तुकाराम महाराज गाथा - भाग १२ (अभंग ११०१ ते १२००)

॥ अभंग ११०१ ॥ अभंग रचना

जालें रामराज्य काय उणें आम्हांसी । धरणी धरी पीक गाइऩ वोळल्या ह्मैसी ॥१॥
राम वेळोवेळां आम्ही गाऊं ओविये। दिळतां कांडितां जेवितां गे बाइये ॥ध्रु.॥
स्वप्नीं ही दुःख कोणी न देखे डोळां । नामाच्या गजरें भय सुटलें काळा ॥२॥
तुका ह्मणे रामें सुख दिलें आपुलें । तयां गर्भवासीं येणें जाणें खुंटलें ॥३॥

रामराज्यात कशाचीच उणीव नाही — जमीन भरपूर पीक देते, गाई-म्हशी दुधाने भरलेल्या आहेत. आम्ही जात्यावर दळताना, कांडताना, जेवताना सतत रामाचे गुणगान गातो. रामनामाच्या गजरामुळे स्वप्नातसुद्धा दुःख दिसत नाही आणि मृत्यूचे भयही नाहीसे होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, रामाने असे सुख दिले की पुन्हा जन्म घेण्याची गरजच उरली नाही.

॥ अभंग ११०२ ॥ अभंग रचना

अहल्या जेणें तारिली रामें । गणिका परलोका नेली नामें ॥१॥
रामहरे रघुराजहरे । रामहरे महाराजहरे ॥ध्रु.॥
कंठ शीतळ जपतां शूळपाणी । राम जपतां अविनाश भवाणी ॥२॥
तारकमंत्रश्रवण काशी । नाम जपतां वाल्मीक ॠषि ॥३॥
नाम जपें बीज मंत्र नळा । सिंधु तरती ज्याच्या प्रतापें शिळा ॥४॥
नामजप जीवन मुनिजना ॥ तुकयास्वामी रघुनंदना ॥५॥

रामाने अहल्येला उद्धरले आणि नामस्मरणानेच एका गणिकेलाही मुक्ती मिळाली. शिवशंकरांचा कंठ नामजपानेच शीतल राहिला आणि वाल्मीकी नामजपानेच ऋषी झाले. रामनामाच्या सामर्थ्याने दगडसुद्धा समुद्रावर तरले (सेतू). हे नामस्मरणच मुनी-साधकांचे खरे जीवन आहे, असे तुकाराम महाराज सांगतात.

॥ अभंग ११०३ ॥ अभंग रचना

मी तों अल्प मतिहीन । काय वणूप तुझे गुण । उदकीं तारिले पाषाण । हें महिमान नामाचें ॥१॥
नाम चांगलें चांगलें । माझे कंठीं राहो भलें । कपिकुळ उद्धरिलें । मुक्त केलें राक्षसां ॥ध्रु.॥
द्रोणागिरि कपिहातीं । आणविला सीतापती । थोर केली ख्याति । भरतभेटीसमयीं ॥२॥
शिळा होती मनुष्य जाली । थोर कीतिऩ वाखाणिली । लंका दहन केली । हनुमंते काशानें ॥३॥
राम जानकीजीवन । योगियांचे निजध्यान । राम राजीवलोचन । तुका चरण वंदितो ॥४॥

मी अल्पमती आहे, तुझे गुण कसे वर्णावेत — पाषाणही पाण्यावर तरले, हा नामाचाच महिमा आहे. हे चांगले नाम माझ्या कंठात कायम राहो; याच नामाने वानरसेनेचा उद्धार केला आणि राक्षसांनाही मुक्त केले. हनुमंताने द्रोणागिरी पर्वत हातात आणला आणि लंका जाळली — हे सर्व रामनामाचेच सामर्थ्य. सीतापती राम हे योग्यांचे ध्यानस्वरूप आहेत, तुकाराम महाराज त्यांच्या चरणी नमन करतात.

॥ अभंग ११०४ ॥ अभंग रचना

— श्लोकरूपी
तुजवाचुनी मागणें काय कोणा । महीमंडळीं विश्वव्यापकजना ।
जीवभावना पुरवूं कोण जाणे । तुजवांचुनी होत कां रावराणे ॥१॥
नसे मोक्षदाता तिहींमाजि लोकां । भवतारकु तूजवांचुनि एका ।
मनीं मानसीं चिंतितां रूपनाम । पळे पाप ताप भयें नास काम ॥२॥
हरी नाम हें साच तुझें पुराणीं । हरीहातिचें काळगर्भादियोनी ।
करूं मुखवाणी कैसी देशघडी । तुजवांचुनि वाणितां व्यर्थ गोडी ॥३॥
भवभंजना व्यापक लोक तिन्ही । तुज वाणितां श्रमला शेषफणी ।
असो भावें जीव तुझ्या सर्व पायीं । दुजें मागणें आणीक व्यर्थ काइप ॥४॥
दिनानाथ हे साक्ष तूझी जनासी । दिनें तारिलीं पातकी थोर दोषी ।
तुका राहिला पायिं तो राख देव। असें मागतसे तुझी चरणसेवा ॥५॥

विश्वव्यापी अशा तुझ्याशिवाय आणखी कोणाकडे काय मागावे? तुझ्याशिवाय मनातली इच्छा कोण पुरवणार? तुझ्या रूप-नामाचे चिंतन केल्याने पाप, ताप, भय आणि वासना पळून जातात. तुझी स्तुती करताना शेषनागही थकला, मग माझी वाणी काय पुरी पडणार? माझे मन पूर्णपणे तुझ्या चरणी अर्पण आहे, यापलीकडे दुसरे काही मागणे व्यर्थ आहे. तू दीनांचा नाथ आहेस, अनेक पातक्यांना तारले आहेस — तुकाराम महाराज फक्त तुझी चरणसेवा मागतात.

॥ अभंग ११०५ ॥ अभंग रचना

उभा भींवरेच्या तिरी राहिलाहे । असे सन्मुख दिक्षणे मूख वाहे ।
महापातकांसी पळ कांप थोर । कैसे गर्जती घोष हे नामवीर ॥१॥
गुणगंभीर हा धीर हास्यमुख । वदे वदनीं अमृत सर्वसुख ।
लागलें मुनिवरां गोड चित्तीं । देहभावना तुटलियासि खंती ॥२॥
ठसा घातला ये भूमिमाजी थोर । इच्छादाना हा द्यावयासी उदार ।
जया वोळगती सिद्ध सर्वठायीं । तुझें नाम हें चांगलें गे विठाइऩ ॥३॥
असे उघडा हा विटेवरि उभा । कटसूत्र हें धरुनि भिक्तलोभा ।
पुढें वाट दावी भवसागराची । विठो माउली हे सिद्धसाधकांची ॥४॥
करा वेगु हा धरा पंथ आधीं । जया पार नाहीं सुखा तें च साधीं ।
म्हणे तुका पंढरीस सर्व आलें । असे विश्व हें जीवनें त्याचि ज्यालें ॥५॥

भीमा नदीच्या तीरावर विठ्ठल उभा आहे, त्याचे नाम घेताच मोठमोठी पातके भयाने पळून जातात. त्याचे मुख शांत, प्रसन्न आणि हास्ययुक्त आहे — त्यातून जणू अमृतच वाहते, म्हणून मुनिजनांचे देहभान हरपते. या भूमीत त्याने असा ठसा उमटवला आहे की सिद्धसुद्धा त्याची सेवा करतात — हे विठाई, तुझे नाम अतिशय गोड आहे. हात कमरेवर ठेवून, विटेवर साध्या रूपात उभा राहून तो भवसागर पार करण्याचा मार्ग दाखवतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, हा मार्ग लवकर धरा — पंढरीत सर्व सुखाचे मूळ सामावले आहे.

॥ अभंग ११०६ ॥ अभंग रचना

धना गुंतलें चित्त माझें मुरारी । मन घेउनी हिंडवी दारोदारीं ।
मरे हिंडतां न पुरे यासि कांहीं । मही ठेंगणी परी तें तृप्त नाहीं ॥१॥
न दिसे शुद्ध पाहातां निजमती । पुढें पडिलों इंिद्रयां थोर घातीं ।
जिवा नास त्या संगती दंड बेडी । हरी शीघ्र या दुष्टसंगासि तोडीं ॥२॥
असीं आणिकें काय सांगों अनंता । मोहो पापिणी दुष्टमायाममता ।
क्रोध काम यातना थोर करी । तुजवांचुनी सोडवी कोण हरी ॥३॥
निज देखतां निज हे दूरि जाये । निद्रा आळस दंभ यी भीत आहे ।
तयां विस्त देहीं नको देउं देवा । तुजवांचुनी आणिक नािस्त हेवा ॥४॥
करीं घात पात शंका लाज थोरी । असे सत्य भाव बहू भिक्त दूरी ।
नको मोकलूं दीनबंधु अनाथा । तुका वीनवी ठेवुनी पायिं माथा ॥५॥

हे मुरारी, माझे मन धनाच्या मोहात गुंतले असून दारोदार भटकत आहे, तरीही ते कधीच तृप्त होत नाही. इंद्रियांच्या आहारी जाऊन मी स्वतःचा नाश करून घेतो आहे — हे हरी, ही दुष्ट संगत तोडून टाक. क्रोध, काम, मोह यांनी मला त्रस्त केले आहे, तुझ्याशिवाय यातून कोण सोडवणार? झोप, आळस, दंभ यांच्यामुळे खरे आत्मज्ञान दूर राहते — देवा, हे माझ्यात राहू देऊ नकोस. मी अनेक चुका केल्या, खरी भक्ती माझ्यापासून दूर आहे — तुकाराम महाराज देवाच्या पायी मस्तक ठेवून विनवणी करतात की या अनाथाला सोडून जाऊ नकोस.

॥ अभंग ११०७ ॥ अभंग रचना

पैल सांवळें तेज पुंजाळ कैसें । सिरीं तुबिऩलीं साजिरीं मोरवीसें ।
हरे त्यासि रे देखतां ताप माया । भजा रे भजा यादव योगिराया ॥१॥
जया कामिनी लुब्धल्या सहस्रसोळा । सुकुमार या गोपिका दिव्य बाळा ।
शोभे मध्यभागीं कळा चंद्रकोटी । रुपा मीनली साजिरी माळकंठीं ॥२॥
असे यादवां श्रेष्ठ हा चक्रपाणी । जया वंदिती कोटि तेहतीस तीन्ही ।
महाकाळ हे कांपती दैत्य ज्यासी । पाहा सांवळें रूप हें पापनासी ॥३॥
कसीं पाउलें साजिरीं कुंकुमाचीं। कसी वीट हे लाधली दैवांची।
जया चिंतितां अिग्न हा शांति नीवे। धरा मानसीं आपला देहभाव ॥४॥
मुनी देखतां मूख हें चित्त ध्याय। देह मांडला भाव हा बापमाय।
तुक्या लागलें मानसीं देवपीसें । चित्त चोरटें सांवळें रूप कैसें ॥५॥

तो सावळा, तेजस्वी, मस्तकी मोरपीस धारण केलेला रूप पाहताच ताप-माया दूर होते — त्या यादव योगिराजाला भजा. सोळा हजार गोपिका त्याच्यावर लुब्ध झाल्या, त्याचे रूप कोटी चंद्रांच्या तेजासारखे शोभते. हा चक्रपाणी यादवांत श्रेष्ठ आहे, तेहतीस कोटी देव त्याला वंदन करतात, मोठमोठे दैत्यही त्याच्यापुढे कापतात. त्याच्या कुंकुमरंगी पावलांना स्पर्श करायला मिळालेली वीट किती भाग्यवान! त्याचे चिंतन केल्याने मनातला अग्नी शांत होतो. मुनीसुद्धा त्याचे मुख पाहून ध्यानमग्न होतात — तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्या मनाला या सावळ्या रूपाचे वेड लागले आहे.

॥ अभंग ११०८ ॥ अभंग रचना

असे नांदतु हा हरी सर्वजीवीं । असे व्यापुनी अिग्न हा काष्ठ तेवीं ।
घटीं बिंबलें बिंब हें ठायिठायीं । तया संगती नासु हा त्यासि नाहीं ॥१॥
तन वाटितां क्षीर हें होत नाहीं । पशू भिक्षतां पालटे तें चि देहीं ।
तया वर्म तो जाणता एक आहे । असे व्यापक व्यापुनी अंतर्बाहे ॥२॥
फळ कदऩळीं सेवटीं येत आहे । असे शोधितां पोकळीमाजि काये ।
धीर नाहीं त्यें वाउगें धीग जालें । फळ पुष्पना यत्न व्यर्थ गेले ॥३॥
असे नाम हें दर्पणें सिद्ध केलें। असे बिंब तें या मळा आहे ठेलें ।
कैसें शुद्ध नाहीं दिसे माजिरूप। नका वाढवूं सीण हा पुण्यपाप ॥४॥
करा वर्म ठावें नका सोंग वांयां। तुका वीनवीतो पडों काय पायां ।
तुज पुत्र दारा धन वासना हे । मग ऊरलें शेवटीं काय पाहें ॥५॥

अग्नी जसा लाकडात व्यापून राहतो, तसाच हरी प्रत्येक जीवात नांदतो आहे — प्रत्येक शरीरात त्याचेच प्रतिबिंब आहे, त्याला दोष लागत नाही. हे रहस्य जाणणाराच खरा जाणकार, कारण तो आतबाहेर सर्वत्र व्यापलेला आहे. केळीचे फळ शेवटी येते, पण आतमध्ये पोकळ काय आहे ते शोधून पाहा — धीर नसेल तर सगळे प्रयत्न व्यर्थ जातात. नाम हे आरशासारखे आहे, ज्यात खरे रूप दिसते — पण मन अशुद्ध राहिले तर पाप-पुण्याचे ओझे वाढतच राहते. तुकाराम महाराज विनवतात — हे रहस्य समजून घ्या, सोंग करू नका; शेवटी पुत्र-पत्नी-धन यांतले काहीच सोबत राहत नाही.

॥ अभंग ११०९ ॥ अभंग रचना

मना सांडिं हे वासना दुष्ट खोडी । मती मानसीं एक हे व्यर्थ गोडी ।
असे हीत माझें तुज कांहीं एक । धरीं विठ्ठलीं प्रेम हें पायिं सूख ॥१॥
ऐसा सर्वभावें तुज शरण आलों । देहदुःख हें भोगितां फार भ्यालों ।
भवतारितें दूसरें नाहिं कोणी । गुरु होत कां देव तेहतीस तीन्ही ॥२॥
जना वासना हे धना थोरि आहे । तुज लागली संगती ते चि सोये ।
करीं सर्व संगी परि त्यागु ठायीं । तुका विनवीतो मस्तक ठेवुनि पायीं ॥३॥

हे मना, ही दुष्ट वासना सोडून दे, ती फक्त क्षणिक व व्यर्थ गोडी देते. तुझे खरे हित विठ्ठलावरील प्रेमात आणि त्याच्या चरणसुखातच आहे. देहदुःख भोगून भयभीत झालो, म्हणून पूर्ण शरण आलो — भवसागर तारणारा विठ्ठलाशिवाय दुसरा कोणी नाही, मग तो गुरु असो वा तेहतीस कोटी देव. लोकांना धनाची मोठी वासना असते, तुलाही त्याची सवय लागली आहे — पण सर्वांशी व्यवहार करूनही मनातून आसक्ती सोड, अशी तुकाराम महाराज विनवणी करतात.

॥ अभंग १११० ॥ अभंग रचना

सुटायाचा कांहीं पाहातों उपाय । तों हे देखें पाय गोवियेले ॥१॥
ऐसिया दुःखाचे सांपडलों संदी । हारपली बुिद्ध बळ माझें ॥ध्रु.॥
प्रारब्ध क्रियमाण संचिताचें । वोढत ठायींचे आलें साचें ॥२॥
विधिनिषेधाचे सांपडलों चपे । एकें एक लोपे निवडेना ॥३॥
सारावें तें वाढे त्याचिया चि अंगें । तृष्णेचिया संगें दुःखी जालों ॥४॥
तुका ह्मणे आतां करीं सोडवण । सर्वशिक्तहीन जालों देवा ॥५॥

मी सुटकेचा उपाय शोधतो आहे, पण दिसते की माझे पायच अडकलेले आहेत. अशा दुःखाच्या पेचात सापडलो आहे की माझी बुद्धी आणि बळ हरपले आहे. प्रारब्ध, क्रियमाण आणि संचित कर्मांनी मला ओढून आणले आहे. विधि-निषेधाच्या कात्रीत सापडलो, काय योग्य काय अयोग्य ते ओळखता येईना. जे कमी करावे तेच तृष्णेमुळे अधिक वाढते, त्यामुळे दुःखी झालो. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता तूच सोडवणूक कर देवा, मी पूर्णपणे शक्तिहीन झालो आहे.

॥ अभंग १११ ॥ अभंग रचना

भय वाटे पर । न सुटे हा संसार ॥१॥
ऐसा पडिलों कांचणी । करीं धांवा ह्मणउनी ॥ध्रु.॥
विचारितों कांहीं । तों हें मन हातीं नाहीं ॥२॥
तुका ह्मणे देवा । येथें न पुरे रिघावा ॥३॥

मला मोठे भय वाटते, हा संसार काही सुटता सुटत नाही. अशा पेचात सापडल्यामुळे मी देवाचा धावा करतो. काही विचार करू पाहतो, पण हे मन माझ्या हातात राहत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवा, इथे स्वतःच्या बळावर काही निभावत नाही, तुझीच मदत हवी.

॥ अभंग १११२ ॥ अभंग रचना

येगा येगा पांडुरंगा । घेइऩ उचलुनि वोसंगा ॥१॥
ऐसी असोनियां वेसी । दिसतों मी परदेसी ॥ध्रु.॥
उगवूनि गोवा । सोडवूनि न्यावें देवा ॥२॥
तुज आड कांहीं । बळ करी ऐसें नाहीं ॥३॥
तुका ह्मणे हृषीकेशी । काय उशीर लाविसी ॥४॥

हे पांडुरंगा, ये आणि मला उचलून पदरात घे. तुझ्याच गावी असूनही मी परक्यासारखा वाटतो आहे. हा गुंता सोडवून मला घेऊन जा, देवा. तुझ्यापुढे कोणतीही शक्ती आड येऊ शकत नाही. तुकाराम महाराज विचारतात, हे हृषीकेशा, इतका उशीर का लावतो आहेस?

॥ अभंग १११३ ॥ अभंग रचना

माझी विठ्ठल माउली । प्रेमें पान्हा पान्हायेली ॥१॥
कृवाळूनि लावी स्तनीं । न वजे दुरी जवळूनि ॥ध्रु.॥
केली पुरवी आळी । नव्हे निष्ठ‍ कोंवळी ॥२॥
तुका ह्मणे घांस । मुखीं घाली ब्रह्मरस ॥३॥

माझी विठ्ठल माउली प्रेमाने भरून पान्हावली आहे. ती लाडाने जवळ घेऊन स्तनपान देते, दूर जात नाही. माझी हट्टी मागणी ती पुरवते, कठोर होत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, ती माझ्या मुखात ब्रह्मरसाचा घास भरवते.

॥ अभंग १११४ ॥ अभंग रचना

आह्मी उतराइऩ । भाव निरोपूनि पायीं ॥१॥
तुह्मी पुरवावी आळी । करावी ते लडिवाळीं ॥ध्रु.॥
आमचा हा नेम । तुह्मां उचित हा धर्म ॥२॥
तुका ह्मणे देवा । जाणों सांगितली सेवा ॥३॥

आम्ही आमचा भाव तुझ्या पायी अर्पण करून उतराई झालो आहोत. आता तू आमची इच्छा पुरवावी, लाड करावेत. हा आमचा नेम आहे आणि हा धर्म तुला शोभणारा आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवा, ही सेवा तुला माहीतच आहे.

॥ अभंग १११५ ॥ अभंग रचना

केलें पाप जेणें दिलें आन्मोदन । दोघांसी पतन सारिके चि ॥१॥
विष नवनीता विष करी संगें । दुर्जनाच्या त्यागें सर्व हित ॥ध्रु.॥
देखिलें ओढाळ निघालिया सेता । टाळावें निमित्या थैक ह्मुण ॥२॥
तुका ह्मणे जोडे केल्याविण कर्म । देखतां तो श्रम न मानितां ॥३॥

जो पाप करतो आणि जो त्याला संमती देतो, या दोघांचेही पतन सारखेच होते. विष जसे लोण्यालाही विषारी बनवते, तसा दुर्जनांचा संग टाळणेच खरे हित आहे. शेतात जनावर शिरताना दिसताच वेळीच थांबवावे — तसाच वाईटाचा प्रारंभीच बंदोबस्त करावा. तुकाराम महाराज म्हणतात, कधी कधी काही न करताच त्रास वाट्याला येतो, तो निमूट सोसावा लागतो.

॥ अभंग १११६ ॥ अभंग रचना

विठ्ठल गीतीं विठ्ठल चित्तीं । विठ्ठल विश्रांति भोग जया ॥१॥
विठ्ठल आसनीं विठ्ठल शयनीं । विठ्ठल भोजनीं ग्रासोग्रासीं ॥ध्रु.॥
विठ्ठल जागृतिस्वप्नी सुषुिप्त । आन दुजें नेणती विठ्ठलेंविण ॥२॥
भूषण अळंकार सुखाचे प्रकार । विठ्ठल निर्धार जयां नरां ॥३॥
तुका ह्मणे ते ही विठ्ठल चि जाले । संकल्प मुराले दुजेपणें ॥४॥

ज्यांच्या गाण्यात, मनात, विश्रांतीत, भोगात फक्त विठ्ठलच आहे; ज्यांच्या बसण्या-झोपण्या-जेवण्यातही विठ्ठलच आहे — जागेपणी, स्वप्नात, गाढ झोपेतही ज्यांना विठ्ठलाशिवाय दुसरे काही कळत नाही, आणि दागिने-अलंकारांऐवजी ज्यांना विठ्ठलच सुखाचा एकमेव आधार वाटतो — तुकाराम महाराज म्हणतात, असे भक्त शेवटी विठ्ठलरूपच होऊन जातात, त्यांचे द्वैतभाव नाहीसे होतात.

॥ अभंग १११७ ॥ अभंग रचना

दास जालों हरिदासांचा । बुिद्धकायामनेंवाचा ॥१॥
तेथें प्रेमाचा सुकाळ । टाळमृदंगकल्लोळ । नासे दुष्टबुिद्ध सकळ । समाधि हरिकीर्त्तनीं ॥ध्रु.॥
ऐकतां हरिकथा । भिक्त लागे त्या अभक्तां ॥२॥
देखोनि कीर्तनाचा रंग । कैसा उभा पांडुरंग ॥३॥
हें सुख ब्रह्मादिकां । ह्मणे नाहीं नाहीं तुका ॥४॥

मी बुद्धी, काया, मन आणि वाणीने हरिदासांचा दास झालो आहे. तिथे प्रेमाची रेलचेल असते, टाळ-मृदंगाच्या नादात दुष्ट बुद्धी नाहीशी होते आणि हरिकीर्तनात समाधी लागते. हरिकथा ऐकताच अभक्तांच्याही मनात भक्ती जागृत होते. कीर्तनाचा रंग पाहून पांडुरंगही तिथे साक्षात उभा राहतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे सुख ब्रह्मादिकांनाही मिळत नाही.

॥ अभंग १११८ ॥ अभंग रचना

गति अधोगति मनाची युिक्त । मन लावीं एकांतीं साधुसंगें ॥१॥
जतन करा जतन करा । धांवतें सैरा ओढाळ तें ॥ध्रु.॥
मान अपमान मनाचें लक्षण । लाविलिया ध्यान तें चि करी ॥२॥
तुका ह्मणे मन उतरी भवसिंधु । मन करी बंधु चौर्‍याशीचा ॥३॥
अभंग १११९

प्रगती किंवा अधोगती ही मनाच्याच युक्तीवर अवलंबून असते, म्हणून मन साधुसंगतीत आणि एकांतात लावावे. हे चंचल, सैरावैरा धावणारे मन जपून सांभाळावे. मान-अपमान हे मनाचेच खेळ आहेत — जे मन ज्यावर लावाल, त्याचेच ध्यान लागते. तुकाराम महाराज म्हणतात, हेच मन भवसागर तारू शकते आणि हेच मन चौर्‍याऐंशी लक्ष योनींच्या बंधनातही अडकवते — त्यामुळे मनाची दिशा योग्य ठेवणे महत्त्वाचे.

॥ अभंग १११९ ॥ अभंग रचना

पंढरीस दुःख न मिळे ओखदा । प्रेमसुख सदा सर्वकाळ ॥१॥
पुंडलिकें हाट भरियेली पेंठ । अवघें वैकुंठ आणियेलें ॥ध्रु.॥
उदमासी तुटी नाहीं कोणा हानि । घेऊनियां धणी लाभ घेती ॥२॥
पुरलें देशासी भरलें सिगेसी । अवघी पंचक्रोशी दुमदुमीत ॥३॥
तुका ह्मणे संतां लागलीसे धणी । बैसले राहोनि पंढरीस ॥४॥

पंढरीत दुःखाचा लवलेशही औषधालाही मिळत नाही, इथे सदैव प्रेमसुखाचा वर्षाव असतो. पुंडलिकाने अशी बाजारपेठ भरवली की साक्षात वैकुंठच इथे आणले. या व्यापारात कोणाचाही तोटा होत नाही, सगळेच नफा घेऊन जातात. संपूर्ण पंचक्रोशी या आनंदाने दुमदुमून गेली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, संतांना इथे पूर्ण समाधान मिळाले आहे, म्हणून ते पंढरीतच स्थिरावले आहेत.

॥ अभंग ११२० ॥ अभंग रचना

द्वारकेचें केणें आलें या चि ठाया । पुढें भक्तराया चोजवीत ॥१॥
गोविलें विसारें माप केलें खरें । न पाहे माघारें अद्यापवरी ॥ध्रु.॥
वैष्णव मापार नाहीं जाली सळे । पुढें ही न कळे पार त्याचा ॥२॥
लाभ जाला त्यांनीं धरिला तो विचार । आहिक्य परत्र सांटविलें ॥३॥
तुका ह्मणे मज मिळाली मजुरी । विश्वास या घरीं संतांचिया ॥४॥

द्वारकेचा माल (कृष्णभक्तीचा ठेवा) या ठिकाणी आला असून भक्तराज त्याची पारख करत आहेत. विश्वासाने व्यापार सुरू झाला, माप खरे ठेवले गेले, त्यामुळे मागे वळून पाहावे लागले नाही. वैष्णवांच्या या व्यवहारात कधी तोटा झाला नाही, याचा शेवटही अजून कळलेला नाही (इतका अमर्याद फायदा). ज्यांना लाभ झाला त्यांनी हा विचार धरून इहलोक व परलोक दोन्हीसाठी संचय केला. तुकाराम महाराज म्हणतात, संतांच्या या घरी विश्वासाची मजुरी मला मिळाली आहे.

॥ अभंग ११२१ ॥ अभंग रचना

सुरवर येती तीथॉ नित्यकाळ । पेंठ त्या निर्मळ चंद्रभागा ॥१॥
साक्षभूत नव्हे सांगितली मात । महिमा अत्यद्भुत वर्णवेना ॥ध्रु.॥
पंचक्रोशीमाजी रीग नाहीं दोषा । जळती आपैसा अघोर ते ॥२॥
निविऩषय नर चतुर्भुज नारी । अवघा घरोघरीं ब्रह्मानंदु ॥३॥
तुका ह्मणे ज्यापें नाहीं पुष्पलेश । जा रे पंढरीस घेइप कोटि ॥४॥

देवही या पवित्र चंद्रभागा तीर्थावर नित्य येतात. हा अद्भुत महिमा शब्दांत वर्णन करता येत नाही, तो ऐकीव आहे. या पंचक्रोशीत पापाला प्रवेशच नाही, मोठमोठी पातकेही आपोआप जळून जातात. इथले स्त्री-पुरुष निर्विषय होतात, घरोघरी ब्रह्मानंद नांदतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याच्या हाती अगदी थोडेही पुण्य नाही त्यानेही पंढरीला जावे, तिथे कोटी पुण्य मिळते.

॥ अभंग ११२२ ॥ अभंग रचना

विचार नाहीं नर खर तो तैसा । वाहे ज्ञान पाठी भार लगड तैसा ॥१॥
वादावाद करणें त्यासी तों च वरी । गुखाडीची चाड सरे तों च बाहेरी ॥ध्रु.॥
सौभाग्यसंपन्न हो कां वृद्ध प्रतिष्ठ । चिकरूनि सांडी पायां लागली ते विष्ठ ॥२॥
नाहीं याति कुळ फांसे ओढी तयासी । तुका ह्मणे काय मुद्रासोंग जािळसी ॥३॥

ज्याला खरा विवेक नाही तो गाढवासारखाच — तो ज्ञानाचे केवळ ओझे पाठीवर वाहतो. जोवर स्वार्थ साधतो तोवरच तो वाद घालतो, स्वार्थ संपला की निघून जातो. मोठा प्रतिष्ठित असो वा वृद्ध, स्वार्थ संपताच तो सहज सोडून देतो. अशा स्वार्थी माणसाला जात-कुळाचेही बंधन राहत नाही — तुकाराम महाराज विचारतात, मग असे खोटे सोंग कशासाठी करतोस?

॥ अभंग ११२३ ॥ अभंग रचना

देव होसी तरी आणिकांतें करिसी । संदेह येविशीं करणें न लगे ॥१॥
दुष्ट होसी तरी अणिकांतें करिसी । संदेह येविशीं करणें न लगे ॥२॥
तुका ह्मणे जें दर्पणीं बिंबलें । तें तया बाणलें निश्चयेसीं ॥३॥

जर तू देवत्वाने वागशील तर इतरांनाही देवत्वाकडे नेशील, यात शंका नाही. आणि जर तू दुष्टपणे वागशील तर इतरांनाही दुष्टत्वाकडे नेशील, यातही शंका नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, आरशात जे प्रतिबिंब उमटते तेच निश्चितपणे खरे ठरते — म्हणजे आपल्या अंतरंगाचाच प्रभाव सभोवती पडतो.

॥ अभंग ११२४ ॥ अभंग रचना

कलिधर्म मागें सांगितले संतीं । आचार सांडिती द्विजलोक ॥१॥
ते चि कळों आतां येतसे प्रचिती । अधर्मा टेंकती धर्म नव्हे ॥ध्रु.॥
तप व्रत करितां लागती सायास । पािळतां पिंडास गोड वाटे ॥२॥
देव ह्मणऊनी न येती देऊळा । संसारा वेगळा तरी कां नव्हे ॥३॥
तुका ह्मणे मज धरितां गुमान । ऐसे कोणी जन नरका जाती ॥४॥

कलियुगातील अधर्माची लक्षणे संतांनी आधीच सांगून ठेवली होती — ब्राह्मणही आता आचार सोडत आहेत. हे आता प्रत्यक्ष अनुभवाला येते आहे, लोक धर्माऐवजी अधर्माकडे झुकत आहेत. तप-व्रत करायला कष्ट वाटतात, पण स्वतःचे पोट भरणे मात्र गोड वाटते. देवाच्या नावाने देवळात जात नाहीत, पण संसारापासून अलिप्तही होत नाहीत. तुकाराम महाराज म्हणतात, असा दुराग्रह धरणारे लोक नरकातच जातात.

॥ अभंग ११२५ ॥ अभंग रचना

नमो विष्णुविश्वरूपा मायबापा । अपरा अमुपा पांडुरंगा ॥१॥
विनवितों रंक दास मी सेवक । वचन तें एक आइकावें ॥ध्रु.॥
तुझी स्तुति वेद करितां भागला । निवांत चि ठेला नेति नेति ॥२॥
ॠषि मुनि बहु सिद्ध कविजन । वणिऩतां ते गुण न सरती ॥३॥
तुका ह्मणे तेथें काय माझी वाणी । जे तुझी वाखाणी कीर्ती देवा ॥४॥

हे विश्वरूप, मायबाप, अमर्याद अशा पांडुरंगा, तुला नमस्कार असो. मी एक गरीब सेवक तुला विनवणी करतो, माझे एवढे वचन ऐकावे. वेदांनीही तुझी स्तुती करता करता थकून "नेति नेति" म्हणत शांत बसणे पत्करले. ऋषी, मुनी, सिद्ध, कवी यांनीही तुझे गुण वर्णन करून संपत नाहीत. तुकाराम महाराज म्हणतात, मग माझी छोटी वाणी तुझी कीर्ती काय वर्णन करणार?

॥ अभंग ११२६ ॥ अभंग रचना

अंतरीचा भाव जाणोनिया गुज । तैसे केले काज पांडुरंगा ॥१॥
घातले वचन न पडेचि खाली । तू आह्मा माउली अनाथांची ॥ध्रु.॥
मज याचकाची पुरवावी आशा । पंढरीनिवासा मायबापा ॥२॥
नाशिली आशंका माझिया जीवाची । उरली भेदाची होती काही ॥३॥
तुका ह्मणे आतां केलो मी निर्भर । गाईन अपार गुण तुझे ॥४॥

हे पांडुरंगा, माझ्या मनातले गूढ भाव जाणून तू तसेच काम केलेस. दिलेले वचन कधी खाली पडत नाही, तू खरोखर अनाथांची माउली आहेस. हे पंढरीनिवासा, मायबापा, मला याचकाला माझी आशा पूर्ण कर. माझ्या मनातील शंका तू नष्ट केल्यास, थोडाफार भेदभाव उरला होता तोही मिटव. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता मी पूर्ण निर्भय झालो असून तुझे अपार गुण गाईन.

॥ अभंग ११२७ ॥ अभंग रचना

उदार कृपाळ अनाथांचा नाथ । ऐकसी मात शरणागतां ॥१॥
सर्व भार माथां चालविसी त्यांचा । अनुसरलीं वाचा काया मनें ॥ध्रु.॥
पाचारितां उभा राहासी जवळी । पाहिजे ते काळीं पुरवावें ॥२॥
चालतां ही पंथ सांभाळिसी वाटे । वारिसील कांटे खडे हातें ॥३॥
तुका ह्मणे चिंता नाहीं तुझ्या दासां । तूं त्यांचा कोंवसा सर्वभावें ॥४॥

हे उदार, कृपाळू, अनाथांच्या नाथा, तू शरणागतांचे म्हणणे ऐकतोस. जे तुला वाणी, काया आणि मनाने अनुसरतात, त्यांचा सर्व भार तूच वाहतोस. हाक मारताच तू जवळ येऊन उभा राहतोस आणि हवी ती गोष्ट पुरवतोस. वाटचालीतही तू सांभाळ करतोस, हाताने काटे-खडे दूर करतोस. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुझ्या दासांना काहीच चिंता नाही, कारण तूच त्यांचा सर्वस्वी आधार आहेस.

॥ अभंग ११२८ ॥ अभंग रचना

काय कीर्ती करूं लोक दंभ मान । दाखवीं चरण तुझे मज ॥१॥
मज आतां ऐसें नको करूं देवा । तुझा दास जावा वांयां विण ॥ध्रु.॥
होइल थोरपण जाणीवेचा भार । दुरावेन दूर तुझा पायीं ॥२॥
अंतरींचा भाव काय कळे लोकां । एक मानी एकां देखोवेखीं ॥३॥
तुका ह्मणे तुझे पाय आतुडती । ते मज विपित्त गोड देवा ॥४॥

लोकांत कीर्ती, मान, दंभ मिळवून काय उपयोग — त्याऐवजी मला तुझे चरण दाखव. देवा, माझा हा जन्म व्यर्थ जाऊ देऊ नकोस, माझ्यावर अशी वेळ आणू नकोस. मोठेपणाचा आणि जाणीवेचा भार वाढला तर मी तुझ्या पायांपासून दूर जाईन. लोकांना खऱ्या अंतरीच्या भावाची कल्पना नसते, ते फक्त दिसण्यावरून एकमेकांना मानतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुझे पाय जरी संकटातही मिळाले तरी ते संकट मला गोड वाटेल, देवा.

॥ अभंग ११२९ ॥ अभंग रचना

मानावया जग व्हावी द्रव्यमाया । नाहीं ते माझिया जीवा चाड ॥१॥
तुझ्या पायांसाठीं केली आराणूक । आतां कांहीं एक नको दुजें ॥ध्रु.॥
करूनियां कृपा करीं अंगीकार । न लवीं उसीर आतां देवा ॥२॥
नव्हे साच कांहीं कळों आलें मना । ह्मणोनि वासना आवरिली ॥३॥
तुका ह्मणे आतां मनोरथ सिद्धी। माझे कृपानिधी पाववावे ॥४॥

जगाने मान द्यावा म्हणून धनाची माया करावी लागते, पण माझ्या जीवाला त्याची इच्छाच नाही. तुझ्या पायांसाठी मी सगळे मोकळे केले आहे, आता याशिवाय दुसरे काही नको. देवा, कृपा करून मला स्वीकार, आता उशीर करू नकोस. जगातले काहीच खरे नाही हे मनाला उमगले, म्हणून मी वासना आवरली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे कृपानिधी, आता माझा मनोरथ पूर्ण कर.

॥ अभंग ११३० ॥ अभंग रचना

आतां माझा सर्वभावें हा निर्धार । न करीं विचार आणिकांसी ॥१॥
सर्वभावें नाम गाइऩन आवडी । सर्व माझी जोडी पाय तुझे ॥ध्रु.॥
लोटांगण तुझ्या घालीन अंगणीं । पाहीन भरोनि डोळे मुख ॥२॥
निर्लज्ज होऊनि नाचेन रंगणीं । येऊं नेदी मनीं शंका कांहीं ॥३॥
अंकित अंकिला दास तुझा देवा । संकल्प हा जीवा तुका ह्मणे ॥४॥

आता माझा पूर्ण निर्धार झाला आहे, यापुढे इतर कशाचा विचार करणार नाही. मी सर्वभावाने आवडीने तुझे नाम गाईन, तुझे पाय हीच माझी खरी संपत्ती आहे. तुझ्या अंगणात लोटांगण घालेन आणि डोळे भरून तुझे मुख पाहीन. लाज सोडून रंगणात नाचेन, मनात कसलीही शंका येऊ देणार नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी पूर्णपणे तुझा अंकित दास आहे, हाच माझ्या जीवाचा संकल्प आहे.

॥ अभंग ११३१ ॥ अभंग रचना

जनीं जनादऩन ऐकतों हे मात । कैसा तो वृत्तांत न कळे आह्मां ॥१॥
जन्म जरा मरण कवण भोगी भोग । व्याधि नाना रोग सुखदुःखें ॥ध्रु.॥
पापपुण्यें शुद्धाशुद्ध आचरणें । हीं कोणांकारणें कवणें केलीं ॥२॥
आह्मां मरण नाश तूं तंव अविनाश । कैसा हा विश्वास साच मानूं ॥३॥
तुका ह्मणे तूं चि निवडीं हा गुढार । दाखवीं साचार तें चि मज ॥४॥

"जनात जनार्दन आहे" असे ऐकतो, पण त्याचा खरा अर्थ आम्हाला कळत नाही. जन्म, वृद्धत्व, मृत्यू, नाना व्याधी, सुख-दुःख हे कोण भोगतो? पाप-पुण्य, शुद्ध-अशुद्ध आचरण हे कोणासाठी आणि कोणी केले? आम्हाला मरण-नाश आहे, पण तू अविनाशी आहेस — हा विरोधाभास खरा कसा मानावा? तुकाराम महाराज म्हणतात, हे गूढ तूच उकल आणि मला खरे सत्य दाखव.

॥ अभंग ११३२ ॥ अभंग रचना

यथार्थ वाद सांडूनि उपचार । बोलती ते अघोर भोगितील ॥१॥
चोरा धरितां सांगे कुठो†याचें नांव । दोघांचे ही पाव हात जाती ॥२॥
तुका ह्मणे असे पुराणीं निवाड । माझी हे बडबड नव्हे कांहीं ॥३॥

जे खरा युक्तिवाद सोडून केवळ वरवरची बोलाचाल करतात, त्यांना भयंकर परिणाम भोगावे लागतात. चोर पकडला गेल्यावर तो साथीदाराचे नाव सांगतो, तेव्हा दोघांचेही हातपाय अडकतात (दोघेही दोषी ठरतात). तुकाराम महाराज म्हणतात, हा निवाडा पुराणातही सांगितला आहे, ही माझी स्वतःची बडबड नाही.

॥ अभंग ११३३ ॥ अभंग रचना

धीर तो कारण साहे होतो नारायण । नेदी होऊं सीण वाहों चिंता दासांसी ॥१॥
सुखें करावें कीर्तन हषॉ गावे हरिचे गुण। वारी सुदर्शन आपण चि किळकाळ ॥ध्रु.॥
जीव वेची माता बाळा जडभारी होतां । तो तों नव्हे दाता प्राकृतां यां सारिखा ॥२॥
हें तों माझ्या अनुभवें अनुभवा आलें जीवें । तुका ह्मणे सत्य व्हावें आहाच नये कारणा ॥३॥

धीर धरला की नारायणच आधार होतो, तो आपल्या दासांना काळजी वाहू देत नाही, त्रास होऊ देत नाही. आनंदाने कीर्तन करावे, हर्षाने हरिगुण गावेत — त्याचे सुदर्शनचक्र काळालाही रोखते. आई आपल्या आजारी बाळासाठी जीव झिजवते, पण देवाची तुलना अशा सामान्य दात्यांशीही होऊ शकत नाही (तो त्याहूनही अधिक देतो). तुकाराम महाराज म्हणतात, हे माझ्या स्वतःच्या अनुभवाने कळले आहे — खरी श्रद्धा तात्पुरत्या कारणासाठी नसते, ती शाश्वत असावी.

॥ अभंग ११३४ ॥ अभंग रचना

पुढें आतां कैंचा जन्म । ऐसा श्रम वारेसा ॥१॥
सर्वथाही फिरों नये । ऐसी सोय लागलिया ॥ध्रु.॥
पांडुरंगा ऐसी नाव । तारूं भाव असतां ॥२॥
तुका ह्मणे चुकती बापा । पुन्हा खेपा सकळा ॥३॥

आता पुढे पुन्हा जन्म का घ्यावा लागेल, हा त्रास आता संपू दे. यापुढे पुन्हा या फेऱ्यात अडकू नये, अशी सोय व्हावी. पांडुरंगासारखी नाव (तारू) असेल तर श्रद्धेने पैलतीर गाठता येईल. तुकाराम महाराज म्हणतात, बापा, अशाने पुन्हा पुन्हा जन्म घेण्याच्या सर्व फेऱ्या चुकतील.

॥ अभंग ११३५ ॥ अभंग रचना

दुद दहीं ताक पशूचें पाळण । त्यांमध्यें कारण घृतसार ॥१॥
हें चि वर्म आह्मां भाविकांचे हातीं । ह्मणऊनि चित्तीं धरिला राम ॥ध्रु.॥
लोहो कफ गारा अग्नीचिया काजें । ये†हवी तें ओझें कोण वाहे ॥२॥
तुका ह्मणे खोरीं पाहारा जतन । जोंवरि हें धन हातीं लागे ॥३॥

दूध, दही, ताक हे पशुपालनातून मिळतात, पण त्यांतले खरे सार म्हणजे तूप. हेच रहस्य आम्हा भाविकांच्या हाती आहे, म्हणून आम्ही मनात रामाला धरले आहे. लोखंड, कफ, माती हे अग्नीच्या उपयोगासाठीच असते, नाहीतर ते ओझे कोण वाहील? तुकाराम महाराज म्हणतात, हे धन (भक्तीरूपी तूप) हाती लागेपर्यंत जपून राखावे लागते.

॥ अभंग ११३६ ॥ अभंग रचना

वीर विठ्ठलाचे गाढे । किळकाळ पायां पडे ॥१॥
करिती घोष जेजेकार । जळती दोषांचे डोंगर ॥ध्रु.॥
क्षमा दया शांति । बाण अभंग ते हातीं ॥२॥
तुका ह्मणें बळी । ते चि एक भूमंडळीं ॥३॥

विठ्ठलाचे भक्तवीर इतके खंबीर असतात की काळसुद्धा त्यांच्या पाया पडतो. ते जयजयकाराचा घोष करतात आणि त्यामुळे पापांचे डोंगर जळून जातात. क्षमा, दया आणि शांती हेच त्यांच्या हातातील अभंग (न मोडणारे) बाण असतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, या पृथ्वीवर खरे बलवान तेच आहेत.

॥ अभंग ११३७ ॥ अभंग रचना

ऐकें रे जना तुझ्या स्वहिताच्या खुणा । पंढरीचा राणा मनामाजी स्मरावा ॥१॥
मग कैचें रे बंधन वाचे गातां नारायण। भवसिंधु तो जाण ये चि तीरी सरेल ॥ध्रु.॥
दास्य करील किळकाळ बंद तुटेल मायाजाळ । होतील सकळ ऋद्धिसिद्धी ह्मणियारीं ॥२॥
सकळशास्त्रांचें सार हें वेदांचें गव्हर । पाहातां विचार हा चि करिती पुराणें ॥३॥
ब्राह्मण क्षेत्री वैश्य शूद्र चांडाळां आहे अधिकार । बाळें नारीनर आदि करोनि वेश्या ही ॥४॥
तुका ह्मणे अनुभवें आह्मीं पाडियलें ठावें । आणीक ही दैवें सुख घेती भाविकें ॥५॥

हे जनहो, तुमच्या स्वहिताची खूण ऐका — पंढरीच्या राजाला मनात स्मरा. मग वाचेने नारायणाचे नाव घेता घेता बंधन कुठले उरणार, भवसागर याच तीरावर संपेल. काळही तुमचा दास होईल, मायेचे बंधन तुटेल, सर्व ऋद्धी-सिद्धी आपोआप मिळतील. सर्व शास्त्रांचे सार आणि वेदांचे रहस्य हेच आहे, सर्व पुराणेही हाच विचार सांगतात. या मार्गावर ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, शूद्र, चांडाळ, स्त्री-पुरुष, अगदी वेश्यांनाही अधिकार आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही हे स्वानुभवाने सिद्ध केले आहे, ज्यांचे भाग्य असेल ते भाविकही हे सुख मिळवतील.

॥ अभंग ११३८ ॥ अभंग रचना

न करीं तळमळ राहें रे निश्चळ । आहे हा कृपाळ स्वामी माझा ॥१॥
अविनाश सुख देइऩल निर्वाणी । चुकतील खाणी चौर्‍याशीच्या ॥ध्रु.॥
आणिकिया जीवां होइऩल उद्धार । ते ही उपकार घडती कोटि ॥२॥
आहिक्य परत्रीं होसील सरता । उच्चारीं रे वाचा रामराम ॥३॥
तुका ह्मणे सांडीं संसाराचा छंद । मग परमानंद पावसील ॥४॥

तळमळ करू नकोस, स्थिर राहा, माझा स्वामी अत्यंत कृपाळू आहे. शेवटी तो अविनाशी सुख देईल आणि चौऱ्याऐंशी लक्ष योनींचे फेरे चुकतील. यामुळे इतर जीवांचाही उद्धार होईल, असे कोट्यवधी उपकार घडतील. या लोकी आणि परलोकीही तू यशस्वी होशील, म्हणून वाणीने राम राम उच्चार कर. तुकाराम महाराज म्हणतात, संसाराचा नाद सोड, मग तुला परमानंद प्राप्त होईल.

॥ अभंग ११३९ ॥ अभंग रचना

कां रे दास होसी संसाराचा खर । दुःखाचे डोंगर भोगावया ॥१॥
मिष्टान्नाची गोडी जिव्हेच्या अगरीं । मसक भरल्यावरी स्वाद नेणे ॥ध्रु.॥
आणीक ही भोग आणिकां इंिद्रयांचे। नाहीं ऐसे साचे जवळी कांहीं ॥२॥
रूप दृिष्ट धाय पाहातां पाहातां। न घडे सर्वथा आणि तृष्णा ॥३॥
तुका ह्मणे कां रे नाशिवंतासाटीं। देवासवें तुटी करितोसी ॥४॥

संसाराच्या दुःखाचे डोंगर भोगण्यासाठी तू का त्याचा गाढव (गुलाम) होतोस? मिष्टान्नाची गोडी फक्त जिभेपुरतीच असते, पोट भरल्यावर चव कळेनाशी होते. इतर इंद्रियांचे भोगही असेच क्षणिक असतात, त्यात कायमचे समाधान नाही. रूप कितीही पाहिले तरी दृष्टीची तृष्णा कधीच पूर्ण भागत नाही. तुकाराम महाराज विचारतात, अशा नाशवंत गोष्टींसाठी तू देवाशी नाते का तोडतोस?

॥ अभंग ११४० ॥ अभंग रचना

बैसोनि निश्चळ करीं त्याचें ध्यान । देइऩल तो अन्नवस्त्रदाता ॥१॥
काय आह्मां करणें अधिक सांचुनी । देव जाला ॠणी पुरविता ॥ध्रु.॥
दयाळ मयाळ जाणे कळवळा । शरणागतां लळा राखों जाणे ॥२॥
न लगे मागणें सांगणें तयासी। जाणे इच्छा तैसी पुरवी त्याची ॥३॥
तुका ह्मणे लेइप अळंकार अंगीं । विठ्ठल हा जगीं तूं चि होसी ॥४॥

शांतपणे बसून त्याचे ध्यान कर, तोच अन्नवस्त्र देणारा आहे. आपल्याला जास्त साठवण्याची काय गरज, देवच आपला पुरवठा करणारा ऋणी झाला आहे. तो दयाळू आहे, आपला कळवळा जाणतो, शरणागतांचे लाड पुरवतो. त्याला मागावे किंवा सांगावे लागत नाही, तो आधीच इच्छा जाणून पुरवतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा भक्तीचे अलंकार अंगी धारण केलेस, तर तूच जगात विठ्ठल होशील.

॥ अभंग ११४१ ॥ अभंग रचना

सोनियांचा कळस । माजी भरिला सुरारस ॥१॥
काय करावें प्रमाण । तुह्मी सांगा संतजन ॥ध्रु.॥
मृित्तकेचा घट । माजी अमृताचा सांट ॥२॥
तुका ह्मणे हित । तें मज सांगावें त्वरित ॥३॥

सोन्याच्या कळसात दारू भरलेली आहे — बाहेरचे रूप सुंदर, आतले वाईट. मग यात खरे प्रमाण काय मानावे, हे तुम्ही संतजन सांगा. आणि मातीच्या साध्या घड्यात अमृत साठवलेले आहे — बाहेरचे साधे, आतले उत्तम. तुकाराम महाराज म्हणतात, यातले खरे हित काय, ते मला लवकर सांगा (बाह्यरूपापेक्षा अंतरंग महत्त्वाचे, हाच बोध).

॥ अभंग ११४२ ॥ अभंग रचना

— सेतावर (शेतीचे रूपक)
सेत करा रे फुकाचें । नाम विठोबारायाचें ॥१॥
नाहीं वेठी जेवा सारा । जाहाती नाहीं ह्मणियारा । सरिक नाहीं रे दुसरा । धनी सारा तुझा तूं ॥ध्रु.॥
जपतप नांगरणी । न लगे आटी दुनवणी ॥२॥
कर्म कुळवणी ॥ न लगे धर्मपाळी दोन्ही ॥३॥
ज्ञानपाभारी ती फणी । न लगे करावी पेरणी ॥४॥
बीज न लगे संचिताचें । पीक पिकलें ठायींचे ॥५॥
नाहीं यमाचें चोरटें । विठ्ठल पागो†याच्या नेटें ॥६॥
पीक न वजे हा भरवसा । करी उद्वेग तो पिसा ॥७॥
सराये सर्व काळ । वांयां न वजे घटिकापळ ॥८॥
प्रेम पिकलें अपार । नाहीं सांटवावया थार ॥९॥
ऐसीये जोडी जो चुकला । तुका ह्मणे धिग त्याला ॥१०॥

विठोबारायाचे नाम हे फुकटचे शेत आहे, ते करा. यात वेठबिगारी नाही, कर भरावा लागत नाही, तुझ्या बरोबरीचा कोणी मालक नाही — तूच याचा पूर्ण धनी आहेस. यासाठी जप-तपाची नांगरणी लागत नाही, कर्मकांडाची मशागत लागत नाही, ज्ञानाचा फाळ फिरवून पेरणी करावी लागत नाही, संचित कर्माचे बीजही लागत नाही — पीक आपोआप, तिथल्यातिथेच पिकलेले असते. या शेताला यमाच्या चोराचीही भीती नाही, कारण विठ्ठलाच्या बांधाचे रक्षण भक्कम आहे. पीक वाया जाणार नाही असा भरवसा ठेवा, उगीच काळजी करणे हा वेडेपणा आहे. हे शेत सदैव करता येते, त्यासाठी एकही क्षण वाया घालवू नये. इथे प्रेमाचे पीक इतके अपार पिकते की साठवायलाही जागा उरत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशी अमूल्य संधी जो गमावतो, त्याला धिक्कार असो.

॥ अभंग ११४३ ॥ अभंग रचना

वोनव्या सोंकरीं । सेत खादलें पांखरीं ॥१॥
तैसा खाऊं नको दगा । निदसुरा राहुनि जागा ॥ध्रु.॥
चोरासवें वाट ॥ चालोनि केलें तळपट ॥ २॥
डोळे झांकुनि राती ॥ कूर्पी पडे दिवसा जोती ॥३॥
पोसी वांज गाय । तेथें कैची दुध साय ॥४॥
फुटकी सांगडी । तुका ह्मणे न पवे थडी ॥५॥

पिकाच्या सुरुवातीलाच निष्काळजीपणामुळे पाखरांनी शेत खाऊन टाकले, तसा दगा खाऊ नकोस — गाफील राहून सावध राहा. चोराबरोबर वाट चालल्यास सर्वस्व नाश पावते. रात्री डोळे झाकून झोपलास तर दिवसा नुकसान होते. वांझ गायीला पोसले तर तिच्यापासून दूध-साय कुठून मिळणार? तुकाराम महाराज म्हणतात, फुटक्या तराफ्याने (सांगडीने) कधी पैलतीर गाठता येत नाही — म्हणजे निष्काळजी व चुकीच्या मार्गाने भक्तीचे फळ मिळत नाही.

॥ अभंग ११४४ ॥ अभंग रचना

सेत आलें सुगी सांभाळावे चारी कोण । पिका आलें परी केलें पाहिजे जतन ॥१॥
सोंकरीं सोंकरीं विसावा तों वरा । नकोउभें आहे तों ॥ध्रु.॥
गोफणेसी गुंडा घालीं पागो†याच्या नेटें। पळती हाहाकारें अवघीं पांखरांची थाटें ॥२॥
पेटवूनि आगटी राहें जागा पालटूनि । पडिलिया मान बळ बुिद्ध व्हावीं दोनी ॥३॥
खळे दानें विश्व सुखी करीं होतां रासी । सारा सारूनियां ज्याचे भाग देइप त्यासी ॥४॥
तुका ह्मणे मग नाहीं आपुलें कारण । निज आलें हातां भूस सांडिलें निकण ॥५॥

शेताला सुगीचा हंगाम आला की चारी बाजूंनी राखण करावी लागते, पीक तयार झाले तरी त्याचे जतन करावेच लागते. सुरुवातीपासूनच सांभाळ करावा, पीक उभे असतानाच निवांत बसू नये. गोफणीने दगड मारून पाखरांच्या झुंडींना हाकलून लावावे. जागा बदलत, शेकोटी पेटवून जागते राहावे — संकट आले तर मान, बळ आणि बुद्धी दोन्ही एकवटावे. धान्याची रास झाल्यावर सर्वांना वाटा देऊन जग सुखी करावे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मग स्वतःपुरते काहीच उरत नाही — खरे धान्य (सार) हाती येते, भुसकट (निरुपयोगी) बाजूला टाकले जाते.

॥ अभंग ११४५ ॥ अभंग रचना

नका घालूं दुध जयामध्यें सार । ताकाचे उपकार तरी करा ॥१॥
नेदा तरी हें हो नका देऊं अन्न । फुकाचें जीवन तरी पाजा ॥२॥
तुका ह्मणे मज सगुणाची चाड । पुरवा कोणी कोड दुर्बळाचें ॥३॥

ज्यात आधीच सार (गोडवा/सत्त्व) आहे त्यात दूध घालण्याची गरज नाही, निदान ताकाचे तरी उपकार करा. अन्न नाही देऊ शकत तर निदान फुकटचे पाणी तरी पाजा. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला फक्त सद्गुणांची (खऱ्या भक्तीची) आस आहे — कोणीतरी या दुर्बळाची ही इच्छा पुरवा.

॥ अभंग ११४६ ॥ अभंग रचना

— उत्तराधीपदे (हिंदी रचना प्रारंभ)
क्या गाऊं कोइऩ सुननवाला । देखें तों सब जग ही भुला ॥१॥
खेलों आपणे राम इसातें । जैसी वैसी करहों मात ॥ध्रु.॥
काहांसे ल्यावों माधर वाणी । रीझे ऐसी लोक बिराणी ॥२॥
गिरिधर लाल तो भावहि भुका । राग कला नहिं जानत तुका ॥३॥

काय गावे, ऐकणारे तरी कोण आहे — पाहतो तर सगळे जग भ्रमात हरवलेले आहे. मी माझ्याच मनाने रामाशी खेळ खेळतो, जसे सुचेल तसे बोलतो. लोकांना गोड, आकर्षक वाणीने कसे रिझवावे हे मला कळत नाही (ते तर परकेच वाटतात). गिरिधर कृष्ण फक्त खऱ्या भावाचा भुकेला आहे — तुकाराम महाराज म्हणतात, मला गाण्याची राग-कला येत नाही, फक्त भाव आहे.

॥ अभंग ११४७ ॥ अभंग रचना

छोडे धन मंदिर बन बसाया । मांगत टूका घरघर खाया ॥१॥
तीनसों हम करवों सलाम । ज्या मुखें बैठा राजाराम ॥ध्रु.॥
तुलसीमाला बभूत च†हावे । हरजीके गुण निर्मल गावे ॥२॥
कहे तुका जो साइप हमारा । हिरनकश्यप उन्हें मारहि डारा ॥३॥

धन आणि घरदार सोडून जंगलात राहणे आणि भिक्षा मागून खाणे — असे साधूपण स्वीकारले. ज्या मुखात राजाराम वसतो त्या मुखाला मी तीनशेवेळा वंदन करतो. तुळशीची माळ आणि विभूती धारण करून हरीचे निर्मळ गुण गातो. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याला आपला स्वामी मानतो, त्याने हिरण्यकश्यपूसारख्या दुष्टालाही मारले (म्हणजे तो भक्तांचे रक्षण करतो).

॥ अभंग ११४८ ॥ अभंग रचना

मंत्रयंत्र नहिं मानत साखी । प्रेमभाव नहिं अंतर राखी ॥१॥
राम कहे त्याके पगहूं लागूं । देखत कपट अमिमान दुर भागूं ॥ध्रु.॥
अधिक याती कुलहीन नहिं ज्यानु । ज्याणे नारायन सो प्राणी मानूं ॥२॥
कहे तुका जीव तन डारू वारी । राम उपासिंहु बलियारी ॥३॥

मंत्र-यंत्र खरे मानले जात नाहीत, जर त्यात खरे प्रेमभाव आणि अंतरीचा भाव नसेल. जो राम म्हणतो, त्याच्या पायाशी मी नमस्कार करतो; पण कपट आणि अभिमान दिसला की मी दूर पळतो. उच्च-नीच जात मी मानत नाही, जो नारायणाला जाणतो त्यालाच मी खरा माणूस मानतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझा जीव-देह मी वारंवार अर्पण करतो — रामाची उपासना हीच माझी खरी शक्ती आहे.

॥ अभंग ११४९ ॥ अभंग रचना

चुराचुराकर माखन खाया । गौळणीका नंद कुमर कन्हया ॥१॥
काहे बडाइऩ दिखावत मोहि । जाणत हुं प्रभुपणा तेरा खव हि ॥ध्रु.॥
और बात सुन उखळसुं गळा । बांधलिया आपना तूं गोपाळा ॥२॥
फेरत वनबन गाऊ धरावतें । कहे तुकयाबंधु लकरी लेले हात ॥३॥

गवळणींचे लोणी चोरून चोरून खाणारा नंदाचा लाडका कान्हा! मला आपली थोरवी का दाखवतोस, मला तुझे खरे प्रभुत्व माहीत आहे. आणखी एक गोष्ट सांग — तुला उखळाशी बांधले होते ना, हे विसरलास का, गोपाळा? रानोरानी गुरे चारत फिरणारा — तुकयाबंधू म्हणतात, हातात काठी घेऊनच तू फिरतोस (साध्या गुराख्यासारखा, तरीही तू परमेश्वर आहेस, हा भक्तीचा जिव्हाळा).

॥ अभंग ११५० ॥ अभंग रचना

हरिसुं मिल दे एक हि बेर । पाछे तूं फिर नावे घर ॥१॥
मात सुनो दुति आवे मनावन । जाया करति भर जोबन ॥ध्रु.॥
हरिसुख मोहि कहिया न जाये । तव तूं बुझे आगोपाये ॥२॥
देखहि भाव कछु पकरि हात । मिलाइ तुका प्रभुसात ॥३॥

हरीशी एकदाच भेट करून दे, त्यानंतर तू परत घरी येऊ नकोस (त्याच्यातच विलीन हो). आई ऐक, दूती समजावायला येते, तरुण मुली आपल्या तारुण्याच्या भरात असतात. हरीचे सुख शब्दांत सांगता येत नाही, ते तूच स्वतः अनुभवशील. भाव पाहून हात धरून घेतो — तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा भावानेच प्रभूशी मीलन होते.

॥ अभंग ११५१ ॥ अभंग रचना

क्या कहुं नहीं बुझत लोका । लिजावे जम मारत धका ॥१॥
क्या जीवनेकी पकडी आस । हातों लिया नहिं तेरा घांस ॥ध्रु.॥
किसे दिवाने कहता मेरा । कछु जावे तन तूं सब ल्या न्यारा ॥२॥
कहे तुका तूं भया दिवाना । आपना विचार कर ले जाना ॥३॥

काय सांगू, लोकांना समजतच नाही — यमच त्यांना धक्के मारून घेऊन जातो. जगण्याची एवढी आशा कशाला धरतोस, तुझ्या हाती शेवटी काडीचाही आधार लागत नाही. मला वेडा कोण म्हणतो — शेवटी हा देहही जाणार, सर्व काही वेगळे होणार आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, खरे तर तूच वेडा झाला आहेस — स्वतःचा विचार करून जा (सावध हो).

॥ अभंग ११५२ ॥ अभंग रचना

कब मरूं पाऊं चरन तुम्हारे । ठाकुर मेरे जीवन प्यारे ॥१॥
जग रडे ज्याकुं सो मोहि मीठा । मीठा दर आनंदमाहि पैठा ॥ध्रु.॥
भला पाऊं जनम इऩक्तहे बेर । बस मायाके असंग फेर ॥२॥
कहे तुका धन मानहि दारा । वोहिलिये गुंडलीयें पसारा ॥३॥

हे माझ्या प्राणप्रिय ठाकुरा, मी कधी मरून तुझे चरण प्राप्त करेन? जगाला जे रडवते तेच मला गोड वाटते, कारण माझा गोडवा आनंदातच सामावलेला आहे. हा एकच जन्म पुरेसा आहे, मायेच्या फेऱ्यातून मुक्त होण्यासाठी. तुकाराम महाराज म्हणतात, धन आणि पत्नी-मान यांचा हा सगळा पसारा गुंडाळून (मागे) टाकावा.

॥ अभंग ११५३ ॥ अभंग रचना

दासों पाछें दौरे राम । सोवे खडा आपें मुकाम ॥१॥
प्रेमरसडी बांधी गळे । खैंच चले उधर ॥ध्रु.॥
आपणे जनसु भुल न देवे । कर हि धर आघें बाट बसावे ॥२॥
तुका प्रभु दीनदयाला। वारि रे तुज पर हुं गोपाला ॥३॥

राम आपल्या दासामागे धावत येतो, तो स्वतःच त्याच्या मुक्कामी थांबून राहतो. प्रेमाच्या दोरीने गळ्याला बांधून तो त्या दिशेने ओढून नेतो. तो आपल्या भक्ताला विसरू देत नाही, हात धरून पुढची वाट दाखवतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे दीनदयाळ प्रभू गोपाळा, मी तुझ्यावर ओवाळून टाकतो.

॥ अभंग ११५४ ॥ अभंग रचना

ऐसा कर घर आवे राम । और धंदा सब छोर हि काम ॥ध्रु.॥
इतन गोते काहे खाता । जब तूं आपणा भूल न होता ॥१॥
अंतरजामी जानत साचा । मनका एक उपर बाचा ॥२॥
तुकाप्रभु देसबिदेस । भरिया खाली नहिं लेस ॥३॥

असे काहीतरी कर की राम स्वतः तुझ्या घरी येईल, त्यासाठी इतर सगळे उद्योग सोडून दे. इतके हेलपाटे का खातोस, स्वतःला विसरला नसतास तर हे झाले नसते. तो अंतर्यामी खरा साक्षीदार आहे, मनातले आणि वाणीतले एक असावे. तुकाराम महाराज म्हणतात, प्रभू देशोदेशी भरलेला आहे, कुठेही रिकामी जागा नाही.

॥ अभंग ११५५ ॥ अभंग रचना

मेरे रामको नाम जो लेवे बारोंबार । त्याके पाऊं मेरे तनकी पैजार ॥ध्रु.॥
हांसत खेलत चालत बाट । खाणा खाते सोते खाट ॥१॥
जातनसुं मुजे कछु नहिं प्यार । असते की नही हेंदु धेड चंभार ॥२॥
ज्याका चित लगा मेरे रामको नाव । कहे तुका मेरा चित लगा त्याके पाव ॥३॥

जो माझ्या रामाचे नाम वारंवार घेतो, त्याच्या पायांची पादत्राणे होणे मला भाग्याचे वाटते. हसत-खेळत चालताना, खाताना, झोपताना (सतत नामस्मरण करावे). मला जातिभेदाशी काही देणेघेणे नाही — हिंदू असो, ढेड असो वा चांभार असो. ज्याचे चित्त माझ्या रामाच्या नावात रमले आहे, तुकाराम महाराज म्हणतात, माझे चित्त त्याच्या पायाशी रमले आहे.

॥ अभंग ११५६ ॥ अभंग रचना

आपे तरे त्याकी कोण बराइऩ । औरनकुं भलो नाम घराइऩ ॥ध्रु.॥
काहे भूमि इतना भार राखे । दुभत धेनु नहिं दुध चाखे ॥१॥
बरसतें मेघ फलतेंहें बिरखा । कोन काम अपनी उन्होति रखा ॥२॥
काहे चंदा सुरज खावे फेरा । खिन एक बैठन पावत घेरा ॥३॥
काहे परिस कंचन करे धातु । नहिं मोल तुटत पावत घातु ॥४॥
कहे तुका उपकार हि काज । सब कररहिया रघुराज ॥५॥

जो स्वतःपुरताच तरतो, त्यात मोठेपणा तो काय — खरी थोरवी तर इतरांचेही भले करण्यात आहे. पृथ्वी एवढा भार का सहन करते, दूध देणारी गाय स्वतःचे दूध कधी चाखत नाही (सर्व दुसऱ्यांसाठीच). ढग बरसतात, झाडे फळ देतात — यात त्यांचा स्वतःचा काय स्वार्थ असतो? चंद्र-सूर्य सतत फेऱ्या का मारतात, त्यांना क्षणभरही विश्रांती मिळत नाही. पारसमणी धातूचे सोने का करतो, त्याचे स्वतःचे मोल कधी कमी होत नाही तरीही. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे सर्व केवळ परोपकारासाठीच घडते — रघुराज (राम) स्वतः हेच सर्व करत असतो.

॥ अभंग ११५७ ॥ अभंग रचना

जग चले उस घाट कोन जाय । नहिं समजत फिरफिर गोदे खाय ॥ध्रु.॥
नहिं एकदो सकल संसार । जो बुझे सो आगला स्वार ॥१॥
उपर श्वार बैठे कृष्णांपीठ । नहिं बाचे कोइ जावे लूठ ॥२॥
देख हि डर फेर बैठा तुका । जोवत मारग राम हि एका ॥३॥

जग त्या घाटाकडे (मृत्यूच्या दिशेने) चालले आहे, पण खरोखर तिथे कोण पोहोचतो? न समजल्यामुळे लोक वारंवार धक्के खातात. हे एक-दोघांचेच नाही, संपूर्ण संसाराचेच असे आहे — जो समजतो तोच पुढे जाणारा शहाणा ठरतो. वर स्वार होऊन कृष्णाच्या आसनावर बसणे — यातून कोणी सुटत नाही, सर्व वाहून जातात (मृत्यू कोणालाही सोडत नाही). हे पाहून तुकाराम महाराज घाबरून थांबले आणि फक्त एका रामाची वाट पाहत बसले आहेत.

॥ अभंग ११५८ ॥ अभंग रचना

भले रे भाइऩ जिन्हें किया चीज । आछा नहिं मिलत बीज ॥ध्रु.॥
फीरतफीरत पाया सारा । मीटत लोले धन किनारा ॥१॥
तीरथ बरत फिर पाया जोग । नहिं तलमल तुटति भवरोग ॥२॥
कहे तुका मैं ताको दासा । नहिं सिरभार चलावे पासा ॥३॥

हे बंधू, ज्याने खरे काही मिळवले तो भाग्यवान — असे मूळ (बीज) सहज मिळत नाही. फिरत फिरत शेवटी सार सापडले, त्यामुळे मोहाचा किनारा मिटला. तीर्थ-व्रत करून शेवटी योग साधला, आता तळमळ नाही, भवरोगाचा फेराही तुटला. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी त्याचा दास झालो आहे, आता डोक्यावर संसाराचे ओझे वाहत जगावे लागणार नाही.

॥ अभंग ११५९ ॥ अभंग रचना

लाल कमलि वोढे पेनाये । मोसु हरिथें कैसें बनाये ॥ध्रु.॥
कहे सखि तुम्हें करति सोर । हिरदा हरिका कठिन कठोर ॥१॥
नहिं क्रिया सरम कछु लाज । और सुनाउं बहुत हे भाज ॥२॥
और नामरूप नहिं गोवलिया । तुकाप्रभु माखन खाया ॥३॥

लाल कमळ मला ओढून घेते — हरीशी माझे मीलन कसे होईल? सखी म्हणते, तू खूप गोंधळ करतेस, पण हरीचे हृदय अतिशय कठोर आहे. मला कशाचीच लाज-शरम उरलेली नाही, आणखी काय सांगू, खूप काही आहे. दुसरे कोणतेही नाम-रूप माझ्यात गुंतलेले नाही — तुकाराम प्रभू म्हणतात, तो (कृष्ण) फक्त लोणी खातो (सहज, निर्व्याज भक्तीच त्याला आवडते).

॥ अभंग ११६० ॥ अभंग रचना

राम कहो जीवना फल सो ही । हरिभजनसुं विलंब न पाइऩ ॥ध्रु.॥
कवनका मंदर कवनकी झोपरी । एकारामबिन सब हि फुकरी ॥१॥
कवनकी काया कवनकी माया । एकरामबिन सब हि जाया ॥२॥
कहे तुका सब हि चेलक्तहार । एकारामविन नहिं वासार ॥३॥

राम म्हणा, हेच जीवनाचे खरे फळ आहे, हरिभजनात उशीर करू नये. कोणाचा राजवाडा, कोणाची झोपडी — रामाशिवाय सगळे व्यर्थ आहे. कोणाची काया, कोणाची माया — रामाशिवाय सर्व फुकट जाते. तुकाराम महाराज म्हणतात, बाकी सर्व नुसती फसवणूक आहे, रामाशिवाय दुसरा खरा आधार नाही.

॥ अभंग ११६१ ॥ अभंग रचना

काहे भुला धनसंपत्तीघोर । रामराम सुन गाउ हो बाप रे ॥ध्रु.॥
राजे लोक सब कहे तूं आपना । जब काल नहीं पाया ठाना ॥१॥
माया मिथ्या मनका सब धंदा । तजो अभिमान भजो गोविंदा ॥२॥
राना रंग डोंगरकी राइऩ । कहे तुका करे इलाहि ॥३॥

हे बापा, धनसंपत्तीच्या मोहात एवढा का हरवला आहेस — राम राम ऐक आणि गा. राजे-लोक सगळे "हे माझे" म्हणतात, पण काळ आला की काहीच आपले उरत नाही. माया खोटी आहे, मनाचे सर्व धंदे व्यर्थ आहेत — अभिमान सोड आणि गोविंदाला भज. राजाचा थाट असो वा डोंगरातल्या राईचा (साध्या जीवनाचा) — तुकाराम महाराज म्हणतात, ते सर्व देवाच्याच इच्छेने घडते.

॥ अभंग ११६२ ॥ अभंग रचना

काहे रोवे आगले मरना । गंव्हार तूं भुला आपना ॥ध्रु.॥
केते मालुम नहिं पडे । नन्हे बडे गये सो ॥१॥
बाप भाइऩ लेखा नहिं । पाछें तूं हि चलनार ॥२॥
काले बाल सिपत भये । खबर पकडो तुका कहे ॥३॥

येणाऱ्या मरणाबद्दल का रडतोस, अरे मूर्खा, तू स्वतःलाच विसरला आहेस. किती जण न कळताच गेले — लहान असोत वा मोठे. वडील, भाऊ यांचाही हिशोब चालत नाही, तुलाही एकट्यालाच पुढे जावे लागणार आहे. काळे केस पांढरे झाले, हे एक इशाराच आहे — तुकाराम महाराज म्हणतात, आता तरी सावध हो.

॥ अभंग ११६३ ॥ अभंग रचना

क्या मेरे राम कवन सुख सारा । कहकर दे पुछूं दास तुह्मारा ॥ध्रु.॥
तनजोबनकी कोन बराइऩ । ब्याधपीडादि स काटहि खाइऩ ॥१॥
कीर्त बधाऊं तों नाम न मेरा । काहे झुटा पछतऊं घेरा ॥२॥
कहे तुका नहिं समज्यात मात । तुह्मारे शरन हे जोडहि हात ॥३॥

हे माझ्या रामा, खरे सुख कशात आहे — तुझा दास तुला हेच विचारतो, कृपया सांग. शरीर आणि तारुण्याचा काय उपयोग, त्यालाही रोग-व्याधी खाऊन टाकतात. कीर्ती वाढवली तरी ते खरेच माझे नाव नाही, मग उगीच खोट्या गोष्टींसाठी का पश्चाताप करू? तुकाराम महाराज म्हणतात, मला हे रहस्य पूर्ण उमगलेले नाही, म्हणून हात जोडून तुझ्याच शरण आलो आहे.

॥ अभंग ११६४ ॥ अभंग रचना

देखत आखों झुटा कोरा । तो काहे छोरा घरंबार ॥ध्रु.॥
मनसुं किया चाहिये पाख । उपर खाक पसारा ॥१॥
कामक्रोधसो संसार । वो सिरभार चलावे ॥२॥
कहे तुका वो संन्यास। छोडे आस तनकी हि ॥३॥

डोळ्यांनी हे जग पूर्ण खोटे दिसते, मग तू घरदार का सोडलेस (केवळ बाह्य त्यागाने काय होणार)? खरा त्याग मनातून व्हायला हवा, नुसती बाह्य राख (वैराग्याचे सोंग) उपयोगाचे नाही. काम-क्रोधाने भरलेला संसार माणूस डोक्यावर ओझे घेऊन चालवतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, खरा संन्यास म्हणजे या देहाचीही आस सोडणे.

॥ अभंग ११६५ ॥ अभंग रचना

रामभजन सब सार मिठाइऩ । हरि संताप जनमदुख राइऩ ॥ध्रु.॥
दुधभात घृत सकरपारे । हरते भुक नहि अंततारे ॥१॥
खावते जुग सब चलिजावे । खटमिठा फिर पचतावे ॥२॥
कहे तुका रामरस जो पावे । बहुरि फेरा वो कबहु न खावे ॥३॥

रामभजन हीच सर्वांत सारभूत गोडी आहे, ती संताप आणि जन्मोजन्मीचे दुःख हरण करते. दूध-भात, तूप, साखरपाणी हे फक्त तात्पुरती भूक भागवतात, कायमचे समाधान देत नाहीत. खाण्यापिण्याचा हा सगळा खेळ काळाबरोबर संपून जातो, आंबट-गोड चवीचा शेवटी पश्चातापच उरतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याला रामरसाची गोडी मिळते, त्याला पुन्हा जन्ममृत्यूचा फेरा भोगावा लागत नाही.

॥ अभंग ११६६ ॥ अभंग रचना

बारंबार काहे मरत अभागी । बहुरि मरन संक्या तोरेभागी ॥ध्रु.॥
ये हि तन करते क्या ना होय । भजन भगति करे वैकुंठे जाय ॥१॥
रामनाम मोल नहिं वेचे कबरि । वो हि सब माया छुरावत झगरी ॥२॥
कहे तुका मनसुं मिल राखो । रामरस जिव्हा नित्य चाखो ॥३॥

अरे अभागी, वारंवार का मरतोस, तुझ्या नशिबी पुन्हा पुन्हा मरण्याचीच शंका आहे. या मानवी देहाने काय साध्य होणार नाही — भजन-भक्ती केली तर वैकुंठाला जाता येते. रामनामाची किंमत कधीही कशानेही मोजता येत नाही, तेच सर्व मायेच्या भांडणापासून सोडवते. तुकाराम महाराज म्हणतात, मन एकाग्र ठेवून जिभेने नित्य रामरसाची चव चाखत राहा.

॥ अभंग ११६७ ॥ अभंग रचना

हम दास तीन्हके सुनाहो लोकां । रावणमार विभीषण दिइऩ लंका ॥ध्रु.॥
गोबरधन नखपर गोकुल राखा । बर्सन लागा जब मेंहुं फत्तरका ॥१॥
वैकुंठनायक काल कौंसासुरका । दैत डुबाय सब मंगाय गोपिका ॥२॥
स्तंभ फोड पेट चिरीया कसेपका । प्रल्हाद के लियें कहे भाइऩ तुकयाका ॥३॥

हे लोकहो ऐका, आम्ही तीन अवतारांचे दास आहोत — रावणाला मारून विभीषणाला लंका देणारा राम. दगडांचा पाऊस पडू लागला तेव्हा गोवर्धन पर्वत बोटावर उचलून गोकुळाचे रक्षण करणारा कृष्ण. वैकुंठनाथ, कंसासुराचा काळ, दैत्यांना बुडवून गोपिकांना परत मिळवून देणारा. आणि प्रल्हादासाठी खांब फोडून हिरण्यकश्यपूचे पोट चिरणारा नरसिंह — तुकयाबंधू म्हणतात, हे तीनही आमचे स्वामी आहेत.

॥ अभंग ११६८ ॥ अभंग रचना

तुका बस्तर बिचारा क्यों करे रे । अंतर भगवा न होय।
भीतर मैला केंव मिटे रे । मरे उपर धोय ॥१॥

तुकाराम महाराज म्हणतात, बिचारे बाह्य वस्त्र (भगवे कपडे) घालून काय उपयोग, जर आतून खरा वैराग्यभाव नसेल? नुसते वरून धुतल्याने आतली मलिनता कशी दूर होणार? खरा बदल अंतःकरणातून व्हायला हवा.

॥ अभंग ११६९ ॥ अभंग रचना

रामराम कहे रे मन । औरसुं नहिं काज ।
बहुत उतारे पार । आघे राख तुकाकी लाज ॥१॥

हे मना, फक्त राम राम म्हण, याशिवाय दुसऱ्या कशाशी काम नाही. या नामाने अनेकांना पैलतीर नेले आहे — आताही तुकारामाची लाज राख (मलाही तार).

॥ अभंग ११७० ॥ अभंग रचना

लोभीकें चित धन बैठे । कामीन चित्त काम ।
माताके चित पुत बैठें । तुकाके मन राम ॥१॥

लोभी माणसाचे मन धनात रमते, कामी माणसाचे मन विषयात रमते, आईचे मन आपल्या मुलात रमते — तसेच तुकारामाचे मन रामातच रमले आहे.

॥ अभंग ११७१ ॥ अभंग रचना

तुका पंखिबहिरन मानुं । बोइऩ जनावर बाग ।
असंतनकुं संत न मानूं । जे वर्मकुं दाग ॥१॥

तुकाराम महाराज म्हणतात, मी स्वतःला बागेत अडकलेल्या पारध्याच्या जाळ्यातील पक्ष्यासारखा मानतो. जे लोक खऱ्या वर्माला (मर्माला) कलंकित करतात, अशा असंतांना मी कधीच संत मानणार नाही.

॥ अभंग ११७२ ॥ अभंग रचना

तुका राम बहुत मिठा रे । भर राखूं शरीर ।
तनकी करूं नावरि । उतारूं पैल तीर ॥१॥

तुकाराम महाराज म्हणतात, राम मला अतिशय गोड-प्रिय आहे, हा भाव माझ्या शरीरात भरून ठेवतो. या देहाचीच होडी बनवून मी भवसागराच्या पैलतीरावर जाईन.

॥ अभंग ११७३ ॥ अभंग रचना

संतन पन्हयां लें खडा । राहूं ठाकुरद्वार ।
चलत पाछेंहुं फिरों । रज उडत लेऊं सीर ॥१॥

संतांच्या पावलावर पाऊल ठेवून मी देवाच्या दारी राहीन. त्यांच्यामागून चालेन, आणि त्यांच्या चरणांची उडणारी धूळही मी मस्तकावर धारण करेन — इतकी नम्रता माझ्या ठायी असावी.

॥ अभंग ११७४ ॥ अभंग रचना

तुकाप्रभु बडो न मनूं न मानूं बडो । जिसपास बहु दाम ।
बलिहारि उस मुखकी । जीसेती निकसे राम ॥१॥

तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याच्याजवळ खूप धन आहे त्याला मी मोठा मानत नाही. ज्या मुखातून रामनाम निघते, त्याच मुखावर मी ओवाळून जातो.

॥ अभंग ११७५ ॥ अभंग रचना

राम कहे सो मुख भलारे । खाये खीर खांड ।
हरिबिन मुखमो धूल परी रे । क्या जनि उस रांड ॥१॥

जे मुख राम म्हणते तेच खरे चांगले, जणू ते खीर-साखर खात आहे. हरिनामाशिवाय मुखात केवळ धूळ भरलेली आहे असे समजावे, अशा व्यर्थ स्थितीला काही किंमत नाही.

॥ अभंग ११७६ ॥ अभंग रचना

राम कहे सो मुख भला रे । बिन रामसें बीख ।
आव न जानूं रमते बेरों । जब काल लगावे सीख ॥१॥

राम म्हणणारे मुखच चांगले, रामाशिवाय सर्व विषासारखे आहे. हे कळत नाही, माणूस बेसावध राहतो, जोपर्यंत काळ स्वतः धडा शिकवत नाही.

॥ अभंग ११७७ ॥ अभंग रचना

कहे तुका में सवदा बेचूं । लेवेके तन हार ।
मिठा साधुसंतजन रे । मुरुखके सिर मार ॥१॥

तुकाराम महाराज म्हणतात, मी असा माल विकतो ज्याची किंमत स्वतःचा देह-अभिमान अर्पण करणे आहे. साधुसंतांना हा माल गोड वाटतो, पण मूर्खांच्या डोक्यावर मात्र तो ओझ्यासारखा वाटतो.

॥ अभंग ११७८ ॥ अभंग रचना

तुका दास तिनका रे । रामभजन निरास ।
क्या बिचारे पंडित करो रे । हात पसारे आस ॥१॥

तुकाराम महाराज म्हणतात, मी त्या रामाचा दास आहे — रामभजनाशिवाय बाकी सगळे निराशाजनक आहे. मोठमोठे पंडितही काय करणार, तेही शेवटी हात पसरून आशा धरून बसलेले असतात.

॥ अभंग ११७९ ॥ अभंग रचना

तुका प्रीत रामसुं । तैसी मिठी राख ।
पतंग जाय दीप परे रे । करे तनकी खाक ॥१॥

तुकाराम महाराज म्हणतात, रामावरचे माझे प्रेम तितकेच गाढ ठेव, जसा पतंग (फुलपाखरू) दिव्याच्या ज्योतीवर झेप घेतो आणि स्वतःच्या देहाची राख करून घेतो — तशी संपूर्ण समर्पणाची भावना असावी.

॥ अभंग ११८० ॥ अभंग रचना

कहे तुका जग भुला रे । कहएा न मानत कोय ।
हात परे जब कालके । मारत फोरत डोय ॥१॥

तुकाराम महाराज म्हणतात, जग भ्रमात हरवले आहे, कोणी चांगले सांगितलेले ऐकतच नाही. जेव्हा काळाच्या हाती सापडतात, तेव्हाच पश्चातापाने ऊर बडवत बसतात.

॥ अभंग ११८१ ॥ अभंग रचना

तुका सुरा नहि सबदका रे । जब कमाइ न होये ।
चोट साहे घनकि रे । हिरा नीबरे तोये ॥१॥

तुकाराम महाराज म्हणतात, नुसत्या बोलण्याने कोणी शूर होत नाही, जोवर प्रत्यक्ष कमाई (साधना) होत नाही. हातोड्याचे घाव सोसूनच हिरा खरा तेजस्वी बनून बाहेर येतो — तशी परीक्षा झाल्याशिवाय खरेपणा सिद्ध होत नाही.

॥ अभंग ११८२ ॥ अभंग रचना

तुका सुरा बहुत कहावे । लडत विरला कोये ।
एक पावे उंच पदवी । एक खौंसां जोये ॥१॥

तुकाराम महाराज म्हणतात, स्वतःला शूर (भक्त) म्हणवणारे पुष्कळ असतात, पण खरोखर झगडणारे विरळाच असतात. त्यातला एखादाच उच्च पदवी (मोक्ष) मिळवतो, बाकीचे नुसतेच धनुष्य धरून उभे राहतात.

॥ अभंग ११८३ ॥ अभंग रचना

तुका मा†या पेटका । और न जाने कोये ।
जपता कछु रामनाम । हरिभगतनकी सोये ॥१॥

तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्या मनातले खरे दुःख-सुख फक्त मलाच माहीत आहे, दुसऱ्या कोणाला ते कळणार नाही. रामनामाचा जप हाच हरिभक्तांचा खरा विसावा आहे.

॥ अभंग ११८४ ॥ अभंग रचना

काफर सोही आपण बुझे । आला दुनियां भर ।
कहे तुका तुम्हें सुनो रे भाइऩ । हिरिदा जिन्होका कठोर ॥१॥

जो फक्त स्वतःपुरताच विचार करतो आणि सारे जग स्वतःसाठीच वापरतो, तोच खरा कठोर मनाचा (काफर) आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे बंधूंनो ऐका — ज्यांचे हृदय करुणाहीन आहे, तेच खरे अश्रद्ध.

॥ अभंग ११८५ ॥ अभंग रचना

भीस्त न पावे मालथी । पढीया लोक रिझाये ।
निचा जथें कमतरिण । सो ही सो फल खाये ॥१॥

केवळ धनसंपत्तीने स्वर्ग (भीस्त) मिळत नाही, विद्वत्तेनेही फक्त लोकांना रिझवता येते. जो नम्र आणि लीन राहतो, तोच खऱ्या फळाचा (मोक्षाचा) लाभ घेतो.

॥ अभंग ११८६ ॥ अभंग रचना

फल पाया तो खुस भया । किन्होसुं न करे बाद ।
बान न देखे मिरगा रे । चित्त मिलाया नाद ॥१॥

ज्याला खरे फळ (भक्तीसुख) मिळाले तो समाधानी होतो, तो कोणाशीही वाद घालत नाही. हरीण जसे नादात मन गुंतवते तेव्हा त्याला बाणाचीही जाणीव राहत नाही — तसेच भक्त देवाच्या नादात संकटांचेही भान विसरतो.

॥ अभंग ११८७ ॥ अभंग रचना

तुका दास रामका । मनमे एक हि भाव ।
तो न पालटू आव । ये हि तन जाव ॥१॥

तुकाराम महाराज म्हणतात, मी रामाचा दास आहे, माझ्या मनात एकच भाव आहे. हा भाव मी कधीच बदलणार नाही, या देहाचा नाश झाला तरी चालेल.

॥ अभंग ११८८ ॥ अभंग रचना

तुका रामसुं चित बांध राखूं । तैसा आपनी हात ।
धेनु बछरा छोर जावे । प्रेम न छुटे सात ॥१॥

तुकाराम महाराज म्हणतात, मी माझे मन रामाशी स्वहस्ते बांधून ठेवतो. गाय आपल्या वासरापासून दूर गेली तरी तिचे प्रेम कधीच तुटत नाही — तसेच रामावरचे माझे प्रेम कधीच कमी होणार नाही.

॥ अभंग ११८९ ॥ अभंग रचना

चितसुं चित जब मिले । तब तनु थंडा होये ।
तुका मिलनां जिन्होसुं । ऐसा विरला कोये ॥१॥

जेव्हा खऱ्या अर्थाने मनाशी मन जुळते, तेव्हाच शरीरालाही खरी शांती मिळते. तुकाराम महाराज म्हणतात, असे खरे मीलन ज्याच्याशी होते, असा विरळाच कोणी असतो.

॥ अभंग ११९० ॥ अभंग रचना

चित मिले तो सब मिले । नहिं तो फुकट संग ।
पानी पाथर येक ही ठोर । कोरनभिगे अंग ॥१॥

जर मनाशी मन जुळले तरच खरे मीलन होते, नाहीतर नुसती संगत फुकट आहे. पाणी आणि दगड एकाच ठिकाणी असले तरी दगड कधी खरोखर ओला होत नाही — तसेच अंतःकरण न जुळल्यास साथ केवळ वरवरचीच राहते.

॥ अभंग ११९१ ॥ अभंग रचना

तुका संगत तीन्हसें कहिये । जिनथें सुख दुनाये ।
दुर्जन तेरा मू काला । थीतो प्रेम घटाये ॥१॥

तुकाराम महाराज म्हणतात, खरी संगत तीच म्हणावी जिच्यामुळे सुख दुप्पट होते. दुर्जनाचा सहवास मात्र प्रेम कमीच करतो, त्याचे तोंडही (स्वभावही) काळवंडलेले असते.

॥ अभंग ११९२ ॥ अभंग रचना

तुका मिलना तो भला । मनसुं मन मिल जाय ।
उपर उपर माटि घसनी । उनकि कोन बराइऩ ॥१॥

तुकाराम महाराज म्हणतात, खरे मीलन तेच जिथे मनाशी मन खरोखर जुळते. नुसते वरवर एकत्र येणे म्हणजे मातीवर माती घासण्यासारखे व्यर्थ आहे, त्यात काय थोरवी?

॥ अभंग ११९३ ॥ अभंग रचना

तुका कुटुंब छोरे रे । लरके जोरों सिर गुंदाय ।
जबथे इच्छा नहिं मुइऩ । तब तूं किया काय ॥१॥

तुकाराम महाराज म्हणतात, माणूस कुटुंब सोडून जातो, पण मुलांची ओढ मनात कायम राहते. जोवर मनातली आसक्ती-इच्छा मेली नाही, तोवर बाह्य त्यागाने खरोखर काय साधले?

॥ अभंग ११९४ ॥ अभंग रचना

तुका इच्छा मीटइ तो । काहा करे चट खाक ।
मथीया गोला डारदिया तो । नहिं मिले फेरन ताक ॥१॥

तुकाराम महाराज म्हणतात, जेव्हा खरी इच्छा-वासना संपते तेव्हा उरलेल्या राखेचे (क्षुल्लक गोष्टींचे) काय करायचे? लोणी घुसळून काढल्यावर उरलेली ताक परत मिळवता येत नाही — तसेच खरी वासना नष्ट झाल्यावर मागे वळून पाहण्याची गरज उरत नाही.

॥ अभंग ११९५ ॥ अभंग रचना

ब्रीद मेरे साइंयाके । तुका चलावे पास ।
सुरा सो हि लरे हमसें । छोरे तनकी आस ॥१॥

तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्या स्वामींची प्रतिष्ठा (ब्रीद) मी पुढे चालवतो. खरा शूर (भक्त) तोच जो देहाच्या आसक्तीचा त्याग करून माझ्यासोबत (भक्तीच्या मार्गावर) झुंजतो.

॥ अभंग ११९६ ॥ अभंग रचना

कहे तुका भला भया । हुं हुवा संतनका दास ।
क्या जानूं केते मरता । जो न मिटती मनकी आस ॥१॥

तुकाराम महाराज म्हणतात, माझे भाग्य चांगले की मी संतांचा दास झालो. किती लोक मनातील अपुरी आस घेऊनच मरतात, हे कोणास ठाऊक.

॥ अभंग ११९७ ॥ अभंग रचना

तुका और मिठाइऩ क्या करूं रे । पाले विकारपिंड ।
राम कहावे सो भली रुखी । माखन खांडखीर ॥१॥

तुकाराम महाराज म्हणतात, आणखी कसली गोडी हवी — हा देह तर विकारांचेच पोषण करतो. राम हे नाव घेणे हीच खरी गोडी आहे, तीच माझ्यासाठी लोणी, साखर आणि खिरीसमान आहे.

॥ अभंग ११९८ ॥ अभंग रचना

ह्मणसी नाहीं रे संचित । न करीं न करीं ऐसी मात ॥१॥
लाहो घेइप हरिनामाचा । जन्म जाऊं नेदीं साचा ॥ध्रु.॥
गळां पडेल यमफांसी । मग कैंचा हरि ह्मणसी ॥२॥
पुरलासाटीं देहाडा। ऐसें न ह्मणें न ह्मणें मूढा ॥३॥
नरदेह दुबळा । ऐसें न ह्मणें रे चांडाळा ॥४॥
तुका ह्मणे सांगों किती । सेको तोंडीं पडेल माती ॥५॥

"माझ्याकडे पुण्यसंचय नाही" असे म्हणू नकोस, असे बोलूच नकोस. हरिनामाचा लाभ घे, हा जन्म व्यर्थ जाऊ देऊ नकोस. यमाचा फास गळ्यात पडल्यावर मग हरिनाम घेणे कसे शक्य होईल? "माझे दिवस भरले" असे म्हणू नकोस, हे मूर्खा. "हा मनुष्यदेह दुर्बळ आहे" असेही म्हणू नकोस, अरे अभागी. तुकाराम महाराज म्हणतात, किती सांगू — अन्यथा शेवटी तोंडात माती (पश्चाताप) पडेल.

॥ अभंग ११९९ ॥ अभंग रचना

संतांचा महिमा तो बहु दुर्गम । शािब्दकांचे काम नाहीं येथें ॥१॥
बहु धड जरी जाली ह्मैस गाय । तरी होइऩल काय कामधेनु ॥२॥
तुका ह्मणे अंगें व्हावें तें आपण । तरी च महिमान येइऩल कळों ॥३॥

संतांचा महिमा अतिशय गहन आहे, तो नुसत्या शब्दांनी वर्णन करता येत नाही. म्हैस कितीही चांगली झाली तरी ती कधी कामधेनू होऊ शकते का? तुकाराम महाराज म्हणतात, स्वतः तशी अवस्था प्राप्त केली तरच त्या महिम्याचा खरा अर्थ कळेल.

॥ अभंग १२०० ॥ अभंग रचना

नाहीं संतपण मिळतें हें हाटीं । हिंडतां कपाटीं रानीं वनीं ॥१॥
नये मोल देतां धनाचिया राशी । नाहीं तें आकाशीं पाताळीं तें ॥१॥
तुका ह्मणे मिळे जिवाचिये साटीं । नाहीं तरी गोष्टी बोलों नये ॥३॥

संतपण हे बाजारात विकत मिळत नाही, ना गुहा-रानावनात हिंडून मिळते. धनाच्या राशी देऊनही ते विकत घेता येत नाही, ते आकाशातही नाही आणि पाताळातही नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, ते फक्त स्वतःचा जीव अर्पण केल्यासच मिळते — अन्यथा त्याविषयी नुसत्या गप्पा माराव्यात, हे योग्य नाही.

सार्थ गाथा: भाग 12

या गाथेचे सर्व भाग (इतर अध्याय वाचा)

इतर संतांचे सार्थ अभंग संग्रह व गाथा

सार्थ ग्रंथ संपदा व नित्य उपासना