. सूर्य आपल्या प्रकाशात भेदभाव करतो का, तो सर्वांवर सारखाच किरण आणि रस शोषतो. गाईंचे रंग वेगवेगळे असले तरी दूध मात्र एकाच पांढऱ्या रंगाचे असते. माती एकच असते, पण त्यापासून बनवलेल्या मडक्यांना वेगवेगळी नावे दिली जातात. अग्नी सर्वत्र एकाच प्रकारे जळतो, त्याच्या मनात शुद्ध-अशुद्ध असा भेद नसतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, अमृत पिण्यासाठी पात्राचे महत्त्व आहे की अमृताच्या गोडीचे, तसेच देवाला फक्त भाव महत्त्वाचा आहे.
॥ अभंग ३४५२ ॥ अभंग रचना
न धरी प्रतिष्ठा कोणाची यम । म्हणतां कां रे राम लाजा झणी ॥१॥
सांपडे हातींचें सोडवील काळा । तो कां वेळोवेळां नये वाचे ॥ध्रु.॥
कोण लोक जो हा सुटला तो एक । गेले कुंभपाक रवरवांत ॥२॥
तुका म्हणे हित तों म्हणा विठ्ठल । न म्हणे तो भोगील कळेल तें ॥३॥
यमदेव कोणाच्याही मोठेपणाचा किंवा प्रतिष्ठेचा मुलाहिजा धरत नाही, मग रामनाम म्हणायला का लाजता. जो काळाच्या हातातून आपल्याला सोडवू शकतो, त्याचे नाव तुमच्या जिभेवर वारंवार का येत नाही. नामाशिवाय असा कोणता माणूस आहे जो काळाच्या तावडीतून सुटला आहे, सर्व जण कुंभपाक आणि रौरव नरकात गेले आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, जर स्वतःचे हित करायचे असेल तर विठ्ठल म्हणा, जो नाम घेणार नाही तो आपल्या कर्माचे फळ भोगेल.
॥ अभंग ३४५३ ॥ अभंग रचना
म्हणवितां हरी न म्हणे तयाला । दरवडा पडिला देहामाजी ॥१॥
आयुष्यधन त्याचें नेले यमदूतीं । भुलविला निश्चिंतीं कामरंगें ॥ध्रु.॥
नावडे ती कथा देउळासी जातां । प्रियधनसुता लक्ष तेथें ॥२॥
कोण नेतो तयां घटिका दिवसा एका । कां रे म्हणे तुका नागवसी ॥३॥
जो स्वतःला माणूस म्हणवतो पण मुखाने हरीचे नाव घेत नाही, त्याच्या देहावर जणू दरवडाच पडला आहे. विषयवासनेत गुंग झालेल्या अशा माणसाचे आयुष्यरूपी धन यमदूत लुटून नेतात. त्याला हरिकथा आवडत नाही आणि देवळात गेल्यावरही त्याचे लक्ष धन आणि मुलाबाळांकडेच असते. दिवसातील एक घटिका काळ तुला देवाकडे नेतो, मग तुकाराम महाराज म्हणतात, तू संसारात स्वतःला का लुटवून घेत आहेस.
॥ अभंग ३४५४ ॥ अभंग रचना
कथे बैसोनि सादरें । सुखचर्चा परस्परें । नवल काय तो उद्धरे । आणीक तरे सुगंधें ॥१॥
पुण्य घेई रे फुकाचें । पाप दुष्टवासनेचें । पेरिल्या बीजाचें । फळ घेई शेवटीं ॥ध्रु.॥
कथा विरस पाडी आळसें । छळणा करूनि मोडी रस । बुडवी आपणासरिसें । विटाळसें नावेसी ॥२॥
सज्जन चंदनाचिये परी । दुर्जन देशत्यागें दुरी । राहो म्हणे हरि । विनंती करी तुका हे ॥३॥
हरिकथेत आदरपूर्वक बसून ईश्वराची सुखचर्चा केल्यास माणूस स्वतः तर तरतोच, पण त्याच्या संगतीने इतरही सुगंधासारखे पावन होतात. दुष्ट वासनांचे पाप सोडून दे आणि हरिनामाचे मोफत मिळणारे पुण्य मिळवून घे; जसे बीज पेराल तसेच फळ शेवटी मिळते. जो कथेत आळस करतो, इतरांना त्रास देऊन कथेचा रसभंग करतो, तो स्वतःसोबत इतरांनाही बुडवणाऱ्या छिद्र पडलेल्या नावेसारखा असतो. सज्जन हे चंदनासारखे सुगंध देतात आणि दुर्जन दूर देशत्याग करून निघून जावेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे हरी, माझी हीच तुझ्याकडे विनंती आहे.
॥ अभंग ३४५५ ॥ अभंग रचना
कळों आलें तुझें जिणें । देवा तूं माझें पोसनें ॥१॥
वाट पाहासी आठवाची । सत्ता सतंत कईची ॥ध्रु.॥
बोलावितां यावें रूपा । सदा निर्गुणीं चि लपा ॥२॥
तुका म्हणे तूं परदेशी । येथें आम्हां अंगेजिसी ॥३॥
हे देवा, तुझे स्वरूप मला आता कळून आले आहे, तू तर भक्तांच्या प्रेमावर जगणारा आहेस. तू भक्ताच्या आठवणीची वाट पाहत राहतोस, मग तुझी स्वतःची अखंड सत्ता कुठे उरली. भक्ताने हाक मारली की तुला सगुण रूपात यावे लागते, नाहीतर तू निर्गुणात लपून राहतोस. तुकाराम महाराज म्हणतात, तू तर या जगात परदेशी आहेस, पण इथे भक्तांच्या प्रेमापोटी आम्हा जीवांशी जवळीक साधतोस.
॥ अभंग ३४५६ ॥ अभंग रचना
आतां येथें लाजे नाहीं तुझें काम । जाय मज राम आठवूं दे ॥१॥
तुझे भिडे माझे बहु जाले घात । केलों या अंकित दुर्जनाचा ॥ध्रु.॥
माझें केलें मज पारिखें माहेर । नटोनी साचार चाळविलें ॥२॥
सुखासाटीं एक वाहियेलें खांदीं । तेणें बहु मांदी मेळविली ॥३॥
केला चौघाचार नेलों पांचांमधीं । नाहीं दिली शुद्धी धरूं आशा ॥४॥
तुका म्हणे आतां घेईंन कांटीवरी । धनी म्यां कैवारी केला देव ॥५॥
हे लोकलाजे, आता तुझे इथे काही काम नाही, तू निघून जा आणि मला रामाचे नामस्मरण करू दे. तुझ्या लोकलाजेच्या दडपणाखाली माझे खूप नुकसान झाले आणि मी दुर्जनांचा गुलाम बनलो. या लोकलाजेने मला माझ्या खऱ्या माहेरापासून (देवापासून) दूर केले आणि नटवून फसवत राहिले. सुखाच्या आशेने मी संसाराचा भार खांद्यावर घेतला आणि त्यातून अनेक उपाधी गोळा केल्या. चार लोकांत आणि पाच जणांच्या व्यवहारात मला गुंतवून ठेवले आणि देवाचा ध्यास घेऊ दिला नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता मी या लोकलाजेला काठीने हाकलून देईन, कारण मी स्वयं देवालाच माझा मालक आणि पाठीराखा बनवले आहे.
॥ अभंग ३४५७ ॥ अभंग रचना
आजिवरि होतों तुझे सत्ते खालीं । तोंवरी तों केली विटंबणा ॥१॥
आतां तुज राहों नेदीं या देशांत । ऐसा म्यां समर्थ केला धणी ॥ध्रु.॥
सापें रिग केला कोठें बाळपणीं । होतीसी पापिणी काय जाणों ॥२॥
तुका म्हणे म्यां हा बुडविला वेव्हार । तुझे चि ढोपर सोलावया ॥३॥
हे अज्ञाने/माये, आजपर्यंत मी तुझ्या सत्तेखाली होतो, तोपर्यंत तू माझी खूप विटंबना केलीस. पण आता मी असा समर्थ मालक (देव) केला आहे की तुला या देशात (माझ्या मनात) राहू देणार नाही. सापासारखी तू माझ्या लहानपणीच मनात कसा प्रवेश केलास, तू केवढी पापिण आहेस हे मला आधी कळले नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी आता हा संसाराचा व्यवहार पूर्णपणे मोडून टाकला आहे आणि तुझे अस्तित्व संपवून टाकले आहे.
॥ अभंग ३४५८ ॥ अभंग रचना
देवाच्या निरोपें पिटितों डांगोरा । लाजे नका थारा देऊं कोणी ॥१॥
मोडिलें या रांडे सुपंथ मारग । चालविलें जग यमपंथें ॥ध्रु.॥
परिचारीं केली आपुली च रूढी । पोटींची ते कुडी ठावी नाहीं ॥२॥
तुका म्हणे आणा राउळा धरून । फजित करून सोडूं मग ॥३॥
देवाच्या आज्ञेने मी दवंडी पिटवून सांगत आहे की, या लोकलाजेला कोणीही आश्रय देऊ नका. या वाईट वृत्तीने भक्तीचा चांगला मार्ग मोडून संपूर्ण जगाला यमाच्या मार्गाने नेले आहे. तिने आपल्या सेवाकांकडून स्वतःचीच पद्धत चालवून घेतली, पण तिच्या पोटातला खोटेपणा कोणाला कळला नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, या लोकलाजेला देवाच्या मंदिरात पकडून आणा, तिची फजिती करा आणि मगच तिला सोडून द्या.
॥ अभंग ३४५९ ॥ अभंग रचना
कां रे तुम्ही निर्मळ हरिगुण गा ना । नाचत आनंदरूप वैकुंठासी जा ना ॥१॥
काय गणिकेच्या याती अधिकार मोटा । दोषी अजामेळ ऐसीं नेलीं वैकुंठा ॥ध्रु.॥
ऐसे नेणों मागें किती अनंत अपार । पंच महादोषी पातकां नाहीं पार ॥२॥
पुत्राचिया लोभें नष्ट म्हणे नारायण । कोण कर्तव्य तुका म्हणे त्याचें पुण्य ॥३॥
तुम्ही देवाचे निर्मळ गुणगान का गात नाही, आनंदाने नाचत वैकुंठाला का जात नाही. गणिकेचा (पिंजरा) काय मोठा अधिकार होता, किंवा अजामेळसारखे पापी लोक देवाने वैकुंठाला नेले नाहीत का. असे कितीतरी अनंत आणि महापापी लोक देवाने नामाने उद्धरून नेले आहेत. केवळ पुत्राच्या प्रेमाने अजामेळाने 'नारायण' असे नाव घेतले, तरी तुकाराम महाराज म्हणतात, नामाच्या प्रभावाने त्याचा उद्धार झाला; मग यात त्याचे कसले पुण्य होते, तो तर केवळ नामाचाच महिमा होता.
॥ अभंग ३४६० ॥ अभंग रचना
बैसोनियां खाऊं जोडी । ओढाओढी चुकवूनि ॥१॥
ऐसें केलें नारायणें । बरवें जिणें सुखाचें ॥ध्रु.॥
घरीच्या घरीं भांडवल । न लगे बोल वेचावे ॥२॥
तुका म्हणे आटाआटी । चुकली दाटी सकळ ॥३॥
आता सर्व धावपळ आणि ओढाओढ संपवून आम्ही निवांत बसून भक्तीची कमाई खात आहोत. नारायणाने आमचे जगणे एवढे सुखाचे आणि सोपे करून टाकले आहे. आमच्या घरातच (हृदयातच) नामाचे भांडवल आहे, त्यामुळे बाहेर कोणाचे शब्द सोसावे लागत नाहीत. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता माझी सर्व प्रकारची आटाआटी आणि संसाराची गर्दी पूर्णपणे टळली आहे.
॥ अभंग ३४६१ ॥ अभंग रचना
नाहीं भ्यालों तरी पावलों या ठाया । तुम्हां आळवाया जवळिकें ॥१॥
सत्ताबळें आतां मागेन भोजन । केलें तें चिंतन आजिवरी ॥ध्रु.॥
नवनीतासाटीं खादला हा जीव । थोड्यासाटीं कीव कोण करी ॥२॥
तुका म्हणे ताक न लगे हें घाटे । पांडुरंगा खोटें चाळवण ॥३॥
मी कोणालाही न भिता तुझ्या जवळ आलो आहे, जेणेकरून तुला अगदी जवळून आळवता येईल. आजपर्यंत मी तुझे चिंतन केले आहे, आता मी हक्काच्या सत्तेने तुझ्याकडे भक्तीचे भोजन मागेने. लोण्यासारख्या नामप्रेमासाठी मी माझा जीव वेचला आहे, थोड्याशा गोष्टीसाठी आता कोण आर्जवे करत बसणार. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पांडुरंगा, मला आता संसाराचे ताक नको आहे आणि तुझे खोटे समजावणेही नको आहे, मला फक्त भक्तीचे लोणीच हवे.
॥ अभंग ३४६२ ॥ अभंग रचना
सारीन तें आतां एकाचि भोजनें । वारीन मागणें वेळोवेळां ॥१॥
सेवटींच्या घासें गोड करीं माते । अगे कृपावंते पांडुरंगे ॥ध्रु.॥
वंचूं नये आतां कांहीं च प्रकार । धाकल्याचें थोर जाल्यावरी ॥२॥
तुका म्हणे आतां बहु चाळवावें । कांहीं नेदीं ठावें उरों मागें ॥३॥
आता एकाच अंतिम भोजनाने मी माझी भूक शांत करेन आणि वारंवार मागणे मागणे बंद करेन. हे कृपावंती पांडुरंगे आई, मला हा शेवटचा भक्तीचा घास देऊन माझे जीवन गोड कर. लहान मूल मोठे झाल्यावर आईने त्याच्यापासून काहीही लपवून ठेवू नये. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता मला फसवू नकोस, मी तुझ्याकडे काहीही शिल्लक ठेवू देणार नाही.
॥ अभंग ३४६३ ॥ अभंग रचना
पोट धालें मग न लगे परती । जालिया निश्चिंती खेळ गोड ॥१॥
आपुलिया हातें देईं वो कवळ । विठ्ठल शीतळ जीवन वरी ॥ध्रु.॥
घराचा विसर होईंल आनंद । नाचेन मी छंदें प्रेमाचिया ॥२॥
तुका म्हणे तों च वरी करकर । मग हें उत्तर खंडईंल ॥३॥
एकदा पोट भरले की पुन्हा अन्नाची गरज उरत नाही, आणि मन निश्चिंत झाल्यावर खेळायला मजा येते. हे विठ्ठले आई, तुझ्या हाताने मला भक्तीचा घास दे आणि त्यावर नामप्रेमाचे शीतल पाणी दे. मग मला संसाराच्या घराचा विसर पडेल आणि मी प्रेमाच्या छंदाने आनंदाने नाचेन. तुकाराम महाराज म्हणतात, जोपर्यंत तू मला तृप्त करत नाहीस तोपर्यंतच माझी ही तक्रार आहे, एकदा ते मिळाले की माझे बोलणे थांबेल.
॥ अभंग ३४६४ ॥ अभंग रचना
बोलविसी तरी । तुझ्या येईंन उत्तरीं ॥१॥
कांहीं कोड कवतिकें । हातीं द्यावया भातुकें ॥ध्रु.॥
बोलविसी तैसें । करीन सेवन सरिसें ॥२॥
तुका म्हणे देवा । माझें चळण तुज सवा ॥३॥
देवा, तू जर मला बोलावायला लावले, तरच मी तुझ्या शब्दांना प्रतिसाद देईन. तू कौतुकाने मला खाऊचा प्रसाद दिलास, तरच मी बोलेन. तू जसे मला बोलायला शिकवशील, तसेच मी आनंदाने गाइन. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, माझे सर्व चालणे-बोलणे हे तुझ्याच सत्तेवर अवलंबून आहे.
॥ अभंग ३४६५ ॥ अभंग रचना
दिला जीवभाव । तेव्हां सांडिला म्यां ठाव ॥१॥
आतां वर्ते तुझी सत्ता । येथें सकळ अनंता ॥ध्रु.॥
माझीया मरणें । तुम्ही बैसविलें ठाणें ॥२॥
तुका म्हणे काई । मी हें माझें येथें नाहीं ॥३॥
मी जेव्हा माझा जीव आणि भाव तुला अर्पण केला, तेव्हाच मी माझे जुने ठिकाण (अहंकार) सोडले. हे अनंता, आता माझ्यावर आणि माझ्या सर्व गोष्टींवर केवळ तुझीच सत्ता चालते. माझा अहंकार संपल्यामुळे तू माझ्या हृदयात आपले ठाणे मांडले आहेस. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता माझ्यात 'मी' आणि 'माझे' असे काहीही उरलेले नाही.
॥ अभंग ३४६६ ॥ अभंग रचना
एकाचिये वेठी । सांपडलों फुकासाटीं ॥१॥
घेतों काम सत्ताबळें । माझें करूनि भेंडोळें ॥ध्रु.॥
धांवे मागें मागें । जाय तिकडे चि लागे ॥२॥
तुका म्हणे नेलें । माझें सर्वस्वें विठ्ठलें ॥३॥
मी एका विठ्ठलाच्या प्रेमाच्या वेठोडीत (बंधनात) विनामूल्य अडकलो आहे. तो आपल्या सत्तेच्या जोरावर माझ्याकडून काम करून घेतो आणि त्याने माझा अहंकार पूर्णपणे गुंडाळून ठेवला आहे. माझे मन आता देवाच्या मागे मागे धावते, तो जिथे जातो तिथेच लागून राहते. तुकाराम महाराज म्हणतात, या विठ्ठलाने माझे सर्वस्व लुटून नेले आहे.
॥ अभंग ३४६७ ॥ अभंग रचना
बराडियाची आवडी पुरे । जया झुरे साटीं तें ॥१॥
तैसें जालें माझ्या मना । नुठी चरणावरूनि ॥ध्रु.॥
मागलिया पेणें पावे । विसांवे तें ठाकणीं ॥२॥
तुका म्हणे छाया भेटे । बरें वाटे तापे त्या ॥३॥
ज्याच्यासाठी मन झुरत होते, ते मिळाल्यावर उतावीळ माणसाची आवड पूर्ण होते. तसेच माझ्या मनाचे झाले आहे, ते आता विठ्ठलाच्या चरणांवरून अजिबात उठत नाही. सर्व प्रवासाचे टप्पे पार करून मन आता आपल्या खऱ्या विश्रांतीच्या ठिकाणी पोहोचले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, उन्हाने तापलेल्या माणसाला झाडाची सावली मिळाल्यावर जसे थंड आणि बरे वाटते, तसे मला देवाच्या चरणी वाटत आहे.
॥ अभंग ३४६८ ॥ अभंग रचना
आतां द्यावें अभयदान । जीवन ये कृपेचें ॥१॥
उभारोनी बाहो देवा । हात ठेवा मस्तकीं ॥ध्रु.॥
नाभी नाभी या उत्तरें । करुणाकरें सांतवीजे ॥२॥
तुका म्हणे केली आस । तो हा दिस फळाचा ॥३॥
हे देवा, आता मला अभयदान दे आणि तुझ्या कृपेचे जीवन दे. तुझे हात उभारून माझ्या डोक्यावर आशीर्वादाचा हात ठेव. "नको भिवू, नको भिवू" अशा शब्दांनी हे दयाळा, माझे सांत्वन कर. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी आजपर्यंत ज्या भेटीची आस धरली होती, ती फळाला येण्याचा हाच दिवस आहे.
॥ अभंग ३४६९ ॥ अभंग रचना
बहुजन्में सोस केला । त्याचा जाला परिणाम ॥१॥
विठ्ठलसें नाम कंठीं । आवडी पोटीं संचितें ॥ध्रु.॥
येथुन तेथवरी आतां । न लगे चिंता करावी ॥२॥
तुका म्हणे धालें मन । हें चि दान शकुनाचें ॥३॥
मी अनेक जन्मांत जे भक्तीचे कष्ट उपसले, त्याचा आज चांगला परिणाम झाला आहे. माझ्या कंठात विठ्ठलाचे नाम आले आहे आणि माझ्या हृदयात नामप्रेमाचा साठा जमा झाला आहे. आता इथून पुढच्या प्रवासाची मला अजिबात चिंता करण्याची गरज उरलेली नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझे मन आता पूर्ण तृप्त झाले आहे आणि हाच माझ्यासाठी सर्वात मोठा शुभ शकुन आहे.
॥ अभंग ३४७० ॥ अभंग रचना
उसंतिल्या कर्मवाटा । बहु मोटा आघात ॥१॥
शीघ्र यावें शीघ्र यावें । हातीं न्यावें धरूनि ॥ध्रु.॥
भागलों या खटपटे । घटपटें करितां ॥२॥
तुका म्हणे कृपावंता । माझी चिंता खंडावी ॥३॥
कर्माचे हे कठीण मार्ग तुडवताना मला मोठा आघात आणि त्रास सहन करावा लागत आहे. हे देवा, तू ताबडतोब धावून ये आणि माझा हात धरून मला पुढे घेऊन जा. या संसाराच्या आणि कर्मकांडाच्या खटपटी करून मी खूप थकलो आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे कृपावंता देवा, माझी ही चिंता तू लवकरात लवकर दूर कर.
॥ अभंग ३४७१ ॥ अभंग रचना
तुम्हांसी हें अवघें ठावें । किती द्यावें स्मरण ॥१॥
कां बा तुम्ही ऐसें नेणें । निष्ठ‍पणें टाळित असां ॥ध्रु.॥
आळवितां मायबापा । नये कृपा अझूनि ॥२॥
तुका म्हणे जगदीशा । काय असां निजेले ॥३॥
देवा, तुला माझी सर्व परिस्थिती ठाऊक आहे, मग मी तुला किती वेळा आठवण करून देऊ. तरीही तू काहीच न जाणल्यासारखे करून निष्ठुरपणे मला का टाळत आहेस. मी तुला मायबाप म्हणून हाक मारत आहे, तरीही तुला अजून माझी दया येत नाही का. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे जगदीशा, तू काय झोपला आहेस का.
॥ अभंग ३४७२ ॥ अभंग रचना
नेलें सळेंबळें । चित्तावित्ताचें गांठोळें ॥१॥
साहए जालीं घरिच्या घरीं । होतां ठायीं च कुठोरी ॥ध्रु.॥
मी पातलों या भावा । कपट तें नेणें देवा ॥२॥
तुका म्हणे उघडें केलें । माझें माझ्या हातें नेलें ॥३॥
माझ्या चित्ताचे आणि धनाचा साठा चोरांनी बळजबरीने लुटून नेला. या चोरीत घरातलेच लोक (काम-क्रोधादी विकार) चोरांना मदत करणारे निघाले. मी अगदी साध्या भावाने राहिलो, मला दुष्टांचे कपट कळलेच नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, या विकारांनी मला उघडे पाडले आणि माझीच संपत्ती माझ्या हातून घालवली.
॥ अभंग ३४७३ ॥ अभंग रचना
जाला हा डांगोरा । मुखीं लहानाचे थोरा ॥१॥
नागविलों जनाचारीं । कोणी बैसों नेदी दारी ॥ध्रु.॥
संचिताचा ठेवा । आतां आला तैसा घ्यावा ॥२॥
तुका म्हणे देवें । म्हणों केलें हें बरवें ॥३॥
मी संसारातून विरक्त झाल्याची बातमी लहान-मोठ्या सर्वांच्या मुखात पसरली आहे. लोकव्यवहाराने मला लुटले आहे आणि आता कोणी मला आपल्या दारातही बसू देत नाही. पण माझ्या पूर्वसंचिताचा जो साठा आला आहे, तो मला स्वीकारलाच पाहिजे. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाने मला असे विरक्त केले हे फार चांगले झाले.
॥ अभंग ३४७४ ॥ अभंग रचना
किती चौघाचारें । येथें गोविलीं वेव्हारें ॥१॥
असे बांधविले गळे । होऊं न सकती निराळे ॥ध्रु.॥
आपलें आपण । केलें कां नाहीं जतन ॥२॥
तुका म्हणे खंडदंडें । येरझारीं लपती लंडें ॥३॥
चार लोकांच्या रीतीरिवाजांत आणि संसाराच्या व्यवहारात कितीतरी जीव गुंतून पडले आहेत. त्यांनी स्वतःच्या गळ्यात बंधने बांधून घेतली आहेत आणि ते त्यातून वेगळे होऊ शकत नाहीत. त्यांनी स्वतःच्या आत्महिताचे जतन वेळेवर का केले नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, ही आळशी माणसे जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात सापडून शिक्षा भोगत राहतात.
॥ अभंग ३४७५ ॥ अभंग रचना
पांडुरंगा ऐसा सांडुनि वेव्हारा । आणिकांची करा आस वांयां ॥१॥
बहुतांसी दिला उद्धार उदारें । निवडीना खरें खोटें कांहीं ॥ध्रु.॥
याचिया अंकिता वैकुंठ बंदर । आणीक वेव्हार चालितना ॥२॥
तुका म्हणे माझे हातींचें वजन । यासी बोल कोण ठेवूं सके ॥३॥
पांडुरंगासारखा उदार व्यवहार सोडून दुसऱ्या कोणाची आशा करणे व्यर्थ आहे. त्याने खरे-खोटे असा कोणताही भेद न करता अनेक जिवांचा औदार्याने उद्धार केला आहे. ज्याने या पांडुरंगाचा आश्रय घेतला, त्याला वैकुंठाचे साम्राज्य मिळते, मग दुसरा कोणताही व्यवहार करण्याची गरज उरत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्या हातात नामाचे मोजमाप आहे, अशा समर्थ देवाला कोण दोष देऊ शकणार.
॥ अभंग ३४७६ ॥ अभंग रचना
ठेवूनि इमान राहिलों चरणीं । म्हणउनि धणी कृपा करी ॥१॥
आम्हांसी भांडार करणें जतन । आलें गेलें कोण उंच निंच ॥ध्रु.॥
करूनि सांभाळीं राहिला निराळा । एक एक वेळा आज्ञा केली ॥२॥
तुका म्हणे योग्यायोग्य विनीत । देवा नाहीं चित्त येथें देणें ॥३॥
मी देवाच्या चरणी पूर्ण प्रामाणिक राहिलो, म्हणूनच माझा मालक विठ्ठल माझ्यावर कृपा करतो. आमचे काम फक्त त्याच्या भक्तीचे भांडार सांभाळणे हेच आहे, मग तिथे कोण लहान-मोठा आला याच्याशी आम्हाला देणेघेणे नाही. देव सर्व सांभाळ करतो पण स्वतः अलिप्त राहतो, तो प्रसंगीच आज्ञा देतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, देव योग्य-अयोग्य असा भेदभाव न करता सर्वांना नम्रतेने सांभाळतो आणि कसलाही अहंकार धरत नाही.
॥ अभंग ३४७७ ॥ अभंग रचना
आतां नव्हे गोड कांहीं करितां संसार । आणीक संचार जाला माजी ॥१॥
ब्रम्हरसें गेलें भरूनियां अंग । आधील तो रंग पालटला ॥ध्रु.॥
रसनेचिये रुची कंठीं नारायण । बैसोनियां मन निवविलें ॥२॥
तुका म्हणे आतां बैसलों ठाकणीं । इच्छेची ते धणी पुरईंल ॥३॥
आता कितीही प्रयत्न केला तरी संसार गोड वाटत नाही, कारण माझ्या मनात दुसऱ्याच गोष्टीचा (भक्तीचा) प्रवेश झाला आहे. माझे संपूर्ण अंग ब्रह्मानंदाच्या रसाने भरून गेले आहे आणि माझा जुना रंग पूर्णपणे बदलावा आहे. जिभेवर नारायणाच्या नामाची गोडी आली आहे आणि त्याने माझ्या मनाला शांत केले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता मी निवांत ठिकाणी विसावलो आहे, माझी सर्व इच्छा आता पूर्ण होईल.
॥ अभंग ३४७८ ॥ अभंग रचना
आतां काशासाटीं दुरी । अंतर उरी राखिली ॥१॥
करीं लवकरी मुळ । लहानें तीळ मुळीचिया ॥ध्रु.॥
दोहीं ठायीं उदेगवाणें । दरुषणें निश्चिंती ॥२॥
तुका म्हणे वेग व्हावा । ऐसी जीवा उत्कंठा ॥३॥
देवा, आता आपल्यामध्ये दुरावा किंवा अंतर का ठेवले आहेस. आता लवकरात लवकर मला मूळ रूपाची प्राप्ती करून दे. तुझ्याशिवाय इथे आणि तिथे दोन्हीकडे मन अस्वस्थ होते, तुझे दर्शन झाले की मनाला निश्चिंतता मिळेल. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला तुला भेटण्याची अतिशय उत्सुकता लागली आहे, आता उशीर करू नकोस.
॥ अभंग ३४७९ ॥ अभंग रचना
पडिली हे रूढि जगा परिचार । चालविती वेव्हार सत्य म्हूण ॥१॥
मरणाची कां रे नाहीं आठवण । संचिताचा धन लोभ हेवा ॥ध्रु.॥
देहाचें भय तें काळाचें भातुकें । ग्रासूनि तें एकें ठेविलेंसे ॥२॥
तुका म्हणे कांहीं उघडा रे डोळे । जाणोनि अंधळे होऊं नका ॥३॥
या जगात संसाराची एक रूढी पडली आहे आणि लोक तोच व्यवहार सत्य मानून चालवत आहेत. पण माणसांना मरणाची आठवण का राहत नाही, ते धनाचा लोभ आणि हेवा करण्यातच व्यस्त आहेत. हा देह तर काळाचा खाऊ आहे, काळाने त्याला आधीच गिळण्यासाठी राखून ठेवले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, जरा डोळे उघडून पाहा, सर्व काही माहीत असूनही आंधळे बनू नका.
॥ अभंग ३४८० ॥ अभंग रचना
जेथें पाहें तेथें कांडिती भूस । चिपाडें चोखूनि पाहाती रस ॥१॥
काय सांगों देवा भुलले जीव । बहु यांची येतसे कींव ॥ध्रु.॥
वेठीचें मोटळें लटिकें चि फुगे । पेणिया जाऊनि भिक्षा मागे ॥२॥
तुका म्हणे कां उगे चि खोल । जवळी दाखवी आपणां बोल ॥३॥
जिथे पाहावे तिथे लोक धान्याऐवजी भूस कांडत आहेत आणि उस गोड रस दिल्यानंतर राहिलेली चिपाडे चोखून रस शोधत आहेत. देवा, या भुललेल्या जिवांचे काय सांगू, मला त्यांची खूप दया येते. ते संसाराचे निरर्थक ओझे वाहतात आणि तरीही खोटा गर्व बाळगतात, आणि शेवटी दारे भटकून भिक्षा मागतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे लोक विनाकारण स्वतःचे नुकसान करून घेतात आणि दोष स्वतःकडे ओढवून घेतात.
॥ अभंग ३४८१ ॥ अभंग रचना
जाणिवेच्या भारें चेंपला उर । सदा बुरबुर सरे चि ना ॥१॥
किती याचें ऐकों कानीं । मारिलें घाणीं नाळकरी ॥ध्रु.॥
मिठेंविण आळणी बोल । कोरडी फोल घसघस ॥२॥
तुका म्हणे डेंगा न कळे हित । किती फजित करूं तरी ॥३॥
स्वतःच्या ज्ञानाच्या आणि शहाणपणाच्या ओझ्याखाली यांचा छाती दबली आहे, त्यांचे किरकिर बोलणे कधी संपतच नाही. यांचे कोरडे बोलणे कानाने तरी किती ऐकायचे, जणू तेल्याच्या घाण्यात अडकल्यासारखी यांची अवस्था झाली आहे. मिठाशिवाय जसे अन्न आळणी लागते, तसे यांचे ज्ञानहीन बोलणे कोरडे आणि फोल घसघस आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, या मूर्खांना स्वतःचे हित कळत नाही, मी तरी यांची किती फजिती करू.
॥ अभंग ३४८२ ॥ अभंग रचना
अनुतापयुक्त गेलिया अभिमान । विसरूं वचन मागिलांचा ॥१॥
त्याचे पाय माझे लागोत कपाळीं । भोग उष्टावळी धन्यकाळ ॥ध्रु.॥
षड उर्मी जिंहीं हाणितल्या लाता । शरण या संता आल्या वेगीं ॥२॥
तुका म्हणे जाती वोळे लवकरी । ठायीं चि अंतरीं शुद्ध होती ॥३॥
जर पश्चात्तापाने माणसाचा अहंकार गळून गेला, तर त्याचे मागील सर्व दोष आणि दुराचार विसरून जावेत. अशा पावन झालेल्या माणसाचे पाय माझ्या कपाळाला लागावेत आणि त्याची उष्टी पावले माझ्या शिरी असावीत, तो काळ धन्य आहे. ज्यांनी काम, क्रोध आदी सहा ऊर्मींना लाथाडले आहे, असे लोक संतांना शरण येतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा माणसांची अंतःकरणे लगेच शुद्ध आणि पवित्र होतात.
॥ अभंग ३४८३ ॥ अभंग रचना
खोल ओले पडे तें पीक उत्तम । उथळाचा श्रम वांयां जाय ॥१॥
लटिक्याचे आम्ही नव्हों सांटेकरी । थीतें घाली भरी पदरीचें ॥ध्रु.॥
कोणा इहलोकीं पाहिजे पसारा । दंभ पोट भरायाचे चाडे ॥२॥
तुका म्हणे कसीं अगी जें उतरे । तें चि येथें सरे जातिशुद्ध ॥३॥
जिथे जमिनीत खोलवर ओलावा असतो, तिथेच पीक उत्तम येते; उथळ शेतीचे कष्ट वाया जातात. आम्ही खोट्या लोकांचे सोबती किंवा भागीदार नाही, कारण ते स्वतःचेच नुकसान करून घेतात. या इहलोकात ज्याला ढोंग करून पोट भरायचे आहे, तोच बाह्य पसारा मांडतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, जे सोने अग्नीत कसून तावून-सुलाखून निघते, तेच खरे आणि शुद्ध मानले जाते; भक्तीचेही तसेच आहे.
॥ अभंग ३४८४ ॥ अभंग रचना
गोमट्या बीजाचीं फळें ही गोमटीं । बाहे तें चि पोटीं समतुक ॥१॥
जातीच्या संतोषें चित्तासी विश्रांति । परतोनि मागुती फिरों नेणें ॥ध्रु.॥
खर्‍याचे पारखीं येत नाहीं तोटा । निवडे तो खोटा ढाळें दुरी ॥२॥
तुका म्हणे मज सत्याचि आवडी । करितां तांतडी येत नाहीं ॥३॥
चांगल्या बीजाची फळेही उत्तमच येतात, जसे बाहेर दिसतात तसेच ते आतूनही शुद्ध असतात. ज्याला भक्तीचा खरा आनंद मिळाला आहे, त्याच्या चित्ताला विश्रांती मिळते आणि तो पुन्हा संसारात मागे फिरत नाही. खऱ्या गोष्टीची परीक्षा करणाऱ्याला कधीही तोटा येत नाही, कारण खोटा माणूस आपोआप बाजूला पडतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला फक्त सत्याचीच आवडी आहे, आणि सत्य मिळवण्यासाठी घाईगडबड करून चालत नाही.
॥ अभंग ३४८५ ॥ अभंग रचना
मन जालें भाट । कीर्ति मुखें घडघडाट । पडियेली वाट । ये चि चाली स्वभावें ॥१॥
बोलें देवाचे पवाडे । नित्य नवे चि रोकडे । ज्या परी आवडे । तैसा तैसा करूनि ॥ध्रु.॥
रोखीं रहावें समोर । पुढें मागें चाले भार । करावें उत्तर । सेवा रुजू करूनि ॥२॥
पूर वर्षला देकारें । संतोषाच्या अभयें करें । अंगींच्या उत्तरें । तुकया स्वामी शृंगारी ॥३॥
माझे मन देवाचा भाट (स्तुतीपाठक) बनले आहे आणि माझ्या मुखातून त्याची कीर्ती अखंडपणे बाहेर पडत आहे. मला आता देवाची स्तुती करण्याचीच एक नैसर्गिक सवय झाली आहे. मी रोज देवाचे नवनवीन आणि जिवंत पवाडे गातो, जसे देवाला आवडते तसेच मी गुणगान करतो. मी देवाच्या अगदी समोर प्रत्यक्ष उभा राहतो, मागे-पुढे त्याच्या भक्तांचा समुदाय चालतो आणि मी आपली सेवा त्याच्या चरणी अर्पण करतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्या स्वामी पांडुरंगाने संतोषाचा आणि अभयाचा हात माझ्या डोक्यावर ठेवला आहे आणि माझ्या अभंगांच्या रूपाने मला अलंकृत केले आहे.
॥ अभंग ३४८६ ॥ अभंग रचना
दूरि तों चि होतों आपुले आशंके । नव्हतें ठाउकें मूळभेद ॥१॥
आतां जेथें तेथें येइन सांगातें । लपाया पुरतें उरों नेदीं ॥ध्रु.॥
मिथ्या मोहें मज लाविला उशीर । तरी हे अंतर जालें होतें ॥२॥
तुका म्हणे कां रे दाखविसी भिन्न । लटिका चि सीण लपंडाई ॥३॥
जोपर्यंत मला मूळ मर्म आणि भेद ठाऊक नव्हता, तोपर्यंतच मी स्वतःच्या शंकेमुळे तुझ्यापासून दूर होतो. पण आता तू जिथे जाशील तिथे मी तुझ्या सोबत येईन, तुला कुठेही लपायला जागा ठेवणार नाही. संसाराच्या खोट्या मोहाने मला उशीर लावला, म्हणूनच तुझ्या आणि माझ्यात अंतर पडले होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवा आता तू माझ्यापासून वेगळा असल्याचा देखावा का करतोस, तुझा हा लपंडाव आता व्यर्थ आहे.
॥ अभंग ३४८७ ॥ अभंग रचना
कळों नये तों चि चुकावितां बरें । मग पाठमोरें काय काज ॥१॥
धरिलेती आतां द्या जी माझा डाव । सांपडतां भाव ऐसा आहे ॥ध्रु.॥
होतासी अंतरें झाकिलिया डोळीं । तो मी हा न्याहाळीं धरुनी दृष्टी ॥२॥
तुका म्हणे तुज रडीची च खोडी । अहाच बराडी तो मी नव्हे ॥३॥
देवा, जोपर्यंत तू कळला नव्हतास तोपर्यंत चकवणे ठीक होते, पण आता तू पाठ दाखवून काय फायदा. आता मी तुला पकडले आहे, त्यामुळे माझा भक्तीचा डाव तू पूर्ण केलाच पाहिजेस. मी डोळे झाकले होते तेव्हा तू दूर होतास, पण आता मी उघड्या डोळ्यांनी तुला पकडले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुला खेळात रडण्याची (माघार घेण्याची) सवय आहे, पण मी सहजासहजी सोडणारा कच्चा भक्त नाही.
॥ अभंग ३४८८ ॥ अभंग रचना
करिसी लाघवें । तूं हें खेळसी आघवें ॥१॥
केला अहंकार आड । आम्हां जगासी हा नाड ॥ध्रु.॥
यथंभुतें यावें । दावूं लपों ही जाणावें ॥२॥
तुका म्हणे हो श्रीपती । आतां चाळवाल किती ॥३॥
हे देवा, तू तुझ्या कपटलीलेने हा सर्व जगाचा खेळ खेळत असतोस. तू माणसाच्या मध्ये अहंकार आणून ठेवला आहेस, हाच जगाचा सर्वात मोठा नास किंवा अडथळा आहे. आता तू जसा आहेस तसा माझ्यासमोर प्रत्यक्ष ये, तुझा लपण्याचा खेळ आता माझ्यासमोर चालणार नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे श्रीपती, आता तू मला आणखी किती फसवणार आहेस.
॥ अभंग ३४८९ ॥ अभंग रचना
विश्वास तो देव । म्हणुनि धरियेला भाव ॥१॥
माझी वदवितो वाणी । ज्याणें धरिली धरणी ॥ध्रु.॥
जोडिलीं अक्षरें । नव्हेती बुद्धीचीं उत्तरें ॥२॥
नाहीं केली आटी । कांहीं मानदंभासाटीं ॥३॥
कोणी भाग्यवंत । तया कळेल उचित ॥४॥
तुका म्हणे झरा । आहे मुळींचा चि खरा ॥५॥
खरा विश्वास हाच देव आहे, म्हणूनच मी मनात भक्तीचा भाव धरला आहे. ज्याने ही पृथ्वी धारण केली आहे, तोच परमेश्वर माझ्या मुखातून ही वाणी वदवून घेत आहे. मी जुळवलेले हे अभंगांचे शब्द माझ्या स्वतःच्या बुद्धीचे चमत्कार नाहीत. मी मान-सन्मान किंवा ढोंगबाजी मिळवण्यासाठी ही खटपट केलेली नाही. जो कोणी खरा भाग्यवंत असेल, त्यालाच याचे मूळ अर्थ आणि मर्म कळेल. तुकाराम महाराज म्हणतात, हा भक्तीचा झरा माझ्या मूळ आत्म्यातूनच वाहणारा खराखुरा झरा आहे.
॥ अभंग ३४९० ॥ अभंग रचना
सुराणीचीं जालों लाडिकीं एकलीं । वडील धाकुलीं आम्ही देवा ॥१॥
म्हणऊनि कांहीं न घडे अव्हेर । गोमटें उत्तर भातुकें ही ॥ध्रु.॥
कांहीं एक नाहीं वंचिलें वेगळें । मुळीचिया मुळें स्थिराविलें ॥२॥
लेवविलीं अंगीं आपुलीं भूषणें । अळंकार लेणें सकळ ही ॥३॥
सारितां न सरे आमुप भांडार । धना अंतपार नाहीं लेखा ॥४॥
तुका म्हणे आम्ही आळवूं आवडी । म्हणऊनी जोडी दाखविली ॥५॥
आम्ही देवाच्या दरबारातील एकमेव लाडकी मुले बनलो आहोत, आम्हीच देवासाठी लहान आणि मोठे आहोत. म्हणूनच देव आमचा कधीही अनादर करत नाही, तो आम्हाला गोड शब्द आणि भक्तीचा खाऊ देतो. देवाने आमच्यापासून काहीही लपवून ठेवले नाही, त्याने आम्हाला आपल्या मूळ स्वरूपात स्थिर केले आहे. त्याने आपली सर्व आभूषणे आणि अलंकार (गुण) आमच्या अंगावर चढवले आहेत. भक्तीचा हा साठा एवढा अथांग आहे की तो संपवता संपत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही देवाला आवडीने आळवले, म्हणूनच त्याने आम्हाला हा अनमोल साठा दाखवला.
॥ अभंग ३४९१ ॥ अभंग रचना
एका वेळे केलें रितें कलिवर । आंत दिली थार पांडुरंगा ॥१॥
पाळण पोषण लागलें ते सोई । देहाचें तें काईं सर्वभावें ॥ध्रु.॥
माझिया मरणें जाली हे वसति । लागली ते ज्योती अविनाशा ॥२॥
जाला ऐसा एका घायें येथें नाहीं । तुका म्हणे कांहीं बोलों नये ॥३॥
मी एकाच वेळी माझा देह अहंकारापासून रिकामा केला आणि आत पांडुरंगाला जागा दिली. आता माझ्या देहाचे आणि जीवनाचे पालन-पोषण करण्याची सर्व काळजी देवानेच घेतली आहे. माझ्या देहाभिमानाचा मृत्यू झाल्यामुळे तिथे देवाने निवास केला आहे आणि अविनाशी ईश्वरी ज्योत पेटली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, एकाच फटक्यात माझा अहंकार संपला, आता यापुढे काहीही बोलण्याची गरज उरलेली नाही.
॥ अभंग ३४९२ ॥ अभंग रचना
पावतों ताडन । तरी हें मोकलितों जन ॥१॥
मग मी आठवितों दुःखें । देवा सावकाश मुखें ॥ध्रु.॥
होती अप्रतिष्ठा । हो तों वरपडा कष्टा ॥२॥
तुका म्हणे मान । होतां उत्तम खंडन ॥३॥
जेव्हा मला लोकांकडून त्रास आणि ताडण सहन करावे लागते, तेव्हाच मी या संसारी लोकांपासून दूर होतो. आणि मग मी दुःखाच्या प्रसंगी अगदी शांतपणे आणि मनसोक्त देवाचे नामस्मरण करतो. माझी लोकांमध्ये अवहेलना झाली किंवा मला कष्ट सहन करावे लागले तरी चालेल. तुकाराम महाराज म्हणतात, जगात अपमान होणे हेच उत्तम आहे, कारण मान-सन्मान मिळाला की भक्तीत खंड पडतो.
॥ अभंग ३४९३ ॥ अभंग रचना
धरावें तों भय । अंतरोनि जाती पाय ॥१॥
जाल्या तुटी देवासवें । काय वांचोनि करावें ॥ध्रु.॥
कोणासी पारिखें । लेखूं आपणासारिखें ॥२॥
तुका म्हणे असो । अथवा हें आतां नासो ॥३॥
जर मी संसाराचे भय बाळगले, तर देवाचे पाय माझ्या हातातून निघून जातील. देवाशीच ताटातूट झाली, तर या जगात जगून तरी काय करायचे. मी सर्वांना स्वतःसारखेच मानतो, मग कोणाला परके कसे समजू. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता हे शरीर राहो किंवा नष्ट होवो, मी देवाची साथ सोडणार नाही.
॥ अभंग ३४९४ ॥ अभंग रचना
आम्हांसी सांगाती । होती अराले ते होती ॥१॥
येती आइकतां हाक । दोन मिळोन म्हणती एक ॥ध्रु.॥
आणिकां उत्तरीं । नसे गोवी वैखरी ॥२॥
तुका म्हणे बोल । खूण पहाती विठ्ठल ॥३॥
जे आमचे सोबती किंवा भक्त आहेत, ते विठ्ठलाच्या नामाची हाक ऐकताच एकत्र धावून येतात. ते दोन वेगळे असले तरी देवाच्या नामात एकरूप होऊन गुणगान गातात. त्यांच्या वाणीत जगातील इतर फोल गोष्टींचा गुंतवळ नसतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, ते जे काही बोलतात, त्यातील विठ्ठलाची खरी खूणच सर्व जण पाहतात.
॥ अभंग ३४९५ ॥ अभंग रचना
आनंदाचा थारा । सुखें मोहरला झरा ॥१॥
ऐसी प्रभुची ज्या कळा । त्याच्या कोण पाहे बळा ॥ध्रु.॥
अंकिता ऐसया । होइल पावविलें ठाया ॥२॥
तुका म्हणे ऐसें । दिलें आभंड प्रकासे ॥३॥
ज्याच्या हृदयात आनंदाचे स्थान आहे, तिथे सुखाचा झरा अखंड वाहू लागतो. ज्याच्यावर देवाची अशी कृपा आणि कला आहे, त्याच्या ताकदीची बरोबरी कोण करणार. अशा देवाला शरण गेलेल्या भक्ताला देव स्वतःच्या निजधामास पोहोचवतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाने मला हा अखंड आणि अमर्याद प्रकाशाचा आनंद दिला आहे.
॥ अभंग ३४९६ ॥ अभंग रचना
काहे लकडा घांस कटावे । खोद हि जुमीन मठ बनावे ॥१॥
देवलवासी तरवरछाया । घरघर माईं खपरिबसमाया ॥ध्रु.॥
कां छांडियें भार फेरे सीर भागें । मायाको दुःख मिटलिये अंगें ॥२॥
कहे तुका तुम सुनो हो सिद्धी । रामबिना और झुटा कछु धंदा ॥३॥
लाकडे तोडणे किंवा जमीन खोदून विनाकारण मठ-आश्रम बांधत बसणे कशासाठी करायचे. झाडाची सावली हेच देवाचे मंदिर आहे आणि घराघरांतून भिक्षा मागून उदरनिर्वाह करणे हेच पुरेसे आहे. डोक्यावर संसाराचे आणि मठांचे ओझे घेऊन फिरण्याचे कष्ट का सोसायचे, मायेचे दुःख स्वतःच संपवून टाकावे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे सिद्ध साधूंनो ऐका, रामाच्या नामाशिवाय जगात इतर सर्व धंदे खोटे आणि व्यर्थ आहेत.
॥ अभंग ३४९७ ॥ अभंग रचना
आणीक पाखांडें असती उदंडें । तळमळिती पिंडें आपुलिया ॥१॥
त्याचिया बोलाचा नाहीं विश्वास । घातलीसे कास तुझ्या नामीं ॥ध्रु.॥
दृढ एक चित्तें जालों या जीवासी । लाज सर्वविशीं तुम्हांसी हे ॥२॥
पीडों नेदी पशु आपुले अंकित । आहे जें उचित तैसें करा ॥३॥
तुका म्हणे किती भाकावी करुणा । कोप नारायणा येइल तुम्हां ॥४॥
जगात अनेक प्रकारची ढोंगे आणि पाखंडे आहेत, जी स्वतःच्या शरीराला उगाचच त्रास देऊन तळमळतात. मला त्या खोट्या मार्गांवर अजिबात विश्वास नाही, मी फक्त तुझ्या हरिनामाची कास धरली आहे. मी एकाग्र चित्ताने तुला शरण आलो आहे, आता माझी सर्व लाज आणि जबाबदारी तुझ्याकडे आहे. माणूसही स्वतःच्या पाळीव जनावराला त्रास होऊ देत नाही, मग मी तर तुझा भक्त आहे; तुला जे योग्य वाटेल ते कर. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी आणखी किती करुणा भाकू, जास्त हट्ट केला तर नारायणाला माझा राग येईल.
॥ अभंग ३४९८ ॥ अभंग रचना
व्हावया भिकारी हें आम्हां कारण । अंतरोनि जन जावें दुरी ॥१॥
संबंध तुटावा शब्दाचा ही स्पर्श । म्हणऊनि आस मोकलिली ॥२॥
तुका म्हणे दुःखें उबगला जीव । म्हणऊनी कीव भाकीं देवा ॥३॥
आम्ही देवाचे भिकारी बनलो आहोत, जेणेकरून संसारी लोक आमच्यापासून दूर राहावेत. लौकिक लोकांशी कसलाही संबंध किंवा संवादाचा स्पर्शही राहू नये, म्हणूनच मी संसाराची सर्व आशा सोडली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, संसाराच्या दुःखाला कंटाळून माझा जीव उबगला आहे, म्हणूनच मी देवाकडे दयेची याचना करत आहे.
॥ अभंग ३४९९ ॥ अभंग रचना
कोरडिया ऐशा सारून गोष्टी । करा उठाउठीं हित आधीं ॥१॥
खोळंबला राहे आपुला मारग । पहावी ते मग तुटी कोठें ॥ध्रु.॥
लौकिकाचा आड येईंल पसारा । मग येरझारा दुःख देती ॥२॥
तुका म्हणे डांख लागे अळंकारें । मग नव्हे खरें पुटाविण ॥३॥
केवळ कोरड्या व कोरड्या गप्पा मारणे सोडून द्या आणि आधी स्वतःचे आत्महित साधून घ्या. परमार्थाचा मार्ग खोळंबून राहिला आहे, त्यामुळे आपल्या भक्तीत कुठे कमतरता राहते आहे हे तपासून पाहा. संसाराचा आणि लौकिकाचा पसारा आड आला, तर जन्म-मरणाच्या फेऱ्या पुन्हा दुःख देतील. तुकाराम महाराज म्हणतात, सोन्याच्या दागिन्याला जसा दुसरा धातू जोडला की डाग पडतो, तसे आचरणाशिवाय भक्तीला खरे तेज येत नाही.
॥ अभंग ३५०० ॥ अभंग रचना
ऐसें ठावें नाहीं मूढा । सोस काकुलती पुढां ॥१॥
माझीं नका जाळूं भांडीं । पोटीं भय सोस तोंडीं ॥ध्रु.॥
पातलिया काळ । तेव्हां काय चाले बळ ॥२॥
संचित तें करी । नरका जाया मेल्यावरी ॥३॥
परउपकार । न घडावा हा विचार ॥४॥
तुका म्हणे लांसी । आतां भेटों नये ऐसी ॥५॥
या मूर्ख माणसाला हे कळत नाही की पुढे किती मोठे दुःख आणि संकट येणार आहे. तो संसारात राहून "माझे घर, माझी भांडी" करत बसतो; पोटात भीती असते पण तोंडावर कोरडा बढाव असतो. जेव्हा मृत्यूचा काळ समोर येईल, तेव्हा तुझे कसलेही बळ चालणार नाही. आयुष्यभर वाईट कृत्ये करून तू मेल्यावर नरकात जाण्याचेच साठे जमा करत आहेस. तुझ्या मनात इतरांना मदत करण्याचा किंवा परोपकाराचा विचार कधी येतच नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा दुष्ट आणि लाचखोर माणसाला पुन्हा कधीही भेटू नये.
भाग 34 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 36 (पुढे)