॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ तुकाराम गाथा - भाग 37 (3601 ते 3700)
अभंग 3601 ते 3700

सार्थ गाथा: भाग 37

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग ३६०१ ॥ अभंग रचना
पढीयंतें मागा पांडुरंगापाशीं । मज दुर्बळासी काय पीडा ॥१॥
या चि साटीं दुराविला संवसार । वाढे हे अपार माया तृष्णा ॥ध्रु.॥
कांहीं करितां कोठें नव्हें समाधान । विचारितां पुण्य तें चि पाप ॥२॥
तुका म्हणे आतां निश्चळि चि भलें । तुज आठविलें पांडुरंगा ॥३॥
संत आणि ज्ञानी लोक पांडुरंगाकडे स्वतःचे हित मागून घेतात, मग माझ्यासारख्या दुर्बळाला कशाचा त्रास? याच कारणासाठी मी संसारापासून दुरावलो आहे, कारण संसारात माया आणि तृष्णा अपार वाढते. कितीही प्रयत्न केले तरी कुठेही समाधान मिळत नाही, उलट विचार करू लागल्यास पुण्याचाही पापामध्ये समावेश होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पांडुरंगा, आता तुझे स्मरण करून शांत आणि निश्चल राहणे हेच सर्वात उत्तम आहे.
॥ अभंग ३६०२ ॥ अभंग रचना
नव्हे मी शाहाणा । तरी म्हणा नारायणा ॥१॥
तुम्हां बोलवाया कांहीं । ये च भरलोंसे वाहीं ॥ध्रु.॥
आणावेति रूपा । कोपलेती तरी कोपा ॥२॥
कळोनि आवडी । तुका म्हणे जाते घडी ॥३॥
मी अत्यंत शहाणा आहे असे नाही, तरीही तुम्ही 'नारायण' असे म्हणा. तुम्हाला काहीतरी बोलवायचे किंवा आळवायचे याच तीव्र तळमळीने मी भरलो आहे. देवा, तुम्ही माझ्यावर रागवलात तरी चालेल, पण तुमचे रूप प्रकट करा. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाबद्दलचे प्रेम आणि आवड समजल्यामुळे माझी प्रत्येक घडी भक्तिभावात जात आहे.
॥ अभंग ३६०३ ॥ अभंग रचना
आम्ही भाविकें हे काय जाणों खोडी । आइकोनि प्रौढी विनविलें ॥१॥
नाहीं ऐसें येथें जालेती असतां । वाढविली चिंता अधिक सोसें ॥ध्रु.॥
न कळे चि आधीं करितां विचार । न धरितां धीर आहाचता ॥२॥
तुका म्हणे आतां वचनें वचन । वाढले तिक्षिण बुद्धि जाली ॥३॥
आम्ही भोळे-भाबडे भाविक आहोत, आम्हाला कपट किंवा खोडी समजत नाही. देवाची थोरवी ऐकूनच आम्ही त्याला विनंती केली. पण तुम्ही समोर प्रकट न होता दूर राहिलात, त्यामुळे आमची उत्सुकता आणि चिंता अधिकच वाढली. आधी विचार न करता आणि वरवरचा धीर न धरल्यामुळे काहीच समजले नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता शब्दांनी शब्द वाढत गेले असून माझी बुद्धी अत्यंत तीक्ष्ण आणि सूक्ष्म झाली आहे.
॥ अभंग ३६०४ ॥ अभंग रचना
कोठें देवा बोलों । तुम्हां भीड घालूं गेलों ॥१॥
करावाया सत्वहाणी । भांडवलाची टांचणी ॥ध्रु.॥
दुर्बळा मागतां । त्याच्या प्रवर्तला घाता ॥२॥
तुका म्हणे नाहीं । मज कळलें ऐसें कांहीं ॥३॥
हे देवा, मी तुमच्याकडे हट्ट धरू लागलो, पण मी कुठे बोलावे तेच मला कळले नाही. तुमच्याकडे मागायला जाणे म्हणजे भक्तीच्या मूळ भांडवलाची कमतरता सिद्ध करून स्वतःच्या सत्त्वाची हानी करण्यासारखे आहे. एखाद्या दुर्बळ माणसाकडे काही मागितले तर त्याचा अंत ओढवतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला आधी अशा गोष्टींची कल्पना नव्हती.
॥ अभंग ३६०५ ॥ अभंग रचना
काय त्या दिवस उचिताचा आला । मागील जो केला श्रम होता ॥१॥
ठेवियेला पूर्ण करूनि संकेत । तयापाशीं चित्त लागलें से ॥ध्रु.॥
जाणसी गे माते लेंकराचें लाड । नये पडों आड निष्ठुरता ॥२॥
तुका म्हणे आम्हीं करावें वचन । तुम्हांसी जतन करणें तें ॥३॥
मी पूर्वी जे काही कष्ट केले होते, त्याला योग्य असा दिवस आज आला आहे काय? देवाने जो पूर्ण संकेत किंवा वचन दिले आहे, तिकडेच माझे चित्त लागले आहे. आई जशी बाळाचे कौतुक आणि लाड जाणते, तशी हे देवा, तुझ्या मनात आमच्याबद्दल निष्ठुरता येऊ नये. तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही फक्त नामस्मरणाचे वचन पाळायचे आणि देवाने आमचे रक्षण करायचे आहे.
॥ अभंग ३६०६ ॥ अभंग रचना
पडिला प्रसंग कां मी ऐसा नेणें । संकल्प ते मनें जिरवले ॥१॥
चेष्टाविलें तरी सांगावें कारणे । भक्ती ते उजेवन करावया ॥ध्रु.॥
लावूनियां दृष्टी घेतली सामोरी । बैसलें जिव्हारीं डसोन तें ॥२॥
तुका म्हणे जीवा लाविला तो चाळा । करावें गोपाळा शीघ्र दान ॥३॥
माझ्यावर असा प्रसंग का आला हे मला समजत नाही, माझ्या मनातील सर्व संकल्प मनातच जिरून गेले. मला जर जागे केले असेल, तर भक्तीचा प्रकाश पाडण्यासाठी कारण स्पष्ट सांगावे. देवाने आपली नजर माझ्याकडे लावली असून ती थेट माझ्या हृदयाला स्पर्श करून बसली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे गोपाळा, माझ्या जीवाला भक्तीचा असा छंद लावला आहेस, आता तू लवकर दर्शनाचे दान दे.
॥ अभंग ३६०७ ॥ अभंग रचना
मागील विसर होईंल सकळ । केली तळमळ दुःखाची ते ॥१॥
दोहींचें अहिक्य घालीं गडसंदीं । स्थिरावेल बुद्धि पायांपाशीं ॥ध्रु.॥
अहाच या केलों देहपरिचारें । तुमचें तें खरें वाटों नये ॥२॥
तुका म्हणे व्हावें लवकरी उदार । मी आहें सादर प्रतिग्रहासी ॥३॥
पूर्वी झालेल्या दुःखाची तळमळ आता पूर्णपणे विसरली जाईल. सुख आणि दुःख या दोघांचे ऐक्य मी बाजूला सारून देईन, त्यामुळे माझी बुद्धी देवाच्या चरणांशी स्थिरावेल. या शरीराच्या सेवा-चाकरीत मी इतका अडकलो होतो की तुमचे सत्य मला खरे वाटत नव्हते. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, आता लवकर उदार व्हा, मी तुमची कृपा स्वीकारण्यासाठी तयार आहे.
॥ अभंग ३६०८ ॥ अभंग रचना
वाढवावा पुढें आणीक प्रकार । एक चि तें फार रुचि नेदी ॥१॥
निंच नवें लेणें देह हा पवाडा । पालट रोकडा वरावरी ॥ध्रु.॥
दिसे शोभिवंत सेवेनें सेवक । स्वामीची ते लोकत्रयीं कीर्ति ॥२॥
तुका म्हणे आजी पाववा संतोष । करुनि कीर्तिघोष नाचईन ॥३॥
भक्तीमध्ये पुढे नवीन प्रकार वाढवले पाहिजेत, कारण एकाच गोष्टीने नेहमी आवड राहत नाही. दररोज नवीन अलंकार घालावेत, तसेच या शरीराच्या माध्यमातून भक्तीचा नवीन प्रभाव दिसावा. स्वामीच्या सेवेमुळेच सेवक शोभून दिसतो आणि त्या स्वामीची कीर्ती तिन्ही लोकांत पसरते. तुकाराम महाराज म्हणतात, आज मला भक्तीचा आनंद द्या, मी तुमच्या नामघोषात आनंदाने नाचेन.
॥ अभंग ३६०९ ॥ अभंग रचना
क्षोभ आणि कृपा मातेची समान । विभाग जतन करुनि ठेवी ॥१॥
क्षणभंगुर ते उपजली चिंता । खरी अखंडता आवडीची ॥ध्रु.॥
सिकवूं जाणे तें गोमाटियासाटीं । लोभें नाहीं तुटी निश्चियेंसी ॥२॥
अघवें चि मिथ्या समया आरतें । देता तो उचितें काळ जाणे ॥३॥
न करी वेव्हार नेदी गांजूं कोणा । भेडसावी तान्हें हाऊ आला ॥४॥
तुका म्हणे करी जिवाची जतन । दचकूनि मन जवळी आणी ॥५॥
आईचा राग आणि तिची कृपा ही दोन्ही मुलासाठी समानच हितकारक असतात, ती आपल्या बाळाचे रक्षणच करते. निर्माण झालेली चिंता ही क्षणभंगुर आहे, परंतु देवाबद्दलची आवड आणि प्रेम मात्र अखंड असते. आई जशी बाळाच्या चांगल्यासाठी त्याला शिकवते आणि तिच्या प्रेमात कधीच घट होत नाही, तसेच देवही करतो. योग्य वेळेपूर्वी सर्व गोष्टी व्यर्थ असतात, देव योग्य वेळ आल्यावरच सर्वकाही देतो. आई जशी बाळाला भीती दाखवून जवळ घेते, तसेच देवही जीवाला सावरून आणि सांभाळून स्वतःजवळ घेतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, देव आमच्या जीवाचे जतन करतो आणि मनाला सावध करून स्वतःच्या जवळ आणतो.
॥ अभंग ३६१० ॥ अभंग रचना
संसाराचें धांवे वेठी । आवडी पोटीं केवढी ॥१॥
हागों जातां दगड सांची । अंतरीं ही संकल्प ॥ध्रु.॥
लाज तेवढी नारायणीं । वांकडी वाणी पोरांपें ॥२॥
तुका म्हणे बेशरमा । श्रमावरी पडिभरू ॥३॥
संसाराच्या कामांसाठी माणूस धावपळ करतो आणि त्याच्या मनात संसाराची प्रचंड आवड असते. नित्यकर्माच्या वेळीसुद्धा तो दगड-धोंडे जमा करतो आणि मनात तेच संकल्प ठेवतो. भगवंताचे नाव घेताना मात्र त्याला लाज वाटते आणि स्वतःच्या मुलांशी मात्र तो उद्धटपणे बोलतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, असा निर्लज्ज माणूस फक्त व्यर्थ कष्टाचा भार वाहण्यातच आपले आयुष्य घालवतो.
॥ अभंग ३६११ ॥ अभंग रचना
मी त्यांसी अनन्य तीं कोणा असती । ऐसें तंव चित्तीं विचारावें ॥१॥
आहे तो विचार आपणयापाशीं । कळा बिंबाऐसी प्रतिबिंबीं ॥ध्रु.॥
शुभ शकून तो शुभ लाभें फळे । पुढील तें कळे अनुभवें ॥२॥
तुका म्हणे माझा असेल आठव । तैसा माझा भाव तुझ्या पायीं ॥३॥
मी ज्या भगवंताला अनन्यभावाने शरण गेलो आहे, तो कोणाचा आहे याचा मनात विचार करावा. जसा बिंब आणि प्रतिबिंब यांचा संबंध असतो, तसाच विचार आपल्या आत आहे. शुभ शकुनाचे फळ नेहमी शुभच मिळते आणि पुढील गोष्टी अनुभवाने समजतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, जशी माझी तुझ्या चरणांवर निष्ठा आहे, तशीच तुझी आठवण मला सदैव राहील.
॥ अभंग ३६१२ ॥ अभंग रचना
बहु कृपावंते माझीं मायबापें । मी माझ्या संकल्पें अंतरलों ॥१॥
संचितानें नाहीं चुकों दिली वाट । लाविलें अदट मजसवें ॥ध्रु.॥
आतां मी रुसतों न कळतां वर्म । परी ठावे धर्म सर्व देवा ॥२॥
तुका म्हणे उभा राहिला न बैसे । आमची माय असे उद्वेग त्या ॥३॥
माझे देव आणि संत हे अत्यंत कृपाळू मायबाप आहेत, परंतु मी माझ्या स्वतःच्या संकल्पांमुळे त्यांच्यापासून दुरावलो. माझ्या पूर्वसंचिताने मला योग्य मार्ग चुकू दिला नाही आणि माझ्या मागे हा कर्माचा हट्ट लावला. आता गुपित न समजल्यामुळे मी रुसून बसलो आहे, पण देवाला सर्व धर्म आणि रहस्य माहीत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आमची विठूमाऊली आमच्या चिंतेमुळे उभी राहिली आहे, ती खाली बसतही नाही.
॥ अभंग ३६१३ ॥ अभंग रचना
कैसीं दिसों बरीं । आम्ही आळवितां हरि ॥१॥
नाहीं सोंग अळंकार । दास जाला संवसार ॥ध्रु.॥
दुःख आम्हां नाहीं चिंता । हरिचे दास म्हणवितां ॥२॥
तुका म्हणे देवा । ऐसीं जळो करितां सेवा ॥३॥
आम्ही भगवंताचे नाव घेताना अत्यंत साधे आणि सुंदर दिसतो. आमच्याकडे कोणतेही ढोंग किंवा अंगावर अलंकार नाहीत, कारण संपूर्ण संसारच आमचा दास झाला आहे. स्वतःला हरीचे दास म्हणवून घेत असताना आम्हाला कोणतेही दुःख किंवा चिंता राहत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, तुझी सेवा न करता जगणे निष्फळ आहे, आमचे जीवन तुझ्या सेवेतच धन्य आहे.
॥ अभंग ३६१४ ॥ अभंग रचना
आतां सांडूं तरी हातीं ना पदरीं । सखीं सहोदरीं मोकळिलों ॥१॥
जनाचारामध्यें उडाला पातेरा । जालों निलाजिरा म्हणऊनि ॥ध्रु.॥
कोणाचिया दारा जावेनासें जालें । म्यां च विटंबिलें आपणासी ॥२॥
कां न जाला माझे बुद्धीसी संचार । नाहीं कोठें थार ऐसें जालें ॥३॥
तुका म्हणे तुज भक्त जाले फार । म्हणोनियां थार नाहीं येथें ॥४॥
आता संसाराचा त्याग करू म्हटले तर हातात काही नाही, आणि आप्तेष्टांनी व भावंडांनी मला सोडून दिले आहे. लोकांच्या रूढी आणि आचारांमध्ये माझी नाचक्की झाली आहे, कारण मी संसाराच्या दृष्टीने निर्लज्ज झालो आहे. आता कोणाच्याही दारात जाण्याची माझी इच्छा उरलेली नाही, मी स्वतःच स्वतःची अशी अवस्था करून घेतली आहे. माझ्या बुद्धीत आधीच विचार का आला नाही? आता मला कुठेही आसरा उरलेला नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, तुझे खूप भक्त झाले आहेत, म्हणूनच कदाचित मला तुझ्या दारात थारा मिळत नाहीये.
॥ अभंग ३६१५ ॥ अभंग रचना
जेथें जातों तेथें पडतो मतोळा । न देखिजे डोळां लाभ कांहीं ॥१॥
कपाळीची रेखा असती उत्तम । तरि कां हा श्रम पावतों मी ॥ध्रु.॥
नव्हे चि तुम्हांस माझा अंगीकार । थीता संवसार अंतरला ॥२॥
भोग तंव जाला खरा भोगावया तो । भांडवल नेतो आयुष्य काळ ॥३॥
कोठें तुझी कीर्ती आइकिली देवा । मुकतों कां जीवा तुका म्हणे ॥४॥
मी जिथे जातो तिथे मला अपयश किंवा त्रास मिळतो, डोळ्यांना कोणताही लाभ दिसत नाही. माझ्या कपाळावरील रेषा जर उत्तम असत्या, तर मला हा त्रास का सहन करावा लागला असता? तुम्ही माझा स्वीकार करत नाही आहात आणि इकडे माझा संसारही निघून गेला. कर्माचा भोग तर भोगावाच लागत आहे, ज्यामुळे आयुष्याचे मूळ भांडवलच संपत चालले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, तुझी कीर्ती मी ऐकली होती, मग माझ्या जीवाला तुझा लाभ का मिळत नाही?
॥ अभंग ३६१६ ॥ अभंग रचना
कां जी आम्हां होतें दोषाचें दर्शन । तुज समर्पून देहभाव ॥१॥
पांडुरंगा कृपाळुवा दयावंता । धरसील सत्ता सकळ ही ॥ध्रु.॥
कां जी आम्हांवरि आणिकांची सत्ता । तुम्हांसी असता जवळिकें ॥२॥
तुका म्हणे पायीं केलें निवेदन । उचित तें दान करीं सत्ता ॥३॥
हे पांडुरंगा, आमचा देहभाव तुला समर्पित केल्यावरही आम्हाला दोषांचे दर्शन का व्हावे? हे कृपाळू आणि दयावंत पांडुरंगा, तूच सर्वांवर आपली सत्ता चालवतोस. तू आमच्या अगदी जवळ असतानाही इतरांची सत्ता आमच्यावर का असावी? तुकाराम महाराज म्हणतात, मी तुझ्या चरणी माझे सर्व निवेदन केले आहे, आता तुझ्या सत्तेने मला योग्य ते दान दे.
॥ अभंग ३६१७ ॥ अभंग रचना
निंदावें हें जग । ऐसा भागा आला भाग ॥१॥
होतें तैसें आलें फळ । गेलें निवडूनि सकळ ॥ध्रु.॥
दुसर्‍याच्या मता । मिळेनासें जालें चित्ता ॥२॥
तुका जाला सांडा । विटंबिती पोरें रांडा ॥३॥
या जगताने माझी निंदा करावी, असाच माझ्या नशिबाचा भाग आला आहे. मी जसे कर्म केले होते तसेच मला फळ मिळाले असून सर्व गोष्टी स्पष्ट झाल्या आहेत. माझे चित्त आता दुसऱ्या कोणाच्याही मताशी जुळत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी आता जगाच्या दृष्टीने उपेक्षित झालो आहे आणि लहान मुले व स्त्रिया माझी अवहेलना करत आहेत.
॥ अभंग ३६१८ ॥ अभंग रचना
माझे माथां तुझा हात । तुझे पायीं माझें चित्त ॥१॥
ऐसी पडियेली गांठी । शरीरसंबंधाची मिठी ॥ध्रु.॥
येरयेरांपाशीं । सांपडोन गेलों अशीं ॥२॥
तुका म्हणे सेवा । माझी कृपा तुझी देवा ॥३॥
माझ्या मस्तकावर तुझा वरदहस्त आहे आणि माझे चित्त तुझ्या चरणांशी जोडलेले आहे. आपल्या दोघांमध्ये शरीर आणि आत्म्याची अशी पक्की गाठ बांधली गेली आहे. आपण दोघे एकमेकांमध्ये पूर्णपणे गुंतून गेलो आहोत. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, माझी फक्त तुझी सेवा असो आणि तुझी माझ्यावर कायम कृपा असो.
॥ अभंग ३६१९ ॥ अभंग रचना
सत्य त्यागा चि समान । नलगे वेचावें वचन ॥१॥
नारायणा ऐसे दास । येरयेरांची च आस ॥ध्रु.॥
मळ नाहीं चित्ता । तेथें देवाची च सत्ता ॥२॥
तुका म्हणे जाण । तें चि भल्याचें वचन ॥३॥
सत्याचे पालन करणे हे त्यागाइतकेच श्रेष्ठ आहे, त्यासाठी व्यर्थ शब्द खर्च करावे लागत नाहीत. नारायणावर निष्ठा असलेल्या भक्तांना एकमेकांचीच ओढ आणि आस असते. ज्याच्या चित्तात कोणताही विकार किंवा मळ नाही, तिथे साक्षात देवाचीच सत्ता असते. तुकाराम महाराज म्हणतात, सज्जन माणसाचे बोलणे हेच सत्याचे आणि ज्ञानाचे लक्षण असते.
॥ अभंग ३६२० ॥ अभंग रचना
माझिये बुद्धीचा खुंटला उपाव । करिसील काय पाहेन तें ॥१॥
सूत्रधारी तूं हें सकळचाळिता । कासया अनंता भार वाहों ॥ध्रु.॥
वाहिले संकल्प न पवती सिद्धी । येऊं देहबुद्धीवरि नयों ॥२॥
तुका म्हणे दुःखी करिती तरंग । चिंतूं पांडुरंग आवरून ॥३॥
माझ्या बुद्धीचे सर्व उपाय आता संपले आहेत, आता तू काय करतोस तेच मी पाहतो. या जगाचा सूत्रधार तूच आहेस आणि सर्वांना तूच चालवतोस, मग हे अनंता, मी व्यर्थ काळजीचा भार का वाहू? मी केलेले संकल्प पूर्णत्वाला जात नाहीत, म्हणून मला पुन्हा देहबुद्धीत येऊ देऊ नकोस. तुकाराम महाराज म्हणतात, मनातील विचार-तरंग दुःखी करतात, म्हणून मनाला आवरून फक्त पांडुरंगाचे चिंतन करूया.
॥ अभंग ३६२१ ॥ अभंग रचना
देखिलें तें धरिन मनें । समाधानें राहेन ॥१॥
भाव माझी सांटवण । जगजीवन कळावया ॥ध्रु.॥
बोळवीन एकसरें । उत्तरें या करुणेच्या ॥२॥
तुका म्हणे नयों रूपा । काय बापा करीसी ॥३॥
देवाने जे दाखवले आहे तेच मी मनात धरून ठेवेन आणि पूर्ण समाधानाने राहीन. जगचालक देवाला समजून घेण्यासाठी माझा भाव हीच माझी खरी पुंजी आहे. मी माझ्या कारुण्याच्या शब्दांनी देवाला आळवेन. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे बापा, तू जर रूपास आला नाहीस, तर तू काय करू इच्छितोस?
॥ अभंग ३६२२ ॥ अभंग रचना
वांयां जाय ऐसा । आतां उगवावा फांसा ॥१॥
माझें परिसावें गार्‍हाणें । सुखदुःखाचीं वचनें ॥ध्रु.॥
हा चि आम्हां ठाव । पायीं निरोपाया भाव ॥२॥
तुका म्हणे जार । तुझा तुज देवा भार ॥३॥
माझे जीवन व्यर्थ जाऊ नये म्हणून संसाराचा हा फास आता सोडवला पाहिजे. हे देवा, तू माझे गाऱ्हाणे आणि सुख-दुःखाच्या गोष्टी ऐकून घे. तुझ्या चरणांशी आमचा भाव समर्पित करणे हेच आमचे अंतिम स्थान आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, आता माझा सर्व भार तुझ्यावरच आहे.
॥ अभंग ३६२३ ॥ अभंग रचना
खादलें च खावें वाटे । भेटलें भेटे आवडी ॥१॥
वीट नाहीं पांडुरंगीं । वाढे अंगीं आर्त तें ॥ध्रु.॥
इंद्रियांची हांव पुरे । परि हें उरे चिंतन ॥२॥
तुका म्हणे पोट भरे । परि ते उरे भूक पुढें ॥३॥
जे खाल्ले आहे तेच पुन्हा खावेसे वाटते आणि ज्याची भेट झाली आहे त्यालाच पुन्हा भेटावेसे वाटते. पांडुरंगाच्या भक्तीचा कधीही विट येत नाही, उलट मनात त्याची तीव्र तळमळ वाढते. सर्व इंद्रियांच्या इच्छा संपून जातात, पण भगवंताचे चिंतन मात्र शिल्लक राहते. तुकाराम महाराज म्हणतात, जेवण्याने पोट भरते खरी, पण भक्तीची भूक मात्र पुढे तशीच कायम राहते.
॥ अभंग ३६२४ ॥ अभंग रचना
सत्य आठवितां देव । जातो भेंव पळोनि ॥१॥
न लगे कांहीं करणे चिंता । धरी सत्ता सर्व तो ॥ध्रु.॥
भावें भाव राहे पायीं । देव तैं संनिध ॥२॥
तुका म्हणे कृष्णनामें । शीतळ प्रेम सर्वांसी ॥३॥
सत्यस्वरूपी देवाची आठवण काढल्यास सर्व भीती पळून जाते. कोणतीही काळजी करण्याची गरज नाही, कारण सर्व जगावर त्याचीच सत्ता आहे. जेव्हा मनात दृढ भाव असतो, तेव्हा देव अगदी जवळच असतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, कृष्णाच्या नामाने सर्वांच्या मनात शांत आणि शीतळ प्रेमाचा संचार होतो.
॥ अभंग ३६२५ ॥ अभंग रचना
ब्रीद याचे जगदानी । तो चि मनीं स्मरावा ॥१॥
सम पाय कर कटी । उभा तटीं भींवरेच्या ॥ध्रु.॥
पाहिलिया वेध लावी । बैसे जीवीं जडोनि ॥२॥
तुका म्हणे भक्तिकाजा । धांवें लाजा लवलाहें ॥३॥
जगाला दान देणे हे ज्याचे ब्रीद आहे, त्याच देवाचे मनात स्मरण करावे. जो भीमेच्या तीरावर समचरण ठेवून आणि कमरेवर हात ठेवून उभा आहे, त्याचे दर्शन घेतले की मनाला वेध लागतो आणि ते रूप जीवात जडून बसते. तुकाराम महाराज म्हणतात, तो देव भक्तांच्या कार्यासाठी सर्व लाज सोडून अत्यंत वेगाने धावून येतो.
॥ अभंग ३६२६ ॥ अभंग रचना
माझिया मनाची बैसली आवडी । अवसान घडी एकी नेघे ॥१॥
पाय चित्तीं रूप डोळांच राहिलें । चिंतने गोविलें मुख सदा ॥ध्रु.॥
अवघियांचा जाला विसर हा मागें । वेध हा श्रीरंगें लावियेला ॥२॥
तुका म्हणे कानीं आइकली मात । तो चि जाला घात जीवपणा ॥३॥
माझ्या मनाला देवाची अशी आवड निर्माण झाली आहे की ती एका क्षणासाठीही थांबत नाही. चित्तात त्याचे पाय आणि डोळ्यांत त्याचे रूप साठवले आहे, तर मुख सदैव त्याच्या चिंतनात गुंतले आहे. श्रीरंगाने असा वेध लावला आहे की मागील सर्व गोष्टींचा विसर पडला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, कानाने देवाची कीर्ती ऐकली आणि माझ्या जीवपणाचा म्हणजे अहंकाराचा नाश झाला.
॥ अभंग ३६२७ ॥ अभंग रचना
याची कोठें लागली चट । बहु तट जालेंसे ॥१॥
देवपिसीं देवपिसीं । मजऐसीं जग म्हणे ॥ध्रु.॥
एकांताचें बाहेर आलें । लपविलें झांकेना ॥२॥
तुका म्हणे याचे भेटी । जाली तुटी आपल्यांसी ॥३॥
देवाची अशी काय चटक लागली आहे की मन पूर्णपणे तटस्थ झाले आहे. लोक मला 'देवाने वेडा झालेला' असे म्हणत आहेत. मनातील एकांताचे प्रेम आता बाहेर पडले आहे, ते लपवूनही लपत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाच्या या भेटीमुळे माझ्या स्वतःच्या संसाराशी आणि आप्तांशी संबंध तुटले आहेत.
॥ अभंग ३६२८ ॥ अभंग रचना
दीन आणि दुर्बळांसी । सुखरासी हरिकथा ॥१॥
तारूं भवसागरींचें । उंचनीच अधिकार ॥ध्रु.॥
चरित्र तें उच्चारावें । केलें देवें गोकुळीं ॥२॥
तुका म्हणे आवडी धरीं । कृपा करी म्हणऊनी ॥३॥
दीन आणि दुर्बळ लोकांसाठी हरिची कथा ही सुखाची रास आहे. या भवसागरातून पार होण्यासाठी ती एक उत्तम नौका आहे, जिथे उच्च-नीच असा कोणताही भेदभाव नाही. देवाने गोकुळात केलेल्या लीलांचे चरित्र सर्वांनी उच्चारावे. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाची कृपा व्हावी म्हणून त्याच्या कथेची मनात आवड धरावी.
॥ अभंग ३६२९ ॥ अभंग रचना
संतोषे माउली आरुषा वचनी । वोरसोनि स्तनीं लावी बाळा ॥१॥
तैसे परिमळाचें अवघें चि गोड । पुरवितो कोड पांडुरंग ॥ध्रु.॥
सेवा करी साहे निष्ठुर उत्तरें । त्याचें वाहे मनीं तेंच बरें ॥२॥
तुका म्हणे इच्छावसे खेळ खेळें । चिंता ते सकळ कांहीं नेणें ॥३॥
बाळाच्या बोबड्या बोलांनी आई आनंदी होते आणि त्याला प्रेमाने जवळ घेऊन दुग्धपान करवते. त्याचप्रमाणे पांडुरंग भक्ताचे सर्व हट्ट आणि कौतुक पुरवतो. भक्त सेवा करतो आणि कडू शब्दही सहन करतो, पण देव नेहमी त्याचे हितच मनात बाळगतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, देव भक्ताच्या इच्छेनुसार खेळ खेळतो आणि भक्ताची कोणतीही काळजी राहू देत नाही.
॥ अभंग ३६३० ॥ अभंग रचना
विनवीजे ऐसें कांहीं । उरलें नाहीं यावरि ॥१॥
आतां असो पंढरीनाथा । पायीं माथा तुमचिये ॥ध्रु.॥
मागें सारियेली युक्ती । कांहीं होती जवळी ते ॥२॥
निराशेची न करी आस । तुका दास माघारी ॥३॥
हे पंढरीनाथा, आता यापुढे मागण्यासारखे किंवा विनंती करण्यासारखे काहीही उरलेले नाही. आता माझा मस्तक फक्त तुमच्या चरणावर आहे. माझ्याकडे असलेली थोडीफार युक्ती मी आता बाजूला सारली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता मला कोणत्याही आशेची अपेक्षा उरली नाही, तुमचा हा दास आता मागे वळला आहे.
॥ अभंग ३६३१ ॥ अभंग रचना
आतां येथें जाली जीवासवेंसाटी । होतें तैसें पोटीं फळ आलें ॥१॥
आतां धरिले ते नो सोडीं चरण । सांपडलें धन निजठेवा ॥ध्रु.॥
आतां हा अळस असो परता दुरी । नेदावी तें उरी उरों कांहीं ॥२॥
आतां याचा मज न व्हावा विसर । भरोनि अंतर राहों रूप ॥३॥
आतां लोकलाज नयो येथें आड । बहु जालें गोड ब्रम्हरस ॥४॥
तुका म्हणे आतां जन्म हा सफळ । अंतरीं गोपाळ स्थिरावला ॥५॥
आता देवाच्या आणि माझ्या जीवाची खरी भेट झाली आहे आणि मनातील इच्छेचे फळ मिळाले आहे. आता मी देवाचे चरण घट्ट धरले आहेत ते सोडणार नाही, कारण मला खरा आत्मानंदाचा ठेवा सापडला आहे. आता आळस दूर निघून जाऊ दे आणि काहीही शिल्लक राहू नये. मला या रूपाचा कधीही विसर पडू नये आणि माझे अंतरंग त्याच्या रूपाने भरून जावे. आता या भक्तीत लोकलाज आड येऊ नये, कारण हा ब्रह्मरस अत्यंत गोड लागला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता माझा जन्म सफळ झाला आहे, कारण गोपाळ माझ्या अंतःकरणात स्थिरावला आहे.
॥ अभंग ३६३२ ॥ अभंग रचना
अनंतां जीवांचीं तोडिलीं बंधनें । मज हि येणें काळें कृपा कीजे ॥१॥
अनंत पवाडे तुझे विश्वंभरा । भक्तकरुणाकरा नारायणा ॥ध्रु.॥
अंतरींचें कळों देई गुह्य गुज । अंतरीं तें बीज राखईन ॥२॥
समदृष्टी तुझे पाहेन पाउलें । धरीन संचले हृदयांत ॥३॥
तेणें या चित्ताची राहेल तळमळ । होतील शीतळ सकळ गात्रें ॥४॥
तुका म्हणे शांति करील प्रवेश । मग नव्हे नाश अखंड तो ॥५॥
हे देवा, तू अगणित जीवांची बंधने तोडली आहेस, आता या वेळी माझ्यावरही कृपा कर. हे विश्वंभरा, भक्तांवर दया करणाऱ्या नारायणा, तुझे पराक्रम अनंत आहेत. मला तुझ्या अंतरंगातील गुपित समजू दे, ते भक्तीचे बीज मी मनात जपेन. मी तुझ्या समचरण पावलांना पाहतो आणि त्यांना हृदयात साठवून ठेवतो. त्यामुळे माझ्या चित्ताची तळमळ थांबेल आणि माझी सर्व इंद्रिये शांत होतील. तुकाराम महाराज म्हणतात, मग मनात अखंड शांती प्रवेश करेल आणि तिचा कधीही नाश होणार नाही.
॥ अभंग ३६३३ ॥ अभंग रचना
पराधीन माझें करूनियां जीणें । सांडीं काय गुणें केली देवा ॥१॥
उदार हे कीर्ति असे जगामाजी । कां तें ऐसें आजि पालटिलें ॥ध्रु.॥
आळवितों परी न पुरे चि रीग । उचित तो त्याग नाहीं तुम्हां ॥२॥
तुका म्हणे कां बा मुळीं च व्यालासी । ऐसें कां नेणसी पांडुरंगा ॥३॥
हे देवा, माझे जिणे पराधीन करून तू मला कोणत्या कारणामुळे सोडलेस? जगात तुझी कीर्ती उदार म्हणून प्रसिद्ध आहे, मग आज ती अशी का बदलली? मी तुला आळवतो पण माझा टाहो तुझ्यापर्यंत पोहोचत नाही, भक्तांचा असा त्याग करणे तुला शोभत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पांडुरंगा, जर तू आमचा सांभाळ करणार नव्हतास, तर आम्हाला जन्मालाच का घातलेस?
॥ अभंग ३६३४ ॥ अभंग रचना
नेणपणें नाहीं केला हा बोभाट । आतां आली वाट कळों खरी ॥१॥
आतां बहुं शीघ्र यावें लवकरी । वाट पाहें हरी भेटी देई ॥ध्रु.॥
समर्थाच्या बाळा करुणेचें भाषण । तरी त्याची कोण नांदणूक ॥२॥
तुका म्हणे बहु बोलिले बडिवार । पडिलें अंतर लौकिकीं तें ॥३॥
मी अज्ञानाने हा पुकारा केला नव्हता, आता मला खरी वाट समजली आहे. हे हरी, आता तू लवकर ये, मी तुझी वाट पाहत आहे, मला भेट दे. समर्थाचे बाळ जर दयेचे आणि लाचारीचे शब्द बोलू लागले, तर त्याच्या मोठेपणाची काय किंमत उरली? तुकाराम महाराज म्हणतात, मी तुझा मोठा बडेजाव सांगितला होता, पण आता लोकांमध्ये अंतर पडल्यासारखे दिसत आहे.
॥ अभंग ३६३५ ॥ अभंग रचना
जें जें केलें तें तें साहे । कैसें पाहें भाविक ॥१॥
ओंवाळूनि माझी काया । सांडिली यावरूनि ॥ध्रु.॥
काय होय नव्हें करूं । नेणें धरूं सत्ता ते ॥२॥
तुका म्हणे कटीं कर । उभें धीर धरूनि ॥३॥
भक्ताने काहीही केले तरी देव ते सर्व सहन करतो, तो भक्ताचे भाविकपण कसे पाहातो! देवाने माझे शरीर स्वतःवरून ओवाळून टाकले आहे. मला काय करायचे आणि काय नाही ते समजत नाही, मला स्वतःची सत्ता चालवता येत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, देव कमरेवर हात ठेवून धीराने उभा आहे.
॥ अभंग ३६३६ ॥ अभंग रचना
नाहीं मज कृपा केली पांडुरंगें । संताचिया संगें पोट भरीं ॥१॥
चतुराचे सभे पंडित कुशळ । मी काय दुर्बळ विष्णुदास ॥२॥
तुका म्हणे नेणें करूं समाधान । धरिले चरण विठोबाचे ॥३॥
पांडुरंगाने माझ्यावर थेट कृपा केली नाही, म्हणून मी संतांच्या संगतीत राहून माझे पोट भरत आहे. चतुरांच्या सभेत अनेक कुशल पंडित आहेत, मी तर एक दुर्बळ विष्णुदास आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला दुसऱ्यांचे समाधान कसे करायचे ते माहीत नाही, मी फक्त विठोबाचे चरण घट्ट धरून ठेवले आहेत.
॥ अभंग ३६३७ ॥ अभंग रचना
तुम्ही माझा देवा करिजे अंगीकार । हा नाहीं विचार मजपाशीं ॥१॥
आतां दोहीं पक्षीं लागलें लक्षणें । देवभक्तपण लाजविलें ॥ध्रु.॥
एकांतीं एकलें न राहे निश्चळि । न राहे च पळ मन ठायीं ॥२॥
पायीं महत्वाची पडिली शंकळा । बांधविला गळा स्नेहा हातीं ॥३॥
शरीर सोकलें देखिलिया सुखा । कदान्न हें मुखा मान्य नाहीं ॥४॥
तुका म्हणे जाला अवगुणांचा थारा । वाढली हे निद्रा अळस बहु ॥५॥
हे देवा, तू माझा स्वीकार करशील की नाही, हा विचार आता माझ्या हातात उरलेला नाही. आता आपल्या दोघांमधील देव आणि भक्ताचे नाते पणाला लागले आहे. एकांतात एकटे असताना माझे मन एका क्षणासाठीही स्थिर राहत नाही. तुझ्या चरणांच्या मोठेपणाची साखळी माझ्या पायात पडली आहे आणि प्रेमाने माझा गळा बांधला गेला आहे. आत्मसुखाची सवय झाल्यामुळे या शरीराला आता विषयरूपी हलके अन्न मान्य होत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्यात अनेक अवगुण आले आहेत आणि निद्रा व आळस वाढला आहे, आता तूच सांभाळ.
॥ अभंग ३६३८ ॥ अभंग रचना
बोलिलिया गुणीं नाहीं पाविजेत । देवा नाहीं होत हित तेथें ॥१॥
कवतुक तुझें नवल यावरि । घेसील तें शिरीं काय नव्हे ॥ध्रु.॥
नाहीं मिळे येत संचिताच्या मता । पुराणीं पाहतां अघटित ॥२॥
तुका म्हणे पायीं निरोपिला भाव । न्याल तैसा जाव सिद्धी देवा ॥३॥
फक्त बोलण्याच्या गुणाने देवाला प्राप्त करता येत नाही, त्याने हित साध्य होत नाही. तुझे कौतुक आणि लीला नवलपूर्ण आहेत, तू जे डोक्यावर घेशील ते काय सिद्ध होणार नाही? पूर्वसंचितानुसार सर्वकाही मिळत नाही, पुराणांमध्ये अघटित गोष्टी घडल्याचे दिसते. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी माझा भाव तुझ्या चरणी समर्पित केला आहे, आता तू जसे नेशील तसे मी सिद्धीस जाईन.
॥ अभंग ३६३९ ॥ अभंग रचना
हा तों नव्हता दीन । टाळायाच्या ऐसा क्षण ॥१॥
कां जी नेणों राखा हात । कैसें देखावें रडत ॥ध्रु.॥
दावूनियां आस । दूर पळविता कास ॥२॥
तुका म्हणे धांव । घेतां न पुरे चि हांव ॥३॥
हा वेळ टाळाटाळ करण्याचा किंवा दारावरून दूर ढकलण्याचा नव्हता. हे देवा, तू माझा हात का धरत नाहीस? मला असे रडताना कसे पाहू शकतोस? मला आशेचे दाखवून तू स्वतः मात्र दूर पळतोस. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुझ्याकडे धाव घेताना माझी इच्छा काही पूर्ण होत नाही.
॥ अभंग ३६४० ॥ अभंग रचना
आर्तभूतां द्यावें दान । खरें पुण्य त्या नांवें ॥१॥
होणार तें सुखें घडो । लाभ जोडो महाबुद्धि ॥ध्रु.॥
सत्य संकल्प च साटीं । उजळा पोटीं रविबिंब ॥२॥
तुका म्हणे मनीं वाव । शुद्ध भाव राखावा ॥३॥
दुःखी आणि गरजूंना दान देणे हेच खरे पुण्य आहे. जे घडायचे आहे ते आनंदाने घडू दे आणि महान बुद्धीचा लाभ मिळू दे. सत्याचा संकल्प हाच खरा मोबदला आहे, ज्यामुळे अंतःकरणात सूर्यासारखा प्रकाश पडतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, मनात कोणताही वाईट विचार न आणता नेहमी शुद्ध भाव जपावा.
॥ अभंग ३६४१ ॥ अभंग रचना
कवतुकवाणी बोलतसें लाडें । आरुष वांकडें करुनि मुख ॥१॥
दुजेपणीं भाव नाहीं हे आशंका । जननीबाळकामध्यें भेद ॥ध्रु.॥
सलगी दुरूनि जवळी पाचारूं । धांवोनियां करूं अंगसंग ॥२॥
धरूनि पालव मागतों भातुकें । आवडीचें निकें प्रेमसुख ॥३॥
तुका म्हणे तुज आमची च गोडी । ऐसी हे आवडी कळों आली ॥४॥
मी बोबड्या आणि वेड्यावाकड्या शब्दांत देवाशी लाडाने बोलत आहे. आई आणि बाळाच्या नात्यात जसा भेद नसतो, तसाच आमच्यात दुजाभाव नाही. मी हक्काने देवाला लांबून जवळ बोलावतो आणि धावून जाऊन त्याला मिठी मारतो. देवाचा पदर धरून मी भक्तीचे खाऊ मागत आहे, जे आवडीचे आणि उत्तम प्रेमसुख आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाला आमचीच गोडी वाटत आहे, हे त्याच्या आवडीवरून स्पष्ट दिसते.
॥ अभंग ३६४२ ॥ अभंग रचना
ऐकें पांडुरंगा वचन माझें एक । जालों मी सेवक दास तुझा ॥१॥
कळे तैसा आतां करावा उद्धार । खुंटला विचार माझा पुढें ॥ध्रु.॥
दंभ मान माझा करूं पाहे घात । जालिया ही थीत कारणाचा ॥२॥
हीन बुद्धि माझी अधम हे याती । अहंकार चित्तीं वसों पाहे ॥३॥
तुका म्हणे मज विघडतां क्षण । न लगे जतन करीं देवा ॥४॥
हे पांडुरंगा, माझे एक ऐक, मी तुझा सेवक आणि दास झालो आहे. आता तुला जसा योग्य वाटेल तसा माझा उद्धार कर, कारण माझे विचार आता संपले आहेत. ढोंग आणि मान-सन्मानाची इच्छा माझा घात करू पाहत आहे. माझी बुद्धी हीन आहे आणि माझ्या चित्तात अहंकार वसू पाहत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला बिघडायला एक क्षणही लागत नाही, म्हणून हे देवा, तूच माझे रक्षण कर.
॥ अभंग ३६४३ ॥ अभंग रचना
जेणें माझें चित्त राहे तुझ्या पायीं । अखंड तें देई प्रेमसुख ॥१॥
देहभाव राख दीन करूनियां । जनाचारी वायां जाय तैसा ॥ध्रु.॥
द्रव्य दारा नको मानाची आवडी । कवणेविशीं गोडी प्रपंचाची ॥२॥
तुझें नाम माझें धरूनियां चित्त । एकांत लोकांत सदा राहो ॥३॥
तुका म्हणे तुझे जडोनियां पायीं । जालों उतराईं पांडुरंगा ॥४॥
ज्याने माझे चित्त तुझ्या चरणांशी स्थिर राहील, ते अखंड प्रेमसुख मला दे. लोकांच्या व्यवहारात पडण्यापेक्षा मला लीन करून माझा देहभाव जप. मला धन, स्त्री किंवा मान-सन्मानाची आवड नको, संसाराची कोणतीही गोडी नको. तुझे नाम माझ्या चित्तात साठवून एकांतात आणि लोकांत मी सदैव राहीन. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पांडुरंगा, तुझ्या चरणांशी जडून मी तुझ्या ऋणातून मुक्त झालो आहे.
॥ अभंग ३६४४ ॥ अभंग रचना
काय सांगों या संतांचे उपकार । मज निरंतर जागविती ॥१॥
काय द्यावें त्यांचें व्हावें उतराईं । ठेवितां हा पायीं जीव थोडा ॥ध्रु.॥
सहज बोलणें हितउपदेश । करूनि सायास शिकविती ॥२॥
तुका म्हणे वत्स धेनुवेचा चित्तीं । तैसे मज येती सांभाळीत ॥३॥
मी या संतांचे उपकार काय सांगू? ते मला अध्यात्मात निरंतर जागे ठेवतात. त्यांच्या ऋणातून मुक्त होण्यासाठी मी त्यांना काय देऊ? माझा जीवही त्यांच्या चरणी ठेवला तरी तो थोडाच पडेल. त्यांचे सहज बोलणेसुद्धा हिताचा उपदेश असते, ते अत्यंत कष्टाने मला शिकवतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, जशी गाय आपल्या वासराची काळजी घेते, तसेच संत येऊन माझा सांभाळ करतात.
॥ अभंग ३६४५ ॥ अभंग रचना
देव जाणता देव जाणता । आपली च सत्ता एकाएकीं ॥१॥
देव चतुर देव चतुर । जाणोनि अंतर वर्ततसे ॥२॥
देव निराळा देव निराळा । अलिप्त विटाळा तुका म्हणे ॥३॥
देव सर्वकाही जाणणारा आहे, त्याचीच सत्ता सर्वत्र एकट्याने चालते. देव अत्यंत चतुर आहे, तो भक्ताच्या अंतःकरणातील भावना जाणून त्यानुसार वागतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, देव सर्वांत असूनही सर्वातून निराळा आणि कोणत्याही दोषांपासून अलिप्त आहे.
॥ अभंग ३६४६ ॥ अभंग रचना
आपण चाळक बुद्धीच्या संचारा । आम्हांसी वेव्हारा पात्र केलें ॥१॥
काय जालें तरी नेघा तुम्हीं भार । आणीक कोणां थोर म्हणों सांगा ॥ध्रु.॥
पंच भूतें तंव कर्माच्या या मोटा । येथें खरा खोटा कोण भाव ॥२॥
तुका म्हणे नाहीं बोलावया जागा । कां देवा वाउगा श्रम करूं ॥३॥
तूच आमच्या बुद्धीला चालवणारा आहेस आणि तूच आम्हाला या व्यवहाराला पात्र केले आहेस. काहीही झाले तरी तू आमचा भार घेत नाहीस, मग तुझ्याशिवाय आम्ही दुसऱ्या कोणाला श्रेष्ठ म्हणावे? ही पंचमहाभूते तर कर्माचे गाठोडे आहेत, यात खरा आणि खोटा भाव कोणता? तुकाराम महाराज म्हणतात, आता बोलण्यासाठी कोणतीही जागा उरली नाही, मग हे देवा, मी व्यर्थ श्रम का करू?
॥ अभंग ३६४७ ॥ अभंग रचना
एका एक वर्में लावूनियां अंगीं । ठेवितों प्रसंगीं सांभाळीन ॥१॥
नेघावा जीं तुम्ही वाव बहु फार । धरूनि अंतर ठायाठाव ॥ध्रु.॥
वेव्हारें आलें तें समानें चि होतें । बळ नाहीं येथें चालों येत ॥२॥
तुका म्हणे आतां निवाडा च साटीं । संवसारें तुटी करुनि ठेलों ॥३॥
मी एक-एक मर्म अंगी बाणवून योग्य प्रसंगासाठी सांभाळून ठेवत आहे. हे देवा, तू दूर राहून व्यर्थ टाळाटाळ करू नकोस. व्यवहाराने जे आले आहे ते सर्वांसाठी समानच असते, तिथे कोणाचेही बळ चालत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता मी पूर्ण निवाडा केला आहे आणि संसाराशी सर्व संबंध तोडून टाकले आहेत.
॥ अभंग ३६४८ ॥ अभंग रचना
आतां येथें खरें । नये फिरतां माघारें ॥१॥
होइल हो तैसी आबाळी । देहनिमित्य या बळी ॥ध्रु.॥
तुम्हांसवें गांठी । देवा जीवाचिये साटीं ॥२॥
तुका नव्हे लंड । करूं चौघांमध्यें खंड ॥३॥
आता या मार्गावर सत्याने चालले पाहिजे, मागे फिरता कामा नये. शरीराच्या निमित्ताने माझी कितीही हालअपेष्टा झाली तरी मी ती सहन करीन. हे देवा, तुझ्याशी माझी जिवाभावाची गाठ बांधली गेली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी पळून जाणारा किंवा लबाड नाही, जो चार लोकांत आपल्या वचनाचा खंड पाडेल.
॥ अभंग ३६४९ ॥ अभंग रचना
कां हो वाडवितां देवा । मज घरी समजावा । केवडा हो गोवा । फार केलें थोड्याचें ॥१॥
ठेविन पायांवरी डोईं । यासी तुमचें वेचे काईं । जालों उतराईं । जाणा एकएकांचे ॥ध्रु.॥
निवाड आपणियांपाशीं । असोन कां व्हावें अपेसी । होती गांठी तैसी । सोडूनियां ठेविली ॥२॥
तुका म्हणे गोड । होतें जालिया निवाड । दर्शनें ही चाड । आवडी च वाढेल ॥३॥
हे देवा, तुम्ही वाद का वाढवत आहात? मला समजावून सांगा, थोड्याशा गोष्टीचा तुम्ही इतका मोठा गुंता का केलात? मी तुमच्या चरणावर मस्तक ठेवेन, यात तुमचे काय खर्च होणार आहे? मी तुमच्या ऋणातून मुक्त झालो आहे हे समजा. निर्णय आपल्याच हातात असताना उगीच अपयशी का व्हावे? जी गाठ होती ती मी सोडवून ठेवली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, निवाडा झाल्यावर सर्वकाही गोड लागते आणि दर्शनाची आवड आणखी वाढते.
॥ अभंग ३६५० ॥ अभंग रचना
नव्हों सभाधीट । समोर बोलाया नीट । एकलीं एकट । दुजें नाहीं देखिलें ॥१॥
आतां अवघें तुम्हीं जाणां । तुमचें माझें नारायणा । येईंल करुणा । ते चि पहा तुम्हांसी ॥ध्रु.॥
ताळ नाहीं माझे बुद्धी । धरली न धरवे शुद्धी । आतां बळें कधीं । कोण्या जन्में निवाड ॥२॥
आतां शेवटीचें । उत्तर तें हें चि साचें । शरण आलें त्याचें । तुका म्हणे सांभाळा ॥३॥
आम्ही सभेत धिटाईने समोर बोलणारे नाही आहोत, आम्ही एकांतात एकटे आहोत, आम्हाला दुसरे काही दिसत नाही. हे नारायणा, तुमचे आणि माझे नाते काय आहे ते सर्व तुम्ही जाणताच, आता तुम्हाला जे योग्य वाटेल ती दया करा. माझ्या बुद्धीला कसलाही ताळमेळ नाही आणि ती आवरता येत नाही, मग स्वतःच्या बळावर कोणत्या जन्मात निवाडा होणार? तुकाराम महाराज म्हणतात, आता माझे शेवटचे आणि खरे उत्तर हेच आहे की मी तुम्हाला शरण आलो आहे, आता तुम्हीच माझे रक्षण करा.
॥ अभंग ३६५० ॥ अभंग रचना
ऐसा तंव मोळा । तुमचा नसेल गोपाळा ॥१॥
मागत्याची टाळाटाळी । झिंज्या ओढोनि कपाळीं ॥ध्रु.॥
नसेल ना नवें । ऐसें धरियेलें देवें ॥२॥
तुका म्हणे जाला । उशीर नाहीं तो विठ्ठला ॥३॥
हे गोपाळा, तुमचा स्वभाव असा साधा किंवा टाळाटाळ करणारा नसेल. मागणाऱ्याला टाळणे आणि त्याचे केसं खेचून त्याला घालवून देणे हे तुमचे काम नाही. देवाने असा नवीन नियम धरला नसेल. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे विठ्ठला, आता कृपा करायला उशीर करू नका.
॥ अभंग ३६५१ ॥ अभंग रचना
माझ्या कपाळाच्या गुणें । किंवा सरलेंसे नेणें ॥१॥
नये वचन बाहेरी । उभें तिष्ठतसें दारीं ॥ध्रु.॥
काय सांगायास वेचे । रींद आरंभीं ठायींचे ॥२॥
तुका म्हणे किती । भीड धरावी पुढती ॥३॥
माझ्या कपाळाच्या नशिबामुळे की माझे भाग्य संपले आहे हे मला समजत नाही. माझे शब्द तोंडातून बाहेर पडत नाहीत आणि मी तुमच्या दारात उभा राहून वाट पाहत आहे. सांगण्यासाठी काय खर्च होणार आहे? सुरुवातीपासूनच हा संकोच आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता मी आणखी किती संकोच किंवा भीड धरू?
॥ अभंग ३६५२ ॥ अभंग रचना
कांहीं एक तरी असावा आधार । कासयानें धीर उपजावा ॥१॥
म्हणविल्यासाटीं कैसें पडे रुजु । धणी नाहीं उजू सन्मुख तो ॥ध्रु.॥
वेचल्या दिसांचा कोणावरी लेखा । घालावा हा सुखासुखा आम्हीं ॥२॥
नाहीं मनोगत तोंवरि हे देवा । तुका म्हणे सेवा नेघीजे तों ॥३॥
मनात धीर येण्यासाठी काहीतरी एक आधार असावा लागतो. फक्त नाव लावल्याने कसे काय खरे ठरेल, जेव्हा मालक स्वतः समोर उभा नसतो? निघून गेलेल्या दिवसांचा हिशोब आम्ही आनंदाने कोणावर टाकावा? तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, जोपर्यंत तुमचे मन अनुकूल होत नाही, तोपर्यंत आमची सेवा पूर्ण स्वीकारली जात नाही.
॥ अभंग ३६५३ ॥ अभंग रचना
मनाचिये साक्षी जाली सांगों मात । सकळ वृत्तांत आपला तो ॥१॥
तुम्हां परामृश घेणें सत्ताबळें । धरितां निराळें कैसीं वांचों ॥ध्रु.॥
मी माझें सांडून यावया पसारा । आणीक दातारा काय काज ॥२॥
तुका म्हणे आम्ही तुजविण एका । निढळें लौकिका माजी असों ॥३॥
मनाच्या साक्षीने मी आमचा सर्व वृत्तांत सांगत आहे. तुम्ही तुमच्या सत्तेच्या बळावर आमची चौकशी केली पाहिजे, जर तुम्ही दूर राहिलात तर आम्ही कसे जगायचे? 'मी आणि माझे' हा सर्व पसारा सोडून देण्यासाठी हे दातारा, तुझ्याशिवाय दुसरे काय काम असणार? तुकाराम महाराज म्हणतात, तुझ्याशिवाय आम्ही या जगात अगदी एकटे आणि अनाथ झालो आहोत.
॥ अभंग ३६५४ ॥ अभंग रचना
घालूनि लोळणी पडिलों अंगणीं । सिंचा सिंचवणी तीर्थ वरि ॥१॥
वोल्हावेल तनु होईंल शीतळ । जाली हळहळ बहुतापें ॥ध्रु.॥
पावेन या ठाया कई जालें होतें । आलों अवचितें उष्ट्यावरि ॥२॥
तुका म्हणे कोणी जाणवा राउळीं । येइल जवळी पांडुरंग ॥३॥
मी तुमच्या अंगणात लोळण घेऊन पडलो आहे, माझ्यावर तीर्थाचे सिंचन करा. संसाराच्या तापाने माझी हळहळ झाली आहे, तीर्थाने माझे शरीर शांत आणि शीतळ होईल. मी या ठिकाणी कधी पोहोचेन असे वाटले होते, पण अचानक मला संतांच्या उष्ट्या प्रसादाचा लाभ झाला. तुकाराम महाराज म्हणतात, मंदिरात जाऊन कोणीतरी पांडुरंगाला माझी खबर द्या, म्हणजे तो माझ्या जवळ येईल.
॥ अभंग ३६५५ ॥ अभंग रचना
तरीं भलें वांयां गेलों । जन्मा आलों मागुता । म्हणऊनि ठेलों दास । सावकास निर्भयें ॥१॥
उणें पुरें काय माझें । त्याचें ओझें तुम्हांसी ॥ध्रु.॥
सांभाळावें तें म्या काईं । अवो आईं विठ्ठले । मागें जया जाईं नें स्थळा । तुज गोपाळा विसरेंना ॥२॥
आपलें म्यां एकसरें । करुनि बरें घेतलें । तुका म्हणे नारायणा । आतां जाणां आपुलें ॥३॥
मी पूर्वी व्यर्थ गेलो होतो पण आता पुन्हा जन्माला येऊन तुझा दास बनलो आहे, म्हणूनच मी अत्यंत निर्भयपणे राहिलो आहे. माझ्यात काय कमी किंवा पूर्ण आहे, त्याचे ओझे हे देवा, तुझ्यावरच आहे. हे विठूमाऊली, मी स्वतःला काय सांभाळणार? मी कोणत्याही ठिकाणी गेलो तरी हे गोपाळा, तुझा विसर पडू नये. मी सर्वकाही तुमचे मानून स्वीकारले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे नारायणा, आता मला तुमचेच समजा.
॥ अभंग ३६५६ ॥ अभंग रचना
उरलें तें भक्तिसुख । डोळां मुख पाहावें । अंतरींचें कां हों नेणां । नारायणा माझिये ॥१॥
पुरवां तैसी केली आळी । बळी जगदानियां ॥ध्रु.॥
हातीं घेउनि चोरां भातें । दावां रितें बाळका । साजतें हें थोरपण । नाहीं विण वत्सळा ॥२॥
शाहणें तरीं लाड दावी । बाळ जेवीं मातेसी ॥ तुका म्हणे पांडुरंगा । ऐसें पैं गा आहे हें ॥३॥
आता उरलेले भक्तीचे सुख म्हणजे डोळ्यांनी तुमचे श्रीमुख पाहणे हेच आहे. हे माझ्या नारायणा, माझ्या अंतःकरणातील भावना तुम्ही का जाणत नाही? जगाला दान देणाऱ्या बलवान देवा, मी जसा हट्ट केला आहे तो पूर्ण करा. हातात चोरांचे शिदोरीचे भांडे धरून बाळाला ते रिकामे दाखवणे यातून तुमचे वात्सल्य आणि मोठेपण शोभून दिसत नाही. बाळ जसे आईला शहाणपण सोडून लाड दाखवते, तसेच हे पांडुरंगा, माझे तुझ्याशी नाते आहे.
॥ अभंग ३६५७ ॥ अभंग रचना
धरूनि हें आलों जीवीं । भेटी व्हावी विठोबासी ॥१॥
संकल्प तो नाहीं दुजा । महाराजा विनवितों ॥ध्रु.॥
पायांवरि ठेविन भाळ । येणें सकळ पावलें ॥२॥
तुका म्हणे डोळेभरी । पाहिन हरी श्रीमुख ॥३॥
विठोबाची भेट व्हावी हीच एक तीव्र इच्छा मनात धरून मी आलो आहे. हे महाराजा, याशिवाय माझ्या मनात दुसरा कोणताही संकल्प नाही, हीच माझी विनंती आहे. तुझ्या चरणावर मस्तक ठेवीन, त्यामुळे मला सर्वकाही प्राप्त झाल्याचे समाधान मिळेल. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी डोळे भरून हरीचे सुंदर श्रीमुख पाहीन.
॥ अभंग ३६५८ ॥ अभंग रचना
तुम्हां उद्धरणें फार । मज दुसरी नाहीं थार ॥१॥
आतां जैसें तैसें सोसा । काय करणें हृषीकेशा ॥ध्रु.॥
बरें न दिसेल ओळी । एका अन्न एका गाळी ॥२॥
लावितो आभार । तुका विखरलेती फार ॥३॥
तुम्हाला अनेक पतित जीवांचा उद्धार करायचा आहे, पण मला तुमच्याशिवाय दुसरी कोणतीही जागा नाही. हे हृषीकेशा, आता मी जसा आहे तसा मला सहन करा, कारण माझ्याकडे दुसरा पर्याय नाही. एकाला अन्न देणे आणि दुसऱ्याला दूर ढकलणे हे तुमच्या परंपरेला शोभत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुम्ही सर्वत्र पसरला आहात, म्हणूनच मी तुमच्यावर हा भक्तीचा भार टाकत आहे.
॥ अभंग ३६६९ ॥ अभंग रचना
न कळे जी भक्ती काय करूं सेवा । संकोचोनि देवा राहिलोंसे ॥१॥
जोडोनियां कर राहिलों निवांत । पायांपाशीं चित्त ठेवूनियां ॥ध्रु.॥
दिशाभुली करीं स्थळीं प्रदक्षणा । भ्रमें नारायणा कष्टविलें ॥२॥
तुका म्हणे जालों आज्ञेचा पाळक । जीवनासी एक ठाव केला ॥३॥
हे देवा, मला भक्ती कशी करावी आणि सेवा कशी करावी हे समजत नाही, म्हणून मी संकोचून शांत राहिलो आहे. दोन्ही हात जोडून, माझे चित्त तुझ्या चरणांशी ठेवून मी शांत उभा आहे. प्रदक्षिणा घालताना दिशाभूल होऊन माझ्या भ्रमाने मी तुला त्रास दिला. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता मी तुझ्या आज्ञेचे पालन करणारा झालो आहे आणि माझ्या आयुष्याचे एकच अंतिम स्थान (तुझे चरण) निश्चित केले आहे.
॥ अभंग ३६६० ॥ अभंग रचना
एकविध वृित्त न राहे अंतरीं । स्मरणीं च हरी विस्मृति ॥१॥
कैसा हा नवलाव वाटतो अनुभवें । मज माझ्या जीवें साक्षित्वेसी ॥ध्रु.॥
न राहे निश्चळि जागवितां मन । किती क्षीणेंक्षीणें सावरावें ॥२॥
तुका म्हणे बहु केले वेवसाव । तेणें रंगें जीव रंगलासे ॥३॥
माझ्या अंतःकरणात एकनिष्ठ वृत्ती राहत नाही, हे हरी, तुझे स्मरण करतानाच मला तुझा विसर पडतो. मला स्वतःच्याच जीवाने हा असा कसा नवीन अनुभव येतो आहे, याची मी साक्ष देत आहे. मन जागृत करण्याचा प्रयत्न केला तरी ते स्थिर राहत नाही, त्याला किती वेळा सावरून थकवायचे? तुकाराम महाराज म्हणतात, मी भक्तीचे अनेक प्रयत्न केले, आता माझा जीव त्याच रंगात रंगून गेला आहे.
॥ अभंग ३६६१ ॥ अभंग रचना
आतां सोडवणें न या नारायणा । तरि मी न वंचे जाणा काळा हातीं ॥१॥
ऐसें सांगोनिया जालों उतराईं । आणीक तें काईं माझे हातीं ॥ध्रु.॥
केलियाचें माप नये सेवटासी । करितील नासि अंतराय ॥२॥
तुका म्हणे भय वाटतसे जीवा । धांवणिया धांवा लवकरी ॥३॥
हे नारायणा, जर तुम्ही आता माझी सोडवणूक करायला आला नाहीत, तर मी काळाच्या हातातून वाचणार नाही. हे तुम्हाला सांगून मी माझ्या कर्तव्यातून मोकळा झालो आहे, कारण याव्यतिरिक्त माझ्या हातात काय आहे? माझ्या भक्तीचे माप शेवटाला जात नाही, मध्येच अडथळे येऊन त्याचा नाश करतील. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्या जीवाला खूप भीती वाटत आहे, हे देवा, माझ्या धावून येण्याच्या हाकेला उत्तर देऊन लवकर धाव.
॥ अभंग ३६६२ ॥ अभंग रचना
सत्या माप वाढे । गबाळाची चाली खोडे ॥१॥
उतरे तें कळें कसी । विखरोणें सर्वदेशीं ॥ध्रु.॥
घरामध्ये राजा । नव्हे हो वा पाटपूजा ॥२॥
तुका म्हणे साचें । रूप तें दर्पणाचें ॥३॥
सत्याचे मूल्य नेहमी वाढते, तर व्यर्थ आणि खोट्या गोष्टींची वाटचाल मध्येच थांबते. कसोटीला उतरल्यावरच वस्तूचे खरे मोल समजते आणि तिची कीर्ती सर्वत्र पसरते. फक्त स्वतःच्या घरात राजा असण्याने किंवा पाटपूजा केल्याने खरी प्रतिष्ठा मिळत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, आरशात जसे खरे रूप दिसते, तसेच सत्याचे स्वरूप स्पष्ट असते.
॥ अभंग ३६६३ ॥ अभंग रचना
नाहीं खंड जाला । माझा तुमचा विठ्ठला ॥१॥
कैसें कैसें हो दुश्चित । आहे चौघांपाशीं नीत ॥ध्रु.॥
मुळींचे लिहिलें । मज आतां सांपडलें ॥२॥
तुका म्हणे मज । न लगे बोलणें सहज ॥३॥
हे विठ्ठला, माझ्या आणि तुमच्या नात्यात कधीही खंड पडलेला नाही. तुम्ही कसे दुश्चित आहात? संतांच्या आणि भक्तांच्या पाठीशी तुमची नीती कायम असते. माझ्या पूर्वसंचिताचे जे मूळ लिखाण होते, ते मला आता सापडले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता मला सहज बोलण्याची किंवा व्यर्थ बोलण्याची गरज उरलेली नाही.
॥ अभंग ३६६४ ॥ अभंग रचना
हेचि वादकाची कळा । नाहीं येऊं येत बळा ॥१॥
धीर करावा करावा । तरी तो आहे आम्हां देवा ॥ध्रु.॥
रिघावें पोटांत । पायां पडोन घ्यावा अंत ॥२॥
तुका म्हणे वरि । गोडा आणावा उत्तरीं ॥३॥
वाद घालणाऱ्याची कला ही अशीच असते, ती बळाचा वापर करून सिद्ध करता येत नाही. जर धीर धरायचा असेल, तर हे देवा, तो धीर आमचा तूच आहेस. नम्र होऊन चरणी पडावे आणि अंतःकरणातील भाव जाणून घ्यावा. तुकाराम महाराज म्हणतात, वरील बोलण्यात नेहमी गोडवा आणि नम्रता असावी.
॥ अभंग ३६६५ ॥ अभंग रचना
एक परि बहिर बरें । परि तीं ढोरें ग्यानगडें ॥१॥
कपाळास लागली अगी । अभागी कां जीतसे ॥ध्रु.॥
एक परि बरें वेडें । तार्किक कुडें जळो तें ॥२॥
तुका म्हणे खातडवासी । अमृतासी नोळखे ॥३॥
एखादा बहिरा असला तरी चालेल, पण ज्ञानाचा अहंकार असणारी माणसे जनावरासारखी असतात. ज्यांच्या कपाळाला अज्ञानाची आग लागली आहे, ते अभागी जिवंत का राहतात? एखादा वेडा असला तरी चालेल, पण कपटी तार्किक विचारसरणी जळून खाक होवो. तुकाराम महाराज म्हणतात, घाणीत राहणाऱ्याला अमृताची चव किंवा ओळख कधीच पटत नाही.
॥ अभंग ३६६६ ॥ अभंग रचना
खेळों मनासवें जीवाच्या संवादें । कौतुक विनोदें निरांजनी ॥१॥
पचीं पडिलें तें रुचे वेळोवेळां । होतसे डोहळा आवडीस ॥ध्रु.॥
एकांताचें सुख जडलें जिव्हारीं । वीट परिचारीं बरा आला ॥२॥
जगाऐसी बुद्धि नव्हे आतां कदा । लंपट गोविंदा जालों पायीं ॥३॥
आणीक ते चिंता न लगे करावी । नित्य नित्य नवी आवडी हे ॥४॥
तुका म्हणे धडा राहिला पडोन । पांडुरंगीं मन विसांवलें ॥५॥
निरांजनात म्हणजे एकांतात मनाशी आणि जिवाशी संवाद साधून कौतुकाने खेळावे. जे पचले आहे तेच पुन्हा पुन्हा रुचते आणि आवडीची तीव्र इच्छा निर्माण होते. एकांताचे सुख माझ्या हृदयात जडले आहे आणि बाह्य सेवेचा/व्यवहाराचा आता कंटाळा आला आहे. माझी बुद्धी आता जगासारखी अजिबात होणार नाही, मी गोविंदाच्या चरणी पूर्णपणे आकृष्ट झालो आहे. आता दुसरी कोणतीही काळजी करण्याची गरज नाही, कारण ही भक्तीची आवड दररोज नवनवीन होत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझा जुना धडा मागे पडला असून माझे मन पांडुरंगाच्या चरणी पूर्ण विसावले आहे.
॥ अभंग ३६६७ ॥ अभंग रचना
उचिताचा काळ । साधावया युक्तिबळ । आपलें सकळ । ते प्रसंगीं पाहिजे ॥१॥
नेम नाहीं लाभ हानि । अवचित घडती दोनी । विचारूनि मनीं । पाहिजे तें प्रयोजावें ॥ध्रु.॥
जाळ जाळा काळें । करपों नेदावें आगळें । जेवितां वेगळें । ज्याचें त्याचें तेथें तें शोभे ॥२॥
पाळी नांगर पाभारी । तन निवडूनि सोंकरी । तुका म्हणे धरी । सेज जमा सेवटीं ॥३॥
योग्य वेळ साधण्यासाठी युक्ती आणि बळ या दोन्ही गोष्टी प्रसंगी वापरता आल्या पाहिजेत. नफा आणि तोटा यांचा काही नियम नसतो, दोन्ही अचानक घडतात, म्हणून मनात विचार करून योग्य ते उपाय योजावेत. वेळीच शेतात जाळ जळावा पण पीक जास्त करपू देऊ नये, जेवताना ज्याचे त्याला वेगळे वाढले तरच ते शोभून दिसते. नांगरणी आणि कोळपणी करून तण काढून टाकावे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मगच शेवटी धान्य जमा होऊन शेत पिकते.
॥ अभंग ३६६८ ॥ अभंग रचना
पडिलिया ताळा । मग अवघा चि निर्वाळा । तेथें कोणी बळा । नाहीं येत कोणासी ॥१॥
जोडिलें तें लागें हातीं । आपआपली निश्चिंती । हर्ष आणि खंती । तेथें दोनी नासलीं ॥ध्रु.॥
सहज सरलिया कारणें । मग एकला आपण । दिसे तरी भिन्न । वचनाचा प्रसंग ॥२॥
करूनि झाडा पाडा । तुका वेगळा लिगाडा । निश्चिंतीच्या गोडा । गोष्टी म्हुण लागती ॥३॥
एकदा ताळमेळ बसला की सर्वकाही स्पष्ट होते, तिथे कोणाचेही बळ चालत नाही. जे जोडले आहे ते हाती लागते आणि प्रत्येकाला आपली निश्चिंती मिळते, तिथे आनंद आणि खंत दोन्ही नष्ट होतात. काम पूर्ण झाल्यावर माणूस एकटाच राहतो, जरी बोलण्याचा प्रसंग वेगवेगळा दिसला तरी तो एकच असतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, सर्व हिशोब पूर्ण करून मी या लफड्यातून वेगळा झालो आहे, आता फक्त समाधानाच्या आणि निश्चिंतीच्या गोड गोष्टीच उरल्या आहेत.
॥ अभंग ३६६९ ॥ अभंग रचना
जीविता तो माझा पिता । उखता तो उखत्यांचा ॥१॥
जनार्दनीं सरती कर्में । वाते भ्रमे अनेत्र । अपसव्य सव्यामधीं । ऐसी शुद्धी न धरितां ॥२॥
तुका म्हणे खांद्या पानें । सिंचतां भिन्न कोरडी ॥३॥
जो मला जीवन देतो तोच माझा पिता आहे आणि जो रोख व्यवहार करतो तो रोख काम करणाऱ्यांचा आहे. जनार्दनाच्या (देवाच्या) भक्तीत सर्व कर्मे संपतात, अन्यथा वारा आल्यावर मन इतरत्र भटकत राहते. डावे आणि उजवे यातील शुद्धी न धरता सर्वकाही समर्पावे. तुकाराम महाराज म्हणतात, केवळ झाडाच्या फांद्यांना आणि पानांना पाणी घातल्याने मुळे कोरडीच राहतात, मूळ मुळालाच पाणी दिले पाहिजे.
॥ अभंग ३६७० ॥ अभंग रचना
माउलीची चाली लेंकराचे ओढी । तयालागीं काढी प्राणें प्रीती ॥१॥
ऐसी बळिवंत आवडी जी देवा । संतमहानुभावा विनवितों ॥ध्रु.॥
मोहें मोहियेलें सर्वकाळ चित्त । विसरु तो घेत नाहीं क्षणें ॥२॥
तुका म्हणे दिला प्रेमाचा वोरस । सांभाळिलें दास आपुलें तें ॥३॥
आईची सर्व चाल तिच्या बाळाच्या ओढीने असते, ती त्याच्यासाठी प्राणापलीकडे प्रेम करते. हे देवा, अशीच बळकट आवड माझ्या मनात निर्माण व्हावी, अशी मी संतांना आणि महानुभावांना विनंती करतो. माझे चित्त देवाच्या मोहाने सर्वकाळ व्यापले आहे, त्याला एका क्षणासाठीही विसर पडत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाने प्रेमाचा पाझर दिला आणि आपल्या दासाचे पूर्ण रक्षण केले.
॥ अभंग ३६७१ ॥ अभंग रचना
केवढा तो अहंकार । माझा तुम्हां नव्हे दूर ॥१॥
आतां कोण पडे पायां । तुमच्या अहो पंढरिराया ॥ध्रु.॥
कां जी कृपेनें कृपण । वेचत असे ऐसें धन ॥२॥
तुका म्हणे देवें । दुजियाचें पोतें न्यावें ॥३॥
माझा अहंकार किती मोठा आहे की तो तुमच्यापासून दूर घालवता येत नाही. हे पंढरीराया, आता तुमच्या पाया पडायला कोण येणार? तुम्ही कृपेच्या बाबतीत कंजूष का होत आहात, हे नामधन असे का साठवून ठेवले आहे? तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाने इतरांचा हा अहंकाराचा भार काढून घेतला पाहिजे.
॥ अभंग ३६७२ ॥ अभंग रचना
अपराधी म्हणोनि येतों काकुलती । नाहीं तरी होती काय चाड ॥१॥
येइल तारूं तरी तारा जी देवा । नाहीं तरी सेवा घ्या वो भार ॥ध्रु.॥
कासया मी आतां वंचूं हे शरीर । आहें बारगीर जाई जनें ॥२॥
तुका म्हणे मन करूनि मोकळें । आहें साळेंढाळें उदार मी ॥३॥
मी अपराधी आहे म्हणूनच तुमच्याकडे काकुळतीने येत आहे, नाहीतर मला कसली पडी असती? हे देवा, जर तारणे शक्य असेल तर मला तारा, नाहीतर माझ्या सेवेचा भार स्वीकारा. आता मी हे शरीर का जपावे? मी तर या जगाचा एक सेवक आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी माझे मन मोकळे करून अत्यंत औदार्याने आणि सरळपणाने राहिलो आहे.
॥ अभंग ३६७३ ॥ अभंग रचना
माझे तों फुकाचे कायेचे चि कष्ट । नव्हे क्रियानष्ट तुम्हांऐसा ॥१॥
कांहीं च न वंचीं आजिचा प्रसंगीं । सकळा ही अंगीं करीन पूजा ॥ध्रु.॥
द्यावें काहीं तुम्हीं हें तों नाहीं आस । असों या उदास देहभावें ॥२॥
तुका म्हणे माझी मावळली खंती । समाधान चित्तीं सर्वकाळ ॥३॥
माझे हे शरीराचे कष्ट फुकाचे आहेत, मी तुमच्यासारखा कर्तव्यशून्य नाही. आजच्या प्रसंगी मी काहीही राखून ठेवणार नाही, माझ्या सर्व अंगाने तुझी पूजा करीन. तुम्ही मला काहीतरी द्यावे अशी मला कोणतीही आशा नाही, मी देहभावाने उदासीन आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझी सर्व खंत आणि दुःख आता मावळले असून माझ्या चित्तात सदैव समाधान आहे.
॥ अभंग ३६७४ ॥ अभंग रचना
स्वामीचिया सत्ता । आधीं वर्म येतें हाता । पुढती विशेषता । लाभें लाभ आगळा ॥१॥
करीं कवतुकाचे बोल । परि जिव्हाळ्याची ओल । आवडे रसाळ । मायबापा लाडाचें ॥ध्रु.॥
मनें मेळविलें मना । नाहीं अभावी शाहणा । अंतरींच्या खुणा । वरि दिल्या उमटोनि ॥२॥
नाहीं पराश्रमें काळा । अवघ्या जागविल्या वेळा । देवासी निराळा । तुका क्षण न सोडी ॥३॥
स्वामीच्या सत्तेमुळे आधी भक्तीचे मूळ मर्म हातात येते आणि नंतर विशेष लाभाचा अनुभव मिळतो. जरी मी कौतुकाचे बोबडे बोल बोललो तरी त्यात जिव्हाळ्याचा ओलावा असतो, जो मायबापाला लाडका आणि रसाळ वाटतो. मनाने मनाला मिळवले आहे, भावाशिवाय कोणी शहाणा होत नाही, अंतःकरणातील सर्व खुणा आता वर उमटल्या आहेत. मला दुसऱ्या कोणत्याही कष्टांची गरज उरली नाही, मी सर्व वेळ जागृत ठेवला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी देवाला एका क्षणासाठीही स्वतःपासून वेगळे सोडत नाही.
॥ अभंग ३६७५ ॥ अभंग रचना
एके ठायीं अन्नपाणी । ग्रासोग्रासीं चिंतनीं ॥१॥
वेळोवेळां जागवितों । दुजें येइल म्हुण भीतों ॥ध्रु.॥
नाहीं हीं गुंतत उपचारीं । मानदंभाचे वेव्हारीं ॥२॥
तुका जालासे शाहाणा । आड लपे नारायणा ॥३॥
एकाच ठिकाणी बसून अन्न-पाणी घेताना प्रत्येक घासागणिक मी देवाचे चिंतन करतो. मनात दुसरा कोणताही विचार येईल या भीतीने मी स्वतःला वेळोवेळी जागे करतो. मी बाह्य उपचारांमध्ये किंवा मान-सन्मानाच्या आणि ढोंगाच्या व्यवहारात गुंतत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी आता शहाणा झालो आहे आणि थेट नारायणाच्या पाठीशी जाऊन लपलो आहे.
॥ अभंग ३६७६ ॥ अभंग रचना
वैरागरापाशीं रत्नाचिया खाणी । हे चि घ्यावी धणी फावेल तों ॥१॥
येथें नाहीं तर्कवितर्काची चाड । होतसे निवाड खर्‍या खोट्यां ॥ध्रु.॥
उगा च सारावा वाढिला तो ठाव । वाढितिया भाव कळतसे ॥२॥
तुका म्हणे टांचणीचें पाणी । येथे झरवणी जैशातैसें ॥३॥
विरक्तांजवळ किंवा संतांजवळ ज्ञानाच्या रत्नांची खाण असते, जेवढे शक्य असेल तेवढे ते आत्मसुख मिळवून घ्यावे. येथे कोणत्याही तर्क-वितर्काची गरज नाही, येथे खऱ्या आणि खोट्याचा लगेच निवाडा होतो. वाढलेले पान शांतपणे खाऊन संपवावे, वाढणाऱ्याचा भाव यात सहज समजून येतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, जसा झरा सतत वाहतो, तशीच ही ज्ञानगंगा आहे.
॥ अभंग ३६७७ ॥ अभंग रचना
समर्थ या नांवें दिनांचा कृपाळ । हें तंव सकळ स्वामीअंगीं ॥१॥
मज काय लागे करणें विनवणी । विदित चरणीं सकळ आहे ॥ध्रु.॥
दयासिंधु तुम्हां भांडवल दया । सिंचावें आतां या कृपापीयूषें ॥२॥
तुका म्हणे अवो पंढरिनिवासे । बहु जीव आसे लागलासे ॥३॥
समर्थ या नावाने तू दीनांवर कृपा करणारा आहेस, हे सर्व गुण हे स्वामी, तुझ्या ठायी आहेत. मला तुला वेगळी विनंती करण्याची काय गरज आहे? तुझ्या चरणांपाशी सर्वकाही आधीच माहीत आहे. तू दयेचा सागर आहेस आणि दया हेच तुझे भांडवल आहे, आता या भक्तावर तुझ्या कृपामृताचा वर्षाव कर. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पंढरीनिवासा, माझ्या जीवाला तुझी खूप आस लागली आहे.
॥ अभंग ३६७८ ॥ अभंग रचना
लेखिलें कवित्व माझे सहज बोल । न लगे चि ओल जिव्हाळ्याची ॥१॥
नये चि उत्तर कांहीं परतोनि । जालों नारायणीं न सरतें ॥ध्रु.॥
लाजिरवाणी कां वदली हे वाचा । नव्हे च ठायींचा मननशीळ ॥२॥
तुका म्हणे फळ नव्हे चि सायासा । पंढरीनिवासा काय जालें ॥३॥
माझी कविता म्हणजे माझे सहज बोलणे मानले गेले, त्याला जिव्हाळ्याची ओल लागली नाही. तिकडून देवाकडून काहीही उत्तर परत आले नाही, मी नारायणाच्या दरबारी न चालणारा ठरलो. माझी जीभ अशी लाजिरवाणी गोष्ट का बोलली? मी मुळातूनच मननशील नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्या कष्टांचे काही फळ मिळाले नाही, हे पंढरीनिवासा, काय झाले आहे?
॥ अभंग ३६८९ ॥ अभंग रचना
येणें जाला तुमचे पोतडीचा झाडा । केलासी उघडा पांडुरंगा ॥१॥
भरूनियां घरीं राहिलों वाखती । आपुली निश्चिंती आपल्यापें ॥ध्रु.॥
आतां काय उरी उरली ते सांगा । आणिलेति जगाचिये साक्षी ॥२॥
तुका म्हणे कोठें पाहोंजासी आतां । माझी जाली सत्ता तुम्हांवरि ॥३॥
या भक्तीने तुझ्या पोतडीची पूर्ण झाडाझडती झाली आहे, हे पांडुरंगा, मी तुला प्रकट आणि उघडे केले आहे. मी माझे घर भक्तीने भरून समाधानाने राहिलो आहे, माझी निश्चिंती माझ्याकडेच आहे. आता काय शिल्लक उरले आहे ते सांगा, तुम्हीच जगाची साक्ष समोर आणली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता तुम्ही कुठे जाणार? माझी तुमच्यावर पूर्ण सत्ता प्रस्थापित झाली आहे.
॥ अभंग ३६८० ॥ अभंग रचना
तुमच्या पाळणा ओढतसे मन । गेलों विसरोन आपणासी ॥१॥
लागेल पालटें फेडावें उसणें । येणें चि प्रमाणें पांडुरंगा ॥ध्रु.॥
तुमचे आवडी संबंधाचा त्याग । घेतला ये लाग जगनिंदेचा ॥२॥
तुका म्हणे जैसा माझा जीव ओढे । तैसें च तिकडे पाहिजेल ॥३॥
माझे मन तुमच्या ओढीने ओढले जात आहे, मी स्वतःला पूर्णपणे विसरून गेलो आहे. हे पांडुरंगा, हे प्रेमाचे देणे तुम्हाला त्याच प्रमाणात परत करावेच लागेल. तुमच्या आवडीसाठी मी इतर सर्व संबंधांचा त्याग केला आणि जगाच्या निंदेचा डाग अंगावर घेतला. तुकाराम महाराज म्हणतात, जसा माझा जीव तुमच्याकडे ओढ घेतो, तशीच ओढ तुमच्याकडूनही इकडे असली पाहिजे.
॥ अभंग ३६८१ ॥ अभंग रचना
नाहीं मज कोणी उरला दुर्जन । मायबापाविण ब्रम्हांडांत ॥१॥
कासया जी माझी करणें येविसीं । भयाची मानसीं चिंता संतीं ॥ध्रु.॥
विश्वंभराचिये लागलों सांभाळीं । सत्तेनें तो चाळी आपुलिये ॥२॥
तुका म्हणे माझें पाळणपोषण । करितां आपण पांडुरंगा ॥३॥
या संपूर्ण ब्रह्मांडात माझ्या विठूमाऊलीशिवाय मला कोणीही दुर्जन उरलेला नाही (सर्वत्र देवच दिसतो). मग माझ्या मनात भीती किंवा काळजी कशासाठी असावी? मी विश्वंभराच्या आश्रयाला लागलो आहे, तो आपल्या सत्तेने सर्व चालवतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पांडुरंगा, माझे पाळण-पोषण तू स्वतःच करत आहेस.
॥ अभंग ३६८२ ॥ अभंग रचना
मज कांहीं सीण न व्हावा यासाटीं । कृपा तुम्हां पोटीं उपजलीं ॥१॥
होतें तैसें केलें आपलें उचित । शिकविलें हित बहु बरें ॥ध्रु.॥
आम्ही न मनावी कोणाची आशंका । तुम्हां भय लोकां आहे मनीं ॥२॥
तुका म्हणे आतां संचिताचा ठेवा । वोडवला घ्यावा जैसा तैसा ॥३॥
मला कोणताही त्रास किंवा कष्ट होऊ नयेत म्हणूनच तुमच्या मनात माझ्याबद्दल कृपा निर्माण झाली. तुम्ही मला योग्य ते हित शिकवले आणि मला सावरून घेतले. आम्ही कोणाचीही शंका किंवा भीती बाळगत नाही, पण तुमच्या मनात लोकांचे भय असू शकते. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता पूर्वसंचिताचा जो काही ठेवा समोर आला आहे, तो जसा आहे तसा स्वीकारला पाहिजे.
॥ अभंग ३६८३ ॥ अभंग रचना
कोणाचें चिंतन करूं ऐशा काळें । पायांचिया बळें कंठीतसें ॥१॥
पाहातसें वाट येई गा विठ्ठला । मज कां हा केला परदेश ॥ध्रु.॥
बहुतांचे सत्ते जालों कासावीस । जाय रात्री दिस वैरियांचा ॥२॥
तुका म्हणे बैसें मनाचिये मुळीं । तरीं च ही जाळीं उगवतीं ॥३॥
अशा कठीण काळात मी कोणाचे चिंतन करू? केवळ तुमच्या चरणांच्या बळावर मी माझे दिवस काढत आहे. हे विठ्ठला, मी तुझी वाट पाहत आहे, तू लवकर ये, मला असा परदेशी किंवा अनाथ का केलेस? इतरांच्या सत्तेमुळे मी कासावीस झालो आहे, माझे दिवस आणि रात्री वैऱ्यांसारख्या जात आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, जेव्हा मी मनाच्या मूळ स्वरूपाशी स्थिर होईन, तेव्हाच संसाराची ही जाळी सुटतील.
॥ अभंग ३६८४ ॥ अभंग रचना
कां जी तुम्हीं ऐसे नव्हा कृपावंत । निवे माझें चित्त ठायिंच्या ठायीं ॥१॥
कांही शम नये विषम अंतरा । शांतीचा तो बरा ऐसा योग ॥ध्रु.॥
दुःखी होतों पंचभूतांच्या विकारें । जडत्वें दातारें राखावीं तीं ॥२॥
तुका म्हणे मोडा अहंकाराची मान । धरितों चरण म्हणऊनि ॥३॥
हे देवा, तुम्ही असे कृपावंत का होत नाही, ज्यामुळे माझे चित्त जिथल्या तिथे शांत होईल? या विषमतापूर्ण मनात शांती येत नाही, मला शांतीचा चांगला योग द्या. पंचमहाभूतांच्या विकारांमुळे मी दुःखी होतो, हे दातारा, या जडत्वातून तू माझे रक्षण कर. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी तुझ्या चरणी लीन झालो आहे, म्हणून माझ्या अहंकाराची मान मोडून टाक.
॥ अभंग ३६८५ ॥ अभंग रचना
मागत्याची कोठें घडते निरास । लेंकरा उदास नाहीं होतें ॥१॥
कासया मी होऊं उतावीळ जीवीं । जाणता गोसावी सर्व आहे ॥ध्रु.॥
जाला तरी वेळ कवतुकासाटीं । निर्दया तों पोटीं उपजेना ॥२॥
तुका म्हणे त्यासी ठाउकें उचित । होईंल संकेत नेमियेला ॥३॥
मागणाऱ्या भक्ताची देव कधीही निराशा करत नाही, आई आपल्या बाळावर कधीच उदास होत नाही. माझा मालक देव सर्वकाही जाणणारा आहे, मग मी मनात उतावीळ का व्हावे? जर उशीर होत असेल तर तो केवळ कौतुकासाठी आहे, देवाच्या पोटी कधीही निर्दयता निर्माण होत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाला काय योग्य आहे ते माहीत आहे, ठरलेल्या वेळेवर सर्व घडेल.
॥ अभंग ३६८६ ॥ अभंग रचना
आरुषा वचनीं मातेची आवडी । म्हणऊनि तांतडी घेती नाहीं ॥१॥
काय होइल माझें मांडिलें कवतुक । आदराची भूक रडारोवी ॥ध्रु.॥
लपोनियां करी चुकुर माऊली । नाहीं होती केली निष्ठासांडी ॥२॥
तुका म्हणे करी पारखीं वचनें । भेवउनि तान्हें आळवावें ॥३॥
बाळाच्या बोबड्या बोलांची आईला आवड असते, म्हणून ती घाई करत नाही. माझे हे कौतुक मांडले आहे याचे पुढे काय होईल? माझ्या रडण्यामागे फक्त आदराची आणि प्रेमाची भूक आहे. आई जशी लपून बाळाशी खेळते पण त्याचा त्याग करत नाही, तसाच देव करतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, देव परक्यासारखे बोलून बाळाला भिववतो आणि मग त्याला प्रेमाने जवळ घेतो.
॥ अभंग ३६८७ ॥ अभंग रचना
प्रीतीच्या भांडणा नाहीं शिरपाव । वचनाचे चि भाव निष्टुरता ॥१॥
जीणें तरी एका जीवें उभयता । पुत्राचिया पिता दुखवे दुःखें ॥ध्रु.॥
काय जाणे तुटों मायेचें लिगाड । विषम तें आड उरों नेणें ॥२॥
तुका म्हणे मज करुणा उत्तरें । करितां विश्वंभरे पाविजैल ॥३॥
प्रेमाच्या भांडणात कोणताही पुरस्कार किंवा बक्षीस नसते, त्यात केवळ वचनांची निष्ठुरता दिसते. दोघांचे जगणे एकाच जिवाने जोडलेले असते, जसा मुलाच्या दुःखाने पिता दुःखी होतो. आईचे प्रेम कधीही तुटू शकत नाही, ते कोणत्याही विषमतांना मध्ये टिकू देत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी कारुण्याच्या शब्दांनी आळवणी केली की तो विश्वंभर नक्कीच प्राप्त होईल.
॥ अभंग ३६८८ ॥ अभंग रचना
नको घालूं झांसां । मना उपाधिवोळसा ॥१॥
जे जे वाहावे संकल्प । पुण्य तरी ते चि पाप ॥ध्रु.॥
उपजतो भेव । होतो कासावीस जीव ॥२॥
तुका म्हणे पाहों । होइल तें निवांत राहों ॥३॥
हे मना, तू मला उपाधीच्या आणि संसाराच्या फेऱ्यात अडकवू नकोस. जे जे संकल्प आपण करतो, मग ते पुण्याचे असोत की पापाचे, ते शेवटी बंधनातच टाकतात. त्याने मनात भीती निर्माण होते आणि जीव कासावीस होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता जे होईल ते पाहूया, शांत आणि निश्चल राहूया.
॥ अभंग ३६८९ ॥ अभंग रचना
बीजीं फळाचा भरवसा । जतन सिंचनासरिसा । चाविलिया आसा । काकुलती ते नाड ॥१॥
हा तों गडसंदीचा ठाव । पिके पिकविला भाव । संकोचोनि जीव । दशा केली जतन ॥ध्रु.॥
माती घाली धनावरी । रांडा रोटा वरीवरी । सुखाचे सेजारीं । दुःख भ्रमें भोगीतसे ॥२॥
तुका म्हणे दिशाभुली । जाल्या उफराटी चाली । निवाडाची बोली । अनुभवें साक्षीसी ॥३॥
बीजात फळाचा भरवसा असतो, पण तो पाणी शिंपडून जतन करण्यावर अवलंबून असतो. केवल आशेने तोंड चालवणे किंवा काकुळतीला येणे यात नुकसान आहे. हे अत्यंत सुरक्षित स्थान आहे, जिथे भक्तीचा भाव पिकवला गेला आहे. जीवाला संकोचून मी माझी भक्तीदशा जपली आहे. माणूस धनावरावर माती टाकतो आणि बाह्य सुखात गुंततो, पण सुखाच्या शेजारी भ्रमाने दुःखच भोगतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, लोकांची दिशाभूल झाली असून त्यांची वाटचाल उलटी झाली आहे, याचा निवाडा अनुभवाच्या साक्षीनेच होतो.
॥ अभंग ३६९० ॥ अभंग रचना
काय उरली ते करूं विनवणी । वेचलों वचनीं पांडुरंगा ॥१॥
अव्हेरलों आतां कैचें नामरूप । आदर निरोप तरि तो नाहीं ॥ध्रु.॥
माझा मायबाप ये गेलों सलगी । तों हें तुम्हां जगीं सोयइरिका ॥२॥
तुका म्हणे आतां जोडोनियां हात । करी दंडवत ठायिंचाठायीं ॥३॥
हे पांडुरंगा, आता मी माझी सर्व वचने खर्च केली आहेत, कोणती विनंती उरली आहे? आता जर तुम्ही माझा अव्हेर केला असेल, तर कसले नाम आणि कसले रूप? तुमचा कोणताही आदर किंवा निरोप येत नाही. मी माझा मायबाप समजून हक्काने आलो होतो, पण तुम्ही जगाशीच नाते जोडत आहात. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता मी दोन्ही हात जोडून जिथल्या तिथे तुम्हाला दंडवत प्रणाम करतो.
॥ अभंग ३६९१ ॥ अभंग रचना
आवडी धरूनि करूं गेलों लाड । भक्तिप्रेमकोड न पुरे चि ॥१॥
म्हणऊनि जीव ठेला असावोनि । खेद होतो मनीं बहु साल ॥ध्रु.॥
वेठीऐसें वाटे निर्फळ कारण । शीतळ होऊन खोडावलों ॥२॥
तुका म्हणे सरतें नव्हें चि पायांपें । बळ केलें पापें नव्हें चि भेटी ॥३॥
मी प्रेमाने देवाची आळवणी आणि लाड करायला गेलो, पण माझी भक्ती आणि प्रेमाचा हट्ट काही पूर्ण झाला नाही. म्हणूनच माझा जीव खचून गेला आहे आणि मनात खूप दुःख होत आहे. हे सर्व बेगारीच्या कामासारखे निष्फळ वाटत आहे, मी पूर्णपणे थंडावून स्तब्ध झालो आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी देवाच्या चरणी स्वीकारला जात नाहीये, माझ्या पापांचे बळ इतके वाढले आहे की देवाची भेटच होत नाहीये.
॥ अभंग ३६९२ ॥ अभंग रचना
प्रीतीचा तो कळवळा । जिव्हाळाचि वेगळा ॥१॥
बहु नेदी रडों माता । दुश्चित होतां धीर नव्हे ॥ध्रु.॥
वरी वरी तोंडापुरतें । मोहोरी तें कळतसे ॥२॥
जाणोनियां नेणता तुका । नव्हे लोकांसारिखा ॥३॥
खऱ्या प्रेमाचा कळवळा आणि जिव्हाळा हा अगदी वेगळाच असतो. आई आपल्या बाळाला जास्त वेळ रडू देत नाही, बाळ दुःखी झाले की तिला धीर निघत नाही. वरवर तोंडापुरते बोलणे आणि आतले खरे प्रेम यातील फरक लगेच कळून येतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी सर्व जाणूनही अजाण बनलो आहे, मी इतर सामान्य लोकांसारखा नाही.
॥ अभंग ३६९३ ॥ अभंग रचना
हा गे हा चि आतां लाहो । माझा अहो विठ्ठला ॥१॥
दंडवत दंडवत । वेगळी मात न बोलें ॥ध्रु.॥
वेगळाल्या कोठें भागें । लाग लागें लावावा ॥२॥
तुका म्हणे केल्या जमा । वृत्तितमा भाजूनि ॥३॥
हे माझ्या विठ्ठला, आता हाच माझा खरा लाभ आहे. मी तुला पुन्हा पुन्हा दंडवत प्रणाम करतो, याव्यतिरिक्त दुसरी कोणतीही गोष्ट बोलत नाही. मी इतर वेगळ्या मार्गांवर भटकत न पडता थेट तुझ्याशीच अनुसंधान साधले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी माझ्या तमोगुणी वृत्तीला जळून खाक केले आहे आणि भक्तीची खरी पुंजी जमा केली आहे.
॥ अभंग ३६९४ ॥ अभंग रचना
तुम्हांसी न कळे सांगा काय एक । असया संकल्प वागवूं मी ॥१॥
आहे तेथें सत्ता ठेविलें स्थापूनि । प्रमाणें चि वाणी वदे आज्ञा ॥ध्रु.॥
कृपा जाली मग न लगे अंगसंग । निजध्यासें रंग चढता राहे ॥२॥
तुका म्हणे मागें बोलिलों तें वाव । आतां हा चि भाव दृढ झाला ॥३॥
तुम्हाला समजत नाही अशी कोणती गोष्ट आहे? मग मी उगाच मनात व्यर्थ संकल्प का बाळगू? जिथे तुमची सत्ता आहे तिथे सर्व स्थापित झाले आहे आणि तुमची आज्ञाच प्रमाणाप्रमाणे चालते. एकदा तुमची कृपा झाली की शरीराच्या प्रत्यक्ष स्पर्शाचीही गरज उरत नाही, केवळ ध्यानानेच भक्तीचा रंग चढत जातो. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी मागे जे काही बोललो ते व्यर्थ होते, आता हाच भाव मनात दृढ झाला आहे.
॥ अभंग ३६९५ ॥ अभंग रचना
आवडी न पुरे मायबापापासीं । घडों का येविसीं सकईंल ॥१॥
होईंल नेमलें आपुलिया काळें । आलीयाचा बळें आघ्रो उरे ॥ध्रु.॥
जाणविलें तेथे थोडें एकवेळा । सकळ ही कळा सर्वोत्तमीं ॥२॥
तुका म्हणे निवेदिलें गुह्य गुज । आतां तुझी तुज सकळ चिंता ॥३॥
मायबापाजवळ असणारी भक्तीची आवड कधीच पूर्ण संपत नाही, ती तशीच कायम राहू शकते. ठरलेल्या वेळी सर्वकाही घडेल, वेळ आल्यावर त्याचा प्रभाव स्पष्ट दिसतो. सर्वोत्तम असलेल्या देवाला एकदा थोडेसे सांगून जाणवले की पुरेसे होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी माझ्या अंतःकरणातील गुपित तुला सांगितले आहे, आता माझी सर्व काळजी तुलाच आहे.
॥ अभंग ३६९६ ॥ अभंग रचना
वोखटा तरी मी विटलों देहासी । पुरे आतां जैसी जोडी पुन्हां ॥१॥
किती मरमर सोसावी पुढती । राहिलों संगती विठोबाचे ॥ध्रु.॥
आतां कोण याचा करील आदर । जावो कळिवर विटंबोनि ॥२॥
तुका म्हणे आतां सांडि तें चि सांडि । कोण फिरे लंडी यासी मागें ॥३॥
मी वाईट असलो तरी या देहाला आता कंटाळलो आहे, पुन्हा असा जन्म मिळण्याची जोडी आता पुरे झाली. पुढे आणखी किती धडपड आणि हाल सोसावेत? म्हणूनच मी आता विठोबाच्या संगतीत राहिलो आहे. आता या शरीराचा कोण आदर करणार? हे शरीर नष्ट झाले तरी चालेल. तुकाराम महाराज म्हणतात, जो त्याग केला तो कायमचा केला, आता या संसाराच्या मागे कोणता दुबळा माणूस पुन्हा फिरेल?
॥ अभंग ३६९७ ॥ अभंग रचना
हें ही ऐसें तें ही ऐसें । उभय पिसें अविचार ॥१॥
अभिमानाचे ठेलाठेलीं । मधीं जाली हिंपुष्टी ॥ध्रु.॥
धीरा शांती ठाव नुरे । हा चि उरे आबाळ्या ॥२॥
कौतुक हें पाहे तुका । कढतां लोकां अधनि ॥३॥
हेसुद्धा असेच आणि तेसुद्धा तसेच, दोन्ही बाजूंचे विचार हे अज्ञानाचे वेड आहे. अहंकाराच्या एकमेकांना देणाऱ्या धक्क्यांमुळे मध्ये भक्ताची घुसमट होते. अशा स्थितीत धीर आणि शांतीला जागा उरत नाही, फक्त हाल आणि अपहेलनाच शिल्लक राहते. तुकाराम महाराज म्हणतात, संसाराच्या उकळत्या भांड्यात लोक शिजताना आणि त्रासताना मी कौतुकाने पाहत आहे.
॥ अभंग ३६९८ ॥ अभंग रचना
हित जाणे चित्त । कळों येतसे उचित ॥१॥
परिहार ते संपादनी । सत्य कारण कारणीं ॥ध्रु.॥
वरदळ तें नुतरे कसीं । आगीमध्यें तें रसीं ॥२॥
तुका म्हणे करुनी खरें । ठेवितां तें पुढें बरें ॥३॥
आपले हित कशात आहे हे आपले चित्त बरोबर जाणते, योग्य काय ते समजून येते. सत्य हेच सर्व कारणांचे मूळ कारण असते. केवळ वरवरचा दिखावा कसोटीला उतरत नाही, आगीत तावून सुलाखून निघाल्यावरच रस सिद्ध होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, सत्याचे आचरण करून ते पुढे ठेवणे हेच सर्वात उत्तम आहे.
॥ अभंग ३७०० ॥ अभंग रचना
देवें दिला देह भजना गोमटा । तों या जाला भांटा बाधिकेच्या ॥१॥
ताठोनियां मान राहिली वरती । अहंकारा हातीं लवों नल्हे ॥ध्रु.॥
दास म्हणावया न वळे रसना । सइरवचना बासे गळा ॥२॥
तुका म्हणे कोठें ठेवावा विटाळ । स्नानें नीर्मळ व्हावयासी ॥३॥
देवाने भजनासाठी हा सुंदर देह दिला होता, पण तो आता अडथळ्यांचा आणि विकारांचा अड्डा बनला आहे. अहंकाराच्या हातात सापडल्यामुळे मान ताठ झाली आहे, ती खाली वाकायला तयार नाही. स्वतःला देवाचा दास म्हणायला जीभ वळत नाही, उलट वाईट आणि बेताल शब्द बोलण्यातच ती गुंतली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हा मनाचा विटाळ कुठे काढून ठेवावा, जेणेकरून स्नानाने मन आणि शरीर खरोखर निर्मळ होईल?
भाग 36 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 38 (पुढे)