॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ तुकाराम गाथा - भाग 36 (3501 ते 3600)
अभंग 3501 ते 3600

सार्थ गाथा: भाग 36

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग ३५०१ ॥ अभंग रचना
करूनी चिंतन खेळों भोवतालें । चित्त येथें आलें पायांपाशीं ॥१॥
येथें नाहीं खोटा चालत परिहार । जाणसी अंतर पांडुरंगा ॥ध्रु.॥
सुखदुःखें तुज देऊनी सकळ । नाहीं ऐसा काळ केला आम्ही ॥२॥
तुका म्हणे जाला देहाचा विसर । नाहीं आतां पर आप दोन्ही ॥३॥
संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, परमेश्वराचे चिंतन करत आम्ही सर्वत्र वावरतो, परंतु आमचे चित्त शेवटी पांडुरंगाच्या चरणांपाशीच स्थिरावते. हे पांडुरंगा, तुझ्यासमोर कोणतीही खोटी सबब चालत नाही, कारण तू सर्वांचे अंतःकरण जाणतोस. आम्ही आमची सर्व सुख-दुःखे तुलाच अर्पण केली आहेत आणि तुझ्या चिंतनाशिवाय एकही क्षण वाया घालवला नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आता मला देहभावाचा विसर पडला आहे आणि माझ्यासाठी आता आपला आणि परका असा कोणताही भेदभाव उरलेला नाही.
॥ अभंग ३५०२ ॥ अभंग रचना
काळा च सारिखीं वाहाती क्षेत्रें । करितां दुसरें फळ नाहीं ॥१॥
ऐसें करत्यानें ठेविलें करून । भरिलें भरून माप नेमें ॥ध्रु.॥
शीतउष्णकाळीं मेघ वरुषावे । वरुषतां वाव होय शीण ॥२॥
तुका म्हणे विष अमृताचे किडे । पालट न घडे जीणें तया ॥३॥
काळानुसार शेत पिकते, ऋतूनुसार शेतीत पीक येते, निसर्गाच्या नियमाविरुद्ध दुसरे कोणतेही फळ मिळत नाही. सृष्टीच्या निर्माणकर्त्याने अशी नियमावली तयार करून ठेवली आहे आणि प्रत्येकाचे माप ठराविक भरून ठेवले आहे. हिवाळ्यात किंवा उन्हाळ्यात जर अचानक पाऊस पडला, तर तो पाऊस आणि त्यासाठी घेतलेले श्रम दोन्ही वाया जातात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जे किडे विषात किंवा अमृतात जन्मतात, त्यांचे जगणे आणि स्वभाव कधीही बदलत नाही.
॥ अभंग ३५०३ ॥ अभंग रचना
बोलणें तें आम्ही बोलों उपयोगीं । पडिलें प्रसंगी काळाऐसें ॥१॥
जयामध्यें देव आदि मध्यें अंतीं । खोल पाया भिंती न खचेसी ॥ध्रु.॥
करणें तें आम्ही करूं एका वेळे । पुढिलिया बळें वाढी खुंटे ॥२॥
तुका म्हणे असों आज्ञेचीं धारकें । म्हणऊनि एकें घायें सारूं ॥३॥
आम्ही प्रसंगाला आणि काळाला अनुसरून जे उपयोगी आहे तेच बोलतो. ज्याच्या मुळाशी, मध्यंतरी आणि शेवटी स्वतः परमेश्वर असतो, त्या पायाची भिंत कधीही खचत नाही. आम्ही एकदाच असा निश्चय करून कार्य करतो की ज्यामुळे पुढील वाईट गोष्टींचे बळ आणि वाढ कायमची खुंटते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आम्ही देवाच्या आज्ञेचे पालन करणारे आहोत, म्हणूनच एकाच घावात सर्व संकटांचा शेवट करतो.
॥ अभंग ३५०४ ॥ अभंग रचना
तुझिया विनोदें आम्हांसी मरण । सोसियेला सीण बहु फेरे ॥१॥
आतां आपणें चि येसी तें करीन । नाम हें धरीन तुझें कंठीं ॥ध्रु.॥
वियोगें चि आलों उसंतीत वनें । संकल्प हे मनें वाहोनियां ॥२॥
तुका म्हणे वर्म सांपडलें सोपें । गोवियेलों पापें पुण्यें होतों ॥३॥
हे देवा, तुझ्या खेळांमुळे आम्हाला मात्र मरणप्राय वेदना सहन कराव्या लागल्या आणि अनेक जन्म-मरणांचे फेरे सोसावे लागले. आता तू स्वतःहून माझ्याकडे धावून येशील असेच मी करीन आणि तुझे नाम सतत कंठात धारण करीन. तुझ्या वियोगामुळेच मी मनात तुझाच संकल्प धरून रानावनातून भटकत आलो आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मला आता भक्तीचे सोपे मर्म सापडले आहे, पूर्वी मी केवळ पाप आणि पुण्याच्या जाळ्यात अडकलो होतो.
॥ अभंग ३५०५ ॥ अभंग रचना
पाठीलागा काळ येतसे या लागें । मी माझें वाउगें मेंढीऐसें ॥१॥
आतां अगी लागो ऐसिया वेव्हारा । तूं माझा सोइरा पांडुरंगा ॥ध्रु.॥
वागविला माथां नसतां चि भार । नव्हे तें साचार जाणील तों ॥२॥
तुका म्हणे केलें जवळील दुरी । मृगजळ वरी आड आलें ॥३॥
काळ पाठीमागे लागलेला असतानाही मी मेंढीप्रमाणे व्यर्थ मी आणि माझे यात अडकलो आहे. आता अशा संसाराच्या व्यवहाराला आग लागो, हे पांडुरंगा तूच माझा खरा आप्त आणि सखा आहेस. ज्या गोष्टीचा काहीही अर्थ नाही असा जगाचा व्यर्थ भार मी डोक्यावर वागवला, ज्ञानी माणूसच हे सत्य ओळखू शकतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, या संसाररूपी मृगजळाने माझी आणि देवाची भेट लांबवून जवळील देवाला दुराcell केले.
॥ अभंग ३५०६ ॥ अभंग रचना
आपुलिये टाकीं । करीन कांहीं तरी एकी ॥१॥
करीन पायांशीं वोळखी । करिसी तें करीं सुखीं ॥ध्रु.॥
कायाक्लेशगंगाजळ । समर्पीन तुळसीदळ ॥२॥
तुका म्हणे देवा । कर जोडीन ते सेवा ॥३॥
माझ्या स्वतःच्या क्षमतेनुसार मी देवासाठी काहीतरी एक निश्चय नक्की करीन. मी देवाच्या चरणांशी माझी ओळख निर्माण करीन, मग देव जसे ठेवेल तसा आनंदाने राहीन. माझ्या शरीराचे कष्ट हेच गंगाजळ मानून मी देवाला भक्तीचे तुळशीपत्र अर्पण करीन. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे देवा, मी तुझ्यासमोर हात जोडून उभा राहीन, हीच माझी खरी सेवा आहे.
॥ अभंग ३५०७ ॥ अभंग रचना
माझे तों स्वभाव मज अनावर । तुज ही देतां भार कांहीं नव्हे ॥१॥
ऐसें कळों आलें मज नारायणा । जागृती स्वपना ताळ नाहीं ॥ध्रु.॥
संपादितों तो अवघा बाहए रंग । तुझा नाहीं संग अभ्यंतरीं ॥२॥
तुका म्हणे सत्या नाहीं पाठी पोट । असतें निघोंट एकी जाती ॥३॥
माझा स्वभाव मला आवरत नाही आणि त्याचा सर्व भार तुझ्यावर टाकला तरी काही बदल होत नाही. हे नारायणा, मला आता हे समजून आले आहे की माझ्या जागृती आणि स्वप्नावस्थेत काहीही मेळ उरलेला नाही. मी बाहेरून जो काही भक्तीचा आव आणतो तो केवळ बाह्य देखावा आहे, माझ्या अंतःकरणात तुझा खरा संग नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जे सत्य असते त्याला कोणतेही कप्पे नसतात, ते सर्व बाजूंनी एकसारखे शुद्ध असते.
॥ अभंग ३५०८ ॥ अभंग रचना
नव्हावा तो बरा मुळीं च संबंध । विश्वासिकां वध बोलिलासे ॥१॥
आतां माझें हित काय तें विचारा । सत्यत्वें दातारा पांडुरंगा ॥ध्रु.॥
नाहीं भाव परी म्हणवितों दास । नका देऊं यास उणेंयेऊं ॥२॥
तुका म्हणे कां हो उद्धरितां दीन । मानीतसां सीण मायबापा ॥३॥
ज्या संबंधामुळे विनाश होतो असा संबंध मुळात नसावा हेच बरे, कारण विश्वासू माणसाचा घात करणे हा महापाप मानला गेला आहे. हे पांडुरंगा, हे दातारा, आता माझ्यात खरोखर हित कशात आहे याचा विचार कर. माझ्या मनात पूर्ण भाव नसला तरी मी तुझा दास म्हणवून घेतो, त्यामुळे माझ्या या म्हणण्याला कमीपणा येऊ देऊ नकोस. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे मायबापा, या दीनाचा उद्धार करताना तुम्हाला इतका त्रास का वाटत आहे?
॥ अभंग ३५०९ ॥ अभंग रचना
काय तुमचिया सेवे न वेचते गांठोळी । मोहें टाळाटाळी करीतसां ॥१॥
चतुराच्या राया आहो पांडुरंगा । ऐसें तरी सांगा निवडूनि ॥ध्रु.॥
कोण तुम्हां सुख असे या कौतुकें । भोगितां अनेकें दुःखें आम्हा ॥२॥
तुका म्हणे काय जालासी निर्गुण । आम्हां येथें कोण सोडवील ॥३॥
हे देवा, तुझ्या सेवेसाठी माझे कोणतेही धन किंवा गाठोडे खर्च होत नाही, तरीही तू मोहापोटी माझी टाळाटाळ का करत आहेस? हे चतुरराया पांडुरंगा, मला याचे स्पष्टीकरण देऊन सांगा. आम्ही अनेक दुःखे भोगत असताना तुम्हाला या कौतुकातून कोणते सुख मिळत आहे? तुकाराम महाराज म्हणतात की, तू असा पूर्णपणे निर्गुण आणि निष्ठूर का झाला आहेस, जर तूच लक्ष दिले नाहीस तर आम्हाला या संसारातून कोण सोडवणार?
॥ अभंग ३५१० ॥ अभंग रचना
निष्ठ‍ यासाटीं करितों भाषण । आहेसी तूं सर्वजाण दाता ॥१॥
ऐसें कोण दुःख आहे निवारिता । तो मी जाऊं आतां शरण त्यासी ॥ध्रु.॥
बैसलासी केणें करुनि एक घरीं । नाहीं येथें उरी दुसर्‍याची ॥२॥
तुका म्हणे आलें अवघें चि पायापें । आतां मायबापें नुपेक्षावें ॥३॥
तू सर्व काही जाणणारा दाता आहेस, म्हणूनच मी तुझ्याशी थोडे कठोर शब्दांत बोलत आहे. जगात असा कोणता दुसरा दुःखनिवारक आहे का, ज्याच्या शरण मी जाऊ शकेन? तू एकाच ठिकाणी सर्व भांडवल गोळा करून बसला आहेस आणि तुझ्याशिवाय दुसऱ्या कोणालाही येथे स्थान नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझे सर्व काही तुझ्या चरणांशी आले आहे, आता हे मायबापा माझी उपेक्षा करू नकोस.
॥ अभंग ३५११ ॥ अभंग रचना
पायांपासीं चित्त । तेणें भेटी अखंडित ॥१॥
असे खेळे भलते ठायीं । प्रेमसूत्रदोरी पायीं ॥ध्रु.॥
केलेंसे जतन । मुळीं काय तें वचन ॥२॥
तुका म्हणे सर्वजाणा । ठायीं विचारावें मना ॥३॥
ज्याचे चित्त देवाच्या चरणांशी स्थिर असते, त्याला देवाची अखंड भेट लाभते. तो कुठेही वावरत असला किंवा खेळत असला, तरी त्याच्या पायाला प्रेमाची दोरी बांधलेली असते. देवाचे जे मूळ वचन आहे, तेच त्याने जतन करून ठेवले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे सर्व जाणणाऱ्या देवा, माणसाने स्वतःच्या मनात या गोष्टीचा विचार केला पाहिजे.
॥ अभंग ३५१२ ॥ अभंग रचना
तुझे मजपाशीं मन । माझी येथें भूक तान ॥१॥
जिव्हा रतें एके ठायीं । दुजें बोलायाचें काईं ॥ध्रु.॥
माझिया कवतुकें । उभा पहासी भातुकें ॥२॥
तुका म्हणे साचें । तेथें मागील कईंचें ॥३॥
तुझे मन माझ्यापाशी आहे आणि माझी इथे तुझ्या भेटीची भूक व तहान वाढली आहे. माझी जीभ एकाच नामात रंगली आहे, त्यामुळे दुसरे काही बोलण्याचे कारणच उरले नाही. तू मोठ्या कौतुकाने उभा राहून माझे खेळ आणि भातुकली पाहत आहेस. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जिथे खरे प्रेम आणि सत्य असते, तिथे मागील गोष्टींना काहीही अर्थ उरत नाही.
॥ अभंग ३५१३ ॥ अभंग रचना
तुम्हां आम्हां सरी । येथें कईंच्या या परी ॥१॥
स्वामिसेवा अळंकार । नाहीं आवडिये थार ॥ध्रु.॥
खुंटलिया वाचा । मग हा आनंद कइचा ॥२॥
तुका म्हणे कोडें । आम्ही नाचों तुज पुढें ॥३॥
तुझ्यात आणि आमच्यात समानता कशी असू शकते? स्वामीची सेवा करणे हाच आमचा खरा अलंकार आहे, त्यात आमचा कोणताही वेगळा अहंकार किंवा आवड उरत नाही. जर आमची वाणीच स्तब्ध झाली, तर मग भक्तीचा हा आनंद कसा अनुभवता येईल? तुकाराम महाराज म्हणतात की, आम्ही मोठ्या कौतुकाने आणि आनंदाने तुझ्यासमोर निरंतर नाचू.
॥ अभंग ३५१४ ॥ अभंग रचना
कैचें भांडवल खरा हातीं भाव । कळवळ्यानें माव दावीतसें ॥१॥
आतां माझा अंत नको सर्वजाणा । पाहों नारायणा निवडूनि ॥ध्रु.॥
संतांचें उच्छष्टि मागिले पंगती । करावें संगती लागे ऐसें ॥२॥
तुका म्हणे आलों दावूनि विश्वास । संचित तें नास पावे ऐसें ॥३॥
माझ्याकडे कोणतेही आत्मज्ञानाचे भांडवल नाही किंवा खरा भावही नाही, मी केवळ कळवळ्याने भक्तीचे सोंग दाखवत आहे. हे सर्वज्ञ नारायणा, आता माझी परीक्षा पाहू नकोस आणि माझा शेवट करू नकोस. मला संतांच्या मागील पंगतीत बसून त्यांचे उष्टे खाण्याची आणि त्यांच्या संगतीत राहण्याची इच्छा आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी तुझ्यावर विश्वास ठेवून आलो आहे, जेणेकरून माझे संचित पाप नष्ट होईल.
॥ अभंग ३५१५ ॥ अभंग रचना
थोडे तुम्ही मागें होती उद्धरिले । मज ऐसे गेले वांयां जीव ॥१॥
आतां याचा काहीं न मनावा भार । कृपेचा सागर आहेसी तूं ॥ध्रु.॥
तुज आळवितां पापाची वसति । राहे अंगीं किती बळ त्याचें ॥२॥
तुका म्हणे उदकीं तारिले दगड । तैसा मी ही जड एक देवा ॥३॥
मागे तुम्ही अनेक पतित जीवांचा उद्धार केला आहे, पण माझ्यासारखे अनेक जीव अजूनही व्यर्थ गेले आहेत. आता या गोष्टीचा तू कोणताही भार मानू नकोस, कारण तू कृपेचा समुद्र आहेस. तुला हाक मारल्यावर अंगात उरलेल्या पापांचे बळ किती दिवस टिकणार? तुकाराम महाराज म्हणतात की, जसे तू पाण्यात दगड तरवले आहेस, तसाच मीही एक जड आणि पापी जीव आहे, मलाही तारून ने.
॥ अभंग ३५१६ ॥ अभंग रचना
आम्ही म्हणों कोणी नाहीं तुज आड । दिसतोसी भ्याड पांडुरंगा ॥१॥
हागे माझ्या भोगें केलासी परता । विश्वंभरीं सत्ता नाहीं ऐसी ॥ध्रु.॥
आम्ही तुज असों देऊनि आधार । नाम वारंवार उच्चारितों ॥२॥
तुका म्हणे मज धरियेलें बळें । पंचभूतीं खळें करूनियां ॥३॥
आम्हाला वाटत होते की तुला रोखणारा कोणी नाही, पण हे पांडुरंगा तू तर घाबरल्यासारखा दिसतोस. माझ्या प्रारब्धभोगाने तुला माझ्यापासून दूर केले, तुझ्या विश्वात्मक सत्तेत ही अडचण दूर करण्याचे सामर्थ्य दिसत नाही. आम्ही सतत तुझ्या नामाचा उच्चार करून तुला आधार देत आहोत. तुकाराम महाराज म्हणतात की, या पंचमहाभूतांच्या दुष्ट शरीराने मला बळजबरीने जकडून ठेवले आहे.
॥ अभंग ३५१७ ॥ अभंग रचना
आहेतें सकळ प्रारब्धा हातीं । यावें काकुलती यासी आतां ॥१॥
ऐसा माझ्या मनें सांगितला भाव । तोंवरीच देव दुजा नाहीं ॥ध्रु.॥
अवघियांची जेव्हां सारावी करकर । भावबळें थार धरूं येसी ॥२॥
तुका म्हणे तुज ठेवावें पुजून । आणीक ते गुण नाहीं येथें ॥३॥
जर सर्व काही प्रारब्धाच्याच हातात आहे, तर मग कोणासमोर गयावया करायची? माझ्या मनाने असा विचार ठरवला आहे की देवाशिवाय दुसरा कोणताही त्राता नाही. जेव्हा जगताची सर्व कटकट दूर होते, तेव्हा देव भावाच्या बळावर स्थिर व्हायला येतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, तुलाच नेहमी पूजनीय मानून हृदयात ठेवावे, बाकी इतर गुणांना येथे स्थान नाही.
॥ अभंग ३५१८ ॥ अभंग रचना
सेवट तो होती तुझियानें गोड । म्हणऊनि चाड धरीतसों ॥१॥
देऊं भोगाभोग कलिवरचा भार । साहों तुज थार त्याचमधीं ॥ध्रु.॥
तुझ्या बळें कांहीं खटपट काम । वाढवावा श्रम न लगे तो ॥२॥
तुका म्हणे आम्ही चेंपलों या भारें । तुमचें तें खरें देवपण ॥३॥
तुझ्या कृपेनेच आमचा शेवट गोड होणार आहे, म्हणूनच आम्ही तुझी आस धरून आहोत. या देहाचा सर्व सुख-दुःखाचा भार आम्ही सोसू, पण त्यामध्ये तुझ्या चरणांचा आसरा आम्हाला मिळावा. तुझ्या बळावर कोणतीही अतिरिक्त खटपट किंवा श्रम करण्याची गरज उरत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आम्ही या संसाराच्या भाराने दबलो आहोत, आता तुझे देवपण सिद्ध करून आम्हाला वाचव.
॥ अभंग ३५१९ ॥ अभंग रचना
ऐसा चि तो गोवा । न पाहिजे केला देवा ॥१॥
बहु आली दुरिवरी । ओढत हे भरोवरी ॥ध्रु.॥
आम्हांसी न कळे । तुम्ही झाकुं नये डोळे ॥२॥
तुका म्हणे संगें । असों एक एका अंगें ॥३॥
हे देवा, असा संसाराचा गुंता तू करू नयेस. ही माया आणि त्रास खूप दूरवर पसरत आले आहेत आणि आम्हाला ओढून नेत आहेत. आम्हाला यातून सुटण्याचा मार्ग कळत नाही, त्यामुळे तू तरी याकडे डोळेझाक करू नकोस. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आपण दोघे एकमेकांच्या साथीने आणि अंगाने नेहमी सोबत राहू.
॥ अभंग ३५२० ॥ अभंग रचना
मायलेंकरांत भिन्न । नाहीं उत्तराचा सीण ॥१॥
धाडीं धाडीं वो भातुकें । रंजविल्याचें कौतुकें ॥ध्रु.॥
करूनि नवल । याचें बोलिलों ते बोल ॥२॥
तुका म्हणे माते । पांडुरंगे कृपावंते ॥३॥
आई आणि लेकराच्या नात्यात कोणताही भेद नसतो, त्यामुळे तेथे शब्दांचा किंवा संवादाचा त्रास वाटत नाही. हे कृपावंत पांडुरंगे आई, मला आनंदी ठेवण्यासाठी तुझे वात्सल्याचे भातुकले पाठवून दे. मी कौतुकाने आणि आश्चर्याने तुझ्याशी हे प्रेमाचे शब्द बोललो आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझी आई पांडुरंग अत्यंत कृपावंत आहे.
॥ अभंग ३५२१ ॥ अभंग रचना
आवडी कां ठेवूं । बैसोनियां संगें जेवूं ॥१॥
मागें नको ठेवूं उरी । माझी आण तुजवरी ॥ध्रु.॥
देखिले प्रकार । त्याचे पाहेन साचार ॥२॥
तुका म्हणे बाळीं । केली चाहाडी सकळीं ॥३॥
आपली आवड दूर का ठेवायची, आपण एकत्र बसून भक्तीचा आनंद जेवू. माझ्या मनात काहीही उरवून ठेवू नकोस, तुला माझी शपथ आहे. मी जे प्रकार पाहिले आहेत, ते मी प्रत्यक्ष अनुभवून पाहीन. तुकाराम महाराज म्हणतात की, लहान मुलांप्रमाणे आम्ही देवासमोर सर्व काही सांगून टाकले आहे.
॥ अभंग ३५२२ ॥ अभंग रचना
नव्हेसी तूं लांसी । मायां आणिकां त्या ऐसी ॥१॥
जे हे वांयां जाती बोल । होती निर्फळ चि फोल ॥ध्रु.॥
नव्हेसी दुबळी । कांहीं नाहीं तें जवळी ॥२॥
तुका म्हणे खोटी । कांहीं नव्हेसी करंटी ॥३॥
हे देवा, तू इतर सामान्य माणसांसारखा निसत्व किंवा फोल नाहीस. ज्यांचे बोलणे व्यर्थ जाते आणि ज्यांचे शब्द फोल ठरतात, तसा तू मुळीच नाहीस. तू दुबळा नाहीस आणि तुझ्याकडे काहीही नाही असेही नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझी माऊली पांडुरंग कधीही खोटी किंवा अभागी असू शकत नाही.
॥ अभंग ३५२३ ॥ अभंग रचना
आम्हां बोल लावा । तुम्हां अनुचित हें देवा ॥१॥
ऐसें सांगा कां व्यालेती । काय नाहीं तुम्हां हातीं ॥ध्रु.॥
आतां धरा दुरी । वांयां दवडाया थोरी ॥२॥
तुका म्हणे ठायीं । ऐसें विचारावें पायीं ॥३॥
आम्हाला दोष देणे हे देवा तुला शोभत नाही. जर तुला आमचा भार वाटत होता, तर तू आम्हाला जन्म का दिलास? तुझ्या हातात काय नाही? आता आमचा मोठेपणा व्यर्थ न घालवता आम्हापासून अंतर ठेवू नकोस. तुकाराम महाराज म्हणतात की, देवाच्या चरणांशी राहून या गोष्टीचा विचार केला पाहिजे.
॥ अभंग ३५२४ ॥ अभंग रचना
मरोनियां गेली माया । मग तया कोण पुसे ॥१॥
पोरटियांची दाद कोणा । ऐसा जाना प्रवाहो ॥ध्रु.॥
निढळास निढळ जोडा । होय कोडा कवतुका ॥२॥
तुका म्हणे देवाऐसी । आहों सरसीं आपण ॥३॥
जर आईच मरून गेली, तर त्या पोरक्या लेकराची चौकशी कोण करणार? अनाथ झालेल्या मुलांची दाद घेणारे कोणी नसते, असाच जगाचा प्रवाह आहे. पण जेव्हा दोन समदुःखी एकत्र येतात, तेव्हा एकमेकांचे कौतुक वाटते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, देवाच्या कृपेने आम्ही त्याच्यासारखेच त्याच्या सोबत राहणारे आहोत.
॥ अभंग ३५२५ ॥ अभंग रचना
संसाराची कोण गोडी । दिली जोडी करूनि ॥१॥
निष्ठ‍ तूं बहु देवा । पुरे हेवा न म्हणवी ॥ध्रु.॥
पाहोनियां कर्म डोळां । निराळा तो वर्जीना ॥२॥
तुका म्हणे तुज माझें । म्हणतां ओझें फुकट ॥३॥
या संसारात कोणती गोडी आहे, जी तू आम्हाला जोडून दिली आहेस? हे देवा, तू खूप निष्ठूर आहेस, आमचा त्रास पाहूनही तुला दया येत नाही. माणसाचे कर्म स्वतः डोळ्यांनी पाहूनही तू त्याला त्यापासून दूर करत नाहीस. तुकाराम महाराज म्हणतात की, तुझ्या आणि माझ्या नात्यात 'तू आणि मी' असा फरक करणे व्यर्थ ओझे वाहण्यासारखे आहे.
॥ अभंग ३५२६ ॥ अभंग रचना
नव्हतें तें कळों आलें । तरी बोलें अबोला ॥१॥
तुज मज घातली तुटी । एके भेटीपासूनि ॥ध्रु.॥
आतां याची न धरीं चाड । कांहीं कोड कवतुकें ॥२॥
तुका म्हणे यावें जावें । एका भावें खंडलें ॥३॥
मला जे माहित नव्हते ते आता कळून आले आहे, म्हणूनच मी आता मौन बाळगले आहे. एका भेटीनंतर तुझ्या आणि माझ्यात अंतर पडले आहे. आता मला या जगात कशाचीही आस किंवा कौतुक उरलेले नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, एका स्थिर भावामुळे माझे जन्माला येणे आणि मरणे कायमचे थांबले आहे.
॥ अभंग ३५२७ ॥ अभंग रचना
आतां दोघांमध्ये काय । उरलें होय वाणीजेसें ॥१॥
निष्ठ‍ हें केलें मन । समाधान न करूनि ॥ध्रु.॥
झुरावें तें तेथींच्या परी । घरिच्याघरीं अवघिया ॥२॥
तुका म्हणे देवपण । गुंडाळून असों दे ॥३॥
आता आपल्या दोघांमध्ये बोलण्यासारखे किंवा वर्णन करण्यासारखे काय उरले आहे? तू मन कठोर केलेस आणि माझे समाधान केले नाहीस. अंतःकरणातल्या अंतःकरणातच सर्व दुःखाचा त्रास सहन करावा लागत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आता तुझे देवपण बाजूला गुंडाळून ठेवले तरी चालेल.
॥ अभंग ३५२८ ॥ अभंग रचना
मागितल्यास आस करा । उरी धरा कांहींबाहीं ॥१॥
म्हणऊनि सारिली आस । होती यास मूळ तें ॥ध्रु.॥
माझ्या मोहें तुज पान्हा । लोटे स्ताना वोरस ॥२॥
तुका म्हणे आळवणे । माझ्या देणें उत्तर ॥३॥
मागितल्यावर जर निराशाच होणार असेल, तर मनात कसलीही अपेक्षा ठेवू नये. म्हणूनच मी सर्व आशा बाजूला सारल्या आहेत, कारण आशा हेच सर्व दुःखाचे मूळ आहे. माझ्या प्रेमापोटी तुझ्या वात्सल्याचा पान्हा फुटतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी तुला आळवत राहीन आणि तू मला उत्तर दिलेच पाहिजेस.
॥ अभंग ३५२९ ॥ अभंग रचना
आतां बरें घरिच्याघरीं । आपली उरी आपणापें ॥१॥
वाइटबरें न पडे दृष्टी । मग कष्टी होइजेना ॥ध्रु.॥
बोलों जातां वाढे बोल । वांयां फोल खटखट ॥२॥
काकुलती यावें देवा । तो तों सेवा इच्छितो ॥३॥
हिशोबाचे खटखटे । चढे तुटे घडेना ॥४॥
तुका म्हणे कळों आलें । दुसरें भलें तों नव्हे ॥५॥
आता आपापल्या घरात शांत राहणे बरे, स्वतःची मर्यादा स्वतः सांभाळावी. वाईट किंवा चांगले काही दृष्टीस पडले नाही, तर मन कष्टी होत नाही. जास्त बोलल्याने व्यर्थ वाद वाढतो आणि फोल कटकट होते. देवाकडे गयावया करावी तर तो उलट सेवेची इच्छा धरतो. संसाराच्या हिशोबाच्या कटकटीत कधीच मेळ बसत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मला समजून आले आहे की देवाशिवाय दुसरे काहीही भले नाही.
॥ अभंग ३५३० ॥ अभंग रचना
आधीं सोज्वळ करावा मारग । चालतां तें मग गोवी नाहीं ॥१॥
ऐसा चालोनियां आला शिष्टाचार । गोवीचा वेव्हार पापपुण्य ॥ध्रु.॥
पळणें तों पळा सांडुनि कांबळें । उपाधीच्या मुळें लाग पावे ॥२॥
तुका म्हणे येथें शूर तो निवडे । पडिले बापुडे कालचक्रीं ॥३॥
प्रगतीचा मार्ग आधी स्वच्छ आणि स्पष्ट करावा, म्हणजे चालताना कोणतीही अडचण येत नाही. संतांचा हाच शिष्टाचार चालत आला आहे, पाप-पुण्याचा व्यवहार हा केवळ बंधनाचा आहे. पळायचे असेल तर सर्व उपाध्या आणि मोह सोडून पळा, नाहीतर उपाधी पुन्हा मागे लागेल. तुकाराम महाराज म्हणतात की, या मार्गावर जो शूर असतो तोच जिंकतो, बाकीचे दुबळे कालचक्रात सापडतात.
॥ अभंग ३५३१ ॥ अभंग रचना
उद्धत त्या जाती । द्रवें रंगल्या उद्धती ॥१॥
म्हणऊनि बहु फार । त्यांसी असावें अंतर ॥ध्रु.॥
कैंचें पाठी पोट । गोडविषासी सेवट ॥२॥
तुका म्हणे सापा । न कळे कुरवाळिलें बापा ॥३॥
जे दुर्जन असतात ते धनाच्या आणि मदाच्या मोहात अधिक उद्धट बनतात. म्हणूनच अशा लोकांपासून नेहमी अंतर ठेवून राहावे. विष जितके गोड वाटले तरी त्याचा शेवट मृत्यूच असतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, सापाला कितीही कुरवाळले तरी त्याला प्रेमाची भाषा कळत नाही, तो शेवटी दंशच करतो.
॥ अभंग ३५३२ ॥ अभंग रचना
आम्हां कथा आवश्यक । येर संपादूं लौकिक ॥१॥
जैसी तैसी माय बरी । मानिल्या त्या माना येरी ॥ध्रु.॥
व्यालीचा कळवळा । जीव बहुत कोंवळा ॥२॥
कवतुकें वावरें । तुका म्हणे या आधारें ॥३॥
आमच्यासाठी हरि कथा हीच अत्यंत आवश्यक गोष्ट आहे, बाकीचे सर्व व्यवहार हे केवळ लौकिकासाठी आहेत. आपली स्वतःची आई जशी असते तशीच बरी वाटते, दुसऱ्या स्त्रियांना मानले तरच त्या आईसारख्या असतात. ज्या आईने जन्म दिला आहे तिलाच लेकराचा खरा कळवळा असतो आणि तिचे मन मऊ असते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आम्ही या माऊलीच्या आधाराने कौतुकाने वावरतो.
॥ अभंग ३५३३ ॥ अभंग रचना
पाळितों वचन । परि बहु भीतें मन ॥१॥
करितें पायांशीं सलगी । नये बैसों अंगसंगीं ॥ध्रु.॥
जोडोनियां कर । उभें असावें समोर ॥२॥
तुका म्हणे संत । तुम्ही मी बहु पतित ॥३॥
मी देवाच्या आज्ञेचे पालन करतो, पण माझे मन नेहमी भयभीत असते. देवाच्या चरणांशी जवळीक साधण्याचा प्रयत्न करतो, पण त्याच्या अंगाला टेकून बसण्याचे धाडस होत नाही. दोन्ही हात जोडून त्याच्यासमोर नम्रपणे उभे राहावे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे संतांनो, तुम्ही महान आहात आणि मी अत्यंत पतित आहे.
॥ अभंग ३५३४ ॥ अभंग रचना
जैसा तैसा आतां । मज प्रमाण अनंता ॥१॥
पायां पडणें न संडीं । पोटीं तें च वर तोंडीं ॥ध्रु.॥
एका भावें चाड । आहे तैसें अंतीं गोड ॥२॥
तुका म्हणे आम्हां । टळणें चि नाहीं नेमा ॥३॥
हे अनंता, मी जसा आहे तसा मला स्वीकार, मला तेच मान्य आहे. मी तुझे पाय धरणे कधीही सोडणार नाही, माझ्या पोटात जे आहे तेच माझ्या ओठांवर आहे. एकाच भावाने तुझी आस धरली आहे, त्यामुळे शेवटी सर्वकाही गोडच होईल. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आमच्या भक्तीचा नियम कधीही टळणारा नाही.
॥ अभंग ३५३५ ॥ अभंग रचना
चुकलों या ऐशा वर्मा । तरी कर्मा सांपडलों ॥१॥
पाठी लागे करी नास । गर्भवास भोगवी ॥ध्रु.॥
माझें तुझें भिन्नभावें । गळां दावें मोहाचें ॥२॥
तुका म्हणे पाठेळ केलों । नसत्या भ्यालों छंदासी ॥३॥
जर मी भक्तीचे खरे मर्म चुकलो, तर कर्मबंधनात सापडेन. हे कर्म पाठीमागे लागून जीवनाचा नाश करते आणि पुन्हा पुन्हा जन्म-मरणाचा गर्भवास भोगायला लावते. 'माझे आणि तुझे' या भेदभावामुळे मोहाचे दोर गळ्यात अडकतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी व्यर्थ भीतीला घाबरून लाचार झालो होतो.
॥ अभंग ३५३६ ॥ अभंग रचना
देह प्रारब्धा शिरीं । असोन करी उद्वेग ॥१॥
धांव घालीं नारायणा । माझ्या मना जागवीं ॥ध्रु.॥
ऐसी चुकोनियां वर्में । पीडा भ्रमें पावलों ॥२॥
तुका म्हणे कैंचा भोग । नव्हे रोग अंगींचा ॥३॥
हे शरीर प्रारब्धाच्या अधीन असतानाही ते व्यर्थ चिंता करते. हे नारायणा, माझ्याकडे धाव घे आणि माझ्या झोपलेल्या मनाला जागे कर. भक्तीचे मर्म चुकल्यामुळे मी भ्रमाच्या पीडेत सापडलो आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हा कोणताही शारीरिक रोग नसून केवळ मनःशांतीचा अभाव आहे.
॥ अभंग ३५३७ ॥ अभंग रचना
अनंताच्या ऐकों कीर्ती । ज्याच्या चित्तीं हरिनाम ।
उलंघूनि गेले सिंधु । हा भवबंधु तोडोनियां ॥१॥
आतां हळुहळु ते चि वाहीं । चालों कांही अधिकारें ॥ध्रु.॥
खुंटूनियां गेले नावा । नाहीं हेवा खोळंबला ।
न लगे मोल द्यावा रुका । भावें एका कारणें ॥२॥
तुका म्हणे पाहतों वाट । उभा नीट पाउलीं ।
भीमातिरीं थडवा केला । उठा चला लवलाहें ॥३॥
ज्यांच्या मनात सतत हरिनाम असते, ते अनंताची कीर्ती गात संसाराचा समुद्र पार करून भवबंधन तोडून गेले. आता आपणही हळूहळू त्याच मार्गाने अधिकाराने चालू या. तिथे कोणत्याही नावेची गरज उरलेली नाही आणि प्रवासही खोळंबलेला नाही, यासाठी एकही पैसा द्यावा लागत नाही, फक्त एका भावाची गरज आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, पांडुरंग भीमेच्या तीरावर विटांवर समचरण उभा राहून तुमची वाट पाहत आहे, चला लवकर पंढरीला जाऊ या.
॥ अभंग ३५३८ ॥ अभंग रचना
तरीं च म्यां देवा । साटी करूनियां जीवा ॥१॥
येथें बैसलों धरणें । दृढ कायावाचामनें ॥ध्रु.॥
आवरिल्या वृित्त । मन घेउनियां हातीं ॥२॥
तुका म्हणे जरा । बाहेर येऊं नेदीं घरा ॥३॥
म्हणूनच हे देवा, मी माझ्या प्राणाची पैज लावून तुझ्या दारी बसलो आहे. शरीर, वाणी आणि मनाने दृढ निश्चय करून मी इथे धरणे धरून बसलो आहे. मी माझ्या सर्व वृत्तींवर ताबा मिळवला आहे आणि मनाला पूर्णपणे हातात घेतले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी आता माझ्या मनाला घराबाहेर म्हणजे विषयांकडे जाऊ देणार नाही.
॥ अभंग ३५३९ ॥ अभंग रचना
हें तों एक संतांठायीं । लाभ पायीं उत्तम ॥१॥
म्हणवितां त्याचे दास । पुढें आस उरेना ॥ध्रु.॥
कृपादान केलें संतीं । कल्पांतीं ही सरेना ॥२॥
तुका म्हणे संतसेवा । हा चि हेवा उत्तम ॥३॥
संतांच्या चरणांशी राहणे हाच सर्वात मोठा आणि उत्तम लाभ आहे. स्वतःला संतांचा दास म्हणवून घेतले की पुढे कोणतीही आस उरत नाही. संतांनी दिलेले कृपेचे दान हे कल्पांतापर्यंत कधीही संपत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, संतांची सेवा करणे हाच सर्वात श्रेष्ठ आणि उत्तम मार्ग आहे.
॥ अभंग ३५४० ॥ अभंग रचना
नारायणा ऐसा । सेवूं नेणतील रसा ॥१॥
जेणें भवव्याध तुटे । दुःख मागुतें न भेटे ॥ध्रु.॥
न लगे कांहीं आटी । बाधा राहों न सके पोटीं ॥२॥
कैवल्य तें जोडे । पालट लवकरी घडे ॥३॥
जन्ममरणदुःख अटे । जाळें अवघेंचि तुटे ॥४॥
तुका म्हणे जाला । याचा गुण बहुतांला ॥५॥
नारायणाच्या नामस्मरणाचा असा रस माणसाला प्राशन करता येत नाही, ज्यामुळे संसाराचा रोग नष्ट होतो आणि दुःख पुन्हा भेटत नाही. यासाठी कोणतेही कठीण प्रयास करावे लागत नाहीत आणि मनात कोणतीही बाधा उरत नाही. या नामामुळे मोक्ष प्राप्त होतो आणि माणसात त्वरित बदल घडतो. जन्म-मरणाचे दुःख संपते आणि मायेचे सर्व जाळे तुटून जाते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, या हरिनामाचा गुण आजवर अनेकांना आला आहे.
॥ अभंग ३५४१ ॥ अभंग रचना
अनेक दोषांचे काट । जे जे गादले निघोंट ।
होती हरिनामें चोखट । क्षण एक न लगतां ॥१॥
तुम्ही हरि म्हणा हरि म्हणा । महादोषांचे छेदना ॥ध्रु.॥
अतिप्रीतीचा बांधला । नष्ट चांडाळीं रतला ।
क्षण न लगतां नेला । वैकुंठासी हरि म्हणतां ॥२॥
अमित्य दोषाचें मूळ । जालें वाल्मीकास सबळ ।
जाला हरिनामें निर्मळ । गंगाजळ पैं जैसा ॥३॥
हरि म्हणतां तरले । महादोषी गणिके नेलें ।
कुंटणी भिली उद्धरिलें । वैकुंठासी हरि म्हणतां ॥४॥
हरिविण जन्म नको वांयां । जैसी दर्पणींची छाया ।
म्हणोनि तुका लागे पायां । शरण तया हरीसी ॥५॥
अनेक पापांचे साचलेले डोंगर हरिनामाच्या उच्चाराने एका क्षणात नष्ट होऊन माणूस पवित्र होतो. म्हणूनच तुम्ही नेहमी हरि म्हणा, हरि म्हणा; कारण हे नाम मोठ्या दोषांचा नाश करणारे आहे. अत्यंत पापी आणि वाईट कर्मात गुंतलेला माणूसही हरि नामाच्या उच्चाराने एका क्षणात वैकुंठास गेला. वाल्मीकी ऋषींच्या हातून अगणित पापे झाली होती, पण हरिनामामुळे ते गंगेच्या पाण्यासारखे निर्मळ झाले. गणिका, कुंटणी, भिल्ली यांसारख्या महापापी जीवांचाही हरिनामाने उद्धार झाला आणि त्या वैकुंठाला गेल्या. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हरीच्या नामाशिवाय जीवन आरशातील छायेसारखे व्यर्थ आहे, म्हणूनच मी त्या हरीच्या चरणांना शरण जातो.
॥ अभंग ३५४२ ॥ अभंग रचना
भजन या नासिलें हेडि । दंभा लंडा आवडी ॥१॥
जेवीत ना आइता पाक । नासी ताक घुसळूनि ॥ध्रु.॥
एकाएकीं इच्छी पाठ । नेणे चाट कां जेवूं ॥२॥
तुका म्हणे मुलाम्याचें । बंधन साचें सेवटीं ॥३॥
दंभी आणि मूर्ख लोकांनी भक्तीचा मार्ग खराब करून टाकला आहे. ते तयार झालेले अन्न स्वतः खात नाहीत आणि घुसळून ताकही वाया घालवतात. त्यांना घाईघाईने सर्व काही हवे असते, पण ते भक्तीचा आस्वाद कसा घ्यावा हे जाणत नाहीत. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा वरवरच्या मुलामा लावलेल्या भक्तीचे पितळ शेवटी उघडे पडतेच.
॥ अभंग ३५४३ ॥ अभंग रचना
जैसा निर्मळ गंगाओघ । तैसा भाग वोगरीं ॥१॥
प्रेम वाढे ग्रासोग्रासीं । ब्रम्हरसीं भोजन ॥ध्रु.॥
तृप्तीवरि आवडी उरे । ऐसे बरे प्रकार ॥२॥
तुका म्हणे पाख मन । नारायण तें भोगी ॥३॥
गंगेचा प्रवाह जसा निर्मळ असतो, तसाच भक्तीचा आणि अन्नाचा प्रसाद निर्मळ आहे. प्रत्येक घासागणिक प्रेम वाढते आणि हे भोजन ब्रह्मानंदाचा रस देणारे ठरते. पूर्ण तृप्ती झाल्यावरही भक्तीची आवड शिल्लक राहते, हे अत्यंत श्रेष्ठ लक्षण आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, ज्याचे मन पवित्र झाले आहे, तोच खऱ्या अर्थाने नारायणाचा आनंद भोगतो.
॥ अभंग ३५४४ ॥ अभंग रचना
सुख सुखा विरजण जालें । तें मथलें नवनीत ॥१॥
हाले डोले हरुषे काया । निवती बाह्या नयन ॥ध्रु.॥
प्रबल तो नारायण । गुणें गुण वाढला ॥२॥
तुका म्हणे भरली सीग । वरी मग वोसंडे ॥३॥
सुखालाच सुखाचे विरजण लावून घुसळल्यानंतर भक्तीचे लोणी प्राप्त झाले आहे. आनंदाने शरीर डुलू लागते, हात आणि डोळे शांत होतात. सर्वसमर्थ नारायण आपल्या गुणांनी अधिकच विस्तारला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, भक्तीचा आनंद इतका भरला आहे की तो पात्राबाहेर ओसंडून वाहत आहे.
॥ अभंग ३५४५ ॥ अभंग रचना
कां रे न भजसी हरी । तुज कोण अंगीकारी ॥१॥
होइल यमपुरी । यमदंड यातना ॥ध्रु.॥
कोण जाली लगबग । काय करिसि तेथें मग ॥२॥
कां रे भरला ताठा । करिती वोज नेतां वांटा ॥३॥
तोंडा पडिली खळिणी । जिव्हा पिटिती वोढूनि ॥४॥
कां रे पडिली जनलाज । कोण सोडवील तुज ॥५॥
लाज धरीं म्हणे तुका । नको वांयां जाऊं फुका ॥६॥
अरे माणसा, तू हरीचे भजन का करत नाहीस? तुझ्याशिवाय तुला कोण स्वीकारणार? शेवटी तुला यमपुरीत जाऊन यमदंडाच्या यातना सहन कराव्या लागतील. तिथे गेल्यावर तुझी कोणती घाई कामाला येईल, तिथे तू काय करणार आहेस? अंगात इतका अहंकार का भरला आहेस, यमदूत तुला ओढून नेताना तुझी सर्व मस्ती जिरवतील. तोंडाला लगाम बसून जीभ ओढून मारली जाईल. तुला जगाची कसली लाज वाटत आहे, तिथे तुला कोण सोडवणार? तुकाराम महाराज म्हणतात की, थोडीतरी लाज बाळग आणि आपले जीवन व्यर्थ घालवू नकोस.
॥ अभंग ३५४६ ॥ अभंग रचना
क्षरला सागर गंगा ओघीं मिळे । आपण चि खेळे आपणाशीं ॥१॥
मधील ते वाव अवघी उपाधि । तुम्हां आम्हांमधीं ते चि परी ॥ध्रु.॥
घट मठ जाले आकाशाचे पोटीं । वचनें चि तुटी तेथें चि तें ॥२॥
तुका म्हणे बीजें बीज दाखविलें । फल पुष्प आलें गेलें वांयां ॥३॥
गंगेचा प्रवाह समुद्रात मिळाल्यावर समुद्र स्वतःशीच खेळू लागतो, तसाच जीव आणि शिव एक होतात. मधले अंतर आणि भेद ही केवळ व्यर्थ उपाधी आहे, तुझ्या आणि माझ्यातही तीच स्थिती आहे. घडा आणि मठ हे आकाशाच्या पोटीच तयार होतात आणि शब्दांनीच त्यांचा भेद तयार होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, बीजाने बीजाचे मूळ स्वरूप दाखवले, बाकीची फुले आणि फळे व्यर्थ येऊन गेली.
॥ अभंग ३५४७ ॥ अभंग रचना
एक आतां तुम्ही करा । मज दातारा सत्तेनें ॥१॥
विश्वास तो पायांवरी । ठेवुनि हरी राहिलों ॥ध्रु.॥
जाणत चि दुजें नाहीं । आणिक कांहीं प्रकार ॥२॥
तुका म्हणे शरण आलों । काय बोलों विनवितों ॥३॥
हे दातारा, तुझ्या अधिकाराने आणि सत्तेने आता माझे एक काम कर. हे हरी, मी तुझ्या चरणांवर पूर्ण विश्वास ठेवून राहिलो आहे. मला तुझ्याशिवाय दुसरा कोणताही मार्ग किंवा प्रकार ठाऊक नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी तुला पूर्णपणे शरण आलो आहे, आता अधिक काय विनंती करू?
॥ अभंग ३५४८ ॥ अभंग रचना
काय विनवावें कोणें तो निवाड । केलें माझ्या कोड वचनाचें ॥१॥
आहो कृपनिधी गुणांच्या निधाना । मेरे अनुमाना नये चि हें ॥ध्रु.॥
बहुत करुणा केलेंसे भासेन । एक ही वचन नाहीं आलें ॥२॥
माझी कांहीं सेवा होईंल पावली । निश्चिंती मानिली होती ऐसी ॥३॥
तुका म्हणे माझी उरली ते आटी । अभय कर कटी न देखें चि ॥४॥
मी काय विनंती करावी आणि कोणी हा न्याय करावा? माझ्या शब्दांचे तू कौतुक केलेस. हे कृपानिधी, गुणांच्या समुद्रा, मला तुझे स्वरूप सहजासहजी लक्षात येत नाही. मी खूप गयावया केली, पण तुझ्याकडून एकही शब्द आला नाही. माझी सेवा तुझ्यापर्यंत पोहोचली असेल अशी मी खात्री बाळगली होती. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझी हीच आस उरली आहे की तुझ्या कमरेवरचा अभय हस्त मला अजून दिसला नाही.
॥ अभंग ३५४९ ॥ अभंग रचना
लाजोनियां काळें राहिलें लिखित । नेदितां ही चित्त समाधान ॥१॥
कैसें सुख वाटे वचनाचे तुटी । प्रीतिविण भेटी रुचि नेदी ॥ध्रु.॥
एकाचिये भेटी एकाचा कोंपर । मावेचा पदर कळों येतो ॥२॥
होत्या आपल्या त्या वेचूनियां शक्ती । पुढें जालों युक्तिकळाहीन ॥३॥
तुका म्हणे तुम्ही समर्थ जी देवा । दुर्बळाची सेवा कोठें पावे ॥४॥
काळाच्या भीतीमुळे लिखित मजकूर तसाच राहिला आणि मनाने समाधान दिले नाही. शब्दांचा तुटवडा पडल्यावर सुख कसे वाटणार? प्रीतीशिवाय झालेली भेट गोड वाटत नाही. एकाच्या भेटीत दुसऱ्याला कोपराचा धक्का बसतो, यात मायेचा देखावा कळून येतो. माझ्याकडे असलेल्या सर्व शक्ती खर्च करून आता मी युक्तीहीन झालो आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे देवा तू सर्वसमर्थ आहेस, माझ्यासारख्या दुर्बळाची सेवा तुझ्यापर्यंत कशी पोहोचणार?
॥ अभंग ३५५० ॥ अभंग रचना
आशाबद्ध बहु असे निलाजिरें । होय म्हणें धीरें फळ टोंकें ॥१॥
कारणापें चित्त न पाहें अपमान । चित्त समाधान लाभासाटीं ॥२॥
तुका म्हणे हातें लोटिलें न कळे । झांकितसें डोळे पांडुरंगा ॥३॥
आशेत अडकलेला माणूस अत्यंत निर्लज्ज असतो, तो फळाच्या आशेने धीर धरून होकार देत राहतो. स्वतःच्या फायद्यासाठी तो अपमानाची तमा बाळगत नाही, केवळ नफ्यासाठी मनाचे समाधान शोधतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे पांडुरंगा तू स्वतःच्या हाताने मला बाजूला ढकलले आहेस, हे न कळल्यामुळे मी डोळे झाकून बसलो आहे.
॥ अभंग ३५५१ ॥ अभंग रचना
सांता पांचां तरीं वचनां सेवटीं । निरोप कां भेटी एक तरी ॥१॥
कां नेणें निष्ठ‍ केलें नारायणा । न देखें हें मना येतां कांहीं ॥२॥
तुका म्हणे ऐसा न देखें निवाड । कडू किंवा गोड फळ पोटीं ॥३॥
कमीत कमी पाच-सात शब्दांच्या शेवटी तरी एखादा निरोप किंवा भेट द्यायला हवी होती. हे नारायणा, तू इतके कठोर मन का केलेस हे मला कळत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मनात काय कडू किंवा गोड फळ आहे, याचा निर्णय मला अजून पाहायला मिळाला नाही.
॥ अभंग ३५५२ ॥ अभंग रचना
वांयां ऐसा जन्म गेला । हें विठ्ठला दुःख वाटे ॥१॥
नाहीं सरता जालों पायीं । तुम्ही जई न पुसा ॥ध्रु.॥
कां मी जीतों संवसारीं । अद्यापवरी भूमिभार ॥२॥
तुका म्हणे पंढरिनाथा । सबळ व्यथा भवरोग ॥३॥
हे विठ्ठला, माझा जन्म असा व्यर्थ गेला याचे मला मोठे दुःख वाटते. जेव्हा तू माझी चौकशी करत नाहीस, तेव्हा मी तुझ्या चरणांशी निरुपयोगी ठरलो आहे. मी अजूनही या संसारात पृथ्वीला भार बनून का जगत आहे? तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे पंढरीनाथा, मला संसाराचा हा रोग अत्यंत तीव्र वेदना देत आहे.
॥ अभंग ३५५३ ॥ अभंग रचना
कासया हो माझा राखिला लौकिक । निवाड कां एक केला नाहीं ॥१॥
मग तळमळ न करितें मन । जालें तें कारण कळों येतें ॥२॥
तुका म्हणे केला पाहिजे निवाड । वइदासी भीड मरणें रोग्या ॥३॥
हे देवा, तू माझा लोकमान्य मोठेपणा का टिकवून ठेवलास? माझा निवाडा एकदाचा का केला नाहीस? जर निवाडा झाला असता तर माझे मन तळमळले नसते आणि कारणाचा बोध झाला असता. तुकाराम महाराज म्हणतात की, डॉक्टरची भीड धरली तर रुग्णाचा मृत्यू होतो, म्हणूनच एकदाचा स्पष्ट निवाडा झाला पाहिजे.
॥ अभंग ३५५४ ॥ अभंग रचना
ऐसें कोण पाप बळी । जें जवळी येऊं नेदी ॥१॥
तुम्हां तंव होइल ठावें । नेदावें कां कळों हें ॥ध्रु.॥
कोण जाला अंतराय । कां ते पाय अंतरले ॥२॥
तुका म्हणे निमित्याचा । आला सुच अनुभव ॥३॥
माझे असे कोणते मोठे पाप आड आले आहे, जे मला तुझ्या जवळ येऊ देत नाही? तुला तर सर्व ठाऊक आहे, मग मला हे सांगत का नाहीस? असा कोणता पडदा मध्ये आला की तुझे पाय दुरावले? तुकाराम महाराज म्हणतात की, मला आता कारणाचा आणि अनुभवाचा सुगावा लागला आहे.
॥ अभंग ३५५५ ॥ अभंग रचना
ब्रम्हज्ञानाची भरोवरी । पुढिला सांगे आपण न करी ॥१॥
थू थू त्याच्या तोंडावरी । व्यर्थ सिणवी वैखरी ॥ध्रु.॥
कथा करी वरिवरी । प्रेम नसे चि अंतरीं ॥२॥
तुका म्हणे कवित्व करी । मान वस्तु हे आदरी ॥३॥
जो माणूस ब्रह्मज्ञानाच्या गप्पा मारतो, दुसऱ्याला उपदेश करतो पण स्वतः तसे वागत नाही, त्याच्या तोंडावर थुंकले पाहिजे, तो व्यर्थ आपली वाणी थकवतो. तो वरवर हरिकथा करतो, पण त्याच्या अंतःकरणात जराही प्रेम नसते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, तो कविता करतो पण केवळ मान-सन्मान आणि वस्तूंचा आदर करतो, भक्ती करत नाही.
॥ अभंग ३५५६ ॥ अभंग रचना
कधीं कृपा करिसी नेणें । मज दीनाचें धांवणें ॥१॥
भेटी लागीं पंढरीनाथा । जीवीं लागली तळमळ व्यथा ॥ध्रु.॥
सिणलें माझें मन । वाट पाहतां लोचन ॥२॥
तुका म्हणे लागली भूक । तुझें पहावया श्रीमुख ॥३॥
हे पंढरीनाथा, तू माझ्यासारख्या दीनावर कधी कृपा करशील हे मी जाणत नाही, माझ्या जीवाला तुझ्या भेटीची तीव्र तळमळ लागली आहे. तुझी वाट पाहून माझे डोळे थकले आहेत आणि मन शिणले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मला तुझे सुंदर श्रीमुख पाहण्याची मोठी भूक लागली आहे.
॥ अभंग ३५५७ ॥ अभंग रचना
उच्चारूं यासाटीं । आम्ही नाम तुझें कंठीं ॥१॥
येसी धांवत धांवत । माउलिये कृपावंते ॥ध्रु.॥
पाय चित्तीं धरूं । क्रिडा भलते ठायीं करूं ॥२॥
तुका म्हणे माझे गंगे । प्रेमभरित पांडुरंगे ॥३॥
हे कृपावंत माऊली, आम्ही तुझ्या नामाचा कंठात उच्चार करतो, कारण तू धावत धावत आमच्याकडे येशील. आम्ही तुझे पाय हृदयात धरू आणि कुठेही आनंदाने खेळू. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझी आई पांडुरंग ही प्रेमाने भरलेली गंगा आहे.
॥ अभंग ३५५८ ॥ अभंग रचना
दगडाच्या देवा बगाड नवस । बाईंल कथेस जाऊं नेदी ॥१॥
वेची धनरासी बांधलें स्मशान । दारीं वृंदावन द्वाड मानी ॥ध्रु.॥
चोरें नागविला न करी उसकी खंती । परी द्विजा हातीं नेदी रुका ॥२॥
करी पाहुणेर विव्हाया जावयासी । आल्या अतीतासी पाठमोरा ॥३॥
तुका म्हणे जळो धिग त्याचें जिणें । भार वाही सीण वर्म नेणे ॥४॥
माणूस दगडाच्या देवाला नवस करतो, पण घरातल्या स्त्रीला हरिकथेला जाऊ देत नाही. तो स्मशानासारख्या वाड्यावर संपत्ती खर्च करतो, पण दारातील तुळशीवृंदावनाला वाईट मानतो. चोराने लुटले तर दुःख करत नाही, पण ब्राह्मणाला एक पैसा देत नाही. जावयाच्या आदरातिथ्यासाठी खर्च करतो, पण दारात आलेल्या अतिथीकडे पाठ फिरवतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा माणसाच्या जगण्याचा धिक्कार असो, तो केवळ जन्माचा भार वाहतो, भक्तीचे मर्म जाणत नाही.
॥ अभंग ३५५९ ॥ अभंग रचना
करूनि विनवणी । माथा ठेवितों चरणीं ॥१॥
होतें तें चि असों द्यावें । रूप सौम्य चि बरवें ॥ध्रु.॥
भया भेणें तुमचा ठाव । तुमच्या कोपें कोठें जावें ॥२॥
तुका पायां लागे । दान समुदाय मागे ॥३॥
मी विनंती करून तुझ्या चरणांवर डोके ठेवतो. तुझे पूर्वीचे सौम्य आणि सुंदर रूप तसेच राहू दे. तुझ्या भयंकर रूपाच्या भीतीने मी तुझ्याकडेच आलो आहे, तूच रागवलास तर मी कुठे जाऊ? तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी तुझ्या पाया पडून भक्तांच्या समुदायाचे दान मागत आहे.
॥ अभंग ३५६० ॥ अभंग रचना
प्रेम नये सांगतां बोलतां दावितां । अनुभव चित्ता चित्त जाणे ॥१॥
कासवीचें बाळ वाढे कृपादृष्टी । दुधा नाहीं भेटी अंगसंगें ॥ध्रु.॥
पोटामध्यें कोण सांगितलें सर्पां । उपजत लपा म्हणऊनि ॥२॥
बोलों नेणें परी जाणे गोड क्षार । अंतरीं विचार त्यासी ठावा ॥३॥
तुका म्हणे बरें विचारावें मनीं । आणिक भल्यांनी पुसों नये ॥४॥
प्रेम हे सांगता, बोलता किंवा दाखवता येत नाही, तो अंतःकरणाचा अनुभव असतो. कासवाचे पिलू केवळ आईच्या दृष्टीने वाढते, त्याला दुधाची किंवा अंगस्पर्शाची गरज नसते. सापाच्या पिल्लाला पोटात असताना कोणी लपायला शिकवले? मूक प्राण्याला बोलता येत नसले तरी त्याला गोड आणि खारट कळते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माणसाने स्वतःच्या मनात विचार करावा, भल्या माणसांनी याविषयी अधिक विचारू नये.
॥ अभंग ३५६१ ॥ अभंग रचना
आतां मी पतित ऐसा साच भावें । कळों अनुभवें आलें देवा ॥१॥
काय करावें तें रोकडें चि करीं । राहिली हे उरी नाहीं दोघां ॥ध्रु.॥
येर येरा समदृष्टी द्यावें या उत्तरा । यासी काय करा गोही आतां ॥२॥
तुका म्हणे मेलों सांगतसांगतां । तें चि आलें आतां कळों तुम्हां ॥३॥
हे देवा, मी खरोखरच पतित आहे, हे मला अनुभवाने कळून आले आहे. आता जे काही करायचे ते प्रत्यक्ष आणि तत्काळ कर, आपल्या दोघांमध्ये काहीही लपून राहिलेले नाही. आपण एकमेकांकडे समदृष्टीने पाहिले पाहिजे, याला आता साक्षीदाराची गरज नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी सांगून सांगून थकलो होतो, आता तेच तुला कळून आले आहे.
॥ अभंग ३५६२ ॥ अभंग रचना
काय तुज मागें नाहीं जाणवलें । माझें नाहीं केलें हित कांहीं ॥१॥
डोळे झांकुनियां होसी अबोलणा । तेव्हां नारायणा आतां कैसा ॥ध्रु.॥
न कळे उचित न संगतां स्पष्ट । ऐसा क्रियानष्ट काय जाणे ॥२॥
तुका म्हणे माझा घात तुम्हां ठावा । तरि कां आधीं देवा वारूं नये ॥३॥
मागे तुला सर्व काही माहित नव्हते का? तू माझे काहीही हित केले नाहीस. हे नारायणा, आता तू डोळे झाकून शांत बसला आहेस, हे कसे? स्पष्ट न सांगता काय योग्य आहे हे कळत नाही, माझ्यासारखा मूर्ख काय समजणार? तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझा घात होत आहे हे तुला ठाऊक असताना, हे देवा तू मला आधीच का अडवले नाहीस?
॥ अभंग ३५६३ ॥ अभंग रचना
नये ऐसें बोलों कठिण उत्तरें । सलगी लेंकुरें केली पुढें ॥१॥
अपराध कीजे घडला तो क्षमा । सिकवा उत्तमा आमुचिया ॥ध्रु.॥
धरूं धावें आगी पोळलें तें नेणे । ओढिलिया होणें माते बाळा ॥२॥
तुका म्हणे फार ज्याचा जार त्यासी । प्रवीण येविशीं असा तुम्ही ॥३॥
लेकराने प्रेमाच्या Salgi मुळे तुझ्यासमोर कठोर शब्द बोलले असतील, पण तू तसे कठोर बोलू नकोस. आमचा घडलेला अपराध क्षमा कर आणि आम्हाला सन्मार्गावर आण. लहान मूल आगीला धरू लागते, ते पोळण्याचे भय जाणत नाही, पण आईने त्याला ओढून वाचवायचे असते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, ज्याचे बाळ आहे त्यालाच त्याची काळजी असते, तू तर या गोष्टीत चतुर आहेस.
॥ अभंग ३५६४ ॥ अभंग रचना
लडिवाळ म्हणोनी निष्ठ‍ न बोला । परी सांभाळिला लागे घात ॥१॥
बहु वागवीत आणिलें दुरूनि । दासांची पोसनी बहु आहे ॥ध्रु.॥
नाहीं लागों दिला आघाताचा वारा । निष्ठ‍ उत्तरा कोमेजतों ॥२॥
तुका म्हणे तुम्ही कृपावंत हरि । शांतवा उत्तरीं अमृताच्या ॥३॥
मला लडिवाळ मानून कठोर बोलू नकोस, कारण अति लाड केल्याने घात होतो. तू मला खूप दूरवरून सांभाळत आणले आहेस आणि तुझ्या भक्तांचे प्रतिपालन केले आहेस. तू मला संकटाचा वाराही लागू दिला नाहीस, आता तुझ्या कठोर शब्दांनी माझे मन कोमेजत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे हरी तू कृपावंत आहेस, तुझ्या अमृतासारख्या शब्दांनी मला शांत कर.
॥ अभंग ३५६५ ॥ अभंग रचना
आत्मस्थिति मज नको हा विचार । देईं निरंतर चरणसेवा ॥१॥
जन्मोजन्मीं तुझा दास पुरुषोत्तमा । हे चि गोडी माझ्या देई जीवा ॥ध्रु.॥
काय सायुज्यता मुक्ति हे चि गोड । देव भक्त कोड तेथें नाहीं ॥२॥
काय तें निर्गुण पाहों कैशा परी । वर्णू तुझी हरी कीर्ती कैसी ॥३॥
गोड चरणसेवा देवभक्तपण । मज देवा झणें दुराविसी ॥४॥
जाणिवेपासूनि सोडवीं माझ्या जीवा । देईं चरणसेवा निरंतर ॥५॥
तुका म्हणे गोडा गोड न लगे प्रीतिकर । प्रीति ते ही सार सेवा हे रे ॥६॥
मला आत्मस्थिती किंवा ज्ञानाचा विचार नको आहे, मला फक्त तुझ्या चरणांची निरंतर सेवा दे. हे पुरुषोत्तमा, प्रत्येक जन्मी मी तुझा दास राहावे, हीच गोडी माझ्या जीवाला दे. मला सायुज्य मुक्ती नको आहे, कारण तिथे देव आणि भक्ताचे कौतुक उरत नाही. ते निर्गुण स्वरूप मी कसे पाहू आणि तुझी कीर्ती कशी वर्णू? देव आणि भक्ताचे नाते व चरणसेवा गोड आहे, मला यापासून दूर करू नकोस. माझ्या जीवाला कोरड्या ज्ञानापासून सोडव आणि चरणसेवा दे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, केवळ गोड असणे पुरेसे नाही तर त्यात प्रेम असले पाहिजे, आणि ती प्रीती म्हणजेच तुझी सेवा आहे.
॥ अभंग ३५६६ ॥ अभंग रचना
चालें दंडवत घालीं नारायणा । आपुल्या कल्याणा लागूनियां ॥१॥
बैसविला पदीं पुत्र राज्य करी । पिता वाहे शिरीं आज्ञा त्याची ॥२॥
तुका म्हणे आहे ठायींचा चि मान । आतां अनुमान कायसा तो ॥३॥
स्वतःच्या कल्याणासाठी मी नारायणाला सतत साष्टांग नमस्कार घालतो. बापाने मुलाला गादीवर बसवले तरी मुलगा राजा होतो आणि बाप त्याची आज्ञा मानतो, तसाच देव भक्ताचे मानतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हा मान पूर्वीपासूनच चालत आला आहे, मग यात कसली शंका बाळगायची?
॥ अभंग ३५६७ ॥ अभंग रचना
समर्थाचें बाळ पांघरे वाकळ । हसती सकळ लोक कोणा ॥१॥
समर्थासी लाज आपुल्या नांवाची । शरण आल्याची लागे चिंता ॥२॥
जरी तुज कांहीं होईंल उचित । तरी हा पतित तारीं तुका ॥३॥
श्रीमंत आणि समर्थ माणसाचे मूल जर फाटकी वस्त्रे पांघरून फिरत असेल, तर लोक कोणाला हसतील? समर्थालाच आपल्या नावाचा संकोच वाटतो आणि शरण आलेल्याची चिंता वाटते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे देवा तुला जर योग्य वाटत असेल, तर या तुका नावाच्या पतित जीवाला तारून ने.
॥ अभंग ३५६८ ॥ अभंग रचना
न करीं रे मना कांहीं च कल्पना । चिंतीं या चरणां विठोबाच्या ॥१॥
येथें सुखाचिया रासी । पुढें ठाव नाहीं कल्पनेसी ॥ध्रु.॥
सुखाचें ओतिलें साजिरें श्रीमुख । शोक मोह दुःख पाहाता नाहीं ॥२॥
तुका म्हणे येथें होईंल विसांवा । तुटतील हांवा पुढिलिया ॥३॥
हे माझ्या मना, कोणतीही व्यर्थ कल्पना करू नकोस, फक्त विठोबाच्या चरणांचे चिंतन कर. इथे सुखाचे डोंगर साचले आहेत, तिथे इतर कल्पनेला वाव उरत नाही. देवाचे श्रीमुख म्हणजे सुखाचा साचाच आहे, तिथे शोक, मोह आणि दुःख पाहायलाही मिळत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, या चरणांपाशीच खरा विसावा मिळेल आणि पुढील सर्व इच्छा-वासना तुटून जातील.
॥ अभंग ३५६९ ॥ अभंग रचना
काय करूं मज नागविलें आळसें । बहुत या सोसें पीडा केली ॥१॥
हिरोनियां नेला मुखींचा उच्चार । पडिलें अंतर जवळी च ॥ध्रु.॥
द्वैताचिया कैसा सांपडलों हातीं । बहुत करती ओढाओढी ॥२॥
तुका म्हणे आतां आपुलिया सवें । न्यावें मज देवें सोडवूनि ॥३॥
मी काय करू, मला आळसाने लुटले आहे आणि या विषयांच्या मोहाने खूप पीडा दिली आहे. माझ्या मुखातील नामाचा उच्चार आळसाने हिरावून घेतला आणि देव जवळ असूनही अंतर पडले. मी द्वैताच्या आणि मोहाच्या हातात असा सापडलो आहे की ते मला ओढत आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आता देवाने मला यातून सोडवून स्वतःसोबत नेले पाहिजे.
॥ अभंग ३५७० ॥ अभंग रचना
नाहीं देवाचा विश्वास । करी संतांचा उपहास ॥१॥
त्याचे तोंडी पडे माती । हीन शूकराची जाती ॥ध्रु.॥
घोकुनी अक्षर । वाद छळणा करीत फिरे ॥२॥
म्हणणे देवासी पाषाण । तुका म्हणे भावहीन ॥३॥
ज्याला देवावर विश्वास नाही आणि जो संतांची निंदा-उपहास करतो, त्याच्या तोंडावर माती पडो, तो डुकराच्या हीन जातीसारखा आहे. तो केवळ पुस्तकी अक्षरे घोकून वाद घालत आणि दुसऱ्यांना छळत फिरतो. तो देवाला केवळ दगड मानतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, असा माणूस पूर्णपणे भावहीन आणि दुर्जन आहे.
॥ अभंग ३५७१ ॥ अभंग रचना
हें चि सर्वसुख जपावा विठ्ठल । न दवडावा पळ क्षण वांयां ॥१॥
हें चि एक सर्वसाधनांचें मूळ । आतुडे गोपाळ येणें पंथें ॥ध्रु.॥
न लगती कांहीं तपांचिया रासी । करणें वाराणसी नाना तीर्थी ॥२॥
कल्पना हे तळि देहीं अभिमान । नये नारायण जवळी त्यांच्या ॥३॥
तुका म्हणे नामें देव नेदी भेटी । म्हणे त्याचे होंटीं कुष्ट होय ॥४॥
विठ्ठलाच्या नामाचा जप करणे हेच सर्व सुखांचे मूळ आहे, एक क्षणही वाया घालवू नये. हेच सर्व साधनांचे मुख्य मूळ आहे, या मार्गानेच गोपाल विठ्ठल प्राप्त होतो. यासाठी मोठे तप करण्याची किंवा काशी-वाराणसीसारख्या तीर्थक्षेत्री भटकण्याची गरज नाही. ज्यांच्या मनात अहंकार आणि कपट कल्पना असते, त्यांच्याजवळ नारायण कधीही येत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जो नामाशिवाय देवाचा शोध घेतो, तो भेटत नाही आणि नामाचा आदर न करणाऱ्याच्या ओठांवर कुष्ठरोग होतो.
॥ अभंग ३५७२ ॥ अभंग रचना
माझे विषयीं तुज पडतां विसर । नको धरूं दूर पांडुरंगा ॥१॥
तुझा म्हणवितों हे चि लाज तुला । आतां झणी मला विसरेसी ॥२॥
तुका म्हणे तुझी माझी नाहीं उरी । आतां केली खरी देवराया ॥३॥
हे पांडुरंगा, माझ्याविषयी तुला विसर पडला तरी तू मला स्वतःपासून दूर करू नकोस. मी स्वतःला तुझा म्हणवतो, यात तुझ्याच नावाचा मान आहे, त्यामुळे तू मला विसरू नकोस. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आता तुझ्या आणि माझ्यात काहीही अंतर उरलेले नाही, तूच माझे खरे अस्तित्व आहेस.
॥ अभंग ३५७३ ॥ अभंग रचना
अभक्ताचे गांवीं साधु म्हणजे काय । व्याघ्रें वाडां गाय सांपडली ॥१॥
कसाबाचे आळी मांडिलें प्रमाण । बस्वणाची आण तया काईं ॥ध्रु.॥
केळी आणि बोरी वसती सेजारी । संवाद कोणे परी घडे येथें ॥२॥
तुका म्हणे खीर केली काडेळ्याची । शुद्ध गोडी कैची वसे तेथें ॥३॥
अभक्तांच्या आणि दुर्जनांच्या गावात साधू राहणे म्हणजे वाघाच्या वाड्यात गाय सापडण्यासारखे आहे. कसायाच्या गल्लीत धर्माचे प्रमाण मांडण्यासारखे आहे, त्यांना ईश्वराची कसली भीती? केळी आणि बोरी शेजारी उगवल्या तर त्यांच्यात संवाद कसा होणार? (वाऱ्याने केळीची पाने फाटणार). तुकाराम महाराज म्हणतात की, कडू कारल्याची खीर केली तर त्यात शुद्ध गोडी कशी असणार?
॥ अभंग ३५७४ ॥ अभंग रचना
भागल्यांचा तूं विसांवा । करीं नांवा निंबलोण ॥१॥
परमानंदा पुरुषोत्तमा । हरीं या श्रमापासूनि ॥ध्रु.॥
अनाथांचा अंगीकार । करितां भार न मनिसी ॥२॥
तुका म्हणे इच्छा पुरे । ऐसें धुरेगे विठ्ठल ॥३॥
हे विठ्ठला, तू थकलेल्या-भागलेल्यांचा खरा विसावा आहेस, मी तुझ्या नावावरून लिंबू-मीठ ओवाळून टाकतो. हे परमानंदा पुरुषोत्तमा, मला या संसाराच्या श्रमापासून मुक्त कर. तू अनाथांचा सांभाळ करताना त्याला कधीही भार मानत नाहीस. तुकाराम महाराज म्हणतात की, विठ्ठल असा समर्थ आहे जो भक्तांची सर्व इच्छा पूर्ण करतो.
॥ अभंग ३५७५ ॥ अभंग रचना
घालूनियां कास । बळें आलों मागायास ॥१॥
प्रेमें देई पाठवूनि । पांडुरंगा सेवाऋणी ॥ध्रु.॥
होई रे शाहाणा । कळों नेदावें या जना ॥२॥
तुका म्हणे पायीं । जडलों मग उरलें काईं ॥३॥
मी कंबर कसून तुझ्याकडे भक्ती मागण्यासाठी आलो आहे. हे पांडुरंगा, तू सेवेचा ऋणी आहेस, मला प्रेमाने भक्ती देऊन पाठव. तू आता शहाणा हो आणि आपल्या नात्याची गोष्ट या जगाला कळू देऊ नकोस. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी एकदा तुझ्या चरणांशी जडलो, मग मागे काय उरले?
॥ अभंग ३५७६ ॥ अभंग रचना
भेटीलागीं पंढरिनाथा । जीवीं लागली तळमळ व्यथा ॥१॥
कैं कृपा करिसी नेणें । मज दीनाचें धांवणें ॥ध्रु.॥
सीणलें माझें मन । वाट पाहातां लोचन ॥२॥
तुका म्हणे भूक । तुझें पाहावया मुख ॥३॥
हे पंढरीनाथा, तुझ्या भेटीसाठी माझ्या जीवाला तीव्र तळमळ लागली आहे. तू माझ्यासारख्या दीनावर कधी कृपा करशील हे मी जाणत नाही. तुझी वाट पाहून माझे डोळे आणि मन थकले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मला तुझे मुख पाहाण्याचीच मोठी भूक लागली आहे.
॥ अभंग ३५७७ ॥ अभंग रचना
सांडियेली काया । वरी ओंवाळूनी पायां ॥१॥
शरण शरण नारायणा । मज अंगीकारा दीना ॥ध्रु.॥
आलों लोटांगणीं । रुळें तुमचे चरणीं ॥२॥
तुका म्हणे कई । डोईं ठेवीन हे पायीं ॥३॥
मी माझ्या देहाचा मोह सोडून तो तुझ्या चरणांवरून ओवाळून टाकला आहे. हे नारायणा, मी तुला पूर्ण शरण आलो आहे, माझ्यासारख्या दीनाचा स्वीकार कर. मी तुझ्या चरणांशी लोटांगण घालून रुळत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी माझे मस्तक नेहमी तुझ्याच चरणांवर ठेवेन.
॥ अभंग ३५७८ ॥ अभंग रचना
तुझे दारींचा कुतरा । नको मोकलूं दातारा ॥१॥
धरणें घेतलें घरांत । नको धरून उठवूं हात ॥ध्रु.॥
घेतली मुरकुंडी । थोर जालों मी लंडी ॥२॥
तुका म्हणे जगजीवना । ब्रिदें पाहें नारायणा ॥३॥
हे दातारा, मी तुझ्या दारातील कुत्रा आहे, मला दूर करू नकोस. मी तुझ्या घरातच धरणे धरून बसलो आहे, मला हाकलून देऊ नकोस. मी इथेच गुंडाळी मारून पडलो आहे, मी तुझ्यासाठी हट्टी झालो आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे जगज्जीवना नारायणा, तू तुझ्या ब्रीदाचा विचार कर आणि मला सांभाळ.
॥ अभंग ३५७९ ॥ अभंग रचना
पडिलों बाहेरि आपल्या कर्तव्यें । संसाराचा जीवें वीट आला ॥१॥
एकामध्यें एक नाहीं मिळे येत । ताक नवनीत निडळिया ॥ध्रु.॥
दोनी जालीं नांवें एकाच्या मथनें । भुस सार गुणें वेगळालीं ॥२॥
तुका म्हणे कोठें वसे मुक्ताफळ । सिंपल्याचें स्थळ खंडलिया ॥३॥
मी माझ्या कर्मामुळे संसारात पडलो, पण आता या संसाराचा मला मनापासून विट आला आहे. जसे ताक आणि लोणी एकत्र केले तरी मिसळत नाहीत, तसे मी संसारापासून वेगळा झालो आहे. एकाच दुधाच्या मंथनातून ताक आणि लोणी ही दोन वेगळी नावे झाली, असार भुस आणि सार वेगळे झाले. तुकाराम महाराज म्हणतात की, शिंपला फुटल्यावर मोती त्याच्या मूळ स्थानीच राहतो.
॥ अभंग ३५८० ॥ अभंग रचना
पाहातां हें बरवें जालें । कळों आलें यावरी ॥१॥
मागिलांचा जाला झाडा । त्या निवाडास्तव ॥ध्रु.॥
विसांवलें अंग दिसे । सरिसे अनुभव ॥२॥
तुका म्हणे बरें जालें । देवें नेलें गवसूनि ॥३॥
विचार करून पाहता हे अत्यंत चांगले झाले, मला आता यापुढील सर्व गोष्टी कळून आल्या आहेत. माझ्या मागील सर्व कर्मांचा हिशोब पूर्ण झाला आहे. आता माझे शरीर आणि मन शांत झाले आहे आणि मला खरा अनुभव आला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे अत्यंत बरे झाले की देवाने मला स्वतःकडे खेचून घेतले.
॥ अभंग ३५८१ ॥ अभंग रचना
चक्रफेरीं गळीं गळा । होता गोवियेला माळा ॥१॥
फुटोनियां गेला कुंभ । जालों निष्काम स्वयंभ ॥ध्रु.॥
धरित चि नाहीं थारा । वेठी भ्रमण खोंकरा ॥२॥
तुका म्हणे कौतुक कोडें । आगी काय जाणे मढें ॥३॥
जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात मी गळ्यापर्यंत अडकलो होतो. पण आता देहाचा घट फुटला आहे आणि मी निष्काम व स्वयंभू झालो आहे. आता मला संसाराची कोणतीही भीती उरलेली नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मेलेल्या मड्याला जशी आगीची जाणीव होत नाही, तसा मी आता देहातीत झालो आहे.
॥ अभंग ३५८२ ॥ अभंग रचना
श्रमपरिहारा । मूळ हें जालें दातारा ॥१॥
देह निवेदूनि पायीं । जालों रिकामा उतराईं ॥ध्रु.॥
आपली ते सत्ता । येथें असों नेदीं आतां ॥२॥
राहिला निराळा । तुका कटकटे वेगळा ॥३॥
हे दातारा, माझ्या सर्व श्रमांचे निरसन होण्याचे मूळ कारण सापडले आहे. माझा देह तुझ्या चरणी अर्पण करून मी संसाराच्या ऋणातून मोकळा झालो आहे. मी आता माझी कोणतीही सत्ता किंवा अहंकार इथे ठेवणार नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी या संसाराच्या कटकटीपासून पूर्णपणे वेगळा आणि अलिप्त राहिलो आहे.
॥ अभंग ३५८३ ॥ अभंग रचना
पाठवाल तेथें गर्जेन पवाडे । कार्या देहाकडे नावलोकीं ॥१॥
म्हणउनि मागें कंठींचा सौरस । पावतील नास विघ्नें पुढें ॥ध्रु.॥
कृपेच्या कटाक्षें निभें कळिकाळा । येतां येत बळाशक्तीपुढें ॥२॥
तुका म्हणे गुढी आणीन पायांपें । जगा होइल सोपें नाम तुझें ॥३॥
तू जिथे पाठवशील तिथे मी तुझ्या कीर्तीचे पोवाडे गाईन, मी या शरीराच्या सुखाकडे पाहणार नाही. माझ्या कंठात तुझा नामाचा रस भरला आहे, ज्यामुळे पुढील सर्व विघ्ने नष्ट होतील. तुझ्या कृपेच्या दृष्टीने मी काळावरही मात करीन. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी तुझ्या चरणांशी भक्तीची गुढी उभारीन, ज्यामुळे जगाला तुझे नाम सोपे होईल.
॥ अभंग ३५८४ ॥ अभंग रचना
उपजल्या काळें शुभ कां शकुन । आतां आवरोन राहिलेती ॥१॥
नाहीं मागितली वचनाची जोडी । निष्काम कोरडी वरिवरि ॥ध्रु.॥
सत्याविण काय उगी च लांबणी । कारियाची वाणी येर भूस ॥२॥
तुका म्हणे ऐसी कोणा चाळवणी । न विचारा मनीं पांडुरंगा ॥३॥
जन्माला आल्यावर शुभ शकुन झाले होते, पण आता तू शांत का बसला आहेस? मी कोणतीही कोरडी आश्वासने किंवा वचने मागितली नव्हती. सत्याशिवाय गोष्टी लांबवण्यात काय अर्थ आहे, कर्माशिवायची वाणी व्यर्थ भुसासारखी आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे पांडुरंगा कोणालाही अशी आशा दाखवून फसवू नकोस.
॥ अभंग ३५८५ ॥ अभंग रचना
ताकें कृपण तो जेवूं काय घाली । आहाच ते चालीवरुनि कळे ॥१॥
काय तुम्हां वेचे घातलें सांकडें । माहें आलें कोडें आजिवरि ॥ध्रु.॥
सेवेंविण आम्ही न लिंपों काया । जाला देवराया निर्धार हा ॥२॥
तुका म्हणे तुझीं राखावया ब्रीदें । येणें अनुवादें कारियासी ॥३॥
जो ताक देण्यासही कंजूषपणा करतो, तो जेवायला काय घालणार, हे त्याच्या वागण्यावरूनच कळते. मी तुला साकडे घातले तर तुझे काय खर्च होणार आहे? तुझ्या सेवेशिवाय आम्ही या देहाला स्पर्शही होऊ देणार नाही, हा आमचा पक्का निर्धार आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, तुझे ब्रीद राखण्यासाठीच आम्ही ही भक्ती करत आहोत.
॥ अभंग ३५८६ ॥ अभंग रचना
नव्हें मी आहाच आशेचें बांधलें । जें हें टोंकविलें नारायणा ॥१॥
अंतर तों तुम्हां बरें कळों येतें । वेव्हार उचितें चाळवीजे ॥ध्रु.॥
मनें कल्पीलें आवरितां पाप । संकल्पीं विकल्प याचि नांवें ॥२॥
तुका म्हणे आम्हां न सोसे जळजळ । सिजल्यावरी जाळ कढ खोटा ॥३॥
हे नारायणा, मी केवळ आशेने बांधलेला माणूस नाही जो तुझ्याकडे याचना करेल. माझे अंतःकरण तुला नीट ठाऊक आहे, त्यामुळे तू योग्य व्यवहार करावा. मनाने कल्पिलेले पाप आवरले पाहिजे, संकल्प आणि विकल्प हे मनाचेच खेळ आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आम्हाला संसाराची जळजळ सहन होत नाही, अन्न शिजल्यावर पुन्हा जाळणे व्यर्थ आहे.
॥ अभंग ३५८७ ॥ अभंग रचना
वृत्तीवरि आम्हां येणें काशासाटीं । एवढी हे आटी सोसावया ॥१॥
जाणतसां परी नेणते जी देवा । भ्रम चि बरवा राखावा तो ॥ध्रु.॥
मोडूनि क्षरलों अभेदाची मूस । तुम्हां कां अळस वोडवला ॥२॥
तुका म्हणे होई लवकरि उदार । लांबणीचें फार काम नाहीं ॥३॥
आम्हाला संसाराच्या वृत्तीवर येण्याची काय गरज आहे, ही कटकट सोसण्यासाठी का? हे देवा, तू सर्व जाणत असूनही न जाणल्यासारखे करतोस. आम्ही अभेदाच्या मुशीत विघळून एक झालो आहोत, मग तुला आमचा आळस का वाटतो? तुकाराम महाराज म्हणतात की, तू आता लवकर उदार हो, काम लांबवण्याची गरज नाही.
॥ अभंग ३५८८ ॥ अभंग रचना
सुलभ कीर्तनें दिलें ठसावूनि । करितां धरणी उरी कोण ॥१॥
आतां न टळावें केलिया नेमासी । उदाराचा होसी हीन काय ॥ध्रु.॥
एका नेमें कोठें दुसरा पालट । पादिर तो धीट म्हणती त्यासी ॥२॥
तुका म्हणे किती बोलसी उणें । एकाच वचनें खंड करीं ॥३॥
सोप्या कीर्तनाने तू भक्तीचा ठसा उमटवला आहेस. आता ठरवलेल्या नियमापासून मागे हटायचे नाही, तू उदार असताना दुबळा का होतोस? एका नियमात बदल करणे योग्य नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, तू मला किती कमीपणा देणार आहेस, एकाच वचनाने संसाराचा खंड कर.
॥ अभंग ३५८९ ॥ अभंग रचना
जेथें माझी दृष्टि राहिली बैसोन । तेथें चि हें मन गुंडाळातें ॥१॥
टाळावी ते पीडा आपुल्यापासून । दिठावेलें अन्न ओकवितें ॥ध्रु.॥
तुम्हांसी कां कोडें कोणे ही विशीचें । नवलाव याचें वाटतसे ॥२॥
तुका म्हणे वेगीं उभारा जी कर । कीर्त मुखें थोर गर्जईंन ॥३॥
जिथे माझी दृष्टी स्थिर होते, तिथेच माझे मन गुंडाळले जाते. संसाराची पीडा स्वतःपासून दूर केली पाहिजे, दृष्ट लागलेले अन्न उलटी करवते. तुला कोणत्या गोष्टीचे कोडे पडले आहे, याचेच आश्चर्य वाटते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, तू तुझा हात माझ्या पाठीवर ठेव, मी मुखाने तुझी मोठी कीर्ती गर्जेन.
॥ अभंग ३५९० ॥ अभंग रचना
इच्छेपाशीं आलों फिरोनि मागुता । स्वामीसेवकता आवडीचे ॥१॥
द्यावें लवकरी मागितलें दान । मुळींचें जतन करूनि असें ॥ध्रु.॥
उपाय हे करीं एका चि वचना । दावूनियां खुणा ठाया येतों ॥२॥
तुका म्हणे गांठी किती तुजपाशीं । जगाच्या तोडिसी चिंतनानें ॥३॥
मी माझ्या इच्छेनुसार पुन्हा स्वामी आणि सेवकाचे आवडते नाते जपण्यासाठी आलो आहे. मी मागितलेले भक्तीचे दान तू लवकर दे, मी मुळची भक्ती जतन करून ठेवली आहे. एकाच वचनाने उपाय कर, मी खुणा ओळखून मूळ स्थानी येतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, तुझ्याकडे किती धन आहे, तू केवळ चिंतनाने जगाची बंधने तोडतोस.
॥ अभंग ३५९१ ॥ अभंग रचना
कोठें आतां आम्ही वेचावी हे वाणी । कोण मना आणी जाणोनियां ॥१॥
न करावी सांडी आतां टाळाटाळी । देइन ये कळी होइल माजी ॥ध्रु.॥
घरोघरीं जाल्या ज्ञानाचिया गोष्टी । सत्यासवें गांठी न पडवी ॥२॥
तुका म्हणे आम्हां भाकितां करुणा । भलता चि शाहाणा शोध काढी ॥३॥
आम्ही आमची वाणी कुठे खर्च करावी, कोण आमचे बोलणे मनात आणणार? आता टाळाटाळी करू नकोस, या कलियुगात माझी भक्ती सिद्ध होईल. घरोघरी ज्ञानाच्या गप्पा रंगतात, पण सत्याची गाठ पडत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आम्ही करुणा भाकत असताना कोणताही ज्ञानी त्याचा शोध घेतो.
॥ अभंग ३५९२ ॥ अभंग रचना
डगमगी मन निराशेच्या गुणें । हें तों नारायणें सांतवीजे ॥१॥
धीरें तूं गंभीर जीवनें जगाचें । जळो विभागाचें आत्रीतत्या ॥ध्रु.॥
भेईंल जीव हें देखोनि कठिण । केला जातो सीण तो तो वांयां ॥२॥
तुका म्हणे आवश्यक हें वचन । पाळावें चि वान समयो आहे ॥३॥
निराशेमुळे मन डगमगते, त्याला नारायणानेच धीर दिला पाहिजे. तू अत्यंत धीरगंभीर आणि जगाचे जीवन आहेस. परिस्थिती कठीण पाहून जीव घाबरतो आणि घेतलेले कष्ट व्यर्थ जातात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, तू दिलेले वचन वेळप्रसंग पाहून पाळलेच पाहिजे.
॥ अभंग ३५९३ ॥ अभंग रचना
आम्ही पाहा कैसीं एकतत्व जालों । राखणे लागलों वासनेसी ॥१॥
तुम्हांविण कांहीं नावडावें जीवा । केला तो चि देवा केला पण ॥ध्रु.॥
वर्म नेणों परि वृत्ती भंगों नेदुं । वंदिलें चि वंदूं आवडीनें ॥२॥
तुका म्हणे कळे नामाचें जीवन । वारता ही भिन्न नेणों आतां ॥३॥
आम्ही देवाशी एकरूप झालो आहोत आणि वासनेवर पहारा देत आहोत. तुझ्याशिवाय आमच्या जीवाला काहीही आवडू नये, हाच आम्ही निश्चय केला आहे. आम्हाला ज्ञान ठाऊक नसले तरी भक्तीची वृत्ती मोडू देणार नाही, ज्याची पूजा केली त्याचीच प्रेमाने पूजा करू. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आम्हाला नामाचे रहस्य कळाले आहे, आता कोणताही भिन्न विचार आम्हाला ठाऊक नाही.
॥ अभंग ३५९४ ॥ अभंग रचना
आपण तों असा । समर्थ जी हृषीकेशा ॥१॥
करा करा बुझावणी । काय विलंब वचनीं ॥ध्रु.॥
हेंगे ऐसें म्हणा । उठूनि लागेन चरणा ॥२॥
घेऊनियां सुखें । नाचेल तुका कवतुकें ॥३॥
हे ऋषिकेशा समर्थ देवा, तू तर सर्वसमर्थ आहेस. तू माझी समजूत घाल, गप्प का बसला आहेस? तू फक्त 'ये' असे म्हण, मी उठून तुझ्या चरणांना घट्ट पकडीन. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी मोठ्या सुखाने आणि कौतुकाने तुझ्यासमोर नाचेन.
॥ अभंग ३५९५ ॥ अभंग रचना
द्याल ऐसें दिसे । तुमचें साचपण इच्छे ॥१॥
म्हणऊनि न भंगे निर्धार । केलें लोचनें सादर ॥ध्रु.॥
मुखाची च वास । पुरला पाहे अवकाश ॥२॥
तुका म्हणे कळे । काय लाभ कोण वेळ ॥३॥
तू मला नक्की भक्तीचे दान देशील असे दिसते, तुझ्या इच्छेतच सत्यता आहे. म्हणूनच माझा निर्धार भंग पावत नाही, माझे डोळे तुझ्या वाटेकडे लागले आहेत. तुझ्या मुखाचीच आस संपूर्ण आकाशात भरून राहिली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, कोणत्या वेळी काय लाभ होणार हे देवा तुलाच कळून येते.
॥ अभंग ३५९६ ॥ अभंग रचना
तुम्ही तों सदैव । आधरपणें माझी हांव ॥१॥
जळो आशेचें तें जिणें । टोंकतसावे दीनपणें ॥ध्रु.॥
येथूनि सोडवा । आतां अनुभवेंसी देवा ॥२॥
तुका म्हणे जालें । एक मग हें निमालें ॥३॥
तू तर नेहमी सुखी आणि समर्थ आहेस, तुझा आधार मिळणे हीच माझी इच्छा आहे. ज्या जिण्यात दुसऱ्यांकडे लाचार होऊन मागावे लागते, त्या आशामय जगण्याचा धिक्कार असो. हे देवा, तुझ्या अनुभवाने मला या लाचार जगण्यातून सोडव. तुकाराम महाराज म्हणतात की, देवाशी एकरूप झाल्यावर सर्व द्वैत नष्ट झाले.
॥ अभंग ३५९७ ॥ अभंग रचना
कैसें भलें देवा अनुभवा कां नये । उसीर तो काय तुम्हांपाशीं ॥१॥
आहे तें मागों तों दिसातें जवळी । केल्यामध्यें कळि कोण साध्य ॥ध्रु.॥
नाहीं सांडीत मी सेवेची मर्यादा । लाविला तो धंदा नित्य करीं ॥२॥
तुका म्हणे हात आवरिला गुंती । माझे तंव चित्तीं नाहीं दुजें ॥३॥
हे देवा, तुझे भलेपण माझ्या अनुभवाला का येत नाही? तुला उशीर होण्याचे काय कारण आहे? जे समोर आहे ते मागितले तर ते जवळच दिसते, मग भांडण करण्यात काय साध्य होणार? मी सेवेची मर्यादा कधीही सोडणार नाही, जो भक्तीचा मार्ग धरला आहे तो नित्य चालत राहीन. तुकाराम महाराज म्हणतात की, देवाने संसारात हात आवरून धरला आहे, पण माझ्या चित्तात देवाशिवाय दुसरे काहीही नाही.
॥ अभंग ३५९८ ॥ अभंग रचना
हुंदकी पिसवी हलवी दाढी । मणी वोढी निंदेचे ॥१॥
त्याचें फळ पाकीं यमाचे दंड । घर केलें कुंड कुंभपाक ॥ध्रु.॥
क्रोध पोटीं मांग आणिला अंतरा । भुंकोनि कुतरा जप करी ॥२॥
तुका म्हणे स्नान केलें मळमूत्रें । जेवविलीं पितरें अमंगळें ॥३॥
जो माणूस हुंदके देतो, दाढी हलवतो आणि माळ ओढताना मनात दुसऱ्यांची निंदा करतो, त्याला शेवटी यमदंडाचे भयंकर दुःख मिळते आणि त्याचे घर कुंभपाक नरकात होते. ज्याच्या मनात क्रोध भरलेला आहे, तो अंतःकरणात मातंगासारखा क्रूर असतो आणि जपाच्या नावाने कुत्र्यासारखा भुंकतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा ढोंगी माणसाचे स्नान मळमूत्राच्या स्नानासारखे आहे आणि त्याचे पितर जेवणे अमंगळ ठरते.
॥ अभंग ३५९९ ॥ अभंग रचना
अंगा भरला ताठा । नये वळणी जैसा खुंटा ॥१॥
कैसें न कळे त्या डेंगा । हित आदळलें अंगा ॥ध्रु.॥
जीव जाते वेळे । भरे लकडा ताठी डोळे ॥२॥
मुसळाचें धनु । तुका म्हणे नव्हे अनु ॥३॥
ज्याच्या अंगात अहंकार भरला आहे, तो खुंट्यासारखा ताठ राहतो, कोणत्याही वळणावर वाकत नाही. अशा मूर्खाला स्वतःचे हित कशात आहे हे कळत नाही. प्राण जातानाही लाकडासारखा ताठ होतो आणि डोळे पांढरे करतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मुसळाचे जसे धनुष्य बनवता येत नाही, तसा मूर्ख माणूस कधीही नम्र होत नाही.
॥ अभंग ३६०० ॥ अभंग रचना
करूनि कडविड । जमा घडिली लगड ॥१॥
आतां होतें तें चि जालें । नाम ठायींचें चांगलें ॥ध्रु.॥
उतरलें डाई । उत्तम ते सुलाख ताईं ॥२॥
हिंडवितां देश । तुका म्हणे नाहीं नाश ॥३॥
कठीण धातू एकत्र करून जशी पक्की वीट तयार केली जाते, तसे आता भक्तीचे काम पक्के झाले आहे. देवाचे नाम हे मूळचेच अत्यंत चांगले आहे. कसोटीच्या भट्टीत ते उत्तम उतरले आहे आणि त्याला पक्का सुलाख लागला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे हरिनामाचे धन संपूर्ण देशात फिरवले तरी त्याचा कधीही नाश होणार नाही.
भाग 35 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 37 (पुढे)