॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ तुकाराम गाथा - भाग 38 (3701 ते 3800)
अभंग 3701 ते 3800

सार्थ गाथा: भाग 38

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग ३७०१ ॥ अभंग रचना
काय करूं पोरा लागली चट । धरी वाट देउळाची ॥१॥
सांगितलें नेघे कानीं । दुजें मनीं विठ्ठल ॥ध्रु.॥
काम घरीं न करी धंदा । येथें सदा दुश्चित ॥२॥
आमचे कुळीं नव्हतें ऐसें । हें च पिसें निवडलें ॥३॥
लौकिकाची नाहीं लाज । माझें मज पारिखें ॥४॥
तुका म्हणे नरका जाणें । त्या वचनें दुष्टांचीं ॥५॥
संत तुकाराम महाराज एका मातेची अवस्था वर्णन करताना म्हणतात की, आई तक्रार करते की माझ्या मुलाला देऊळात जाण्याचे व्यसन लागले आहे. तो सतत मंदिराची वाट धरतो. मी त्याला कितीही सांगितले तरी तो ऐकत नाही. त्याच्या मनात विठ्ठलाशिवाय दुसरे काहीही उरलेले नाही. तो घरात कोणतेही काम किंवा धंदा करत नाही आणि त्याचे चित्त नेहमी संसारात नसून भक्तीतच गुंतलेले असते. आई म्हणते की आमच्या कुळात असा कोणीच झाला नव्हता, यालाच हे भक्तीचे वेड लागले आहे. याला लोकलाजेची अजिबात तमा उरलेली नाही आणि माझे स्वतःचे मूलच मला परके झाले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, असे भक्त मुलाला दोष देणारे दुष्ट लोक स्वतःच्याच वाईट विचारांमुळे नरकात जातात.
॥ अभंग ३७०२ ॥ अभंग रचना
कारणापें असतां दृष्टी । शंका पोटीं उपजेना ॥१॥
शूर मिरवे रणांगणीं । मरणीं च संतोष ॥ध्रु.॥
पाहिजे तो कळवळा । मग बळा काय उणे ॥२॥
तुका म्हणे उदारपणें । काय उणें मनाचें ॥३॥
माणसाचे ध्येय जर स्पष्ट असेल तर त्याच्या मनात कोणतीही शंका निर्माण होत नाही. सच्चा शूरवीर रणांगणावर गाजतो आणि प्राणांचे बलिदान देण्यातही त्याला आनंद वाटतो. भक्ती आणि कार्यासाठी मनात खरा कळवळा असावा लागतो, तसा कळवळा असेल तर आत्मबळ किंवा शक्ती कधीही कमी पडत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मनामध्ये जर औदार्य आणि समर्पण वृत्ती असेल तर देवाला किंवा भक्ताला कशाचीही उणीव भासत नाही.
॥ अभंग ३७०३ ॥ अभंग रचना
नव्हती हे उसणे बोल । आहाच फोल रंजवण ॥१॥
अनुभव तो वरावरी । नाहीं दुरी वेगळा ॥ध्रु.॥
पाहिजे तें आलें रुची । काचाकुची काशाची ॥२॥
तुका म्हणे लाजे आड । त्याची चाड कोणासी ॥३॥
माझे हे विचार कोणाकडून उसने घेतलेले नाहीत किंवा केवळ लोकांचे मन रंजवण्यासाठी बोललेले पोकळ शब्द नाहीत. हा माझा स्वतःचा प्रत्यक्ष अनुभव आहे आणि हा अनुभव कुठेतरी दूर नसून अगदी निकट आहे. ज्या गोष्टीची मनाला खरोखर आवड निर्माण होते, तिथे मग कसलीही शंका किंवा कचरणे उरत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जो भक्तीच्या वाटेवर लोकलाज धरून बसतो, त्याच्या त्या संकोचाची कोणालाही पर्वा नसते.
॥ अभंग ३७०४ ॥ अभंग रचना
जों जों घ्यावा सोस । माझे वारीं गर्भवास । लटिक्याचा दोष । अधिक जडे अंगेसीं ॥१॥
आतां आहे तैसें असो । अनुताप अंगीं वसो । येवढें चि नसो । माझें आणि परावें ॥ध्रु.॥
जागाजालेपणें । काय नासावें स्वप्न । शब्दाचिया शिणें । कष्ट मिथ्या मानावे ॥२॥
छाये माकड विटे । धांवे कुपीं काय भेटे । तुका म्हणे फुटे । डोईं गुडघे कोंपर ॥३॥
संसाराचा जितका जास्त हव्यास धरावा, तितके जन्ममरणाचे फेरे वाढतात आणि खोट्या मोहाचा दोष अंगाला जडतो. आता जसे चालले आहे तसे असू दे, पण मनात खऱ्या पश्चात्तापाची भावना असू दे; फक्त मनात माझे आणि तुझे असा भेदभाव उरू नये. माणूस जागा झाल्यावर स्वप्नातल्या गोष्टींना जसे महत्त्व देत नाही, तसेच शाब्दिक वादात न पडता संसारातील कष्ट मिथ्या मानले पाहिजेत. सावलीला पाहून किंवा विहिरीतील प्रतिबिंबाला धरण्यासाठी माकड जसे उडी मारून स्वतःचे डोके आणि गुडघे फोडून घेते, तशी अवस्था अज्ञानामुळे माणसाची होते.
॥ अभंग ३७०५ ॥ अभंग रचना
गुणांचा चि सांटा । करूं न वजों आणिका वाटा ॥१॥
करिती छंद नानापरी । भरोन सिणती आडभरी ॥ध्रु.॥
नेमली पंगती । आम्हां संतांची संगती ॥२॥
तुका म्हणे लीळा । येर कवतुक पाहों डोळां ॥३॥
आम्ही केवळ ईश्वराच्या गुणांचा साठा करू आणि इतर कोणत्याही भलत्या वाटेला जाणार नाही. लोक निरनिराळे छंद आणि मार्ग चोखाळतात आणि नको त्या गोष्टीत पडून विनाकारण कष्ट सोसतात. आमची पंगत निश्चित झाली आहे आणि ती म्हणजे संतसज्जनांची संगती होय. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आम्ही या संतसंगात सहज आनंद लुटू आणि जगतातील इतर सर्व गोष्टी केवळ लीळा म्हणून उघड्या डोळ्यांनी पाहू.
॥ अभंग ३७०६ ॥ अभंग रचना
शिकल्या शब्दाचें उत्पादितों ज्ञान । दरपणींचें धन उपर वाया ॥१॥
अनुभउ कइं होईंन भोगिता । सांकडें तें आतां हें चि आलें ॥ध्रु.॥
गायूं नाचूं करीं शरीराचे धर्म । बीजकळावर्म तुमचें दान ॥२॥
तुका म्हणे केला उशीर न साहे । द्याल तरी आहे सर्व सिद्धि ॥३॥
फक्त शिकलेल्या शब्दांवरून ज्ञान प्रकट करणे म्हणजे आरशात दिसणाऱ्या धनासारखे व्यर्थ आहे. मला या भक्तीचा प्रत्यक्ष अनुभव कधी घेता येईल, हेच मोठे कोडे माझ्यापुढे उभे राहिले आहे. मी शरीराने गाईन, नाचेन आणि सर्व नित्यकर्मे करीन, परंतु भक्तीचे मूळ गमक आणि बीज ही तर तुमचीच कृपाप्रसाद आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आता मला अधिक उशीर सहन होत नाही; हे देवा, तू जर कृपा केलीस तर मला सर्व सिद्धी प्राप्त होतील.
॥ अभंग ३७०७ ॥ अभंग रचना
शिकविला तैसा पढों जाणे पुसा । कैंची साच दशा तैसी अंगीं ।
स्वप्नींच्या सुखें नाहीं होत राजा । तैसा दिसे माझा अनुभव ॥१॥
कासया हा केला जिहुवे अळंकार । पायांसी अंतर दिसतसे ॥ध्रु.॥
दर्पणींचें धन हातीं ना पदरीं । डोळां दिसें परी सत्याचिये ।
आस केली तरी लाळ चि घोंटावी । ठकाठकी तेवीं दिसतसे ॥२॥
कवित्वें रसाळ वदविली वाणी । साक्ष ही पुराणीं घडे ऐसी ।
तुका म्हणे गुरें राखोनि गोंवारी । माझीं म्हणे परि लाभ नाहीं ॥३॥
शिकवलेल्या पोपटासारखे केवळ बोलता येणे म्हणजे खरी आत्मस्थिती प्राप्त होणे नव्हे. स्वप्नात राजा झाल्याने जसा कोणी खरा राजा होत नाही, तशीच माझी केवळ शाब्दिक अवस्था आहे. जिभेला पांडित्याचा अलंकार चढवून काय उपयोग, जर देवाच्या चरणांपासून अंतर पडलेले दिसत असेल. आरशात दिसणारे धन जसे हातात येत नाही आणि केवळ भुकेच्या आशेने तोंडाला लाळ सुटते, तसेच अनुभवाविना असलेले ज्ञान फसवे असते. कवीप्रमाणे मी रसाळ वाणीने बोलेन आणि पुराणातील दाखलेही देईन, परंतु तुकाराम महाराज म्हणतात की, गवारी जसा दुसऱ्यांची गुरे राखतो आणि मनात माझी म्हणतो पण त्याला काही लाभ होत नाही, तशीच अवस्था अनुभवाविना होते.
॥ अभंग ३७०८ ॥ अभंग रचना
अनुभव तो नाहीं अमुचिया दरषणें । अइकिलें कानें वदे वाणी ॥१॥
जेविल्याचा कैसा अनुभव अंतरीं । म्हणतां मांडे पुरी काय होतें ॥ध्रु.॥
नाहीं नाहीं गेली तळमळ दातारा । कां जी हरिहरा चाळविलें ॥२॥
पत्रीं कुशळता भेटी अनादर । काय तें उत्तर येइल मानूं ॥३॥
अंतरीं सबाह्यी कां नाहीं सारिखे । धरूनि पारिखें वर्त्ततसां ॥४॥
आलों आलों ऐसी दाऊनियां आस । वाहों बुडतयास काय द्यावें ॥५॥
तुका म्हणे अहो चतुरा शिरोमणि । किती माझी वाणी तुम्ही कोठें ॥६॥
माझ्या बोलण्यात फक्त कानांनी ऐकलेल्या गोष्टी आहेत, स्वतःचा प्रत्यक्ष अनुभव अजून आलेला नाही. जेवल्याचे समाधान पोटात अन्न गेल्यावरच मिळते, केवळ मांडे आणि पुऱ्यांची नावे घेतल्याने पोट भरत नाही. हे देवा, माझ्या मनातील तळमळ अजून शांत का झाली नाही, तू मला असे का हुलकावणी देत आहेस? पत्रात कुशल विचारणे आणि प्रत्यक्षात भेटीचा अनादर करणे याला काय अर्थ आहे? तुमचे अंतरंग आणि बहिरंग एकसारखे का नाही, तुम्ही मला परके मानून का वागत आहात? येतो येतो असे सांगून आशा दाखवणे आणि बुडणाऱ्या माणसाला केवळ धीर देणे याने काय होणार? तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे चतुरराया, माझी ही साधी वाणी कुठे आणि तुमचे श्रेष्ठ रूप कुठे!
॥ अभंग ३७०९ ॥ अभंग रचना
केलें तरी आता साच चि करावें । विचारिलें द्यावें कृपादान ॥१॥
संकल्पासी नाहीं बोलिला विकल्प । तुम्हां पुण्यपाप कळे देवा ॥ध्रु.॥
उदार शक्ति तंव तुमची भूमंडळीं । ऐसी ब्रिदावळी गर्जतसे ॥२॥
तुका म्हणे अहो रकुमादेवीवरा । उपरोध कां धरा माझा आतां ॥३॥
हे देवा, आता जे काही कराल ते खरोखर आणि निष्ठेने करा, माझ्या प्रार्थनेचा विचार करून मला कृपेचे दान द्या. तुमच्या संकल्पात कोणताही विकल्प किंवा शंका नसते आणि तुम्हाला सर्व पुण्य-पाप कळते. संपूर्ण पृथ्वीवर तुमची उदारता आणि सामर्थ्य गाजत आहे, अशी तुमची ब्रीदावळी आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे रखुमाईच्या पती विठ्ठला, आता माझ्या बाबतीत असा संकोच किंवा राग का धरता?
॥ अभंग ३७१० ॥ अभंग रचना
अहो पुरुषोत्तमा । तुम्हां काशाची उपमा ॥१॥
सतंत तो नाहीं बुद्धी । नाळवितां नाहीं शुद्धि ॥ध्रु.॥
जागविलें तरी । तुम्हां वेक्तियेणें हरी ॥२॥
तुका म्हणे देवा । तुम्हा नित्य दिस नवा ॥३॥
हे श्रेष्ठ पुरुषोत्तमा, जगात तुम्हाला कशाची उपमा द्यावी, असा कोणताही पदार्थ नाही. माणसाच्या बुद्धीत सतत तुमचे ध्यान राहत नाही आणि तुम्हाला आळवल्याशिवाय मनात शुद्धता येत नाही. हे हरी, जेव्हा भक्त तुम्हाला हाक मारतो, तेव्हाच तुम्ही त्याच्यासाठी प्रकट होता. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे देवा, तुमचे रूप आणि महिमा दररोज नवनवीन आणि नित्यनूतन वाटतो.
॥ अभंग ३७११ ॥ अभंग रचना
मथनें भोगे सार । ताकें घडे उपकार ॥१॥
बरवी सायासाची जोडी । अनुभविया ठावी गोडी ॥ध्रु.॥
पाक आणि रुचि । जेथें तेथें ते कइंची ॥२॥
वाढितो पंगती । तुका आवडी संगती ॥३॥
दही मंथन केल्यावर त्यातून निघणारे लोणी हे मुख्य सार असते आणि उरलेले ताक इतरांच्या उपयोगाला येते. कष्टाने मिळवलेल्या या भक्तीच्या अनुभवाची गोडी केवळ अनुभवी माणसालाच ठाऊक असते. उत्तम स्वयंपाक आणि त्याची खरी चव प्रत्येक ठिकाणी मिळणे शक्य नसते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, संतसज्जनांच्या पंगतीत मी अत्यंत आवडीने आणि प्रेमाने हे भक्तीचे अन्न वाढतो आहे.
॥ अभंग ३७१२ ॥ अभंग रचना
चिंतनाची जोडी । हा चि लाभ घडोघडी ॥१॥
तुम्ही वसूनि अंतरीं । मज जागवा निर्धारीं ॥ध्रु.॥
जाय जेथें मन । आड घाला सुदर्शन ॥२॥
तुका म्हणे भोजें । नाचें हो ऐसें न लजें ॥३॥
देवाच्या नामचिंतनाची प्राप्ती होणे हाच प्रत्येक क्षणी मिळणारा मोठा लाभ आहे. हे देवा, तुम्ही माझ्या हृदयात वास करा आणि मला नेहमी सन्मार्गासाठी जागरूक ठेवा. माझे मन जिथे जिथे भटकू लागेल, तिथे तिथे त्याला सावरण्यासाठी तुमचे सुदर्शन चक्र आड घाला. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मग मी कोणत्याही लाजेकाजेशिवाय आनंदाने देवाच्या नामात नाचेन.
॥ अभंग ३७१३ ॥ अभंग रचना
आवडीची न पुरे धणी । प्रीत मनीं बैसली ॥१॥
नित्य नवा कळवळा । मायबाळामध्यें तों ॥ध्रु.॥
सुख सुखा भेटों आलें । होय वाल्हें पोटींचे ॥२॥
तुका म्हणे ब्रम्हानंदें । संतवृंदें चरणापें ॥३॥
माझ्या मनात देवाबद्दलचे प्रेम इतके ठसले आहे की त्याची आवड कितीही भोगली तरी तृप्ती होत नाही. आई आणि बाळ यांच्यात जसा दररोज नवीन कळवळा असतो, तसाच भाव देवाच्या ठिकाणी आहे. जणू सुखालाच भेटावयाला सुख आले आहे आणि आईचे पोटच्या बाळावरील प्रेम प्रकट होत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, संतसमुदायासोबत देवाच्या चरणांशी राहून मला ब्रह्मानंद अनुभवता येत आहे.
॥ अभंग ३७१४ ॥ अभंग रचना
जडलों तों आतां पायीं । होऊं काईं वेगळा ॥१॥
तुम्हीं संतीं कृपा केली । गंगे चाली ओघाची ॥ध्रु.॥
सांभाळिलों मायबापा । केलों तापावेगळा ॥२॥
वोरसें या जीव धाला । तुका ठेला मौन्य चि ॥३॥
आता मी देवाच्या चरणांशी घट्ट जडलो आहे, त्यामुळे मी त्याच्यापासून कसा वेगळा होऊ? संतांनी माझ्यावर अशी कृपा केली आहे जसा गंगेचा प्रवाह अखंड वाहतो. माझ्या आईबापाप्रमाणे मला सांभाळले आणि संसारातील सर्व तापांपासून दूर ठेवले. संतांच्या या वात्सल्याने माझा जीव पूर्णपणे तृप्त झाला आहे आणि तुकाराम महाराज म्हणतात की आता मी आनंदाने मौन धारण केले आहे.
॥ अभंग ३७१५ ॥ अभंग रचना
काळावरी सत्ता । ऐशा करितो वारता ॥१॥
तो मी हीणाहूनि सांडें । देवे दुर्‍हे काळतोंडें ॥ध्रु.॥
मानूनी भर्वसा । होतों दासा मी ऐसा ॥२॥
तुका म्हणे मान । गेलों वाढवूं थोरपण ॥३॥
मी स्वतःला काळावरही सत्ता गाजवणारा भक्त समजून मोठ्या गप्पा मारत होतो. पण प्रत्यक्षात मी इतका हीन आणि तुच्छ निघालो की देवाने मला वाईट तोंड करून दूर लोटले. मी देवाचा सच्चा दास आहे असा मनामध्ये मोठा भरवसा धरून बसलो होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी व्यर्थच स्वतःचे थोरपण आणि मानसन्मान वाढवायला गेलो आणि शेवटी फजिती ओढवून घेतली.
॥ अभंग ३७१६ ॥ अभंग रचना
समर्थाचे सेवे कोठें नाहीं घात । पाहों नये अंत पांडुरंगा ॥१॥
आहे तैसी नीत विचारावी बरी । येऊनी भीतरी वास करा ॥ध्रु.॥
निढळ राखिलें तरी भयाभीत । हर्षामर्ष चित्त पावतसे ॥२॥
तुका म्हणे तरी कळेल निवाड । दर्शनाची चाड शुभकीर्ति ॥३॥
समर्थ अशा ईश्वराच्या सेवेत कधीही नाश होत नाही, म्हणून हे पांडुरंगा, तू आता माझा अंत पाहू नकोस. जशी योग्य नीती आहे तसा विचार कर आणि माझ्या हृदयात येऊन वास कर. तू जर मला असे दूर ठेवलेस तर माझे मन सतत भयभीत राहील आणि सुख-दुःखाच्या फेऱ्यात अडकेल. तुकाराम महाराज म्हणतात की, तुझ्या दर्शनाची मला खरी ओढ आहे आणि तुझ्या दर्शनानेच माझा पूर्ण निवाडा होईल.
॥ अभंग ३७१७ ॥ अभंग रचना
बहु धीर केला । जाण न होसी विठ्ठला ॥१॥
आतां धरीन पदरीं । करीन तुज मज सरी ॥ध्रु.॥
जालों जीवासी उदार । उभा राहिलों समोर ॥२॥
तुका विनवी संतां । ऐसें सांगा पंढरिनाथा ॥३॥
हे विठ्ठला, मी खूप धीर धरला पण तू अजून माझी दखल घेत नाहीस. आता मी तुझा पदरच घट्ट धरीन आणि तुला माझ्यासारखा भक्तीच्या पाशात बांधीन. मी माझ्या प्राणाचीही पर्वा न करता तुझ्यासमोर ठाम उभा राहिलो आहे. तुकाराम महाराज संतांना विनंती करतात की, माझ्या या भावनेची कल्पना तुम्ही पंढरीनाथाला देऊन मला त्याचा अनुग्रह मिळवून द्या.
॥ अभंग ३७१८ ॥ अभंग रचना
नेदावी सलगी न करावा संग । करी चित्ता भंग वेळोवेळा ॥१॥
सर्प शांतिरूप न म्हणावा भला । झोंबे खवळीला तात्काळ तो ॥२॥
तुका म्हणे दुरी राखावा दुर्जन । करावें वचन न घडे तें ॥३॥
वाईट माणसाला कधीही जास्त सलगी देऊ नये आणि त्याची संगती करू नये, कारण ती संगती आपल्या चित्ताची शांतता वेळोवेळी भंग करते. सापाला तो शांत बसला आहे म्हणून चांगला समजू नये, तो खवळला की लगेच दंश करतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, दुर्जनाला नेहमी स्वतःपासून दूर ठेवावे आणि तो पूर्ण करू शकणार नाही असे वचन त्याला देऊ नये.
॥ अभंग ३७१९ ॥ अभंग रचना
मज अभयदान देईं दातारा । कृपेच्या सागरा मायबापा ॥१॥
देहभाव तुझ्या ठेवियेला पायीं । आणीक मी कांहीं दुजें नेणें ॥ध्रु.॥
सेवाभक्तिहीन नेणता पतित । आतां माझे हित तुझ्या पायीं ॥२॥
तुका म्हणे माझें सर्व ही साधन । नाम संकीर्तन विठोबाचें ॥३॥
हे कृपेच्या सागरा, माझ्या मायबाप दातारा, मला आता अभयदान दे. मी माझा संपूर्ण देहभाव तुझ्या चरणी अर्पण केला आहे आणि मला याशिवाय दुसरे काहीही ठाऊक नाही. मी सेवा आणि भक्तीने हीन असलेला अज्ञानी आणि पतित जीव आहे, आता माझे सर्व हित तुझ्या चरणांशीच आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, विठोबाचे नामसंकीर्तन करणे हेच माझे एकमेव आणि श्रेष्ठ साधन आहे.
॥ अभंग ३७२० ॥ अभंग रचना
करावा वर्षाव । तृषाक्रांत जाला जीव ॥१॥
पाहें आकाशाची वास । जाणता तूं जगनिवास ॥ध्रु.॥
संयोगें विस्तार । वाढी लागे तो अंकूर ॥२॥
तुका म्हणे फळें । चरणांबुजें तीं सकळें ॥३॥
हे देवा, माझा जीव भक्तीच्या तृषेने व्याकुळ झाला आहे, आता तुझ्या कृपेचा वर्षाव कर. जसा चाटक पक्षी पावसासाठी आकाशाकडे पाहातो, तसा मी तुझी वाट पाहत आहे; तू तर सर्व जाणणारा जगाचा निवास आहेस. तुझ्या कृपेचा योग आला की भक्तीचा अंकूर वाढीस लागतो आणि विस्तार पावतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, तुझ्या चरणकमलांची प्राप्ती होणे हेच माझ्या आयुष्याचे सर्व फळ आहे.
॥ अभंग ३७२१ ॥ अभंग रचना
करीं ऐसी धांवाधांवी । चित्त लावीं चरणापें ॥१॥
मग तो माझा मायबाप । घेइल ताप हरूनी ॥ध्रु.॥
बहुतांच्या मतें गोवा । होऊं जीवा नेदावा ॥२॥
तुका म्हणे करुणाबोलें । धीर विठ्ठलें निघेना ॥३॥
ईश्वराला मिळवण्यासाठी अशी धडपड करा की तुमचे चित्त पूर्णपणे त्याच्या चरणांशी जडले पाहिजे. मग तो आपला मायबाप पांडुरंग संसारातील सर्व ताप हरण करून घेईल. लोकांच्या वेगवेगळ्या मतांमध्ये पडून स्वतःच्या जीवाला गुंफू देऊ नये. तुकाराम महाराज म्हणतात की, भक्ताची करुणास्पद हाक ऐकून विठ्ठलालाही मग धीर धरवत नाही आणि तो धावून येतो.
॥ अभंग ३७२२ ॥ अभंग रचना
एकविध नारायण । तेथें विषमाचा सीण । पालटों चि भिन्न । नये अणुप्रमाण ॥१॥
अवघें सारावें गाबाळ । चुकवूनियां कोल्हाळ । आनंदाचें स्थळ । एकाएकीं एकांत ॥ध्रु.॥
कायावाचामन । स्वरूपीं च अनुसंधान । लक्ष भेदी बाण । येणे पाडें लवलाहो ॥२॥
तुका म्हणे आळस निद्रा । येथें देउनियां चिरा । देउनियां धीरा । मिठी जाणा जागृतीं ॥३॥
नारायण एकच आहे, तिथे विषमतेचा किंवा भेदभावाचा त्रास उरत नाही आणि तो भाव जराही बदलता कामा नये. जगातील सर्व व्यर्थ पसारा आणि कोलाहल दूर सारून एकांतात मिळणाऱ्या आनंदाच्या स्थळाचा अनुभव घ्यावा. काया, वाचा आणि मनाने एकाग्र होऊन देवरूपात ध्यान लावावे, जसा बाण थेट लक्ष्यावर मारला जातो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आळस आणि निद्रा दूर सारून, धैर्याने मनाला जागृत ठेवून देवाला मिठी मारावी.
॥ अभंग ३७२३ ॥ अभंग रचना
हारपोनि गेली निशी । निद्रा कैसी न देखों ॥१॥
नारायणीं वसलें घर । निरंतर आनंद ॥ध्रु.॥
अवघा रुधविला ठाव । नेला वाव मी माझें ॥२॥
तुका म्हणे एके ठावीं । असूं नाहीं सीनाभिन्न ॥३॥
अज्ञानाची रात्र आता निघून गेली आहे आणि मला निद्रा काय असते ते दिसतही नाही. माझे घर आता नारायणाच्या स्वरूपात स्थिरावले आहे आणि तिथे अखंड आनंद भरून राहिला आहे. देवाने सर्व जागा व्यापून टाकली आहे आणि माझे-तुझे असा उरलेला खोटा अहंकार पार नाहीसा केला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आता आम्ही देवाशी एकरूप झालो आहोत आणि आमच्यात कोणताही भेद उरलेला नाही.
॥ अभंग ३७२४ ॥ अभंग रचना
पाहा कैसेकैसे । देवें उद्धरिले आनयासें ॥१॥
ऐका नवल्याची ठेव । नेणतां भक्तिभाव ॥ध्रु.॥
कैलासासी नेला । भिल्ल पानेडी बैसला ॥२॥
पांखांच्या फडत्कारीं । उद्धरुनी नेली घारी ॥३॥
खेचरें पिंडी दिला पाव । त्या पूजनें धाये देव ॥४॥
तुका म्हणे भोळा । स्वामी माझा हो कोंवळा ॥५॥
पाहा देवाने कसकसा सहज आणि सोप्या रीतीने भक्तांचा उद्धार केला आहे. ज्यांना भक्तीचे कोणतेही नियम किंवा भाव ठाऊक नव्हते, त्यांनाही देवाने तारले हे आश्चर्य ऐका. कन्नप्प नावाच्या भिल्लाला देवाने थेट कैलासाला नेले. एका घारीचा तिच्या पंखांच्या फडफडाटाने उद्धार झाला. नामदेवांच्या उपदेशाने ज्ञानदेवांच्या घोड्याला किंवा खेचराला देवाने स्वीकारले आणि त्याच्या पायाच्या स्पर्शानेही देव तृप्त झाला. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझा स्वामी पांडुरंग अत्यंत भोळा आणि मनाने कोमळ आहे.
॥ अभंग ३७२५ ॥ अभंग रचना
अनुभव ऐसा । मज लागला सरिसा ॥१॥
पाठी बैसली सेजारीं । नव्हे शांत कोणे परी ॥ध्रु.॥
कोठें न लगे जावें । कांहीं घालावया ठावें ॥२॥
तुका म्हणे कोटि । दुःखाच्या च तये पोटीं ॥३॥
माझ्या पाठीशी असा एक वाईट अनुभव लागला आहे की जो कोणत्याही प्रकारे शांत होत नाही. मला कुठेही जाण्याची सोय उरली नाही आणि अन्न-पाण्याचीही भ्रांत झाली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, या संसाराच्या पोटात कोटी कोटी दुःखे भरलेली आहेत, म्हणूनच भक्तीचा मार्ग धरावा.
॥ अभंग ३७२६ ॥ अभंग रचना
पाठीवरी भार । जातो वाहूनियां खर ॥१॥
संत नेतील त्या ठाया । माझी आधीन त्यां काया ॥ध्रु.॥
मोटचौफळ । अंतीं उच्छिष्टाचें बळ ॥२॥
न संडीं मारग । येथें न चोरूनि अंग ॥३॥
आपुलिया सत्ता । चालविती नाहीं चिंता ॥४॥
कळवळिला तुका । घराचार येथें नका ॥५॥
गाढव जसा पाठीवर भार वाहून नेतो, तसा मीही या संसाराचा भार वाहत आहे. आता संत मला ज्या ठिकाणी नेतील तिथे मी जाईन, माझी काया संपूर्णपणे त्यांच्या आधीन आहे. संतांची सेवा आणि त्यांच्या पात्रातील उष्टे अन्न हेच माझे मुख्य बळ आहे. मी भक्तीचा हा मार्ग कधीही सोडणार नाही आणि आत्मचोरी न करता सेवा करीन. संत त्यांच्या अधिकाराने मला चालवतील, त्यामुळे मला कसलीही चिंता नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अंतःकरणापासून तळमळ लागल्यावर आता मला या संसाराच्या घराचाराची गरज उरलेली नाही.
॥ अभंग ३७२७ ॥ अभंग रचना
मागें पुढें जालों लाटा । अवघा मोटा सरळ ॥१॥
नाहीं कोठें रितें अंग । नित्य रंग नवा चि ॥ध्रु.॥
पोसिंद्याचे पडिलों हातीं । वोझें माती चुकली ॥२॥
जोगावलों पोटीं खर । पाठी भार वरि नाहीं ॥३॥
अवघिया मोकळ्या दिशा । नाहीं वोळसा कामाचा ॥४॥
संताचिये लोळें द्वारीं । पळती दुरी गोमाशा ॥५॥
कांहीं न साहेसा जाला । तुका नेला समर्थ ॥६॥
पातोगें महाद्वारीं । वरि झुली वाकळा ॥७॥
मी सर्व बाजूंनी देवाच्या प्रेमात पूर्णपणे मोकळा आणि सरळ झालो आहे. आता शरीराचा कोणताही भाग रिकामा उरलेला नाही आणि नित्य नवीन भक्तीचा रंग चढला आहे. मी माझ्या खऱ्या पालनकर्त्याच्या हाती पडलो आहे, त्यामुळे संसाराचे ओझे आणि माती पार चुकून गेली आहे. आता माझ्या पाठीवर कसलेही ओझे उरले नाही आणि मी आनंदात आहे. माझ्यासाठी सर्व दिशा मोकळ्या झाल्या आहेत आणि विषयांचा फेरा उरलेला नाही. संतांच्या दारात मी आनंदाने लोळत आहे, त्यामुळे वाईट विकार दूर पळून जातात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, समर्थ देवाने मला स्वतःकडे नेले आहे आणि आता पांडुरंगाच्या महाद्वारात मी लीन होऊन राहिलो आहे.
॥ अभंग ३७२८ ॥ अभंग रचना
करणें न करणें वारलें जेथें । जातों तेणें पंथें संतसंगें ॥१॥
संतीं हें पहिलें लाविलें निशाण । ते खुणा पाहोन गर्जें नाम ॥२॥
तुका म्हणे तुम्हीं चला या चि वाटे । भरवशानें भेटे पांडुरंग ॥३॥
जिथे काही करणे किंवा न करणे हे सर्व द्वंद्व संपून जाते, अशा संतांच्या संगतीच्या मार्गाने मी चाललो आहे. संतांनी या भक्तीच्या मार्गावर जे ध्वज लावून ठेवले आहेत, त्या खुणा पाहून मी देवाचे नाव गर्जत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, तुम्ही सर्वांनी याच निसंशय वाटेने चला, तुम्हाला खात्रीने पांडुरंगाची भेट होईल.
॥ अभंग ३७२९ ॥ अभंग रचना
कइंचें कारण । तृष्णा वाढविते सीण ॥१॥
काय करूनि ऐसा संग । सोसें चि तूं पांडुरंग ॥ध्रु.॥
रूपीं नाहीं गोडी । हांवे हांवे उर फोडी ॥२॥
तुका न पडे भरी । ऐशा वरदळाचे थोरी ॥३॥
विषयांची तृष्णा ही केवळ क्षीणता आणि त्रास वाढवणारी असते, त्याला कोणतेही योग्य कारण नसते. अशा खोट्या गोष्टींची संगती कशाला करायची? त्यापेक्षा पांडुरंगाचाच हव्यास धरावा. बाह्य विषयरूपांमध्ये खरी गोडी नसते, तरीही माणूस हव्यासापोटी स्वतःला त्रास देऊन घेतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी अशा वरवरच्या आणि खोट्या वैभवाच्या आहारी कधीही पडणार नाही.
॥ अभंग ३७३० ॥ अभंग रचना
धन्य तो ग्राम जेथें हरिदास । धन्य तो चि वास भाग्य तया ॥१॥
ब्रम्हज्ञान तेथें असे घरोघरीं । धन्य त्या नरनारी चतुर्भुज ॥ध्रु.॥
नाहीं पापा रिघ काळाचें जीवन । हरिनामकीर्त्तन घरोघरीं ॥२॥
तुका म्हणे तिहीं तारिलें सकळां । आपल्या कोटिकुळासहित जीव ॥३॥
जेथे हरिचे दास राहतात तो गाव धन्य आहे आणि तेथील निवास अतिशय भाग्यवान आहे. अशा ठिकाणी घरोघरी ब्रह्मज्ञानाचा अनुभव असतो आणि तेथील स्त्री-पुरुष देवरूप होऊन धन्य होतात. तिथे पापाला प्रवेश नसतो आणि काळाचे भय उरत नाही, कारण घरोघरी हरिनामाचे कीर्तन चालते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा भक्तांनी आपल्या कोट्यवधी कुळांसह सर्व जीवांचा उद्धार केला आहे.
॥ अभंग ३७३१ ॥ अभंग रचना
मारूं नये सर्प संतांचिये दृष्टी । होतील ते कष्टी व्यापकपणें ॥१॥
एक सूत्र जीवशिवीं आइक्यता । रोम उपडितां अंग कांपे ॥ध्रु.॥
नाहीं साहों येत दुखाची ते जाती । परपीडा भूतीं साम्य जालें ॥२॥
तुका म्हणे दिला नीतीचा संकेत । पुजा नांवें चित्त सुखी तेणें ॥३॥
संतांच्या समोर सापालाही मारू नये, कारण संतांची दृष्टी सर्वव्यापी असल्याने कोणालाही दुःख झालेले पाहून त्यांना कष्ट होतात. जीव आणि शिव हे एकाच सूत्रात गुंफलेले आहेत, त्यामुळे एका अंगाचा केस उपटला तरी संपूर्ण शरीर कापते. संतांना कोणाचेही दुःख सहन होत नाही, कारण ते सर्व प्राणिमात्रांमध्ये एकाच ईश्वराला पाहतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी हा नीतीचा नियम सांगितला आहे, सर्वांवर दया करणे हीच खरी ईश्वराची पूजा आहे.
॥ अभंग ३७३२ ॥ अभंग रचना
भय होतें आम्हीपणें । पाठी येणें घातलें ॥१॥
अवघा आपुला चि देश । काळा लेश उरे चि ना ॥ध्रु.॥
समर्थाचें नाम घेतां । मग चिंता काशाची ॥२॥
तुका म्हणें नारायणें । जालें जिणें सुखाचें ॥३॥
जोपर्यंत मनात 'मीपणा' किंवा अहंकार होता, तोपर्यंत मनात भीती होती आणि त्यानेच माझा घात केला होता. आता संपूर्ण जगच माझे झाले आहे आणि काळाचे भय जराही उरलेले नाही. समर्थ अशा पांडुरंगाचे नाव घेत असताना मग कसली चिंता उरणार? तुकाराम महाराज म्हणतात की, नारायणाच्या कृपेने माझे संपूर्ण जगणे सुखाचे झाले आहे.
॥ अभंग ३७३३ ॥ अभंग रचना
विषम वाटे दुरवरी । चालूनि परती घरी । मागील ते उरी । नाहीं उरली भयाची ॥१॥
मुख्य न व्हावा तो नाड । सेवटाचे हातीं गोड । सरलिया चाड । मग कैचे उद्वेग ॥ध्रु.॥
होता पहिला अभ्यास । समयीं घालावया कास । तेव्हां लटिके दोष । योगें अनुतापाच्या ॥२॥
तुका म्हणे आहे । बुद्धी केलियानें साहे । जवळी च पाहें । देव वाट स्मरणाची ॥३॥
संसाराचा बिकट रस्ता सोडून मी आता माघारी आलो आहे, त्यामुळे आता मागे राहिलेल्या कोणत्याही भयाची उणीव उरलेली नाही. सुरुवातीला फसवणूक होऊ नये, शेवट गोड आणि यशस्वी झाला पाहिजे, एकदा इच्छा संपल्या की मग कसलाही उद्वेग राहत नाही. पूर्वी केलेला नामस्मरणाचा सराव ऐन मोक्याच्या वेळी उपयोगी पडतो आणि पश्चात्तापाच्या योगाने सर्व खोटे दोष जळून जातात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, बुद्धी स्थिर केली तर देव साहाय्य करतो; त्याच्या नामस्मरणाची वाट अगदी जवळच आहे, ती पाहा.
॥ अभंग ३७३४ ॥ अभंग रचना
आतां कोठें धांवे मन । तुझे चरण देखिलिया ॥१॥
भाग गेला सीण गेला । अवघा जाला आनंदु ॥ध्रु.॥
प्रेमरसें बैसली मिठी । आवडी लाठी मुखासी ॥२॥
तुका म्हणे आम्हां जोगें । विठ्ठल घोगें खरें माप ॥३॥
हे देवा, तुझे सुंदर चरण पाहिल्यानंतर आता माझे मन इतरत्र कुठे धावेल? माझा सर्व थकवा आणि त्रास नाहीसा झाला असून सगळीकडे आनंदच आनंद भरून राहिला आहे. तुझ्या प्रेमाच्या रसात माझी मिठी बसली आहे आणि मुखात तुझ्या नामाची गोडी साचली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आमच्यासाठी विठ्ठल हेच परिपूर्ण आणि खरे माप लाभले आहे.
॥ अभंग ३७३५ ॥ अभंग रचना
विश्वीं विश्वंभर । बोले वेदांतींचा सार ॥१॥
जगीं जगदीश । शास्त्रें वदती सावकास ॥ध्रु.॥
व्यापिलें हें नारायणें । ऐसीं गर्जती पुराणें ॥२॥
जनीं जनार्दन । संत बोलती वचनें ॥३॥
सूर्याचिया परी । तुका लोकीं क्रीडा करी ॥४॥
संपूर्ण विश्वात तो विश्वंभर भरून राहिला आहे, हाच वेदांताचा मुख्य सार आहे. या जगात तोच जगदीश्वर आहे, असे सर्व शास्त्रे शांतपणे सांगतात. हे सर्व जग नारायणाने व्यापलेले आहे, अशी पुराणे गर्जना करतात. सामान्य लोकांमध्ये तोच जनार्दन वसलेला आहे, असे संतांचे वचन आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी सूर्याप्रमाणे या जगात सर्वत्र आनंदाने क्रीडा करत आहे.
॥ अभंग ३७३६ ॥ अभंग रचना
निरोधती परि न मोडे विकार । बहु हीं दुस्तर विषयद्वारें ॥१॥
राहातेति तुम्ही भरोनि अंतरीं । होतों तदाकारी निर्विषचि ॥ध्रु.॥
कृपेचिया साक्षी असती जवळी । वचनें मोकळीं सरत नाहीं ॥२॥
तुका म्हणे ताळा मेळवणीपाशीं । विनंती पायापाशीं हे चि करीं ॥३॥
इंद्रियांना रोखून धरले तरी विकार पूर्णपणे नष्ट होत नाहीत, कारण विषयांची दारे अत्यंत कठीण आहेत. परंतु हे देवा, जर तुम्ही माझ्या अंतःकरणात पूर्णपणे भरून राहिलात, तर मी सहज विषयातीत होऊन तुमच्या रूपात विलीन होईन. तुमच्या कृपेची साक्ष माझ्या जवळच आहे, परंतु केवळ मोकळ्या शब्दांनी कार्य सिद्ध होत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हिशोबाचा ताळमेळ जुळावा, तशीच माझी तुमच्या चरणांशी हीच एकमेव विनंती आहे.
॥ अभंग ३७३७ ॥ अभंग रचना
अद्वय चि द्वय जालें चि कारण । धरिलें नारायणें भक्तिसुख ॥१॥
अपरोक्ष आकार जाला चतुर्भुज । एकतत्व बीज भिन्न नाहीं ॥ध्रु.॥
शून्य निरशुन्यी राहिलें निर्मळ । तें दिसे केवळ इटेवरी ॥२॥
सुखें घ्यावें नाम वदना ही चाड । सरिता वापी आड एक पाणी ॥३॥
तुका म्हणे मी च आहें तेणें सुखें । भेद नाहीं मुखें नाम गातों ॥४॥
एकमेवाद्वितीय असलेला देव भक्तीच्या सुखाचा आस्वाद घेण्यासाठी स्वतःच द्विधा किंवा सगुण रूपात प्रकट झाला. तेच एकमेव मूळ तत्त्व प्रत्यक्ष चतुर्भुज आकार घेऊन उभे ठाकले आहे, त्यात कोणताही भेद नाही. जे शून्य आणि निराकार तत्त्व होते, तेच निर्मळ रूप घेऊन विटेवर उभे राहिलेले दिसत आहे. नदी, विहीर किंवा तलावात जसे पाणी एकच असते, तसेच देवाची रूपे एकच आहेत; म्हणून आनंदाने त्याचे नाव घ्यावे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी देवाहून वेगळा नाही या सुखात राहून, कोणताही भेद न ठेवता मुखाने त्याचे नाम गात आहे.
॥ अभंग ३७३८ ॥ अभंग रचना
उदार चक्रवर्ती । वैकुंठीचा भूपति । पुंडलिकाचिया प्रीती । विटेवरी राहिला ॥१॥
सर्वसिद्धीचा दातार । सवें आणिला परिवार । भक्त अभयंकर । घ्याघ्या ऐसें म्हणतसे ॥ध्रु.॥
जेणें हें विश्व निमिऩलें । महर्षीदेवा संस्थापिलें । एकवीस स्वर्गांतें धरिलें । सत्तामात्रें आपुलिया ॥२॥
तुका म्हणे कृपावंत । इच्छिले पुरवी अर्थ । रिद्धिसिद्धिमुक्ती देतसे । शेखीं संग आपुला ॥३॥
वैकुंठाचा राजा असलेला उदार चक्रवर्ती देव पुंडलिकाच्या प्रेमापोटी पंढरपुरात विटेवर उभा राहिला. सर्व सिद्धींचा दाता असलेला तो प्रभु स्वतःचा परिवार सोबत घेऊन आला आहे आणि भक्तांना अभय देत 'कृपेचे दान घ्या' असे सांगत आहे. ज्याने हे सर्व विश्व निर्माण केले, महर्षी आणि देवांची स्थापना केली आणि आपल्या सत्तेने स्वर्गाला धारण केले. तुकाराम महाराज म्हणतात की तो कृपावंत देव भक्तांच्या सर्व मनोकामना पूर्ण करतो, रिद्धी-सिद्धी आणि मुक्ती देतो आणि शेवटी स्वतःचा नित्य सहवास प्रदान करतो.
॥ अभंग ३७३९ ॥ अभंग रचना
सकलगुणें संपन्न । एक देवाचें लक्षण ॥१॥
वरकड कोठें कांहीं । एक आहे एक नाहीं ॥ध्रु.॥
षड्गुण ऐश्वर्य संपन्न । एक भगवंतीं जाण ॥२॥
तुका म्हणे जेंजें बोला । तेंतें साजे या विठ्ठला ॥३॥
सर्व गुणांनी परिपूर्ण असणे हे केवळ एका देवाचेच लक्षण आहे. बाकी इतर ठिकाणी काही गुण असतात तर काहींचा अभाव असतो. सहा प्रकारच्या ऐश्वर्यांनी संपन्न असणे हे केवळ भगवंताच्याच ठिकाणी शक्य आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, देवाबद्दल तुम्ही जितके चांगले बोलाल, तितके ते सर्व या विठ्ठलाला अगदी साजेसे ठरते.
॥ अभंग ३७४० ॥ अभंग रचना
वैकुंठींचें सुख पंढरिये आलें । अवघें पुंडलिकें सांटविलें ॥१॥
घ्या रे घ्या रे माझे बाप । जिव्हा घेउनि खरें माप। करा एक खेप । मग करणें न लगे ॥ध्रु.॥
विषय गुंडोनी ठेवीं पसारा । मग धांव घ्या पंढरपुरा ॥२॥
जंव आहे आयुष्याचा लेश । तंव करीं पंढरीचा वास ॥३॥
अळस न करीं लाभाचा । तुका विनवी कुणबियाचा ॥४॥
वैकुंठात असणारे परम सुख पंढरपुरात आले आहे आणि भक्त पुंडलिकाने ते सर्व तिथे साठवून ठेवले आहे. हे माझ्या बांधवांनो, जिभेने विठ्ठल नामाचे खरे माप घेऊन हे सुख लुटून घ्या; पंढरीची एक वारी करा, मग पुन्हा जन्माला यावे लागणार नाही. संसाराचा आणि विषयांचा पसारा गुंडाळून ठेवा आणि पंढरपुराकडे धाव घ्या. जोपर्यंत आयुष्याचा जरासा भाग उरला आहे, तोपर्यंत पंढरीचा वास करा. तुकाराम महाराज शेतकरी भाविकाच्या नात्याने विनंती करतात की, या परम लाभासाठी अजिबात आळस करू नका.
॥ अभंग ३७४१ ॥ अभंग रचना
देवाचें चरित्र नाठवे सर्वथा । विनोदार्थ कथा गोड वाटे ॥१॥
हातावरि हात हासोनि आफळी । वाजवितां टाळी लाज वाटे ॥२॥
तुका म्हणे थुंका त्याच्या तोंडावरि । जातो यमपुरी भोगावया ॥३॥
ज्याला देवाची चरित्रे आणि नामस्मरण कधीही आठवत नाही, परंतु फालतू विनोदी कथा गोड वाटतात. जो हास्यास्पद गोष्टींवर हातावर हात मारून मोठ्याने हसतो, पण भजनामध्ये टाळी वाजवायला त्याला लाज वाटते. तुकाराम महाराज म्हणतात की अशा माणसाच्या तोंडावर थुंकले पाहिजे, कारण तो स्वतःहून यमपुरीत दुःख भोगायला चालला आहे.
॥ अभंग ३७४२ ॥ अभंग रचना
अद्वैतीं तों माझें नाहीं समाधान । गोड हे चरण सेवा तुझी ॥१॥
करूनी उचित देई हें चि दान । आवडे कीर्तन नाम तुझें ॥ध्रु.॥
देवभक्तपण सुखाचा सोहळा । ठेवुनी निराळा दावी मज ॥२॥
तुका म्हणे आहे तुझें हें सकळ । कोणी एके काळें देई मज ॥३॥
केवळ अद्वैत ज्ञानात माझे समाधान होत नाही, मला तुझ्या चरणांची सेवा करणेच सर्वात गोड वाटते. म्हणून योग्य विचार करून मला हेच दान दे की, मला तुझे नामसंकीर्तन अखंड आवडावे. देव आणि भक्त यांच्यातील नात्याचा हा सुखाचा सोहळा मला वेगळा ठेवून अनुभवायला दाखव. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे सर्व तुझेच आहे, मला कोणत्यातरी एका क्षणी हे भक्तीचे सुख नक्की दे.
॥ अभंग ३७४३ ॥ अभंग रचना
हें चि माझें तप हें चि माझें दान । हें चि अनुष्ठान नाम तुझें ॥१॥
हें चि माझें तीर्थ हें चि माझें व्रत । सत्य हें सुकृत नाम तुझें ॥ध्रु.॥
हा चि माझा धर्म हें चि माझें कर्म । हा चि नित्यनेम नाम तुझें ॥२॥
हा चि माझा योग हा चि माझा यज्ञ । हें चि जपध्यान नाम तुझें ॥३॥
हें चि माझें ज्ञान श्रवण मनन । हें चि निजध्यासन नाम तुझे ॥४॥
हा चि कुळाचार हा चि कुळधर्म । हा चि नित्यनेम नाम तुझें ॥५॥
हा माझा आचार हा माझा विचार । हा माझा निर्धार नाम तुझें ॥६॥
तुका म्हणे दुजें सांगायासि नाहीं । नामेंविण कांहीं धनवित्त ॥७॥
तुझे नामस्मरण हेच माझे तप, दान आणि अनुष्ठान आहे. तुझे नाव हेच माझे तीर्थ, व्रत आणि खरे पुण्य आहे. तुझे नाव हाच माझा धर्म, कर्म आणि नित्यनेम आहे. तुझे नाव हाच माझा योग, यज्ञ आणि जपध्यान आहे. तुझे नाव हेच माझे ज्ञान, श्रवण, मनन आणि निजध्यास आहे. तुझे नाव हाच माझा कुलाचार आणि कुळधर्म आहे. तुझे नाव हाच माझा आचार, विचार आणि पक्का निर्धार आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, या हरिनामाशिवाय माझ्याकडे दुसरे कोणतेही धन किंवा संपत्ती नाही.
॥ अभंग ३७४४ ॥ अभंग रचना
कोण साक्षीविण । केलें उद्धारा भजन ॥१॥
ऐसें सांगा जी दातारा । माझी भक्ति परंपरा ॥ध्रु.॥
कोणें नाहीं केली आळी । ब्रम्हज्ञानाहुनि वेगळी ॥२॥
कोणाचें तों कोड । नाहीं पुरविला लाड ॥३॥
कोणाच्या उद्धारा । केला विलंब माघारा ॥४॥
तुका म्हणे भिन्न । कांहो बोले साक्षीविण ॥५॥
हे दातारा, प्रत्यक्ष साक्षीशिवाय कोणी केवळ मुखाने भजन करून उद्धार करून घेतला आहे का, ते सांगा. संतांची आणि भक्तांची परंपरा तशी नाही. कोणी ब्रह्मज्ञानापेक्षा वेगळा असा भक्तीचा अट्टहास केला नाही? तुम्ही कोणत्या भक्ताचे कोडकौतुक आणि लाड पुरवले नाहीत? कोणाचा उद्धार करताना तुम्ही उशीर केला किंवा माघार घेतली? तुकाराम महाराज म्हणतात की, मग प्रत्यक्ष पुराव्याशिवाय तुम्ही माझ्याशी परक्यासारखे का बोलत आहात?
॥ अभंग ३७४५ ॥ अभंग रचना
सुखरूप चाली । हळूहळू उसंतिली ॥१॥
बाळगोपाळाची वाट । सेवे सेवकता नीट ॥ध्रु.॥
जरी झाला श्रम । तरी पडों नये भ्रम ॥२॥
तुका म्हणे दासां । देव सरिसासरिसा ॥३॥
सुखाच्या आणि भक्तीच्या मार्गाने हळूहळू पुढे जावे. बाळगोपाळांच्या साध्या-सोप्या वाटेने ईश्वराची सेवा निष्कामभावाने करावी. या वाटेवर चालताना काही श्रम झाले तरी मनात कोणताही भ्रम किंवा शंका येऊ देऊ नये. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जो देवाचा सच्चा दास असतो, त्याच्यासोबत देव नेहमी सावलीसारखा सोबत असतो.
॥ अभंग ३७४६ ॥ अभंग रचना
चुकली ते वाट । पुढें सांपडवी नीट ॥१॥
म्हणउनी गर्भवास । नेणती ते हरिचे दास ॥ध्रु.॥
संचिताचा संग । काय जाणों पावें भंग ॥२॥
तुका म्हणे दृष्टी । उघडितों नव्हे कष्टी ॥३॥
माणूस वाट चुकला तरी पुढे जाऊन त्याला योग्य वाट सापडते. म्हणूनच जे हरीचे दास असतात, त्यांना पुन्हा गर्भवासाचे किंवा जन्माचे भय उरत नाही. जुन्या संचिताचा पाश कधी नष्ट होईल हे सांगता येत नाही, परंतु भक्तीमुळे ते निघून जाते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, देवाने कृपादृष्टी उघडली की भक्त पुन्हा कधीही कष्टी होत नाही.
॥ अभंग ३७४७ ॥ अभंग रचना
कइं तो दिवस देखेन डोळां । कल्याण मंगळामंगळाचें ॥१॥
आयुष्याच्या शेवटीं पायांसवे भेटी । कळिवरें तुटी जाल्या त्वरे ॥ध्रु.॥
सरो हें संचित पदरींचा गोवा । उताविळे देवा मन जालें ॥२॥
पाउलापाउलीं करितां विचार । अनंतविकार चित्ता अंगीं ॥३॥
म्हणउनि भयाभीत होतो जीव । भाकितसें कींव अटाहासें ॥४॥
तुका म्हणे होइल आइकिलें कानीं । तरि चक्रपाणी धांव घाला ॥५॥
दुःखाच्या उत्तरीं आळविले पाय । पाहणें तों काय अजून अंत ॥६॥
ज्या दिवशी अत्यंत कल्याणकारी आणि परम मंगल अशा देवाचे दर्शन होईल, तो दिवस मी डोळ्यांनी कधी पाहीन? आयुष्याच्या शेवटी मला तुझ्या चरणांची भेट व्हावी आणि या देहाचा मोह तात्काळ सुटावा. माझ्या पदरी असलेला संचिताचा फेरा संपू दे, माझे मन तुझ्या भेटीसाठी अत्यंत उतावीळ झाले आहे. पावलोपावली विचार करताना चित्तात अनेक विकार असल्याचे जाणवते, म्हणूनच माझा जीव भयभीत झाला असून मी आक्रोश करून करुणा भाकत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे चक्रपाणी देवा, जर तुम्ही माझी हाक कानांनी ऐकली असेल तर आता लगेच धाव घ्या; दुःखाच्या या प्रसंगी मी तुमचे पाय धरले आहेत, अजून माझा अंत का पाहता?
॥ अभंग ३७४८ ॥ अभंग रचना
कळों येतें वर्म । तरी न पवतों श्रम ॥१॥
तुम्हां शिरीं होता भार । आम्हां कैचा संचार ॥ध्रु.॥
होतें अभयदान । तरी स्थिर होतें मन ॥२॥
तुका म्हणे पाहें । ऐसी वाट उभा आहे ॥३॥
मला जर भक्तीचे खरे मर्म आधीच कळले असते, तर मला संसाराचे कष्ट सोसावे लागले नसते. आमच्या रक्षणाचा भार जेव्हा तुमच्या डोक्यावर आहे, तर मग आम्हाला संसाराचा संताप कसा शिवणार? जर मला तुमचे अभयदान मिळाले असते, तर माझे मन कधीच स्थिर झाले असते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी तुमची वाट पाहत आशेने उभा आहे, आता माझी दखल घ्या.
॥ अभंग ३७४९ ॥ अभंग रचना
वारंवार हा चि न पडावा विसर । वसावें अंतर आपके गुणीं ॥१॥
इच्छेचा ये दाता तूं एक समर्था । अगा कृपावंता मायबापा ॥ध्रु.॥
लाभाचिये वोढी उताविळे मन । त्यापरि चिंतन चरणाचें ॥२॥
तुका म्हणे जीवी जीवन ओलावा । पांडुरंगे दावा शीघ्र आतां ॥३॥
हे देवा, मला तुमच्या नामाचा आणि रूपाचा वारंवार विसर पडू नये आणि माझे अंतःकरण तुमच्या गुणांनीच भरून राहावे. भक्तांच्या इच्छा पूर्ण करणारा तू एकच समर्थ आणि कृपावंत मायबाप आहेस. जसे माणसाचे मन लाभाच्या आशेने उतावीळ होते, तसेच माझे मन तुझ्या चरणांच्या चिंतनासाठी उतावीळ झाले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझ्या जीवाला खरा ओलावा आणि आधार देणारा पांडुरंग मला आता लवकर दाखवा.
॥ अभंग ३७५० ॥ अभंग रचना
आइका माझीं कवतुकउत्तरें । देउनी सादरें चित्त देवा ॥१॥
वोरसें आवडी आलों पायापासीं । होय तें मनेसीं सुख कीजे ॥ध्रु.॥
तुमचें न भंगे सर्वोत्तमपण । करितां समाधान लेंकराचें ॥२॥
तुका म्हणे जरी बोलतों बोबडें । तरी वाडे कोडें कवतुक ॥३॥
हे देवा, शांत चित्ताने माझे हे लाडके बोल ऐका. मी मोठ्या आवडीने आणि प्रेमाने तुमच्या चरणांशी आलो आहे, माझ्या मनाला सुख मिळेल असे करा. आपल्या लहान लेकराचे समाधान केल्याने तुमचे सर्व श्रेष्ठपण कमी होणार नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जरी मी बोबडे बोल बोलत असलो, तरी प्रेमाने माझे हे कौतुक आणि लाड सांभाळून घ्या.
॥ अभंग ३७५१ ॥ अभंग रचना
जन्मा आलियाचा लाभ । पद्मनाभदरुषणें ॥१॥
पाठीलागा येतो काळ । तूं कृपाळु माउली ॥ध्रु.॥
कोण्या उपायें हें घडे । भव आंगडें सुटकेचें ॥२॥
बहु उसंतीत आलों । तया भ्यालों स्थळासी ॥३॥
तुका म्हणे तूं जननी । ये निर्वाणी विठ्ठले ॥४॥
या जगात जन्माला आल्याचे खरे सार्थक भगवान विठ्ठलाचे दर्शन घेण्यातच आहे. माझ्या पाठीमागे काळ लागलेला आहे आणि तूच माझी कृपाळू माऊली आहेस. या संसाराच्या पाशातून सुटका होण्यासाठी कोणता उपाय करावा, हे मला सुचत नाही. मी अनेक मार्ग शोधत आलो परंतु संसाराच्या भीतीला कंटाळलो आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे विठ्ठले, तू माझी आई आहेस, या कठीण प्रसंगी माझ्यासाठी धावून ये.
॥ अभंग ३७५२ ॥ अभंग रचना
नाहीं गुणदोष लिंपों देत अंगीं । झाडितां प्रसंगीं वरावरी ॥१॥
निकटवासिया आळवितों धांवा । तेथूनियां देवा सोडवूनी ॥ध्रु.॥
उमटे अंतरीं तें करूं प्रगट । कळोनी बोभाट धांव घालीं ॥२॥
तुका म्हणे तरि वांचलों या काळें । समर्थाचे बळें सुखी असों ॥३॥
देव भक्ताच्या अंगाला कोणतेही गुणदोष चिकटू देत नाही, प्रसंगी ते वरच्या वर झाडून टाकतो. जे भगवंताच्या जवळ राहतात, त्यांच्या हाकेला धावून येऊन तो त्यांना संकटातून सोडवतो. भक्ताच्या अंतःकरणात जे जे भाव उमटतात, ते ते प्रगट होतात आणि हाक ऐकून देव धावत येतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा समर्थ देवाच्या बळावरच आम्ही या काळात वाचलो आहोत आणि सुखी आहोत.
॥ अभंग ३७५३ ॥ अभंग रचना
आतां येणें पडिपाडें । रस सेवूं हा निवाडें । मुंगी नेली गोडें । ठेविलिये अडचणी ॥१॥
तैसें होय माझ्या जीवा । चरण न सोडीं केशवा । विषयबुद्धि हेवा । वोस पडो सकळ ॥ध्रु.॥
भुकेलिया श्वाना । गांठ पडे सवें अन्ना । भुकों पाहे प्राणा । परि तोंडिंची न सोडी ॥२॥
काय जिंकियेलें मन । जीवित्व कामातुरा तृण । मागे विभिचारिण । भक्ती तुका ये जाती ॥३॥
अडचणीत ठेवलेल्या गुळाच्या गोडीला भुलून मुंगी जशी तिथेच जडून राहते, तसाच मी आता भक्तीचा रस निवांतपणे सेवेन. माझ्या जिवाचेही तसेच झाले आहे, हे केशवा, मी तुमचे चरण सोडणार नाही आणि सर्व विषयबुद्धी नष्ट होऊ दे. भुकेलेल्या कुत्र्याला अन्न मिळाले की तो प्राण जाण्याची वेळ आली तरी तोंडातील अन्न सोडत नाही. कामातुर माणसाला जसे प्राणाचे मोल तृणासारखे वाटते, तशीच माझी अनन्य भक्ती आहे, तुकाराम महाराज म्हणतात की माझी भक्ती अशा पराकोटीची आहे.
॥ अभंग ३७५४ ॥ अभंग रचना
न पवीजे तया ठाया । आलों कायाक्लेशेसीं ॥१॥
आतां माझें आणीं मना । नारायणा ओजेचें ॥ध्रु.॥
बहु रिणें पिडिलों फार । परिहार करावा ॥२॥
तुका म्हणे निर्बळशक्ति । काकुलती म्हुण येतों ॥३॥
ज्या ठिकाणी सहजासहजी पोहोचता येत नाही, तिथे मी शरीराला कष्ट देऊन आलो आहे. हे नारायणा, आता मला तुमचे रूप मनापासून प्राप्त करून द्या. मी संसाराच्या आणि कर्माच्या अनेक ऋणांनी पीडित झालो आहे, त्याचा परिहार करा. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझे सामर्थ्य खूप कमी पडत आहे, म्हणूनच मी अत्यंत काकुळतीने तुमच्या चरणांशी आलो आहे.
॥ अभंग ३७५५ ॥ अभंग रचना
बहु फिरलों ठायाठाव । कोठें भाव पुरे चि ना ॥१॥
समाधान तों पावलों । उरलों बोलों यावरि ॥ध्रु.॥
घे गा देवा आशीर्वाद । आमुच्या नांद भाग्यानें ॥२॥
तुका म्हणे जेवूं आधीं । खवखव मधीं सारावी ॥३॥
मी अनेक ठिकाणी फिरलो परंतु कुठेही माझ्या मनाचे समाधान झाले नाही. पण आता देवाच्या चरणांशी आल्यावर मला पूर्ण समाधान लाभले आहे आणि बोलण्यासारखे काही उरलेले नाही. हे देवा, आता आमचा आशीर्वाद घे आणि आमच्या भाग्याने आनंदात राहा. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आधी भक्तीच्या अन्नाचा आस्वाद घेऊ या आणि मधील सर्व अस्वस्थता दूर सारू या.
॥ अभंग ३७५६ ॥ अभंग रचना
कोण येथें रिता गेला । जो जो आला या ठाया ॥१॥
तातडी ते काय आतां । ज्याची चिंता तयासी ॥ध्रु.॥
नांवासाटीं नेघें भार । न लगे फार वित्पित्त ॥२॥
तुका म्हणे न लगे जावें । कोठें देवें सुचनें ॥३॥
या देवाच्या दारात जो जो आला, त्यापैकी कोण कधी रिकामा परत गेला आहे? त्यामुळे आता घाई कशाला करायची, ज्याची काळजी देवालाच आहे. मी केवळ नावासाठी ओझे घेणार नाही आणि मला फार पांडित्याची गरज नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, देवाने मला सूचना दिल्यावर मला इतरत्र कुठेही जाण्याची गरज उरणार नाही.
॥ अभंग ३७५७ ॥ अभंग रचना
इंद्रियाचें पुरे कोड । तें चि गोड पुढती ही ॥१॥
जावें म्हणती पंढरपुरा । हा चि बरा संसार ॥ध्रु.॥
बैसलें तें मनामुळीं । सुख डोळीं देखिलें ॥२॥
तुका म्हणे देती कान । वाणावाण निवडूनी ॥३॥
इंद्रियांचे चोचले पुरवणे आणि त्यातच गोडी मानणे हाच खरा भ्रम आहे. परंतु ज्ञानी लोक म्हणतात की पंढरपुराला जावे, तोच खरा उत्तम संसार आहे. ही गोष्ट माझ्या मनात पक्की बसली आहे आणि मी ते सुख उघड्या डोळ्यांनी पाहिले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, संत सांगत असलेल्या गोष्टी कान देऊन ऐकाव्या आणि योग्य काय ते निवडून घ्यावे.
॥ अभंग ३७५८ ॥ अभंग रचना
आतां देवा मोकळिलें । तुम्ही भलें दिसेना ॥१॥
आतां नाहीं जीवभाव । उरला ठाव वेगळा ॥ध्रु.॥
सांभाळुन घ्यावें देवा । आपणासवा यावरि ॥२॥
तुका म्हणे नग्न भाज । तरि ते लाज स्वामीसी ॥३॥
हे देवा, तुम्ही जर मला असे सोडले तर ते तुम्हाला शोभत नाही. आता माझ्याकडे कोणताही वेगळा जीवभाव उरलेला नाही. हे देवा, आता मला तुमच्या सोबतच सांभाळून घ्या. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जर सेवक नागडा किंवा असहाय्य राहिला, तर ती लाज त्याच्या स्वामीचीच असते.
॥ अभंग ३७५९ ॥ अभंग रचना
आशाबद्ध आम्ही भाकितसों कींव । तत्पर हा जीव कार्यापाशीं ॥१॥
प्रतिउत्तराची पाहातसें वाट । करूनि बोभाट महाद्वारीं ॥ध्रु.॥
आपुल्या उचितें करूनियां ठेवीं । संबंध गोसावी तोडोनियां ॥२॥
तुका म्हणे एक जालिया निवाड । कोण बडबड करी मग ॥३॥
आम्ही तुमच्या कृपेच्या आशेने तुमची करुणा भाकत आहोत आणि आमचा जीव या भक्तीच्या कार्यात तत्पर आहे. देवाच्या महाद्वारात आक्रंदन करून आम्ही तुमच्या उत्तराची वाट पाहत आहोत. तुम्ही तुमच्या योग्यतेनुसार आमचा स्वीकार करा किंवा हा संबंध तोडून टाका. तुकाराम महाराज म्हणतात की, एकदा काय तो निवाडा झाला की मग कोण व्यर्थ बडबड करेल?
॥ अभंग ३७६० ॥ अभंग रचना
खद्योतें फुलविलें रविपुढें ढुंग । साक्षी तंव जग उभयतां ॥१॥
आपल्या आपण नाहीं शोभों येत । चार करी स्फीत दाखवूनि ॥ध्रु.॥
खाणार ताकाचें आसातें माजीरें । आपणें चि अधीर कळों येतें ॥२॥
तुका म्हणे जळो मैंदाची मवाळी । दावूनियां नळी कापी सुखें ॥३॥
सूर्यासमोर काजव्याने आपला प्रकाश दाखवण्यासारखा ढोंगी माणसाचा प्रकार असतो, हे सर्व जग पाहत असते. स्वतःचे थोरपण स्वतः सांगण्याने माणूस शोभून दिसत नाही. ताक पिणारा माणूस मद्याची हाव धरतो, तेव्हा त्याची अधीरता आणि कमकुवतपणा उघडा पडतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा कपटी माणसाचे दाखवणे जळून जावो, जो वरून मऊपणा दाखवतो आणि पाठीमागून मान कापतो.
॥ अभंग ३७६१ ॥ अभंग रचना
नाहीं सरों येत कोरडएा उत्तरीं । जिव्हाळ्याची बरी ओल ठायीं ॥१॥
आपुलिया हिता मानिसी कारण । सत्या नारायण साहे असो ॥ध्रु.॥
निर्वाणीं निवाड होतो आगीमुखें । तप्त लोह सुखें धरितां हातीं ॥२॥
तुका म्हणे नेम न टळतां बरें । खर्‍यासी चि खरें ऐसें नांव ॥३॥
केवळ कोरड्या शब्दांनी काम भागत नाही, मनात खरा जिव्हाळा आणि प्रेम असावे लागते. स्वतःचे हित साधायचे असेल तर सत्याची साथ धरावी, मग नारायण साहाय्य करतो. शेवटी अग्नीच्या परीक्षेतच सत्याचा निवाडा होतो आणि तप्त लोखंड हातात धरल्यावरच खरे-खोटे कळते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आपल्या नियमापासून न ढळणे हेच योग्य आहे, कारण खऱ्यालाच शेवटी खरेपण लाभते.
॥ अभंग ३७६२ ॥ अभंग रचना
आलों उल्लंघुनि दुःखाचे पर्वत । पायांपाशीं हित तुमच्या तरी ॥१॥
न देखेल लासा दुःखी होतें मन । कठिणें कठिण वाटतसे ॥ध्रु.॥
नव्हे सांडी परि वाटतें निरास । न ये माझा दिस संकल्पाचा ॥२॥
तुका म्हणे तुम्हीं सदैव जी देवा । मेरे हा चि जीवा एक ठाव ॥३॥
मी दुःखाचे मोठे पर्वत ओलांडून तुमच्या चरणांशी आलो आहे, कारण माझे सर्व हित तुमच्या चरणांतच आहे. तुम्हाला पाहिले नाही की माझे मन दुःखी होते आणि सर्व गोष्टी कठीण वाटू लागतात. मला तुम्हाला सोडायचे नाही, परंतु आशा पूर्ण न झाल्यामुळे निराशा वाटते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे देवा, तुम्ही तर सदैव सुखरूप आहात आणि माझ्या जिवाला हा एकच आधार आहे.
॥ अभंग ३७६३ ॥ अभंग रचना
किती सोसिती करंटीं । नेणों संसाराची आटी । सर्वकाळ पोटीं । चिंतेची हळहळ ॥१॥
रिकामिया तोंडें राम । काय उच्चारितां श्रम । उफराटा भ्रम । गोवी विषय माजिरा ॥ध्रु.॥
कळतां न कळे । उघडे झाकियेले डोळे । भरलें त्याचे चाळे । अंगीं वारें मायेचें ॥२॥
तुका म्हणे जन । ऐसें नांवबुद्धिहीन । बहुरंगें भिन्न । एकीं एक निमलें ॥३॥
कमनशिबी लोक संसाराचे किती कष्ट सोसतात, त्यांच्या पोटी सर्वकाळ चिंतेची हळहळ असते. मोकळ्या तोंडाने रामनाम उच्चारायला कसले श्रम लागतात? परंतु उलटा भ्रम त्यांना विषयांच्या जाळ्यात अडकवतो. सर्व कळूनही न कळल्यासारखे करतात, डोळे उघडे असून झाकल्यासारखे वागतात, कारण त्यांच्यावर मायेचे वारे भरलेले असते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे लोक असे बुद्धिहीन झाले आहेत की विविध भ्रमात पडून नष्ट होत आहेत.
॥ अभंग ३७६४ ॥ अभंग रचना
मंगळाचा मंगळ सांटा । विट तोटा नेणे तें ॥१॥
हें भरा सातें आलें । भलें भलें म्हणवावें ॥ध्रु.॥
जनीं जनार्दन वसे । येथें दिसे तें शुद्ध ॥२॥
तुका म्हणे बहुतां मुखें । खरें सुखें ठेवावें ॥३॥
देव हा सर्व म्हांगल्याचा साठा आहे, तिथे कसलाही विट किंवा तोटा नसतो. हा भक्तीचा व्यापार अत्यंत लाभदायक आहे, त्याला सर्वांनी उत्तम म्हणावे. सर्व लोकांमध्ये जनार्दन वसलेला आहे आणि इथे जे दिसते ते शुद्ध ईश्वररूप आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अनेक संतांच्या मुखाने जे सिद्ध झाले आहे, तेच खरे सुख मानून मनात ठेवावे.
॥ अभंग ३७६५ ॥ अभंग रचना
नामाचा महिमा बोलिलों उत्कर्ष । अंगा कांहीं रस न ये चि तो ॥१॥
कैसें समाधान राहे पांडुरंगा । न लगे चि अंगा आणी कांहीं ॥ध्रु.॥
लाभाचिये अंगीं सोस कवतुकें । फिक्याचें तें फिकें वेवसाव ॥२॥
तुका म्हणे करा आपुला महिमा । नका जाऊं धर्मावरि माझ्या ॥३॥
मी हरिनामाचा मोठा महिमा गायलो परंतु त्याचा खरा रस अजून अंगात भिनला नाही. हे पांडुरंगा, माझे मन कसे स्थिर राहील, मला तुझ्या नामाशिवाय दुसरे काहीही नको आहे. खऱ्या लाभाची हाव नसेल तर तो व्यापार अळणी आणि फिका ठरतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे देवा, तुम्हीच तुमचा महिमा प्रकट करा, माझ्या गुणधर्मांवर किंवा धर्मावर जाऊ नका.
॥ अभंग ३७६६ ॥ अभंग रचना
हें चि वारंवार । पडताळुनी उत्तर ॥१॥
करितों पायांसी विनंती । नुपेक्षावें कमळापती ॥ध्रु.॥
गंगोदकें गंगे । अर्घ्य द्यावें पांडुरंगे ॥२॥
जोडोनियां हात । करी तुका प्रणिपात ॥३॥
मी वारंवार विचार करून हेच उत्तर देत आहे आणि तुमच्या चरणांशी विनंती करत आहे. हे कमळापती विठ्ठला, माझी उपेक्षा करू नका. गंगेच्या पाण्यानेच जसे गंगेला अर्घ्य दिले जाते, तसेच तुमच्या कृपेनेच मी तुझी स्तुती करतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी दोन्ही हात जोडून तुमच्या चरणी प्रणाम करतो.
॥ अभंग ३७६७ ॥ अभंग रचना
अवचित या तुमच्या पायां । देवराया पावलों ॥१॥
बरवे जालें देशाउर । आल्या दुर सारिखें ॥ध्रु.॥
राहोनियां जातों ठाया । आलियाची निशानी ॥२॥
तुका म्हणे चरणसेवा । जोडी हेवा लाधली ॥३॥
हे देवराया, अचानक मला तुमच्या चरणांची प्राप्ती झाली. दूरच्या प्रवासाहून आल्यावर जसा आनंद होतो, तसेच मला उत्तम समाधान मिळाले आहे. तुमच्या दारात राहून मी माझ्या येण्याची खूण मागे ठेवून जात आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, तुमच्या चरणांची सेवा हीच मला सर्वात मोठी जोड आणि संपत्ती लाभली आहे.
॥ अभंग ३७६८ ॥ अभंग रचना
आतां पाविजेल घरा । या दातारा संगती ॥१॥
पायावरि ठेवूं माथा । सर्वथा हा नुपेक्षी ॥ध्रु.॥
येथून तेथवरि आतां । नाहीं सत्ता आणिकांची ॥२॥
तुका म्हणे चक्रपाणी । शिरोमणी बळियांचा ॥३॥
आता या दातार ईश्वराच्या संगतीने मला माझ्या खऱ्या मूळ घरी पोहोचता येईल. त्याच्या पायावर डोके ठेवू या, तो कधीही आपली उपेक्षा करणार नाही. आता या लोकांपासून त्या लोकांपर्यंत दुसऱ्या कोणाचीही सत्ता उरलेली नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, तो चक्रपाणी देव सर्व बलवानांमध्ये शिरोमणी आणि श्रेष्ठ आहे.
॥ अभंग ३७६९ ॥ अभंग रचना
बरवें माझ्या केलें मनें । पंथें येणें निघालें ॥१॥
अभयें च जावें ठाया । देवराया प्रतापें ॥ध्रु.॥
साधनाचा न लगे पांग । अवघें सांग कीर्तन ॥२॥
तुका म्हणे सत्ता थोरी । कोण करी खोळंबा ॥३॥
माझ्या मनाने अतिशय उत्तम निर्णय घेतला आहे, की ते भक्तीच्या योग्य वाटेने निघाले आहे. आता देवरायाच्या प्रतापाने आणि अभयदानाने मला माझ्या मूळ स्थानी पोहोचायचे आहे. मला इतर कठीण साधनांचे अवलंबन करण्याची गरज नाही, कारण नामसंकीर्तन हेच परिपूर्ण साधन आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, देवाची सत्ता एवढी मोठी आहे की आता माझा अडथळा कोण करू शकेल?
॥ अभंग ३७७० ॥ अभंग रचना
मागें पुढें नाहीं । दुजें यावेगळें कांहीं ॥१॥
नाहीं उरलें आणीक । केला झाडा सकळिक ॥ध्रु.॥
विश्वासावांचून । नांवें दुजियाचे शून्य ॥२॥
देवाविण कांहीं । तुका म्हणे उरी नाहीं ॥३॥
मागे किंवा पुढे या हरिनामाशिवाय दुसरे काहीही नाही. मी सर्व गोष्टींचा शोध घेतला आहे आणि देवाशिवाय काहीही उरलेले नाही. खऱ्या विश्वासाशिवाय इतर सर्व नावे आणि गोष्टी शून्य आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात की, या संपूर्ण जगतात देवाशिवाय दुसरे काहीही शिल्लक उरलेले नाही.
॥ अभंग ३७७१ ॥ अभंग रचना
वैराग्याचा अंगीं जालासे संचार । इच्छी वनांतर सेवावया ॥१॥
कां जी याचें करूं नये समाधान । वियोगानें मन सिणतसे ॥ध्रु.॥
नये चि यावया पंढरीचें मूळ । न देवे चि माळ कंठींची ही ॥२॥
तुका म्हणे जालें अप्रीतीचें जिणें । लाजिर हें वाणें सेवा करी ॥३॥
माझ्या अंगात वैराग्याचा संचार झाला आहे आणि मन एकांत वनात जाऊन राहण्याची इच्छा करत आहे. हे देवा, तुम्ही माझ्या मनाचे समाधान का करत नाही, तुमच्या वियोगाने माझे मन थकले आहे. पंढरीहून बोलावणे येत नाही आणि गळ्यातील तुळशीची माळही सोडवत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, देवाच्या प्रेमाविना जिणे व्यर्थ झाले आहे आणि अशी सेवा करताना लाज वाटत आहे.
॥ अभंग ३७७२ ॥ अभंग रचना
आळिकरा कोठें साहातें कठिण । आपुला तें प्राण देऊं पाहे ॥१॥
सांभाळावें मायबापें कृपादृष्टी । पीडितां तो दृष्टी देखों नये ॥ध्रु.॥
अंतरलों मागें संवसारा हातीं । पायांपें सरतीं जालों नाहीं ॥२॥
तुका म्हणे तुम्ही विचारा जी देवा । ठेवाल तें ठेवा कोणे परी ॥३॥
हट्ट करणाऱ्या लहान लेकराला कठीण प्रसंग सहन होत नाही, तो स्वतःचा जीव द्यायलाही मागेपुढे पाहत नाही. आईबापाने त्याला कृपादृष्टीने सांभाळावे, तो दुःखी झालेला पाहवत नाही. मी पूर्वी संसाराच्या हातात सापडून देवापासून दुरावलो होतो आणि अजून तुमच्या चरणांशी पूर्णपणे आलो नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे देवा, तुम्हीच विचार करा आणि मला जसे ठेवाल तसे ठेवा.
॥ अभंग ३७७३ ॥ अभंग रचना
स्वप्नींचें हें धन हातीं ना पदरीं । प्रत्यक्ष कां हरि होऊं नये ॥१॥
आजुनि कां करा चाळवाचाळवी । सावकाशें द्यावी सत्य भेटी ॥ध्रु.॥
बोलोनियां फेडा जीवींची काजळी । पाहेन कोमळीं चरणांबुजें ॥२॥
तुका म्हणे माझ्या जीवींचिया जीवा । सारूनियां ठेवा पडदा आतां ॥३॥
स्वप्नात मिळालेले धन जसे हातात किंवा पदरात येत नाही, तसेच शाब्दिक ज्ञान आहे; मग हे हरी, तू प्रत्यक्ष प्रकट का होत नाहीस? अजूनही मला अशी हुलकावणी का देतोस, आता मला तुझी खरी आणि प्रत्यक्ष भेट दे. माझ्याशी बोलून माझ्या मनातील सर्व संशय दूर करा, मी तुमची कोमल चरणकमले पाहीन. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे माझ्या जिवाच्या जिवा, आता मधील मायेचा पडदा दूर सारा.
॥ अभंग ३७७४ ॥ अभंग रचना
येतील अंतरा शिष्टाचे अनुभव । तळमळी जीव तया सुखा ॥१॥
आतां माझा जीव घेउनियां बळी । बैसवावें वोळी संतांचिये ॥ध्रु.॥
विस्तारिली वाचा फळेंविण वेल । कोरडे चि बोल फोस वांझे ॥२॥
तुका म्हणे आलों निर्वाणा च वरी । राहों नेदीं उरी नारायणा ॥३॥
श्रेष्ठ संतांचे अनुभव माझ्या अंतःकरणात कधी येतील, त्या सुखासाठी माझा जीव तळमळत आहे. आता माझ्या अहंकाराचा बळी देऊन मला संतांच्या पंक्तीत नेऊन बसवा. फळांशिवाय पसरलेली वेल जशी व्यर्थ असते, तसेच केवळ कोरडे आणि फोल शब्द असतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे नारायणा, मी आता अंतिम टोकाला आलो आहे, आता कसलीही उणीव ठेवू नका.
॥ अभंग ३७७५ ॥ अभंग रचना
म्हणउनि काय जीऊं भक्तपण । जायाचीं भूषणें अळंकार ॥१॥
आपुल्या कष्टाची करूनियां जोडी । मिरवीन उघडी इच्छावसें ॥ध्रु.॥
तुके तरि तुकीं खर्‍याचे उत्तम । मुलाम्याच्या भ्रम कोठवरि ॥२॥
तुका म्हणे पुढें आणि मागें फांस । पावें ऐसा नास न करीं देवा ॥३॥
केवल लोकांत दाखवण्यासाठी भक्ताचे खोटे भूषण घालून काय जगायचे? स्वतःच्या खऱ्या कष्टाने आणि भक्तीने जी प्राप्ती होईल, तीच उघड्या मनाने मिरवीन. तोलले तर खऱ्याचेच मोल उत्तम ठरते, वरवरच्या सोन्याच्या मुलाम्याचा भ्रम कुठपर्यंत राहणार? तुकाराम महाराज म्हणतात की, पुढे आणि मागे संसाराचा फास लागून माझा असा नाश होऊ देऊ नका.
॥ अभंग ३७७६ ॥ अभंग रचना
आपण चि व्हाल साहे । कसियाला हे धांवणी ॥१॥
भाकिली ते उरली कींव । आहे जीव जीवपणें ॥ध्रु.॥
आहाच कैंचा बीजा मोड । प्रीति कोड वांचूनि ॥२॥
तुका म्हणे दंडिन काया । याल तया धांवणिया ॥३॥
देव स्वतःच आमचा साहाय्यक होईल, मग इतरांची धावपळ कशाला हवी? मी जी करुणामयी हाक मारली ती अजून उरली आहे आणि माझा जीव अजून जिवंत आहे. खऱ्या प्रेमाशिवाय भक्तीचे मूळ कधीही अंकुरत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी माझ्या शरीराला कष्ट देईन, ज्यामुळे देव माझ्या हाकेला धावून येईल.
॥ अभंग ३७७७ ॥ अभंग रचना
निश्चितीनें होतों करुनियां सेवा । कां जी मन देवा उद्वेगिलें ॥१॥
अनंत उठती चित्ताचे तरंग । करावा हा त्याग वाटतसे ॥ध्रु.॥
कोण तुम्हांविण मनाचा चाळक । दुजें सांगा एक नारायणा ॥२॥
तुका म्हणे माझा मांडिला विनोद । करऊं नेणें छंद कराल काइ ॥३॥
मी निवांतपणे तुमची सेवा करत होतो, मग हे देवा, तुम्ही माझे मन का अस्वस्थ केले? मनात संशयाचे अगणित तरंग उठत आहेत आणि सर्व सोडून द्यावेसे वाटत आहे. हे नारायणा, तुमच्याशिवाय माझ्या मनाला चालवणारा दुसरा कोण आहे ते सांगा. तुकाराम महाराज म्हणतात की, तुम्ही माझी ही काय थट्टा मांडली आहे, तुम्ही माझ्याकडून कोणता छंद करून घेत आहात तेच कळत नाही.
॥ अभंग ३७७८ ॥ अभंग रचना
आश्वासावें दास । तरी घडे तो विश्वास ॥१॥
नाहीं चुकत चाकरी । पुट लाडे शोचे थोरी ॥ध्रु.॥
स्वामीच्या उत्तरें । सुख वाटे अभयें करें ॥२॥
न मगें परि भातें । तुका म्हणे निढळि रितें ॥३॥
स्वामीने आपल्या दासाला धीर दिला तरच त्याचा विश्वास दृढ होतो. दास त्याच्या सेवेत कोणतीही चूक करत नाही आणि मोठ्या प्रेमाने स्वामीचे मन सांभाळतो. स्वामीच्या अभय देणाऱ्या शब्दांनी दासाला मोठे सुख मिळते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, तो काही मागणार नाही, पण मालकाने त्याला उपाशी ठेवू नये.
॥ अभंग ३७७९ ॥ अभंग रचना
जेणें होय हित । तें तूं जाणसी उचित ॥१॥
मज नको लावूं तैसें । वांयां जायें ऐसें पिसें ॥ध्रु.॥
धरितोसी सत्ता । होसी सकळ जाणता ॥२॥
चतुराच्या राया । अंगीकारावें तुकया ॥३॥
माझे कशात हित आहे ते तूच योग्य प्रकारे जाणतोस. मला नको त्या गोष्टींचे व्यर्थ वेड लावू नकोस. तू सर्वांवर सत्ता चालवणारा आणि सर्व जाणणारा आहेस. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे चतुरराया, या तुकड्याचा स्वीकार कर.
॥ अभंग ३७८० ॥ अभंग रचना
राहे उभा वादावादीं । तरी फंदीं सांपडे ॥१॥
लव्हाळ्यासी कोठें बळ । करिल जळ आपुलें ॥ध्रु.॥
कठिणासी बळजोडा । नम्र पीडा देखेना ॥२॥
तुका म्हणे सर्वरसीं । मिळे त्यासी गोत तें ॥३॥
जो सतत वादावादीत उभा राहतो, तो संकटाच्या आणि कपटाच्या जाळ्यात सापडतो. पाण्याच्या प्रवाहात लव्हाळा नम्र होतो, त्यामुळे पाणी त्याचे काहीही वाकडे करू शकत नाही. कठीण वणव्याला किंवा प्रवाहाला बळाचा सामना करावा लागतो, पण नम्र माणसाला दुःखाची पीडा होत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जो सर्वांशी नम्रतेने आणि प्रेमाने जुळवून घेतो, त्याला सर्व जग आपलेसे वाटते.
॥ अभंग ३७८१ ॥ अभंग रचना
म्हणउनि जाली तुटी । नाहीं भेटी अहंकारें ॥१॥
दाखविलें देवें वर्म । अवघा भ्रम नासला ॥ध्रु.॥
हातें मुरगाळितां कान । नाहीं भिन्न वेदना ॥२॥
तुका म्हणे एकांतसुखें । अवघें गोतें गुंतलें ॥३॥
अहंकारामुळे देवाची भेट होत नाही आणि त्याच्यापासून दुरावा निर्माण होतो. पण देवाने जेव्हा भक्तीचे खरे मर्म दाखवले, तेव्हा सर्व भ्रम नष्ट झाला. स्वतःच्या हाताने स्वतःचा कान मुरगळला तर वेदना एकच असते, त्यात वेगळेपण नसते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, एकांतात मिळणाऱ्या आत्मसुखात सर्व जगच देवरूप होऊन गुंतून जाते.
॥ अभंग ३७८२ ॥ अभंग रचना
न पडो आतां हाडीं घाव । मध्यें कींव नासक ॥१॥
करविली आत्महत्या । जीवा कां द्वंदाचा ॥ध्रु.॥
आशापाशीं गुंतला गळा । तेणें कळाहीन जालों ॥२॥
तुका म्हणे लावूं मुळी । जीवकुळी थोरेसी ॥३॥
आता माझ्या अंगावर किंवा हाडांवर संसाराचा घाव पडू नये आणि मधेच वाईट दया निर्माण होऊ नये. या संसाराच्या मोहाने जिवाची एक प्रकारे आत्महत्याच करवून घेतली आहे. आशेच्या पाशात गळा गुंतल्यामुळे मी निस्तेज आणि कळाहीन झालो आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आता मी माझे मूळ कुल या श्रेष्ठ ईश्वराशीच जोडून घेईन.
॥ अभंग ३७८३ ॥ अभंग रचना
सामावे कारण । नाहीं सोसत धरणें ॥१॥
लादी थींके लाजिरवाणी । हीनकमाईंची घाणी ॥ध्रु.॥
पुष्प जवळी नाका । दुगपधीच्या नांवें थुंका ॥२॥
तुका म्हणे किती । उपदेशहीन जाती ॥३॥
ज्या गोष्टीचे मूळ कारण समजत नाही, तिथे उगाच हट धरून बसणे सहन होत नाही. वाईट कमाई आणि नीच कर्मांची घाण केवळ लाजिरवाणी असते. नाकाजवळ सुवासिक फुले असताना दुर्गंधीकडे जाऊन थुंकण्यात काय अर्थ आहे? तुकाराम महाराज म्हणतात की, उपदेश न मानणारी लोकजाती किती वाईट मार्गाने जाते.
॥ अभंग ३७८४ ॥ अभंग रचना
असाल ते तुम्ही असा । आम्ही सहसा निवडों ना ॥१॥
अनुसरलों एका चित्तें । हातोंहातें गींवसित ॥ध्रु.॥
गुणदोष काशासाटीं । तुमचे पोटीं वागवूं ॥२॥
तुका म्हणे दुजें आतां । कोठें चित्ता आतळों ॥३॥
हे देवा, तुम्ही जसे असाल तसे असा, आम्ही तुम्हाला सोडून दुसरीकडे जाणार नाही. आम्ही एकाग्र चित्ताने आणि अत्यंत शोधाशोध करून तुम्हाला शरण आलो आहोत. आम्ही तुमचे गुणदोष पोटात धरून का बसावे? तुकाराम महाराज म्हणतात की, आता आमच्या चित्ताला दुसऱ्या कशाचाही स्पर्श होणार नाही.
॥ अभंग ३७८५ ॥ अभंग रचना
सोंवळा होऊं तों वोंवळें जडलें । सांडीमांडी बोलतोंडीं बीजीं ॥१॥
एकसरीं केलीं कळिवरें साटी । आतां नका तुटी पायांसवें ॥ध्रु.॥
संकल्पीं विकल्प पापाचा सुकाळ । रज्जुसर्प मूळ मरणाचें ॥२॥
तुका म्हणे हें तूं ब्रम्हांड चाळिता । मी कां करूं चिंता पांडुरंगा ॥३॥
मी सोवळा किंवा शुद्ध व्हायला गेलो की लगेच अशुद्धता किंवा ओवळेपणा जडतो, आणि केवळ तोंडी गप्पा उरतात. मी माझा देहच तुम्हाला अर्पण केला आहे, आता तुमच्या चरणांपासून माझा दुरावा होऊ देऊ नका. संकल्पात विकल्प निर्माण होणे हेच पापाचे मूळ आहे, दोरीला साप मानणे हाच मरणाचा भ्रम आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे पांडुरंगा, तू संपूर्ण ब्रह्मांड चालवणारा आहेस, मग मी कशाला चिंता करू?
॥ अभंग ३७८६ ॥ अभंग रचना
आहे तैसा आतां आहे ठायीं बरा । ठेविलों दातारा उचितें त्या ॥१॥
वचनाचा भार पडिलिया शिरीं । जालें मग भारी उतरेना ॥ध्रु.॥
अबोल्याची सवे लावुनियां मना । फाकों नेदीं गुणा ऐसें करूं ॥२॥
तुका म्हणे आम्हां गोंवळ्याचा संग । राखतें तें अंग जाणतसों ॥३॥
मी जसा आहे तसा माझ्या ठिकाणी बरा आहे, दाताराने मला योग्य ठिकाणी ठेवले आहे. शब्दांचे किंवा वचनांचे ओझे एकदा डोक्यावर पडले की ते उतरवणे कठीण होते. म्हणूनच मनाला मौनाची सवय लावून, गुणांना भलतीकडे पसरू न देणे हेच मी करीन. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आम्हाला त्या गोपाळ कृष्णाची संगती आहे आणि तो आपले रक्षण कसे करतो हे आम्ही जाणतो.
॥ अभंग ३७८७ ॥ अभंग रचना
तूं माझा कोंवसा । परी न कळे या धसां ॥१॥
कूट खाती मागें पुढें । जाती नरयेगांवा पुढें ॥ध्रु.॥
माझी म्हणती कवी । निषेधुनि पापी जीवीं ॥२॥
तुका म्हणे पांडुरंगा । आतां कोण लेखी जगा ॥३॥
हे देवा, तू माझा पाठीराखा आहेस, पण या अज्ञानी लोकांना ते कळत नाही. ते मागे-पुढे केवळ संसाराचा कचरा खातात आणि नरकाच्या वाटेला जातात. पापी मनाचे लोक कवी म्हणवून घेतात परंतु अंतरात दोष धरतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे पांडुरंगा, आता मी या जगाची कसलीही पर्वा करत नाही.
॥ अभंग ३७८८ ॥ अभंग रचना
दर्पणासी बुजे । नखटें तोंड पळवी लाजे ॥१॥
गुण ज्याचे जो अंतरीं । तो चि त्यासी पीडा करी ॥ध्रु.॥
चोरा रुचे निशी । देखोनियां विटे शशी ॥२॥
तुका म्हणे जन । देवा असे भाग्यहीन ॥३॥
नाक कापलेला माणूस आरशासमोर जायला घाबरतो आणि लाजेने तोंड लपवतो. माणसाच्या अंतःकरणात जे दोष असतात, तेच त्याला पुढे त्रास देतात. चोराला रात्र आवडते, तो चंद्राचा प्रकाश पाहून कंटाळतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे जगातील लोक असेच अभागी आहेत की जे देवाला सोडून दोषांकडे धावतात.
॥ अभंग ३७८९ ॥ अभंग रचना
म्हणउनि शरण जावें । सर्वभावें देवासी ॥१॥
तो हा उतरील पार । भवदुस्तरनदीचा ॥ध्रु.॥
बहु आहे करुणावंत । अनंत हें नाम ज्या ॥२॥
तुका म्हणे साक्षी आलें । तरी केलें प्रगट ॥३॥
म्हणून सर्व भावाने आणि निष्ठेने देवाला शरण जावे. तो या दुस्तर अशा संसाराच्या नदीतून पार उतरवेल. ज्याचे नाव अनंत आहे, तो अत्यंत करुणावंत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मला याचा प्रत्यक्ष अनुभव आला, म्हणूनच मी हे जगात प्रगट केले आहे.
॥ अभंग ३७९० ॥ अभंग रचना
ऐसीं वर्में आम्हां असोनियां हातीं । कां होऊं नेणतीं दिशाभुली ॥१॥
पोटाळुनी पाय कवळीन उभा । कृपे पद्मनाभा हालों नेदीं ॥ध्रु.॥
आपुले इच्छेसी घालीन संपुष्टीं । श्रीमुख तें दृष्टी न्याहाळीन ॥२॥
तुका म्हणे बहु सांडियेलीं मतें । आपुल्या पुरतें धरुनी ठेलों ॥३॥
भक्तीचे असे गुपित आमच्या हातात असताना आम्ही अज्ञानामुळे दिशाभूल का करून घ्यावी? मी पांडुरंगाच्या चरणांना घट्ट मिठी मारीन आणि त्याच्या कृपेने तिथून अजिबात हलणार नाही. माझ्या सर्व वैयक्तिक इच्छा डब्यात बंद करून ठेवीन आणि केवळ देवाचे सुंदर श्रीमुख डोळ्यांनी पाहीन. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी इतर अनेक मते सोडून दिली आहेत आणि माझ्या हिताचे भक्तीचे तत्त्व घट्ट धरून ठेवले आहे.
॥ अभंग ३७९१ ॥ अभंग रचना
रत्नाच्या वोवणी कांचे ऐशा घरी । आव्हेरुनी दुरी अधिकारें ॥१॥
जातिस्वभाव आला डोळ्यां आड । तया घडे नाड न कळतां ॥ध्रु.॥
कामधेनु देखे जैशा गाईंम्हैसी । आणिकांतें ऐसी करोनियां ॥२॥
तुका म्हणे काय बोलोनियां फार । जयाचा वेव्हार तया साजे ॥३॥
काचेची पारख असणाऱ्या माणसाच्या घरी रत्नांची माळ नेली तर तो तिचा अधिकार न समजता तिला दूर फेकून देतो. माणसाचा मूळ स्वभाव आड आला की अज्ञानामुळे त्याची फसवणूक होते. कामधेनूला सामान्य गाय किंवा म्हैस समजण्याची चूक लोक करतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जास्त काय बोलावे, ज्याचा जसा अधिकार आणि व्यवहार, त्याला तसेच शोभते.
॥ अभंग ३७९२ ॥ अभंग रचना
तरी च हीं केलीं । दानें वाईंट चांगलीं ॥१॥
येक येक शोभवावें । केलें कवतुक देवें ॥ध्रु.॥
काय त्याची सत्ता । सूत्र आणीक चाळिता ॥२॥
तुका म्हणे धुरें । डोळे भरिले परि खरें ॥३॥
देवानेच जगाची ही चांगली आणि वाईट अशी विविध रूपे निर्माण केली आहेत. प्रत्येकाला आपापल्या ठिकाणी शोभेल असे कौतुक देवाने रचले आहे. या सूत्राला चालवणारा तो देवच आहे, मग दुसऱ्या कोणाची सत्ता कशी असणार? तुकाराम महाराज म्हणतात की, संसाराच्या धुराने डोळे भरले तरी देवाची ही लीला सत्यच आहे.
॥ अभंग ३७९३ ॥ अभंग रचना
अंधळें तें सांगे सांगितल्या खुणा । अनुभव देखणा प्रगट त्या ॥१॥
नांदणुक सांगे वडिलाचें बळ । कैसा तो दुर्बळ सुख पावे ॥२॥
तुका म्हणे नांदों आपल्या प्रतापें । तयासी लोकांपें स्तुती सांगों ॥३॥
ज्याला दिसतात तो प्रत्यक्ष अनुभव सांगतो, तर आंधळा माणूस केवळ ऐकलेल्या खुणा सांगतो. स्वतः दुर्बळ असलेला माणूस आपल्या पूर्वजांच्या पराक्रमाच्या बाता मारतो, पण त्याने त्याला सुख कसे मिळणार? तुकाराम महाराज म्हणतात की, आपण स्वतःच्या भक्तीच्या प्रतापाने जगावे आणि मगच लोकांसमोर देवाची स्तुती सांगावी.
॥ अभंग ३७९४ ॥ अभंग रचना
करी आणिकांचा अपमान । खळ छळवादी ब्राम्हण। तया देतां दान । नरका जाती उभयतां ॥१॥
तैसें जालें दोघांजणां । मागतिया यजमाना । जाळियेलें वनां । आपणासहित कांचणी ॥ध्रु.॥
घडितां दगडाची नाव । मोल क्लेश गेले वाव । तरता नाहीं ठाव । बुडवी तारूं तरतीया ॥२॥
चोरा दिधला सांटा । तेणें मारियेल्या वाटा । तुका म्हणे ताठा । हें तंव दोघे नाडती ॥३॥
जो ब्राह्मण किंवा ज्ञानी छळवादी, दुर्जन आणि इतरांचा अपमान करणारा असतो, त्याला दान दिले तर देणारा आणि घेणारा दोघेही नरकात जातात. जसे वनात लागलेल्या वणव्यात सुके आणि ओले लाकूड एकत्र जळून जाते, तशीच गति या यजमान आणि याचकाची होते. दगडाची नाव तयार केली तर मेहनत आणि पैसे व्यर्थ जातात, ती स्वतः बुडते आणि बसणाऱ्यालाही बुडवते. चोराला निवारा दिला तर तो वाटेतच लुटतो; तुकाराम महाराज म्हणतात की, असा अहंकार दोघांनाही बुडवतो.
॥ अभंग ३७९५ ॥ अभंग रचना
जळो ते जाणींव जळो ते शाहाणींव । राहो माझा भाव विठ्ठलपायीं ॥१॥
जळो तो आचार जळो तो विचार । राहो मन स्थीर विठ्ठलपायीं ॥ध्रु.॥
जळो हा लौकिक जळो दंभमान । लागो जीव ध्यान विठ्ठलाचें ॥२॥
जळो हें शरीर जळो हा संबंध । राहो परमानंद माझा कंठीं ॥३॥
तुका म्हणे येथे अवघें चि होय । धरीं मना सोय विठोबाची ॥४॥
अहंकार वाढवणारे ज्ञान आणि शाहाणपण जळून जावो, माझा भाव फक्त विठ्ठलाच्या चरणांशी राहो. ईश्वरापासून दूर नेणारा आचार आणि विचार जळून जावो, माझे मन विठ्ठलाच्या चरणांवर स्थिर राहो. हा लौकिक सन्मान आणि ढोंग जळून जावो, माझा जीव विठ्ठलाच्या ध्यानातच गुंतून राहो. हे शरीर आणि हे संसाराचे संबंध जळून जावोत, माझ्या कंठात फक्त परमानंद राहो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, विठोबाची वाट धरली की सर्व काही साध्य होते.
॥ अभंग ३७९६ ॥ अभंग रचना
विश्वास धरूनि राहिलों निवांत । ठेवूनियां चित्त तुझे पायीं ॥१॥
तरावें बुडावें तुझिया वचनें । निर्धार हा मनें केला माझा ॥ध्रु.॥
न कळे हें मज साच चाळविलें । देसी तें उगलें घेइन देवा ॥२॥
मागणें तें सरे ऐसें करीं देवा । नाहीं तरी सेवा सांगा पुढें ॥३॥
करावें कांहीं कीं पाहावें उगलें । तुका म्हणे बोलें पांडुरंगा ॥४॥
माझे चित्त तुझ्या चरणांवर ठेवून मी पूर्ण विश्वासाने निवांत राहिलो आहे. तुझ्या शब्दावरच मी तरेन किंवा बुडेन, असा निर्धार मी मनात केला आहे. मला खरे काय आणि फसवणूक काय ते कळत नाही, तू जे देशील ते मी शांतपणे स्वीकारेन. हे देवा, माझे मागणेच संपून जाईल असे काहीतरी कर, नाहीतर मला पुढे काय सेवा करायची ती सांग. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे पांडुरंगा, मी काही करू की शांत पाहू, ते तूच मला बोलून सांग.
॥ अभंग ३७९७ ॥ अभंग रचना
देवाचिये पायीं देई मना बुडी । नको धांवों वोढी इंद्रियांचे ॥१॥
सर्व सुखें तेथें होती एकवेळे । न सरती काळें कल्पांतीं ही ॥ध्रु.॥
जाणें येणें खुंटे धांवे वेरजार । न लगे डोंगर उसंतावे ॥२॥
सांगन तें तुज इतुलें चि आतां । मानी धन कांता विषतुल्य ॥३॥
तुका म्हणे तुझे होती उपकार । उतरों हा पार भवसिंधु ॥४॥
हे मना, तू देवाच्या चरणांशी बुडी घे आणि इंद्रियांच्या आकर्षणामागे धावू नकोस. देवाच्या चरणांशी सर्व सुखे एकाच वेळी प्राप्त होतात, जी कल्पांतापर्यंत कधीही संपत नाहीत. तेथे जन्ममरणाचा फेरा थांबतो आणि कठीण साधनांचे डोंगर उपटावे लागत नाहीत. मी तुला आता एवढेच सांगतो की, संपत्ती आणि कांता (स्त्री/विषय) यांना विषासमान मान. तुकाराम महाराज म्हणतात की, असे केलेस तर तुझ्यावर मोठे उपकार होतील आणि तू हा भवसागर पार करून जाशील.
॥ अभंग ३७९८ ॥ अभंग रचना
आम्ही विठ्ठलाचे दास जालों आतां । न चले हे सत्ता आणिकांची ॥१॥
नावरे तयासी ऐसें नाहीं दुजें । करितां पंढरिराजें काय नव्हे ॥ध्रु.॥
कोठें तुज ठाव घ्यावयासी धांवा । मना तूं विसावा घेईं आतां ॥२॥
इंद्रियांची वोढी मोडिला व्यापार । ज्या अंगें संचार चाळी तुज ॥३॥
तुका म्हणे आम्ही जिंकोनियां काळ । बैसलों निश्चळि होऊनियां ॥४॥
आम्ही आता विठ्ठलाचे दास झालो आहोत, त्यामुळे आता आमच्यावर दुसऱ्या कोणाचीही सत्ता चालणार नाही. पंढरीराजाला आवरता येणार नाही अशी कोणतीही गोष्ट जगात नाही, तो काय करू शकत नाही? हे मना, आता तू इतरत्र धावणे सोडून विठ्ठलाच्या चरणांशी विसावा घे. ज्या इंद्रियांच्या ओढीने तुला पळवले होते, तो सर्व व्यापार आम्ही मोडून टाकला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आम्ही काळावरही विजय मिळवून आता पूर्णपणे स्थिर आणि निश्चल होऊन बसलो आहोत.
॥ अभंग ३७९९ ॥ अभंग रचना
सांगतों तरि तुम्ही भजा रे विठ्ठला । नाहीं तरि गेला जन्म वांयां ॥१॥
करितां भरोवरी दुरावसी दुरी । भवाचिये पुरीं वाहावसी ॥२॥
कांहीं न लगे एक भाव चि कारण । तुका म्हणे आण विठ्ठलाची ॥३॥
मी सांगतो म्हणून तरी तुम्ही विठ्ठलाचे भजन करा, नाहीतर तुमचा हा मनुष्यजन्म व्यर्थ जाईल. विषयांची बरोबरी किंवा स्पर्धा करत राहिलात तर देवापासून दूर व्हाल आणि संसाराच्या पुरात वाहून जाल. देवासाठी इतर कोणत्याही कठीण गोष्टींची गरज नाही, केवळ निष्काम भाव हाच मुख्य मार्ग आहे; तुकाराम महाराज म्हणतात की, मला विठ्ठलाची शपथ देऊन हे सांगावेसे वाटते.
॥ अभंग ३८०० ॥ अभंग रचना
शब्दज्ञानी येऊं नेदीं दृष्टीपुढें । छळवादी कुडे अभक्त ते ॥१॥
जळो ते जाणींव जळो त्याचे दंभ । जळो त्यांचें तोंड दुर्जनाचें ॥२॥
तुका म्हणे येती दाटूनि छळाया । त्यांच्या बोडूं डोया न धरूं भीड ॥३॥
केवळ शाब्दिक ज्ञान असणाऱ्या, छळवादी आणि कपटी अभक्तांना मी माझ्या दृष्टीसमोरही येऊ देणार नाही. असे ज्ञान आणि त्यांचा ढोंगीपणा जळून जावो, अशा दुर्जनांचे तोंडही पाहणे नको. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जर असे लोक छळ करण्यासाठी अंगावर आले, तर कसलीही भीड-भाड न ठेवता त्यांचे मुंडण करू (त्यांचा तीव्र धिक्कार करू).
भाग 37 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 39 (पुढे)