॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ तुकाराम गाथा - भाग 11 (1001 ते 1100)
अभंग 1001 ते 1100

सार्थ गाथा: भाग 11

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १००१ ॥ अभंग रचना
करितों कवित्व ह्मणाल हें कोणी । नव्हे माझी वाणी पदरींची ॥१॥
माझिये युक्तीचा नव्हे हा प्रकार । मज विश्वंभर बोलवितो ॥ध्रु.॥
काय मी पामर जाणे अर्थभेद । वदवी गोविंद तें चि वदें ॥२॥
निमित्त मापासी बैसविलों आहें । मी तों कांहीं नव्हे स्वामिसत्ता ॥३॥
तुका ह्मणे आहें पाइऩक चि खरा । वागवितों मुद्रा नामाची हे ॥४॥
तुकाराम महाराज म्हणतात की, जर कोणी असे समजत असेल कि मी स्वतः हे कवित्व रचित आहे, तर ती माझी स्वतःची वाणी नाही. ही माझ्या बुद्धीची किंवा युक्तीची किमया नाही, तर माझ्याकडून स्वतः पांडुरंग (विश्वंभर) हे बोलवून घेत आहे. मी एक पामर जीव असून मला अर्थांमधील भेद काय समजणार? तो गोविंद जसे मला सुचवतो, तसेच मी बोलतो. मी केवळ धान्याच्या मापापाशी मापणारा म्हणून निमित्तमात्र बसलो आहे, खरे तर ही सगळी माझ्या स्वामीचीच सत्ता आहे. तुका म्हणतो, मी देवाचा एक खरा सेवक असून त्याच्या नामाची मुद्रा धारण करून वावरत आहे.
॥ अभंग १००२ ॥ अभंग रचना
आह्मीं गावें तुह्मीं कोणीं कांहीं न ह्मणावें । ऐसें तंव आह्मां सांगितलें नाहीं देवें ॥१॥
ह्मणा रामराम टाळी वाजवा हातें। नाचा डोला प्रेमें आपुलिया स्वहितें ॥ध्रु.॥
सहज घडे तया आळस करणें तें काइऩ । अग्नीचें भातुकें हात पािळतां कां पायीं ॥२॥
येथें नाहीं लाज भिक्तभाव लौकिक । हांसे तया घडे ब्रह्महत्यापातक ॥३॥
जया जैसा भाव निरोपण करावा । येथें नाहीं चाड ताळविताळ या देवा ॥४॥
सदैव ज्यां कथा काळ घडे श्रवण । तुका ह्मणे yeer जन्मा आले पाषाण ॥५॥
महाराज म्हणतात की, आम्हीच फक्त गावे आणि तुम्ही काहीच बोलू नये असे देवाने आम्हाला सांगितलेले नाही. तुम्ही सर्वांनी मुखाने रामराम म्हणा, हाताने टाळी वाजवा आणि स्वतःच्या हितासाठी प्रेमाने नाचा व डोला. जी गोष्ट सहज शक्य आहे तिथे आळस कशाला करायचा? देवाच्या भक्तीमध्ये लोकलाज किंवा लौकिकाची गरज नाही, उलट येथे जे हसतील त्यांना ब्रह्महत्येचे पातक लागते. देवाच्या ठायी ताळ-बेताळाची अपेक्षा नाही, तो फक्त भाव पाहतो. तुका म्हणतो, ज्यांच्या कानावर सदैव हरीकथा पडत नाही, ते जन्माला येऊन पाषाणासारखेच (दगडासारखे) आहेत.
॥ अभंग १००३ ॥ अभंग रचना
देव घ्या कोणी देव घ्या कोणी । आइता आला घर पुसोनी ॥१॥
देव न लगे देव न लगे । सांटवणेचे रुधले जागे ॥ध्रु.॥
देव मंदला देव मंदला । भाव बुडाला काय करूं ॥२॥
देव घ्या फुका देव घ्या फुका । न लगे रुका मोल कांहीं ॥३॥
दुबळा तुका भावेंविणें । उधारा देव घेतला रुणें ॥४॥
महाराज एका व्यापाऱ्याच्या रूपाकातून देवाची आळवणी करतात. ते म्हणतात, "कोणीतरी देव विकत घ्या हो! तो स्वतः तुमचे घर विचारत तुमच्या दाराशी सहज आला आहे." परंतु लोक म्हणतात, "आम्हाला देव नको, कारण आमच्या हृदयात विषय-वासना आणि प्रपंचाच्या जागा आधीच गच्च भरल्या आहेत." जगात भक्तीचा भाव बुडाल्यामुळे देव मंदावला (स्वस्त झाला) आहे. हा देव मी तुम्हाला अगदी मोफत (फुका) देत आहे, त्यासाठी एक टक्काही मोल द्यावे लागणार नाही. तुका म्हणतो, मी भावाच्या बाबतीत अत्यंत गरीब असल्यामुळे, मी या देवाला भक्तीच्या ऋणाने (उधारीवर) मिळवले आहे.
॥ अभंग १००४ ॥ अभंग रचना
विष्णुमय सर्व वैष्णवांसी ठावें । yeeraanI वाहावे भार माथां ॥१॥
साधनें संकटें सर्वांलागीं सीण । व्हावा लागे क्षीण अहंमान ॥ध्रु.॥
भाव हा कठीण वज्र हें भेदवे । परि न छेदवे मायाजाळ ॥२॥
तुका ह्मणे वर्म भजनें चि सांपडे । yeeraasI तों पडे ओस दिशा ॥३॥
सर्व जग विष्णुमय आहे हे खऱ्या विष्णूच्या भक्तांना (वैष्णवांना) ठाऊक असते, बाकीचे लोक उगाच संसाराचा भार डोक्यावर वाहतात. अहंकाराचा नाश केल्याशिवाय भगवत्प्राप्तीची साधने कठीण वाटतात आणि मानवाला संकटांचा थकवा येतो. शुद्ध भाव ठेवणे कठीण आहे; वज्र भेदणे कदाचित सोपे असेल, पण संसाराचे मायाजाळ तोडणे कठीण आहे. तुका म्हणतो, भक्तीचे आणि मुक्तीचे खरे वर्म केवळ भजनातच सापडते, बाकीच्यांना दिशाहीन होऊन भटकावे लागते.
॥ अभंग १००५ ॥ अभंग रचना
कीर्तनाची गोडी । देव निवडी आपण ॥१॥
कोणी व्हा रे अधिकारी । त्यासी हरि देइऩल ॥ध्रु.॥
वैराग्याचे बळें । साही खळ जिणावे ॥२॥
उरेल ना उरी । तुका करी बोभाट ॥३॥
कीर्तनाची खरी गोडी देव स्वतः निवडून घेतो. जो कोणी या भक्तीचा खरा अधिकारी होईल, त्याला हरी स्वतःला देऊन टाकेल. वैराग्याच्या बळावर माणसाने काम-क्रोधादी सहा शत्रूंना (षड्रिपूंना) जिंकावे. तुका म्हणतो, मी तर मोठ्याने ओरडून सांगत आहे की देवाला शरण गेल्यावर वासनेची कोणतीही उणीव उरणार नाही.
॥ अभंग १००६ ॥ अभंग रचना
कायावाचामन ठेविलें गाहाण । घेतलें तुझें रिण जोडीलागीं ॥१॥
अवघें आलें आंत पोटा पडिलें थीतें । सारूनि नििंश्चत जालों देवा ॥ध्रु.॥
द्यावयासी आतां नाहीं तोळा मासा । आधील मवेशा तुज ठावी ॥२॥
तुझ्या रिणें गेले बहुत बांधोन । जाले मजहून थोरथोर ॥३॥
तुका ह्मणे तुझे खतीं जें गुंतलें । करूनि आपुलें घेइप देवा ॥४॥
महाराज म्हणतात, हे देवा, मी माझी काया, वाचा आणि मन तुझ्या चरणी गहाण ठेवले आहे आणि तुझी भक्ती मिळवण्यासाठी तुझे ऋण घेतले आहे. आता सर्व काही माझ्या अंतरात सामावले असून मी प्रपंचाच्या सर्व काळज्या सारून निश्चिंत झालो आहे. आता माझ्याकडे तुला परत देण्यासाठी तोळा-मासाभरही काही उरलेले नाही, माझी पूर्वस्थिती तुला ठाऊकच आहे. तुझ्या या भक्तीच्या ऋणात पूर्वी अनेक थोर लोक बांधले गेले आणि ते माझ्यापेक्षा थोर झाले. तुका म्हणतो, माझे सर्वस्व तुझ्या खात्यात गुंतले आहे, आता तू मला तुझे करून घे.
॥ अभंग १००७ ॥ अभंग रचना
करिसी कीं न करिसी माझा अंगीकार । हा मज विचार पडिला देवा ॥१॥
देसी कीं न देसी पायांचें दर्शन । ह्मणऊनि मन िस्थर नाहीं ॥ध्रु.॥
बोलसी कीं न बोलसी मजसवें देवा । hmoaonIyaa जीवा भय वाटे ॥२॥
होइऩल कीं न होय तुज माझा आठव। पडिला संदेह हा चि मज ॥३॥
तुका ह्मणे मी कमाइऩचे हीण। ह्मणऊनि सीण करीं देवा ॥४॥
या अभंगात अंतरीची व्याकुळता व्यक्त करताना तुकाराम महाराज म्हणतात, "हे देवा, तू माझा अंगीकार (स्वीकार) करशील की नाही, हा मोठा विचार मला पडला आहे. तू तुझ्या चरणांचे दर्शन मला देशील की नाही, या काळजीने माझे मन स्थिर होत नाही. हे देवा, तू माझ्याशी बोलशील की नाही, या चिंतेने माझ्या जीवाला सारखे भय वाटते. तुला माझी आठवण येईल की नाही, हाच संशय मला सतावतो आहे." तुका म्हणतो, "माझ्याकडे भक्तीची कोणतीही पूर्वपुण्याई किंवा कमाई नाही, म्हणूनच मी हताश होऊन तुझी करुणा भाकत आहे."
॥ अभंग १००८ ॥ अभंग रचना
ऐसा माझा आहे भीडभार । नांवाचा मी फार वांयां गेलों ॥१॥
काय सेवा रुजु आहे सत्ताबळ । तें मज राउळ कृपा करी ॥ध्रु.॥
काय याती शुद्ध आहे कुळ कर्म । तेणें पडे वर्म तुझे ठायीं ॥२॥
कोण तपोनिध दानधर्मसीळ । अंगीं एक बळ आहे सत्ता ॥३॥
तुका ह्मणे वांयां जालों भूमी भार । ho[la विचार काय नेणों ॥४॥
महाराज स्वतःच्या लीनतेतून म्हणतात, "माझा असा कोणताही मोठा भीडभार (प्रतिष्ठा) नाही, मी केवळ नावाचाच मोठा झालो असून एरवी वाया गेलो आहे. माझी अशी कोणती सेवा तुझ्या चरणी रुजू आहे किंवा माझ्यात काय सत्ताबळ आहे? हे केवळ तुझे देऊळ (राउळ) आहे जे माझ्यावर कृपा करत आहे. माझी जात कुठे शुद्ध आहे, किंवा माझे कुळ आणि कर्म कुठे श्रेष्ठ आहे, ज्याने तुझ्या हृदयात मला स्थान मिळावे? मी कोणी तपोनिधी नाही किंवा दानधर्म करणाराही नाही, माझ्या अंगी कोणतेही सामर्थ्य नाही." तुका म्हणतो, "मी या भूमीला केवळ भार झालो आहे, पुढे माझा काय विचार होईल हे मला ठाऊक नाही."
॥ अभंग १००९ ॥ अभंग रचना
साच मज काय कळों नये देवा । काय तुझी सेवा काहे नव्हे ॥१॥
करावें तें बरें जेणें समाधान । सेवावें हें वन न बोलावें ॥ध्रु.॥
शुद्ध माझा भाव होइल तुझे पायीं । तरि च हें देइप निवडूनि ॥२॥
उचित अनुचित कळों आली गोष्टी । तुझे कृपादृष्टी पांडुरंगा ॥३॥
तुका ह्मणे मज पायांसवे चाड । सांगसी तें गोड आहे मज ॥४॥
महाराज म्हणतात, "हे देवा, मला काय खरे आहे ते कळू नये का? आणि माझ्याकडून तुझी सेवा का घडू नये? माणसाने तेच कर्म करावे ज्याने मनाला खरे समाधान मिळेल, मौन बाळगून या एकांतात (वनात) राहावे आणि व्यर्थ बोलू नये. जर माझा भाव तुझ्या चरणी शुद्ध असेल, तर तूच मला योग्य मार्ग निवडून दे. हे पांडुरंगा, तुझ्या कृपादृष्टीमुळे मला काय योग्य (उचित) आणि काय अयोग्य (अनुचित) आहे हे समजून आले आहे." तुका म्हणतो, "मला फक्त तुझ्या चरणांची आस आहे, तू जे काही सांगशील ते मला गोडच वाटेल."
॥ अभंग १०१० ॥ अभंग रचना
नाहीं कंटाळलों परि वाटे भय । करावें तें काय न कळतां ॥१॥
जन वन आह्मां समान चि जालें । कामक्रोध गेले पावटणी ॥ध्रु.॥
षडऊर्मी शत्रु जिंतिले अनंता । नामाचिया सत्ताबळें तुझ्या ॥२॥
ह्मणऊनिं मुख्य धर्म आह्मां सेवकांचा ऐसा । स्वामी करी शिरसा पाळावें तें ॥३॥
ह्मणऊनिं तुका अवलोकुनी पाय । वचनाची पाहे वास एका ॥४॥
महाराज म्हणतात, "मी या संसाराला कंटाळलो नाही, पण तुझी इच्छा न कळल्यामुळे पुढे काय करावे याचे भय वाटते. आता माझ्यासाठी लोक (जन) आणि एकांत (वन) दोन्ही सारखेच झाले आहेत, कारण माझे काम आणि क्रोध पायाखाली तुडवले गेले आहेत. हे अनंता, तुझ्या नामाच्या सत्ताबळामुळे मी सुख-दुःख आणि भूक-तहान या षडऊर्मी शत्रूंवर विजय मिळवला आहे. म्हणूनच, आम्हा सेवकांचा मुख्य धर्म हाच आहे की स्वामीने जी आज्ञा केली आहे, ती शिरसावंद्य मानून पाळावी." तुका म्हणतो, "म्हणूनच मी तुझ्या चरणांकडे पाहत तुझ्या एका वचनाची (आज्ञेची) वाट पाहत आहे."
॥ अभंग १०११ ॥ अभंग रचना
वांयांविण वाढविला हा लौकिक । आणिला लटिक वाद दोघां ॥१॥
नाहीं ऐसा जाला देव माझ्या मतें । भुकेलें जेवितें काय जाणे ॥ध्रु.॥
शब्दज्ञानें गौरविली हे वैखरी । साच तें अंतरीं बिंबे चि ना ॥२॥
जालों परदेशी गेले दोन्ही ठाय । संसार ना पाय तुझे देवा ॥३॥
तुका ह्मणे मागें कळों येतें ऐसें । न घेतों हें पिसें लावूनियां ॥४॥
महाराज म्हणतात, "मी जगात उगाचच माझा लौकिक वाढवून घेतला, आणि माझ्या व देवाच्या मध्ये खोटा वाद निर्माण केला. माझ्या बुद्धीनुसार देव जणू नाहीसाच झाला होता, कारण जो भुकेलेला आहे त्याला जेवल्याचे सुख काय माहीत असणार? मी केवळ कोरड्या शब्दज्ञानाने माझी वाणी (वैखरी) सजवली, पण ते सत्य माझ्या अंतःकरणात कधी बिंबलेच नाही. यामुळे मी दोन्ही बाजूंनी परदेशी (पोरका) झालो - ना मला संसार नीट करता आला, ना तुझे पाय लाभले. तुका म्हणतो, जर मला हे आधीच कळाले असते, तर मी भक्तीचे हे खोटे वेड (पिसें) लावून घेतले नसते."
॥ अभंग १०१२ ॥ अभंग रचना
न कळे तत्वज्ञान मूढ माझी मती । परि ध्यातों चित्तीं चरणकमळ ॥१॥
आगमाचे भेद मी काय जाणें । काळ तो चिंतनें सारीतसें ॥ध्रु.॥
कांहीं नेणें परि ह्मणवितों दास । ho[la त्याचा त्यास अभिमान ॥२॥
संसाराची सोय सांडिला मारग । दुराविलें जग एका घायें ॥३॥
मागिल्या लागाचें केलेंसे खंडण । एकाएकीं मन राखियेलें ॥४॥
तुका ह्मणे अगा रखुमादेवीवरा । भक्तकरुणाकरा सांभाळावें ॥५॥
महाराज लीनतेने म्हणतात, "मला कोणतेही कठीण तत्त्वज्ञान कळत नाही, कारण माझी मती मूढ (अज्ञानी) आहे; परंतु मी माझ्या चित्तात सदैव तुझे चरणकमळ ध्यातो. शास्त्रांमधील भेद मला काय माहीत? मी केवळ तुझ्या चिंतनात माझा काळ घालवत आहे. मला काही समजत नसले तरी मी स्वतःला तुझा दास म्हणवतो, आता दासाचा सांभाळ करण्याचा अभिमान त्या स्वामीलाच असावा. मी संसाराचा मार्ग सोडला आहे आणि एकाच फटक्यात या जगाचा संबंध तोडला आहे. मागच्या सर्व वासनांचे खंडन करून मी माझे मन एकाएकी तुझ्या चरणी स्थिर केले आहे." तुका म्हणतो, "हे रखुमाईच्या पती, भक्तांवर करुणा करणाऱ्या देवा, आता माझा सांभाळ कर."
॥ अभंग १०१३ ॥ अभंग रचना
इतुलें करीं देवा ऐकें हें वचन । समूळ अभिमान जाळीं माझा ॥१॥
इतुलें करीं देवा ऐकें हे गोष्टी । सर्व समदृष्टी तुज देखें ॥ध्रु.॥
इतुलें करीं देवा विनवितों तुज । संतांचे चरणरज वंदीं माथां ॥२॥
इतुलें करीं देवा ऐकें हे मात । हृदयीं पंढरीनाथ दिवसरात्रीं ॥३॥
भलतिया भावें तारीं पंढरीनाथा । तुका ह्मणे आतां शरण आलों ॥४॥
महाराज देवाकडे प्रार्थना करतात की, "हे देवा, माझे एवढे एक वचन ऐक, माझ्या मनातील अहंकार समूळ जळू दे. मला अशी बुद्धी दे की मी सर्व प्राणिमात्रांमध्ये तुलाच समदृष्टीने पाहीन. मी तुला विनवणी करतो की मला संतांच्या पायाची धूळ कपाळी लावण्याचे भाग्य दे. माझ्या हृदयात दिवस-रात्र तुझाच (पंढरीनाथाचा) वास असू दे." तुका म्हणतो, "हे पांडुरंगा, मी आता तुला पूर्णपणे शरण आलो आहे, मला कोणत्याही भावाने तू तार."
॥ अभंग १०१४ ॥ अभंग रचना
तुझा दास ऐसा ह्मणती लोकपाळ । ह्मणऊनि सांभाळ करीं माझा ॥१॥
अनाथाचा नाथ पतितपावन । हें आतां जतन करीं नाम ॥ध्रु.॥
माझें गुण दोष पाहातां न लगे अंत । ऐसें माझें चित्त मज ग्वाही ॥२॥
नेणें तुझी कैसी करावी हे सेवा । जाणसी तूं देवा अंतरींचें ॥३॥
तुका ह्मणे तूं या कृपेचा सिंधु । तोडीं भवबंधु माझा देवा ॥४॥
महाराज म्हणतात, "हे देवा, जगातील लोक मला तुझा दास म्हणतात, म्हणूनच या लोकांच्या शब्दासाठी तरी तू माझा सांभाळ कर. तू अनाथांचा नाथ आणि पतितांना पावन करणारा आहेस, हे तुझे नाव आता तू खरे करून दाखव आणि त्याचे जतन कर. माझे गुण आणि दोष पाहू गेले तर त्यांना अंत नाही, माझे मनच मला याची साक्ष देते. तुझी सेवा कशी करावी हे मला माहीत नाही, पण तू तर अंतर्यामी असून माझ्या मनातील सर्व जाणतोस." तुका म्हणतो, "तू कृपेचा सागर आहेस, हे देवा, माझा हा संसाराचा फेरा (भवबंध) तोडून टाक."
॥ अभंग १०१५ ॥ अभंग रचना
जाणावें ते काय नेणावें ते काय । ध्यावे तुझे पाय हें चि सार ॥१॥
करावें तें काय न करावें तें काय । ध्यावें तुझे पाय हें चि सार ॥ध्रु.॥
बोलावें तें काय न बोलावें तें काय । ध्यावे तुझे पाय हें चि सार ॥२॥
जावें तें कोठें न वजावे आतां । बरवें आठवितां नाम तुझें ॥३॥
तुका ह्मणे तूं करिसी तें सोपे । पुण्यें होती पापें आमुच्या मतें ॥४॥
या अभंगात सर्व कर्मांचे मूळ भगवद् चरणी असल्याचे सांगताना महाराज म्हणतात, "जगात काय जाणावे आणि काय जाणू नये? काय करावे आणि काय करू नये? काय बोलावे आणि काय बोलू नये? या सर्वांचा विचार न करता केवळ देवा, तुझे चरण ध्यावे हेच जीवनाचे खरे सार आहे. आता इतरत्र कुठेही जाण्याची गरज नाही, केवळ तुझे नाम आठवणे हेच सर्वात उत्तम आहे." तुका म्हणतो, "तू सर्व गोष्टी सोप्या करतोस, आमच्या मते तुझ्या नामामुळे मोठी पापेही पुण्यात बदलून जातात."
॥ अभंग १०१६ ॥ अभंग रचना
नको ब्रह्मज्ञान आत्मिस्थतिभाव । मी भक्त तूं देव ऐसें करीं ॥१॥
दावीं रूप मज गोपिकारमणा । ठेवीन चरणांवरी माथा ॥ध्रु.॥
पाहोनि श्रीमुख देइन आलिंगन । जीवें निंबलोण उतरीन ॥२॥
पुसतां सांगेन हितगुज मात । बैसोनि एकांत सुखगोष्टी ॥३॥
तुका ह्मणे यासी न लावीं उशीर । माझें अभ्यंतर जाणोनियां ॥४॥
महाराज म्हणतात, हे देवा, मला कठीण असे ब्रह्मज्ञान किंवा आत्मस्थितीचा भाव नको आहे. फक्त 'मी तुझा भक्त आणि तू माझा देव' असेच नाते राहू दे. हे विठ्ठला (गोपिकारमणा), मला तुझे सगुण रूप दाखव, जेणेकरून मी तुझ्या चरणांवर माझा माथा ठेवेन. तुझे सुंदर मुख पाहून मी तुला घट्ट आलिंगन देईन आणि माझ्या जिवावरून तुझी दृष्ट काढेन (निंबलोण उतरीन). आपण एकांतात एकत्र बसून सुखाच्या गोष्टी करू आणि माझ्या मनातील गुपिते तुला सांगेन. तुका म्हणतो, माझ्या अंतःकरणातील ही तळमळ जाणून तू आता मला भेटण्यास अजिबात उशीर करू नकोस.
॥ अभंग १०१७ ॥ अभंग रचना
मागें शरणागत तारिले बहुत । ह्मणती दीनानाथ तुज देवा ॥१॥
पाहिले अपराध नाहीं याती कुळ । तारिला अजामेळ गणिका भिल्ली ॥ध्रु.॥
अढळपदीं बाळ बैसविला धुरु । क्षीराचा सागरु उपमन्ये ॥२॥
गजेंद्रपशु नाडियें जळचरें । भवसिंधुपार उतरिला ॥३॥
प्रल्हाद अग्नींत राखिला जळांत । विषाचें अमृत तुझ्या नामें ॥४॥
पांडवां संकट पडतां जडभारी । त्यांचा तू कैवारी नारायणा ॥५॥
तुका ह्मणे तूं या अनाथाचा नाथ । ऐकोनियां मात शरण आलों ॥६॥
महाराज देवाला जुन्या कथांची आठवण करून देतात, "देवा, तू मागे अनेक शरणागतांना तारले आहेस, म्हणूनच तुला जगात 'दीनानाथ' म्हणतात. तू कधी कोणाची जात, कुळ किंवा अपराध पाहिले नाहीस; तू अजामेळ, गणिका आणि भिल्लिणीचा उद्धार केलास. तू ध्रुव बाळाला अढळ पद दिले आणि उपमन्यूला दुधाचा सागर दिलास. जळचराने (मगरीने) पकडलेल्या गजेंद्र हत्तीला तू संसारातून तारलेस. प्रल्हादाला अग्नीपासून आणि पाण्यातून वाचवलेस, तुझ्या नामाने विषही अमृत झाले. पांडवांवर जेव्हा मोठी संकटे आली, तेव्हा तू त्यांचा कैवारी झालास." तुका म्हणतो, "तू अनाथांचा नाथ आहेस हीच कीर्ती ऐकून मी तुला शरण आलो आहे."
॥ अभंग १०१८ ॥ अभंग रचना
तुझा शरणागत जालों मी अंकित । करीं माझें हित पांडुरंगा ॥१॥
पतितपावन तुझी ब्रीदावळी । ते आतां सांभाळीं मायबापा ॥ध्रु.॥
अनाथाचा नाथ बोलतील संत ऐकोनियां मात विश्वासलों ॥२॥
न करावी निरास न धरावें उदास । देइप याचकास कृपादान ॥३॥
तुका ह्मणे मी तों पातकांची रासी । देइप पायापासीं ठाव देवा ॥४॥
महाराज म्हणतात, "हे पांडुरंगा, मी तुला पूर्णपणे शरण आलो असून तुझा अंकित (सेवक) झालो आहे, आता तूच माझे हित कर. पतितांना पावन करणे ही तुझी प्रतिज्ञा (ब्रीदावळी) आहे, हे माझ्या मायबापा, ती आता सांभाळ. सर्व संत तुला 'अनाथांचा नाथ' म्हणतात, हे ऐकूनच माझा तुझ्यावर विश्वास बसला आहे. मला निराश करू नकोस आणि माझ्याविषयी उदासीन राहू नकोस, मी तुझा याचक (मागणार) आहे, मला तुझ्या कृपेचे दान दे." तुका म्हणतो, "मी जरी पापांची रास असलो, तरी देवा, मला तुझ्या चरणांशी जागा दे."
॥ अभंग १०१९ ॥ अभंग रचना
सर्वस्वाचा त्याग तो सदा सोंवळा । न लिंपे विटाळा अिग्न जैसा ॥१॥
सत्यवादी करी संसार सकळ । अलिप्त कमळ जळीं जैसें ॥ध्रु.॥
घडे ज्या उपकार भूतांची दया । आत्मिस्थति तया अंगीं वसे ॥२॥
नो बोले गुणदोष नाइके जो कानीं । वताौनि तो जनीं जनादऩन ॥३॥
तुका ह्मणे वर्म जाणितल्याविण । पावे करितां सीण सांडीमांडी ॥४॥
महाराज खऱ्या साधूचे लक्षण सांगताना म्हणतात, "ज्याने आपल्या सर्वस्वाचा (अहंकाराचा) त्याग केला आहे, तो नेहमीच शुद्ध (सोंवळा) असतो; त्याला संसाराचा दोष लागत नाही, जसा अग्नीला विटाळ होत नाही. जो सत्य बोलून आपला संसार करतो, तो पाण्यात राहूनही अलिप्त असणाऱ्या कमळासारखा शुद्ध राहतो. ज्याच्या हातून नेहमी परोपकार घडतो आणि सर्व प्राणिमात्रांवर जो दया करतो, त्याच्या अंगी आत्मस्थिती (ब्रह्मज्ञान) वसत असते. जो कोणाचे गुणदोष बोलत नाही आणि कानाने ऐकत नाही, तो जगात राहूनही जणू साक्षात देवच (जनार्दन) असतो." तुका म्हणतो, "हे भक्तीचे वर्म जाणून घेतल्याशिवाय केवळ बाह्य गोष्टींची सांडीमांडी (कर्मकांड) करण्यात मानवाचा श्रम वाया जातो."
॥ अभंग १०२० ॥ अभंग रचना
कुळधर्म ज्ञान कुळधर्म साधन । कुळधर्में निधान हातीं चढे ॥१॥
कुळधर्म भिक्त कुळधर्म गति । कुळधर्म विश्रांति पाववील ॥ध्रु.॥
कुळधर्म दया कुळधर्म उपकार । कुळधर्म सार साधनाचें ॥२॥
कुळधर्म महत्त्व कुळधर्म मान । कुळधर्म पावन परलोकींचें ॥३॥
तुका ह्मणे कुळधर्म दावी देवीं देव । यथाविध भाव जरीं होय ॥४॥
आपल्या कुळाचा जो मूळ धर्म म्हणजेच भगवद्भक्ती, त्याचे महत्त्व सांगताना महाराज म्हणतात, "कुळधर्म हेच खरे ज्ञान आणि साधन आहे, या कुळधर्मामुळेच भक्तीचे गुपिते (निधान) हाती लागते. कुळधर्मानेच खरी भक्ती, सद्गती आणि परम विश्रांती मिळते. प्राणिमात्रांवर दया आणि उपकार करणे हाच खरा कुळधर्म असून तेच सर्व साधनांचे सार आहे. कुळधर्मामुळेच जगात महत्त्व आणि मान मिळतो, आणि तोच परलोकात पावन करणारा ठरतो." तुका म्हणतो, "जर मनात योग्य भाव असेल, तर हा कुळधर्म देवांमध्येही जो मूळ देव आहे, त्याचे दर्शन घडवतो."
॥ अभंग १०२१ ॥ अभंग रचना
पुण्य परउपकार पाप ते परपीडा । आणीक नाहीं जोडा दुजा यासी ॥१॥
सत्य तो चि धर्म असत्य तें कर्म । आणीक हे वर्म नाहीं दुजें ॥ध्रु.॥
गति ते चि मुखीं नामाचें स्मरण । अधोगति जाण विन्मुखते ॥२॥
संतांचा संग तो चि स्वर्गवास । नर्क तो उदास अनर्गळा ॥३॥
तुका ह्मणे उघडें आहे हित घात । जयाचें उचित करा तैसें ॥४॥
तुकाराम महाराज अत्यंत सोप्या शब्दांत धर्माचे आणि जीवनाचे वर्म सांगताना म्हणतात की, दुसऱ्यावर उपकार करणे हेच खरे 'पुण्य' आहे आणि दुसऱ्याला त्रास (पीडा) देणे हेच 'पाप' होय; याशिवाय दुसरी व्याख्या नाही. सदा सत्य बोलणे व वागणे हाच खरा 'धर्म' आहे आणि असत्याचा आश्रय घेणे हेच वाईट 'कर्म' आहे. मुखाने देवाचे नामस्मरण करणे हीच खरी प्रगती (सद्गती) आहे आणि देवापासून विन्मुख होणे ही अधोगती (विनाश) आहे. संतांची संगत लाभणे हाच स्वर्गवास आहे आणि स्वैराचारी व उदास वातावरणात राहणे हाच नरक आहे. तुका म्हणतो, स्वतःचे हित कशात आहे आणि नुकसान (घात) कशात आहे हे अबालवृद्धांना उघड झाले आहे, ज्याला जे योग्य वाटेल त्याने ते करावे.
॥ अभंग १०२२ ॥ अभंग रचना
न वजे वांयां कांहीं ऐकतां हरिकथा । आपण करितां वांयां न वजे ॥१॥
न वजे वांयां कांहीं देवळासी जातां । देवासी पूजितां वांयां न वजे ॥ध्रु.॥
न वजे वांयां कांहीं केलिया तीर्थ । अथवा कां व्रत वांयां न वजे ॥२॥
न वजे वांयां जालें संतांचें दर्शन । शुद्ध आचरण वांयां न वजे ॥३॥
तुका ह्मणे भाव असतां नसतां । सायास करितां वांयां न वजे ॥४॥
सत्कर्माचे फळ कधीही वाया जात नाही, हे सांगताना महाराज म्हणतात, "हरीची कथा ऐकणे किंवा स्वतः हरीकीर्तन करणे कधीही वाया जात नाही. देवळात जाणे आणि देवाची मनोभावे पूजा करणे कधीही व्यर्थ ठरत नाही. तीर्थयात्रा करणे किंवा व्रतवैकल्ये करणे कधीही निष्फळ होत नाही. संतांचे दर्शन घेणे आणि आपले आचरण शुद्ध ठेवणे कधीही वाया जात नाही." तुका म्हणतो, "तुमच्या मनात पूर्ण भाव असो वा नसो, भक्तीचे हे प्रयत्न (सायास) केले तरी ते कधीही वाया जात नाहीत, त्याचे पुण्य मिळतेच."
॥ अभंग १०२३ ॥ अभंग रचना
चित्तीं धरीन मी पाउलें सकुमारें । सकळ बिढार संपत्तीचें ॥१॥
कंठीं धरिन मी नाम अमृताची वल्ली । होइऩल राहिली शीतळ तनु ॥ध्रु.॥
पाहेन श्रीमुख साजिरें सुंदर । सकळां अगर लावण्यांचें ॥२॥
करिन अंगसंग बाळकाचे परी । बैसेन तों वरी नुतरीं कडिये ॥३॥
तुका ह्मणे हा केला तैसा होय । धरिली मनें सोय विठोबाची ॥४॥
महाराज म्हणतात, "मी माझ्या चित्तात विठ्ठलाची ती सुकुमार पावले घट्ट धरून ठेवीन, जी पावले सर्व संपत्तीचे आणि सुखाचे भांडार आहेत. मी माझ्या कंठात देवाच्या नामाची अमृताची वेली धारण करीन, ज्यामुळे माझे शरीर शांत आणि शीतळ होईल. मी विठ्ठलाचे ते लावण्यवान, सुंदर आणि साजिरे श्रीमुख डोळे भरून पाहीन, जे सर्व सौंदर्याचे उगमस्थान आहे. मी लहान बाळाप्रमाणे देवाशी लडिवाळपणा करीन, त्याच्या कडेवर जाऊन बसेन आणि खाली उतरणारच नाही." तुका म्हणतो, "माणूस जसा भाव ठेवतो, तसाच देव देतो, म्हणून मी माझ्या मनाने विठोबाची सोय (आश्रय) धरली आहे."
॥ अभंग १०२४ ॥ अभंग रचना
बाळ मातेपाशीं सांगे तानभूक । उपायाचें दुःख काय जाणे ॥१॥
तयापरी करीं पाळण हें माझें । घेउनियां ओझें सकळ भार ॥ध्रु.॥
कासया गुणदोष आणिसील मना । सर्व नारायणा अपराधी ॥२॥
सेवाहीन दीन पातकांची रासी । आतां विचारिसी काय ऐसें ॥३॥
जेणें काळें पायीं अनुसरलें चित्त । निर्धार हें हित जालें ऐसें ॥४॥
तुका ह्मणे तुह्मी तारिलें बहुतां । माझी कांहीं चिंता असों दे wo ॥५॥
महाराज म्हणतात, "लहान बाळ आपल्या आईपाशी फक्त आपली तहान-भूक सांगते, ते इतर उपायांचे दुःख किंवा विवंचना काही जाणत नाही (आईच त्याचे सर्व करते). हे नारायणा, त्याचप्रमाणे तू माझा सर्व भार आणि ओझे स्वतःवर घेऊन माझे पालन कर. तू माझ्या गुणदोषांचा विचार मनात का आणतोस? मी तर सर्व प्रकारे अपराधीच आहे. मी सेवाहीन, दीन आणि पापांची रास आहे, आता तू माझ्या बाबतीत काय विचार करणार? ज्या क्षणापासून माझे चित्त तुझ्या चरणी लीन झाले आहे, तेव्हापासून माझे हित निश्चित झाले आहे." तुका म्हणतो, "तू आधी अनेकांना तारले आहेस, आता माझीही थोडी चिंता तुझ्या मनात असू दे."
॥ अभंग १०२५ ॥ अभंग रचना
जीवनावांचूनि तळमळी मासा । प्रकार हा तैसा होतो जीवा ॥१॥
न संपडे जालें भूमिगत धन । चरफडी मन तयापरी ॥ध्रु.॥
मातेचा वियोग जालियां हो बाळा । तो कळवळा जाणा देवा ॥२॥
सांगावे ते किती तुह्मांसी प्रकार । सकळांचें सार पाय दावीं ॥३॥
ye चि चिंते माझा करपला भीतर । कां नेणों विसर पडिला माझा ॥४॥
तुका ह्मणे तूं हें जाणसी सकळ । यावरि कृपाळ होइप देवा ॥५॥
देवाच्या भेटीविना मनाची काय अवस्था होते, हे सांगताना महाराज म्हणतात, "पाण्याशिवाय (जीवनाशिवाय) जसा मासा तळमळतो, तशीच अवस्था माझ्या जिवाची झाली आहे. जमिनीत गाडलेले धन सापडले नाही की माणसाचे मन जसे चरफडते, तसेच माझे होत आहे. आईपासून दुरावलेल्या बाळाचा जो कळवळा असतो, हे देवा, तोच माझ्या अंतरात आहे. मी तुला अशी किती उदाहरणे सांगू? या सर्वांचे सार हेच आहे की तू मला तुझे पाय दाखव. याच चिंतेने माझा अंतरात्मा करपून गेला आहे, मला माहीत नाही की तुला माझा विसर का पडला?" तुका म्हणतो, "तू तर सर्व काही जाणतोस, आता तरी देवा, माझ्यावर कृपाळू हो."
॥ अभंग १०२६ ॥ अभंग रचना
शरण आलें त्यासी न दावीं हे पाठी । ऐका जगजेठी विज्ञापना ॥१॥
अळविती तयांसी उत्तर झडकरी । द्यावें परिसा हरी विज्ञापना ॥ध्रु.॥
गांजिलियाचें करावें धांवणें । विनंती नारायणें परिसावी हे ॥२॥
भागलियाचा होइप रे विसांवा । परिसावी केशवा विज्ञापना ॥३॥
अंकिताचा भार वागवावा माथां । परिसावी अनंता विज्ञापना ॥४॥
तुका ह्मणे आह्मां विसरावें ना देवा । परिसावी हे देवा विज्ञापना ॥५॥
महाराज विठ्ठलाला विनवणी करतात, "हे जगाच्या पाठीराख्या (जगजेठी), जे तुला शरण आले आहेत, त्यांना तू कधीही पाठ दाखवू नकोस, ही माझी विज्ञापना ऐक. जे भक्त तुला आळवणी करतात, त्यांना तू तातडीने उत्तर दे, हे हरी, माझी ही विनंती ऐक. जे संसारात गांजलेले (पीडित) आहेत, त्यांच्यासाठी तू धावून जा, हे नारायणा, माझी विनंती ऐक. जे थकून आले आहेत, त्यांचा तू विसावा हो, हे केशवा, ऐक. तुझ्या अंकित असणाऱ्या भक्तांचा भार तू स्वतःच्या डोक्यावर वाहा, हे अनंता, ऐक." तुका म्हणतो, "हे देवा, आम्हाला कधीही विसरू नकोस, एवढीच माझी विज्ञापना परिसावी."
॥ अभंग १०२७ ॥ अभंग रचना
कोण आह्मां पुसे सिणलें भागलें । तुजविण उगलें पांडुरंगा ॥१॥
कोणापाशीं आह्मीं सांगावें सुखदुःख । कोण तानभूक निवारील ॥ध्रु.॥
कोण या तापाचा करील परिहार । उतरील पार कोण दुजा ॥२॥
कोणापें इच्छेचें मागावें भातुकें । कोण कवतुकें बुझावील ॥३॥
कोणावरी आह्मीं करावी हे सत्ता । होइल साहाता कोण दुजा ॥४॥
तुका ह्मणे अगा स्वामी सर्व जाणां । दंडवत चरणां तुमच्या देवा ॥५॥
महाराज अत्यंत लडिवाळपणे म्हणतात, "हे पांडुरंगा, तुझ्याशिवाय आमची विचारपूस करणारे, आम्ही थकलो-भागलो आहोत का हे पाहणारे जगात दुसरे कोणी नाही. आम्ही कोणापाशी आमचे सुख-दुःख सांगावे? आमची तहान-भूक कोण शांत करील? आमच्या या संसाराच्या तापाचा परिहार कोण करील आणि आम्हाला या भवसागरातून पार कोण उतरील? आम्ही आमच्या आवडीचे खाऊ (भातुके) कोणाकडे मागावे आणि कौतुकाने आमचे मन कोण समजून घेईल? आम्ही कोणावर आमचा अधिकार (सत्ता) चालवावा? आमचा पाठीराखा दुसरा कोण आहे?" तुका म्हणतो, "हे स्वामी, तू तर सर्व काही जाणतोस, तुझ्या चरणी माझे साष्टांग दंडवत असो."
॥ अभंग १०२८ ॥ अभंग रचना
तेव्हां धालें पोट बैसलों पंगती । आतां आह्मां मुिक्तपांग काइऩ ॥१॥
धांवा केला आतां होइऩल धांवणे । तया कायी करणें लागे सध्या ॥ध्रु.॥
कायनाचा आतां कोठें उरला काळ। आनंदें सकळ भरी आलें ॥२॥
देवाच्या सख्यत्वें विषमासी ठाव । मध्यें कोठें वाव राहों सके ॥३॥
तेव्हां जाली अवघी बाधा वाताहात। प्रेम हृदयांत प्रवेशलें ॥४॥
तुका ह्मणे आह्मीं जिंतिलें भरवसा । देव कोठें दासा मोकलितो ॥५॥
महाराज म्हणतात, "आम्ही जेव्हा संतांच्या भक्तीच्या पंगतीला बसलो, तेव्हाच आमचे पोट भरले (आम्हाला परम सुख मिळाले), आता आम्हाला मुक्तीची काय पर्वा (पांग) आहे? आम्ही जेव्हा देवाला आळवले, तेव्हाच तो धावून आला, आता सध्या आम्हाला वेगळे काही करण्याची गरजच उरली नाही. आता केवळ देवाचे गुण गाण्यात आमचा वेळ जातो आणि आमचे जीवन आनंदाने पूर्ण भरून गेले आहे. देवाच्या सख्यामुळे आमच्या मनातील भेदभावाला (विषमतेला) जागाच उरली नाही, त्यात काही फरक पडूच शकत नाही. संसाराची सर्व बाधा आता नष्ट (वाताहात) झाली आहे, कारण हृदयात केवळ देवाचे प्रेम प्रवेशले आहे." तुका म्हणतो, "आम्ही विश्वासाने हा संसार जिंकला आहे, देव आपल्या दासाला कधीही एकटे सोडत नाही."
॥ अभंग १०२९ ॥ अभंग रचना
तरि कां पवाडे गर्जती पुराणें । असता नारायण शिक्तहीन ॥१॥
कीर्तीविण नाहीं नामाचा डांगोरा । yeer कां इतरां वाणीत ना ॥ध्रु.॥
तरि च ह्मणा तो आहे चिरंजीव । केलियाचा जीव सुखीं गुण ॥२॥
चांगलेपण हें निरुपायता अंगीं । बाणलें श्रीरंगा ह्मणऊनि ॥३॥
तरि च हा थोर सांगितलें करी । अभिमान हरीपाशीं नाहीं ॥४॥
तुका ह्मणे तरि करिती याची सेवा । देवापाशीं हेवा नाहीं कुडें ॥५॥
महाराज देवाच्या समर्थतेचे वर्णन करताना म्हणतात, "जर नारायण शक्तीहीन असता, तर पुराणांनी त्याचे पवाडे (कीर्ती) का गायले असते? त्याच्या महान कीर्तीमुळेच त्याच्या नामाचा डांगोरा जगात पिटला जातो, इतर कोणाचे गुणगान पुराणे का करत नाहीत? म्हणूनच म्हणावे लागते की तो चिरंजीव (अमर) आहे, आणि त्याच्या गुणांचे वर्णन केल्याने जीवाचा उद्धार होतो आणि तो सुखी होतो. हे चांगलेपण श्रीरंगाच्या अंगी उपजतच बाणलेले आहे. तो खरोखर मोठा आहे, कारण तो भक्तांचे ऐकतो आणि त्याच्यापाशी कोणताही खोटा अहंकार किंवा अभिमान नाही." तुका म्हणतो, "म्हणूनच सर्व लोक त्याची सेवा करतात, देवाच्या ठायी कोणताही खोटा हेवादावा किंवा कपट नाही."
॥ अभंग १०३० ॥ अभंग रचना
अविट हें क्षीर हरिकथा माउली । सेविती सेविली वैष्णवजनीं ॥१॥
अमृत राहिलें लाजोनि माघारें । yeenE रसें थोरें ब्रह्मानंदे ॥ध्रु.॥
पतित पातकी पावनपंगती । चतुर्भुज होती देवाैसे ॥२॥
सर्व सुखें तया मोहोरती ठाया । जेथें दाटणी या वैष्णवांची ॥३॥
निर्गुण हें सोंग धरिलें गुणवंत । धरूनियां प्रीत गाये नाचे ॥४॥
तुका ह्मणे केलीं साधनें गाळणी । सुलभ कीर्तनीं होऊनी ठेला ॥५॥
महाराज म्हणतात, "ही हरिकथा म्हणजे कधीही न विटणारे दुध (क्षीर) आहे, जी माऊलीप्रमाणे भक्तांचे पोषण करते; वैष्णव जन नेहमी याचेच सेवन करतात. या ब्रह्मानंदाच्या थोर रसापुढे अमृतही लाजून मागे राहिले आहे. या हरिकथेच्या पंगतीला बसून मोठे पतित आणि पातकी लोकही पावन होतात आणि देवासारखेच श्रेष्ठ (चतुर्भुज) बनतात. ज्या ठिकाणी वैष्णवांची गर्दी असते, त्या ठिकाणी सर्व सुखे आपोआप चालून येतात. जो देव मुळात निर्गुण आहे, त्याने भक्तांच्या प्रेमापोटी सगुण (गुणवंत) रूप धारण केले आहे आणि तो प्रेमाने भक्तांसोबत गातो व नाचतो." तुका म्हणतो, "इतर कठीण साधने गाळून (बाजूला सारून) देव केवळ नामसंकीर्तनाने अत्यंत सुलभ झाला आहे."
॥ अभंग १०३१ ॥ अभंग रचना
संसारसोहळे भोगितां सकळ । भक्तां त्याचें बळ विटोबाचें ॥१॥
भय चिंता धाक न मनिती मनीं । भक्तां चक्रपाणि सांभाळीत ॥ध्रु.॥
पापपुण्य त्यांचें धरूं न शके अंग । भक्तांसी श्रीरंग सर्वभावे ॥२॥
नव्हती ते मुक्त आवडे संसार । देव भक्तां भार सर्व वाहे ॥३॥
तुका ह्मणे देव भक्तां वेळाइऩत । भक्त ते नििंश्चत त्याचियानें ॥४॥
महाराज म्हणतात, "भक्त जेव्हा संसारातील सर्व सोहळे अनुभवतात, तेव्हा त्यांना पाठीशी असणारे बळ हे केवळ विठोबाचेच असते. त्यांच्या मनात कोणतेही भय, चिंता किंवा धाक नसतो, कारण साक्षात चक्रपाणी (विष्णू) त्यांचा सांभाळ करत असतो. संसारातील पाप-पुण्य भक्तांच्या अंगाला स्पर्श करू शकत नाही, कारण श्रीरंग सर्वभावे त्यांच्या पाठीशी उभा असतो. भक्तांना मुक्तीची हाव नसते, त्यांना प्रपंचात राहणे आवडते, कारण देव स्वतः भक्तांच्या संसाराचा सर्व भार वाहतो." तुका म्हणतो, "देव भक्तांसाठी नेहमी वेळेवर धावून येणारा (वेळाईत) पाठीराखा असतो, म्हणूनच भक्त देवाच्या बळावर सदैव निश्चिंत असतात."
॥ अभंग १०३२ ॥ अभंग रचना
देवासी अवतार भक्तांसी संसार । दोहींचा विचार एकपणें ॥१॥
भक्तांसी सोहळे देवाचिया अंगें । देव त्यांच्या संगें सुख भोगी ॥ध्रु.॥
देवें भक्तां रूप दिलासे आकार । भक्तीं त्याचा पार वाखाणिला ॥२॥
एका अंगीं दोन्ही जालीं हीं निर्माण । देवभक्तपण स्वामिसेवा ॥३॥
तुका ह्मणे येथें नाहीं भिन्नभाव । भक्त तो चि देव देव भक्त ॥४॥
देव आणि भक्ताचे नाते सांगताना महाराज म्हणतात, "देवाचा अवतार आणि भक्ताचा संसार या दोन्ही गोष्टी एकच आहेत, त्यांचा विचार वेगळा करता येत नाही. देवाच्या अस्तित्वामुळेच भक्तांचे जीवन सोहळामय होते, आणि देवही भक्तांच्या संगतीत सुखाचा उपभोग घेतो. देवानेच भक्तांना हा आकार आणि रूप दिले आहे, आणि भक्तांनी आपल्या भक्तीने देवाच्या अथांग रूपाचे महिमान गाऊन त्याचा पार दाखवला आहे. एकाच चैतन्याच्या अंगी हे देवपण आणि भक्तपण निर्माण झाले आहे, जी स्वामी आणि सेवकाची सेवा आहे." तुका म्हणतो, "येथे देव आणि भक्तामध्ये कोणताही भिन्नभाव (भेद) नाही, भक्त तोच देव आहे आणि देव तोच भक्त आहे."
॥ अभंग १०३३ ॥ अभंग रचना
हुंबरती गाये तयांकडे कान । कैवल्यनिधान देउनि ठाके ॥१॥
गोपाळांची पूजा उिच्छष्ट कवळी । तेणें वनमाळी सुखावला ॥ध्रु.॥
चोरोनियां खाये दुध दहीं लोणी । भावें चक्रपाणि गोविला तो ॥२॥
निष्काम तो जाला कामासी लंपट । गोपिकांची वाट पाहात बैसे ॥३॥
जगदानी इच्छी तुळसीएकदळ । भावाचा सकळ विकिला तो ॥४॥
तुका ह्मणे हें चि चैतन्यें सावळें । व्यापुनि निराळें राहिलेंसे ॥५॥
कृष्णलीलेचे वर्णन करताना महाराज म्हणतात, "गाई जेव्हा हंबरतात, तेव्हा ते कैवल्यनिधान (परब्रह्म कृष्ण) आपले कान त्यांच्याकडे लावून उभा राहतो. गोपाळांनी आणलेली साधी पूजा आणि त्यांचे उष्टे अन्न (कवळी) खाऊन तो वनमाळी अत्यंत सुखावला. तो स्वतःच्या घरी सर्व काही असतानाही गोपाळांच्या घरी जाऊन दूध, दही, लोणी चोरून खातो; कारण तो भक्तांच्या केवळ प्रेमाच्या भावात गोवला गेला आहे. जो मुळात पूर्ण निष्काम आहे, तो जणू भक्तांच्या प्रेमाच्या कामात लंपट झाला असून गोपिकांची वाट पाहत बसतो. जो सर्व जगाला देणारा आहे, तो भक्ताने अर्पण केलेल्या एका तुळशीच्या पानाची इच्छा करतो, कारण तो भक्तांच्या भावाला पूर्णपणे विकला गेला आहे." तुका म्हणतो, "हेच ते सावळ्या रूपातील चैतन्य आहे, जे सर्व विश्वात व्यापूनही विश्वावेगळे राहिले आहे."
॥ अभंग १०३४ ॥ अभंग रचना
समर्थासी नाहीं वर्णावर्णभेद । सामग्री ते सर्व सिद्ध घरीं ॥१॥
आदराचे ठायीं बहु च आदर । मागितलें फार तेथें वाढी ॥ध्रु.॥
न ह्मणे सोइरा सुहुदऩ आवश्यक । राजा आणि रंक सारिखा चि ॥३॥
भाव देखे तेथें करी लडबड । जडा राखे जड निराळें चि ॥३॥
कोणी न विसंभे याचकाचा ठाव । विनवुनी देव शंका फेडी ॥४॥
तुका ह्मणे पोट भरुनी उरवी । धालें ऐसें दावी अनुभवें ॥५॥
महाराज म्हणतात, "त्या समर्थ देवाच्या घरी कोणताही जातीभेद किंवा वर्णावर्णभेद नाही, त्याच्या घरी भक्ताला देण्यासाठी सर्व सामग्री आधीच तयार असते. जो जेवढा आदर (भाव) ठेवेल, त्याला देव तेवढाच जास्त आदर देतो आणि जो जास्त मागेल त्याला भरभरून देतो. तो माझा सोयरा किंवा जवळचा मित्र आहे असा भेदभाव देव करत नाही; त्याच्यासाठी राजा आणि रंक (गरीब) दोघेही सारखेच आहेत. जेथे त्याला शुद्ध भाव दिसतो, तेथे तो स्वतःहून लडबड करतो (धावून जातो), पण जे कोरडे आणि जड (भावरहित) आहेत, त्यांना तो बाजूलाच ठेवतो. तो कोणाही याचकाला (मागणाऱ्याला) विसरत नाही, उलट स्वतः विनवणी करून भक्ताची शंका दूर करतो." तुका म्हणतो, "तो भक्ताचे पोट भरूनही उरेल एवढे देतो, आणि भक्ताला तृप्त झाल्याचा अनुभव स्वतः घडवून आणतो."
॥ अभंग १०३५ ॥ अभंग रचना
आले भरा केणें । yeerjhaar चुके जेणें ॥१॥
उभें केलें विटेवरी । पेंठ इनाम पंढरी ॥ध्रु.॥
वाहाती मारग । अवघें मोहोरलें जग ॥२॥
तुका ह्मणे माप । खरें आणा माझे बाप ॥३॥
या अभंगात पंढरीच्या बाजारपेठेचे रूपक वापरून महाराज म्हणतात, "ज्या मालाने संसाराची येरझार (जन्म-मरणाचा फेरा) चुकेल, असा भक्तीचा माल (केणे) खरेदी करण्यासाठी पंढरीत या. या भक्तीच्या बाजारपेठेचा मालक विटेवर उभा केला असून, ही पंढरी जणू एक इनाम मिळालेली पेठच आहे. येथे भक्तीच्या मार्गाने जाणारे अनेक मार्ग वाहत आहेत आणि त्यामुळे सर्व जग आनंदाने बहरून (मोहोरून) गेले आहे." तुका म्हणतो, "हे माझ्या बापांनो (लोकांनो), जर तुम्हाला या पेठेतून माल घ्यायचा असेल, तर तुमचे भाव रूपी माप नेहमी खरे आणि शुद्ध आणून द्या."
॥ अभंग १०३६ ॥ अभंग रचना
लक्षमीवल्लभा । दिनानाथा पद्मनाभा ॥१॥
सुख वसे तुझे पायीं । मज ठेवीं ते चि ठायीं ॥ध्रु.॥
माझी अल्प हे वासना। तूं तो उदाराचा राणा ॥२॥
तुका ह्मणे भोगें । पीडा केली धांव वेगें ॥३॥
महाराज देवाची स्तुती करताना म्हणतात, "हे लक्ष्मीच्या पती (लक्ष्मीवल्लभा), अनाथांचे नाथ असणाऱ्या हे पद्मनाभा, सर्व सुख केवळ तुझ्याच चरणी वसत आहे, म्हणून मला कायम त्याच ठिकाणी (तुझ्या चरणांशी) ठेवून घे. माझी ही वासना किंवा इच्छा अत्यंत अल्प आहे, आणि तू तर जगातील सर्वात उदारांचा राजा (राणा) आहेस. तुका म्हणतो, या संसाराच्या भोगांनी आणि व्याधींनी मला खूप पीडा दिली आहे, आता तू माझ्यासाठी वेगाने धावून ये."
॥ अभंग १०३७ ॥ अभंग रचना
करीं ऐसें जागें । वेळोवेळां पायां लागें ॥१॥
प्रेम झोंबो कंठीं । देह धरणिये लोटीं ॥ध्रु.॥
राहे लोकाचार पडे अवघा विसर ॥२॥
तुका ह्मणे ध्यावें । तुज विभीचारभावें ॥३॥
महाराज विठ्ठलाकडे प्रार्थना करतात, "देवा, मला नेहमी असे जागे (सावध) ठेव, जेणेकरून मी वेळोवेळी तुझ्या पाया पडत राहीन. तुझ्या प्रेमाचा हंबरडा माझ्या कंठात दाटून यावा आणि आनंदाश्रूंनी माझा देह धरणीवर लोळण घेईल, असे मला करून सोड. माझ्या मनातून सर्व लोकाचार (लोकलज्जा) निघून जावा आणि मला या संसाराचा पूर्ण विसर पडावा." तुका म्हणतो, "मला केवळ तुझेच ध्यान असायला हवे, ज्याप्रमाणे एखादी आसक्त स्त्री परपुरुषाचा ध्यास घेते, तसाच अनन्य ध्यास (व्यभिचारभाव) मला फक्त तुझाच असावा."
॥ अभंग १०३८ ॥ अभंग रचना
टाळ दिडी हातीं । वैकुंठींचे सांगाती ॥१॥
जाल तरी कोणा जा गा । करा सिदोरी ते वेगा ॥ध्रु.॥
जाती सादावीत । तेथें असों द्यावें चित्त ॥२॥
तुका ह्मणे बोल । जाती बोलत विठ्ठल ॥३॥
वारकऱ्यांच्या समूहाचे वर्णन करताना महाराज म्हणतात, "हातात टाळ आणि दिंडी घेऊन चालणारे हे लोक वैकुंठाचे सांगाती (सोबती) आहेत. जर कोणाला त्यांच्या सोबत जायचे असेल, तर त्यांनी देवाच्या नामाची शिदोरी वेगाने तयार करावी. हे संत जसे पुढे साद घालत (हाक मारत) चालले आहेत, त्यांच्याच मागे आपले चित्त स्थिर करावे." तुका म्हणतो, "त्यांच्या मुखातून जे काही बोल बाहेर पडत आहेत, ते सर्व विठ्ठल नामाचेच बोल आहेत."
॥ अभंग १०३९ ॥ अभंग रचना
वांयां जातों देवा । नेणें भक्ती करूं सेवा ॥१॥
आतां जोडोनियां हात । उभा राहिलों निवांत ॥ध्रु.॥
करावें तें काय। न कळें अवलोकितों पाय ॥२॥
तुका ह्मणे दान । दिलें पदरीं घेइऩन ॥३॥
महाराज म्हणतात, "हे देवा, मला तुझी भक्ती कशी करावी किंवा सेवा कशी करावी हे माहीत नसल्यामुळे मी वाया चाललो आहे. आता मी काहीही न करता केवळ दोन्ही हात जोडून तुझ्यासमोर निवांत उभा राहिलो आहे. पुढे काय करावे हे मला सुचत नाही, म्हणून मी फक्त तुझ्या चरणांकडे डोळे लावून पाहत आहे." तुका म्हणतो, "आता तू कृपेचे जे काही दान मला देशील, ते मी मोठ्या आनंदाने माझ्या पदरात स्वीकारेन."
॥ अभंग १०४० ॥ अभंग रचना
जीव खादला देवत । माझा yeeNE महाभूतें । झोंबलें निरुतें । कांहीं करितां न सुटे ॥१॥
आतां करूं काय । न चले करितां उपाय । तुह्मां आह्मां सय । विघडाविघड केली ॥ध्रु.॥
बोलतां दुिश्चती । मी wo पडियेलें भ्रांती । आठव हा चित्तीं । न या ह्मणतां मी माझें ॥२॥
भलतें चि चावळे । जना अवघिया वेगळे । नाठवती बाळें । आपपर सारिखें ॥३॥
नका बोलों सये । मज वचन न साहे। बैसाल त्या राहें । उग्या वाचा खुंटोनी ॥४॥
तुह्मां आह्मां भेटी । नाहीं जाली जीवेंसाटीं । तुका ह्मणे दृष्टी । पाहा जवळी आहे तों ॥५॥
या अभंगात विठ्ठल भक्तीच्या वेडाचे वर्णन करताना महाराज गोपीच्या रूपाकातून म्हणतात, "या विठ्ठल नावाच्या महाभूताने (देवाने) माझा जीव पूर्णपणे खाऊन टाकला आहे, ते मला असे घट्ट झोंबले (चिकटले) आहे की कितीही उपाय केले तरी सुटत नाही. आता मी काय करू? माझा कोणताही उपाय चालत नाही, या भक्तीने तुझ्या-माझ्या संबंधांची घडीच विस्कटून टाकली आहे. मी लोकांशी बोलतानाही माझे चित्त ठिकाणावर नसते, मला जणू भ्रांती झाली आहे; मी आणि माझे असा विचार करायचेही मला आठवत नाही. मी काहीही भलतेच बडबडते, जी सर्व लोकांवेगळी असते. मला माझी मुलेही आठवत नाहीत आणि माझ्यासाठी परके व आपले सर्व सारखेच झाले आहे. हे सखीनो, तुम्ही मला काहीही बोलू नका, मला तुमचे बोलणे सहन होत नाही; तुम्ही शांत बसायचे असेल तर बसा, माझी तर वाचाच खुंटली आहे." तुका म्हणतो, "जोपर्यंत ही भक्तीची दृष्टी जवळी आहे, तोपर्यंत स्वतःचा जीव देऊनच देवाची भेट होते."
॥ अभंग १०४१ ॥ अभंग रचना
जींवीचा जिव्हाळा । पाहों आपुलिया डोळां ॥१॥
आह्मां विठ्ठल एक देव । yeer अवघे चि वाव ॥ध्रु.॥
पुंडलिकाचे पाठीं। उभा हात ठेवुनि कटी ॥२॥
तुका ह्मणे चित्तीं । वाहूं रखुमाइऩचा पती ॥३॥
महाराज म्हणतात, "माझ्या जिवाचा जो खरा जिव्हाळा (प्रेम) आहे, त्याला मी माझ्या स्वतःच्या डोळ्यांनी पाहीन. आमच्यासाठी विठ्ठल हा एकच खरा देव आहे, बाकीचे इतर सर्व देव किंवा गोष्टी आमच्यासाठी व्यर्थ (वाव) आहेत. तो विठ्ठल भक्त पुंडलिकासाठी कमरेवर हात ठेवून विटेवर उभा राहिला आहे." तुका म्हणतो, "मी माझ्या चित्तात सदैव त्याच रखुमाईच्या पतीचे (विठ्ठलाचे) ध्यान बाळगीन."
॥ अभंग १०४२ ॥ अभंग रचना
माझें आराधन । पंढरपुरींचें निधान ॥१॥
तया एकाविण दुजें । कांहीं नेणें पंढरीराजें ॥ध्रु.॥
दास विठ्ठलाचा । अंकित अंकिला ठायींचा ॥२॥
तुका ह्मणे आतां । नव्हे पालट सर्वथा ॥३॥
महाराज म्हणतात, "माझी खरी आराधना आणि माझे संपूर्ण सुखाचे भांडार (निधान) केवळ पंढरपूरचा विठ्ठल हाच आहे. त्या एका पंढरीराजाशिवाय मी दुसऱ्या कोणालाही किंवा कशालाही ओळखत नाही. मी विठ्ठलाचा नम्र दास असून, मुळातूनच त्याचा अंकित (सेवक) झालो आहे." तुका म्हणतो, "माझ्या या भक्तीच्या निश्चयात आता कोणत्याही प्रकारचा पालट (बदल) कधीही होणार नाही."
॥ अभंग १०४३ ॥ अभंग रचना
आतां आह्मां हें चि काम । न विसंभावें तुझें नाम । वाहुनियां टाळी । प्रेमसुखें नाचावें ॥१॥
अवघी जाली आराणूक । मागें पुढें सकिळक । त्रिपुटीचें दुःख । प्रारब्ध सारिलें ॥ध्रु.॥
गोदातटें निर्मळें । देव देवांचीं देवळें । संत महंत मेळें । दिवस जाय सुखाचा ॥२॥
तुका ह्मणे पंढरीनाथा । आणिक नाहीं मज चिंता । योगक्षेम माथां । भार तुझ्या घातला ॥३॥
महाराज म्हणतात, "आता आमच्याकडे एकच काम उरले आहे, ते म्हणजे तुझ्या नामाचा कधीही विसर पडू न देता, हातात टाळ्या वाजवून प्रेमाच्या सुखात नाचत राहावे. संसारातील मागच्या-पुढच्या सर्व विवंचनांमधून माझी सुटका (आराणूक) झाली आहे; ज्ञाता-ज्ञान-ज्ञेय या त्रिपुटीचे दुःख आणि प्रारब्धाचे भोग मी मागे सारले आहेत. गोदावरीच्या निर्मळ तटावर, देवाच्या सुंदर देवळात, संत आणि महंतांच्या मेळाव्यात आमचा दिवस अत्यंत सुखात जातो." तुका म्हणतो, "हे पंढरीनाथा, आता मला इतर कोणतीही चिंता उरलेली नाही, कारण माझ्या संसाराचा आणि योगक्षेमाचा सर्व भार मी तुझ्याच डोक्यावर घातला आहे."
॥ अभंग १०४४ ॥ अभंग रचना
चорटें सुनें मारिलें टाळे । केंउं करी परि न संडी चाळे ॥१॥
ऐसें एक दुराचारी गा देवा । आपुलिया जीवा घात करी ॥ध्रु.॥
नाक गेलें तरि लाज ना विचार । हिंडे फजितखोर दारोदारीं ॥२॥
तुका ह्मणे कर्म बिळवंत गाढें । नेदी तया पुढेंमागें सरों ॥३॥
दुर्जन माणसाच्या स्वभावाचे वर्णन करताना महाराज म्हणतात, "एखादे चोरटे कुत्रे जर मार खात असेल, तर ते तेवढ्यापुरते 'केऊं केऊं' करते, पण आपले वाईट चाळे कधी सोडून देत नाही. हे देवा, जगात असाच एक दुराचारी मनुष्य असतो जो स्वतःच्याच हाताने आपल्या जिवाचा घात करून घेतो. त्याचे नाक कापले गेले (म्हणजेच त्याची पूर्ण नाचक्की झाली) तरी त्याला लाज वाटत नाही किंवा तो विचार करत नाही; तो फजितखोर मनुष्य तसाच दारोदारी हिंडत राहतो." तुका म्हणतो, "त्याचे ते वाईट कर्म इतके बलवान आणि घट्ट असते की ते त्याला चांगल्या मार्गावर पुढे किंवा मागे सरकूच देत नाही."
॥ अभंग १०४५ ॥ अभंग रचना
मुनि मुक्त जाले भेणें गर्भवासा । आह्मां विष्णुदासां सुलभ तो ॥१॥
अवघा चि संसार केला ब्रह्मरूप । विठ्ठलस्वरूप ह्मणोनियां ॥ध्रु.॥
पुराणीं उपदेश साधन उद्भट । आह्मां सोपी वाट वैकुंठींची ॥२॥
तुका ह्मणे जनां सकळांसहित । घेऊं अखंडित प्रेमसुख ॥२॥
महाराज म्हणतात, "मोठे मुनी आणि ऋषी हे गर्भवासाच्या (पुन्हा जन्म घेण्याच्या) भयाने मुक्त झाले, पण आमच्यासारख्या विष्णूच्या दासांसाठी तो देव अत्यंत सुलभ झाला आहे. आम्ही विठ्ठलाच्या नामामुळे हा अवघा संसारच विठ्ठलस्वरूप आणि ब्रह्मरूप करून टाकला आहे. पुराणांमध्ये जरी कठीण उपदेश आणि अवघड साधने सांगितली असली, तरी आम्हाला मात्र वैकुंठाची वाट अत्यंत सोपी झाली आहे." तुका म्हणतो, "आम्ही जगातील सर्व लोकांना सोबत घेऊन विठ्ठलाच्या भक्तीचे हे अखंड प्रेमसुख भोगणार आहोत."
॥ अभंग १०४६ ॥ अभंग रचना
न करावी स्तुति माझी संतजनीं । होइऩल या वचनीं अभिमान ॥१॥
भारें भवनदी नुतरवे पार । दुरावती दूर तुमचे पाय ॥२॥
तुका ह्मणे गर्व पुरवील पाठी । होइऩल माझ्या तुटी विठोबाची ॥३॥
संतांकडे लीनतेची याचना करताना महाराज म्हणतात, "हे संतहो, तुम्ही माझी स्तुती करू नका; कारण तुमच्या या स्तुतीच्या वचनांमुळे माझ्या मनात अहंकार (अभिमान) निर्माण होईल. जर माझ्या डोक्यावर अहंकाराचे ओझे आले, तर मला ही संसाराची नदी (भवनदी) पार करता येणार नाही आणि तुमचे पावन चरण माझ्यापासून दूर निघून जातील." तुका म्हणतो, "हा गर्व माझ्या पाठीशी लागून माझ्याकडून विठोबाची ताटातूट होईल, म्हणून मला स्तुतीपासून दूर ठेवा."
॥ अभंग १०४७ ॥ अभंग रचना
तुमचिये दासींचा दास करूनि ठेवा । आशीर्वाद द्यावा हा चि मज ॥१॥
नवविधा काय बोलिली जे भक्ती । घ्यावी माझ्या हातीं संतजनीं ॥२॥
तुका ह्मणे तुमच्या पायांच्या आधारें। उत्तरेन खरें भवनदी ॥३॥
महाराज संतांना विनवणी करतात, "हे संतहो, मला तुमच्या दासीचाही दास करून ठेवा, मला फक्त हाच एक आशीर्वाद तुमच्याकडून हवा आहे. शास्त्रांमध्ये जी श्रवण, कीर्तनादी नवविधा भक्ती सांगितली आहे, ती तुम्ही स्वतः माझ्या हातून करून घ्यावी." तुका म्हणतो, "तुमच्या चरणांच्या भक्कम आधारानेच मी या कठीण संसाराच्या नदीतून (भवनदीतून) निश्चितपणे पार उतरीन."
॥ अभंग १०४८ ॥ अभंग रचना
चोर टेंकाचे निघाले चोरी । आपलें तैसें पारखे घरीं ॥१॥
नाहीं नफा नागवे आपण । गमाविले कान हात पाय ॥ध्रु.॥
बुिद्धहीन नये कांहीं चि कारणा । तयासवें जाणा तें चि सुख ॥२॥
तुका ह्मणे नाहीं ठाउकें वर्म । तयासी कर्म woडवलें ॥३॥
महाराज म्हणतात, "काही मूर्ख चोर दरोडा टाकण्यासाठी निघाले खरे, पण त्यांना स्वतःच्या घराप्रमाणेच परके घरही वाटले (त्यांना चोरीची कला अवगत नव्हती). परिणामी त्यांना कोणताही नफा झाला नाही, उलट ते स्वतःच नागवले गेले आणि पकडले गेल्यामुळे त्यांनी आपले कान, हात आणि पाय गमावून बसले. असा बुद्धीहीन मनुष्य कोणत्याही कामाला येत नाही, आणि त्याच्या संगतीत राहणे म्हणजे केवळ स्वतःचे नुकसान करून घेणे होय." तुका म्हणतो, "ज्याला जीवनाचे खरे वर्म ठाऊक नाही, त्याच्यावर शेवटी कर्माचे वाईट भोग ओढवतात."
॥ अभंग १०४९ ॥ अभंग रचना
समर्थाचें बाळ कीविलवाणें दिसे । तरी कोणा हांसे जन देवा ॥१॥
अवगुणी जरी जालें तें वोंगळ । करावा सांभाळ लागे त्याचा ॥२॥
तुका ह्मणे तैसा मी एक पतित । परि मुद्रांकित जालों तुझा ॥३॥
महाराज म्हणतात, "हे देवा, एखाद्या समर्थ (श्रीमंत किंवा राजा) माणसाचे बाळ जर दीन आणि कीविलवाणे दिसले, तर जग त्या बाळाला हसत नाही, उलट त्या समर्थ पित्याला हसते. ते बाळ जरी अवगुणी किंवा कुरुप (वोंगळ) असले, तरी पित्यालाच त्याचा सांभाळ करावा लागतो. तुका म्हणतो, त्याचप्रमाणे मी जरी सर्व प्रकारे पतित आणि गुन्हेगार असलो, तरी मी तुझ्या नामाची मुद्रा धारण केलेला तुझाच सेवक (बाळ) आहे, म्हणून आता माझा सांभाळ करणे हे तुझेच कर्तव्य आहे."
॥ अभंग १०५० ॥ अभंग रचना
गाढवाचे अंगीं चंदनाची उटी । राख तया तेणें केलीसे भेटी ॥१॥
सहज गुण जयाचे देहीं । पालट कांहीं नव्हे तया ॥ध्रु.॥
माकडाचे गळां मोलाचा मणि । घातला चावुनी टाकी थुंकोनि ॥२॥
तुका ह्मणे खळा नावडे हित । अविद्या वाढवी आपुलें मत ॥३॥
दुष्ट किंवा मूर्ख माणसाला चांगल्या गोष्टींचे महत्त्व कळत नाही, हे सांगताना महाराज म्हणतात की, गाढवाच्या अंगाला जर चंदनाची उटी लावली, तर ते धुळीत किंवा राखेत लोळणारच; कारण राखेशी त्याची भेट होणे हा त्याचा सहज स्वभाव आहे. ज्याच्या शरीरात मूळचेच वाईट गुण ठासून भरले आहेत, त्यात सहजासहजी पालट होत नाही. माकडाच्या गळ्यात जर मौल्यवान रत्न किंवा मणी घातला, तर ते त्याचे महत्त्व न जाणता त्याला दाताने चावून थुंकून टाकेल. तुका म्हणतो, त्याचप्रमाणे दुर्जन (खळ) माणसाला स्वतःचे हित कशात आहे हे आवडत नाही, तो अज्ञानाच्या (अविद्येच्या) आहारी जाऊन स्वतःचेच खोटे मत खरे करण्याचा प्रयत्न करतो.
॥ अभंग १०५१ ॥ अभंग रचना
नेणे सुनें चोर पाहुणा मागता । देखून भलता भुंकतसे ॥१॥ शिकविलें कांहीं न चले तया । बोलियेले वांयां बोल जाती ॥ध्रु.॥
क्षीर ओकुनियां खाय अमंगळ । आपुली ते ढाळ जाऊं नेदी ॥२॥ वंदूं निंदूं काय दुराचार । खळाचा विचार तुका ह्मणे ॥३॥
दुष्ट किंवा खळ माणसाची तुलना कुत्र्याशी केली आहे. कुत्रा जसा चोर, पाहुणा किंवा याचक यांमधील भेद न जाणता प्रत्येकावर भुंकतो, तसेच दुर्जनाला कितीही शिकवले तरी त्याचे मूळ स्वभाव बदलत नाही. तो दुधासारख्या चांगल्या गोष्टी सोडून अमंगळ गोष्टींकडेच धाव घेतो. अशा दुराचारी माणसाची स्तुती किंवा निंदा करण्यात काहीच अर्थ नाही, असे तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग १०५२ ॥ अभंग रचना
जन मानविलें वरी बाहएात्कारीं । तैसा मी अंतरीं नाहीं जालों ॥१॥ ह्मणउनी पंढरीनाथा वाटतसे चिंता । प्रगट बोलतां लाज वाटे ॥ध्रु.॥
संतां ब्रह्मरूप जालें अवघें जन । ते माझे अवगुण न देखती ॥२॥ तुका ह्मणे मी तों आपणांसी ठावा । आहें बरा देवा जैसा तैसा ॥३॥
हे पंढरीनाथा, मी लोकांना बाह्य रूपाने प्रभावित केले असले, तरी अंतर्यामी अजून तसा शुद्ध झालेलो नाही. याच गोष्टीची मला चिंता वाटते आणि हे जाहीरपणे बोलताना लाज वाटते. संतांना सर्व जग ब्रह्मरूप दिसत असल्याने ते माझे अवगुण पाहत नाहीत, पण देवा, मी आतून जसा आहे तसा मला पूर्ण ठाऊक आहे, असे महाराज इथे प्रांजळपणे कबूल करतात.
॥ अभंग १०५३ ॥ अभंग रचना
काम क्रोध माझे जीताती शरीरीं । कोवळें तें वरी बोलतसें ॥१॥ कैसा सरतां जालों तुझ्या पायीं । पांडुरंगा कांहीं न कळे हें ॥ध्रु.॥
पुराणींची ग्वाही वदतील संत । तैसें नाहीं चित्त शुद्ध जालें ॥२॥
तुका ह्मणे मज आणूनि अनुभवा । दाखवीं हें देवा साच खरें ॥३॥
माझ्या शरीरात अजूनही काम आणि क्रोध जिवंत आहेत, तरीही मी वरवर गोड आणि मऊ बोलतो. हे पांडुरंगा, मी एवढा अपूर्ण असतानाही तुझ्या चरणांशी कसा स्वीकारला गेलो, हे मला समजत नाही. पुराणात सांगितल्याप्रमाणे आणि संतांनी म्हटल्याप्रमाणे माझे चित्त अजून पूर्ण शुद्ध झालेले नाही. म्हणूनच तुकाराम महाराज देवाला प्रार्थना करतात की, मला या शुद्धतेचा प्रत्यक्ष अनुभव दे.
॥ अभंग १०५४ ॥ अभंग रचना
स्तुति करीं जैसा नाहीं अधिकार । न कळे विचार योग्यतेचा ॥१॥ तुमचें मी दास संतांचें दुर्बळ । करूनि सांभाळ राखा पायीं ॥ध्रु.॥
रामकृष्णहरि मंत्र उच्चारणा । आवडी चरणां विठोबाच्या ॥२॥
तुका ह्मणे तुमचें सेवितों उिच्छष्ट । क्षमा करीं धीट होऊनियां ॥३॥
हे देवा, तुझी स्तुती करण्याचा माझा अधिकार नाही, कारण मला तुझ्या योग्यतेचा विचार कळत नाही. मी संतांचा एक दुर्बळ दास आहे, तरी तुम्ही माझा सांभाळ करून मला चरणांशी ठेवावे. मला फक्त विठोबाच्या चरणांची आवड असून मी 'रामकृष्णहरि' मंत्राचा उच्चार करतो. मी धीट बनून तुमचे उच्छिष्ट (कृपाप्रसाद) सेवन करत आहे, माझ्या या धिटाईची क्षमा करावी, असे तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग १०५५ ॥ अभंग रचना
बहु दूरवरी । वेठी ओझें होतें शिरीं ॥१॥ आतां उतरला भार । तुह्मीं केला अंगीकार ॥ध्रु.॥
बहु काकुलती । आलों मागें किती ॥२॥
तुका ह्मणे देवा । आजि सफळ जाली सेवा ॥३॥
आतापर्यंत मी संसाराचे ओझे वेठबिगारीसारखे डोक्यावर घेऊन खूप दूरवर भटकलो. परंतु आता तुम्ही माझा अंगीकार केल्यामुळे माझ्या शिरावरील हा सर्व भार उतरला आहे. मी पूर्वी तुमच्या प्राप्तीसाठी खूप काकुळतीला आलो होतो आणि पुष्कळ याचना केली होती. तुका म्हणे, हे देवा, आज खऱ्या अर्थाने माझी सेवा सफळ झाली आहे.
॥ अभंग १०५६ ॥ अभंग रचना
पाइऩकपणें जोतिला सिद्धांत । सुर धरी मात वचन चित्तीं ॥१॥ पाइकावांचून नव्हे कधीं सुख । प्रजांमध्यें दुःख न सरे पीडा ॥ध्रु.॥
तरि व्हावें पाइऩक जिवाचा उदार । सकळ त्यांचा भार स्वामी वाहे ॥२॥ पाइकीचें सुख जयां नाहीं ठावें । धिग त्यांनीं ज्यावें वांयांविण ॥३॥
तुका ह्मणे एका क्षणांचा करार । पाइऩक अपार सुख भोगी ॥४॥
या अभंगात महाराजांनी खऱ्या सेवकाचा (पाईक) सिद्धांत मांडला आहे. जो सेवक जीवावर उदार होऊन आपल्या स्वामीची सेवा करतो, त्याचा सर्व भार स्वामी स्वतः वाहतो. अशा खऱ्या पाईकाशिवाय जगात कधी सुख लाभत नाही आणि प्रजेचे दुःख संपत नाही. ज्यांना या निस्सीम सेवेचे सुख माहीत नाही, त्यांच्या जगण्याचा धिक्कार असो. असा पाईक स्वामीशी एकनिष्ठ राहून अपार सुख भोगतो.
॥ अभंग १०५७ ॥ अभंग रचना
पाइकीचें सुख पाइकासी ठावें । ह्मणोनियां जीवें केली साटीं ॥१॥ येतां गोऑया बाण साहिले भडमार । वर्षातां अपार वृिष्ट वरी ॥ध्रु.॥
स्वामीपुढें व्हावें पडतां भांडण । मग त्या मंडन शोभा दावी ॥२॥ पाइकांनीं सुख भोगिलें अपार । शुद्ध आणि धीर अंतर्बाहीं ॥३॥
तुका ह्मणे या सिद्धांताच्या खुणा । जाणे तो शाहाणा करी तो भोगी ॥४॥
सेवेचे सुख फक्त खऱ्या सेवकालाच ठाऊक असते, म्हणूनच त्याने आपल्या जीवाचे रान केलेले असते. युद्धाच्या प्रसंगी तो बाणांचा आणि गोळ्यांचा भडिमार स्वतःवर सहन करतो आणि स्वामीच्या पुढे होऊन लढतो; तिथेच त्याची शोभा दिसून येते. असे पाईक अंतर्बाह्य शुद्ध आणि धीर धरून अपार सुख भोगतात. हा सिद्धांत जो ओळखतो तोच खरा शहाणा होय.
॥ अभंग १०५८ ॥ अभंग रचना
पाइऩक जो जाणे पाइकींनीं भाव । लाग पगें ठाव चोरवाट ॥१॥ आपणां राखोनि ठकावें आणीक । घ्यावें सकळीक हरूनियां ॥ध्रु.॥
येऊं नेदी लाग लागों नेदी माग । पाइऩक त्या जग स्वामी मानी ॥२॥
ऐसें जन केलें पाइकें पाइऩक । जया कोणी भीक न घलिती ॥३॥
तुका ह्मणे ऐसे जयाचे पाइऩक । बिळया तो नाइक त्रैलोकींचा ॥४॥
जो खरा पाईक असतो, त्याला सेवेचा खरा भाव आणि शत्रूचे डावपेच (चोरवाटा) पूर्ण ठाऊक असतात. तो स्वतःचे रक्षण करत शत्रूला पराभूत करतो आणि सर्वकाही जिंकून घेतो. तो स्वतःचा माग लागू देत नाही आणि शत्रूलाही वरचढ होऊ देत नाही, अशा सेवकाला स्वामी व जग मान देतात. ज्या स्वामीपाशी असे पराक्रमी पाईक असतात, तो नायक त्रैलोक्यात बलाढ्य ठरतो.
॥ अभंग १०५९ ॥ अभंग रचना
पाइकांनीं पंथ चालविल्या वाटा । पारख्याचा सांटा मोडोनियां ॥१॥ पारखिये ठायीं घेउनियां खाणें । आपलें तें जन राखियेलें ॥ध्रु.॥
आधारेंविण जें बोलतां चावळे । आपलें तें कळे नव्हे ऐसें ॥२॥
सांडितां मारग मारिती पाइऩक । आणिकांसी शीक लागावया ॥३॥
तुका ह्मणे विश्वा घेऊनि विश्वास । पाइऩक तयास सुख देती ॥४॥
खऱ्या सेवकांनी शत्रूचा (परक्यांचा) तळ मोडून काढून स्वतःचा सन्मार्ग प्रस्थापित केला आहे. त्यांनी परक्यांचे संकट दूर करून आपल्या लोकांचे रक्षण केले. कोणत्याही आधाराशिवाय केवळ बडबड करणाऱ्यांचे ढोंग उघडे पडते. जे सन्मार्ग सोडतात, त्यांना योग्य धडा शिकवण्यासाठी पाईक तत्पर असतात. विश्वासाच्या बळावर हे पाईक जगाला सुख देतात.
॥ अभंग १०६० ॥ अभंग रचना
पाइऩक तो प्रजा राखोनियां कुळ । पारखिया मूळ छेदी दुष्टा ॥१॥ तो एक पाइऩक पाइकां नाइऩक । भाव सकळीक स्वामिकाजीं ॥ध्रु.॥
तृणवत तनु सोनें ज्या पाषाण । पाइका त्या भिन्न नाहीं स्वामी ॥२॥
विश्वासावांचूनि पाइकासी मोल । नाहीं मिथ्या बोल बोलिलिया ॥३॥ तुका ह्मणे नये स्वामी उणेपण । पाइका जतन करी त्यासी ॥४॥
खरा सेवक आपल्या प्रजेचे व कुळाचे रक्षण करतो आणि दुष्ट शत्रूचे मूळ उपटून टाकतो. त्याचा सर्व भाव केवळ स्वामीच्या कार्यात असतो. ज्याच्यासाठी स्वतःचा देह तृणासारखा तुच्छ आणि सोने व दगड समान असतात, त्या सेवकामध्ये आणि स्वामीमध्ये कोणताही भेद राहत नाही. विश्वासाशिवाय सेवकाला किंमत नसते. तो स्वामीला कधीही उणेपण येऊ देत नाही आणि स्वामीही त्याचे जतन करतो.
॥ अभंग ११६१ ॥ अभंग रचना
धनी ज्या पाइका मानितो आपण । तया भितें जन सकळीक ॥१॥ जिवाचे उदार शोभती पाइऩक । मिरवती नाइऩक मुगुटमणि ॥ध्रु.॥
आपुलिया सत्ता स्वामीचें वैभव । भोगिती गौरव सकळ सुख ॥२॥
कमाइचीं हीणें पडिलीं उदंडें । नाहीं तयां खंड येथे जाती ॥३॥
तुका ह्मणे तरि पाइकी च भली । थोडीबहुत केली स्वामिसेवा ॥४॥
स्वामी ज्या सेवकाला मान देतो, त्याला सर्व जग भियून राहते. जीवावर उदार होणारे सेवकच खरे शोभून दिसतात आणि ते नायकाप्रमाणे मुगुटमणी ठरतात. ते आपल्या अधिकाराने स्वामीचे वैभव आणि गौरवयुक्त सुख भोगतात. जे सेवेत कमी पडतात, ते फेऱ्यांमध्ये अडकतात. म्हणून तुकाराम महाराज म्हणतात की, स्वामीची थोडीबहुत का होईना पण सेवा (पाइकी) करणे हेच सर्वात श्रेष्ठ आहे.
॥ अभंग १०६२ ॥ अभंग रचना
पाइकपणें खरा मुशारा । पाइऩक तो खरा पाइकीनें ॥१॥ पाइऩक जाणें मारितें अंग । पाइकासी भंग नाहीं तया ॥ध्रु.॥
एके दोहीं घरीं घेतलें खाणें । पाइऩक तो पणें निवडला ॥२॥
करूनि कारण स्वामी यश द्यावें । पाइका त्या नांव खरेपण ॥३॥
तुका ह्मणे ठाव पाइकां निराळा । नाहीं स्वामी स्थळा गेल्याविण ॥४॥
जो सेवेच्या कसोटीवर खरा उतरतो, त्यालाच खरा मोबदला मिळतो. खऱ्या पाईकाला स्वतःचे कष्ट आणि कर्तव्य ठाऊक असते, त्यामुळे त्याचा कधी पराभव होत नाही. दोन ठिकाणी निष्ठा ठेवणारा सेवक कधी निवडला जात नाही. जो स्वामीच्या कार्यासाठी पराक्रम करून स्वामीला यश मिळवून देतो, त्यालाच खरेपण लाभते. अशा खऱ्या सेवकाचे स्थान स्वामीच्या चरणांशिवाय दुसरीकडे कुठेही नसते.
॥ अभंग १०६३ ॥ अभंग रचना
उंच निंच कैसी पाइकाची वोळी । कोण गांढे बळी निवडिले ॥१॥ स्वामिकाजीं एक सर्वस्वें तत्पर । एक ते कुचर आशाबद्ध ॥ध्रु.॥
प्रसंगावांचूनि आणिती आयुर्भाव । पाइऩक तो नांव मिरवी वांयां ॥२॥ गणतीचे एक उंच निंच फार । तयांमध्यें शूर विरळा थोडे ॥३॥
तुका ह्मणे स्वामी जाणे त्यांचा मान । पाइऩक पाहोन मोल करी ॥४॥
सेवकांमध्येही अनेक प्रकार असतात. त्यांपैकी कोण भित्रे आणि कोण बलवान हे कसोटीच्या वेळी निवडले जाते. काही सेवक स्वामीच्या कार्यासाठी सर्वस्व अर्पण करायला तत्पर असतात, तर काही केवळ आशेने बांधलेले आणि कामचुकार (कुचर) असतात. प्रसंग नसताना खोटा आव आणणारे सेवक आपले नाव वाया घालवतात. अशा गर्दीत खरे शूर विरळाच असतात. स्वामी त्यांच्या गुणांचे मूल्य ओळखूनच त्यांचे मोल ठरवतो.
॥ अभंग १०६४ ॥ अभंग रचना
एका च स्वामीचे पाइऩक सकळ । जैसें बळ तैसें मोल तया ॥१॥ स्वामिपदीं एकां ठाव उंच स्थळीं । एक तीं निराळीं जवळी दुरी ॥ध्रु.॥
हीन कमाइऩचा हीन आन ठाव । उंचा सर्व भाव उंच पद ॥२॥
पाइकपणें तो सर्वत्र सरता । चांग तरी परता गांढएा ठाव ॥३॥
तुका ह्मणे मारण आहे या सकळां । भेणें अवकळा अभयें मोल ॥४॥
जरी सर्व सेवक एकाच स्वामीचे असले, तरी त्यांच्या क्षमतेनुसार आणि बळानुसार त्यांचे मोल ठरते. काही सेवकांना स्वामीच्या चरणांजवळ उच्च स्थान मिळते, तर काही दूर राहतात. ज्याची सेवा हीन दर्जाची त्याला हीन स्थान मिळते, आणि ज्याची निष्ठा उच्च त्याला उच्च पद लाभते. मरण तर सर्वांनाच आहे, पण जो भितो त्याची दैन्यावस्था होते आणि जो निर्भय राहतो त्याचे मोल वाढते.
॥ अभंग १०६५ ॥ अभंग रचना
प्रजी तो पाइऩक ओळीचा नाइऩक । पोटासाटीं एकें जैशीं तैशीं ॥१॥ आगळें पाऊल आणिकांसी तरी । पळती माघारीं तोडिजेती ॥ध्रु.॥
पाठीवरी घाय ह्मणती फटमर । धडा अंग शूर मान पावे ॥२॥
घेइऩल दरवडा देहा तो पाइऩक । मारी सकळीक सर्व हरी ॥३॥
तुका ह्मणे नव्हे बोलाचें कारण । कमाइऩचा पण सिद्धी पावे ॥४॥
काही लोक केवळ पोटासाठी जशी जमेल तशी सेवा करतात, पण खरा शूर तोच जो संकटात पुढे पाऊल टाकतो; जे पाठी फिरवून पळतात ते मारले जातात. पाठीवर वार झेलणाऱ्याला जग नालायक म्हणते, तर छातीवर वार झेलणाऱ्या शूराला मान मिळतो. हा केवळ बोलण्याचा विषय नाही, तर प्रत्यक्ष पराक्रमाची (कमाईची) कसोटी तिथे सिद्ध होते, असे तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग १०६६ ॥ अभंग रचना
जातीचा पाइऩक ओळखे पाइका । आदर तो एका त्याचे ठायीं ॥१॥ धरितील पोटासाटीं हतियेरें । कळती तीं खरें वेठीचींसीं ॥ध्रु.॥
जीताचें तें असे खरें घायडाय । पारखिया काय पाशीं लोपे ॥२॥
तुका ह्मणे नमूं देव ह्मुण जना । जालियांच्या खुणा जाणतसों ॥३॥
जो जन्मतःच खरा शूर किंवा सेवक असतो, तो दुसऱ्या खऱ्या सेवकाला ओळखतो आणि त्याचा आदर करतो. जे केवळ पोटासाठी शस्त्रे हातात धरतात, त्यांचे ढोंग वेठबिगारीसारखे उघडे पडते. जो जिवंतपणीच स्वामीसाठी जखमा झेलतो, त्याचे खरेपण पारखणाऱ्या नजरेपासून लपत नाही. तुका म्हणे, आम्ही संतांच्या आणि खऱ्या भक्तांच्या खुणा चांगल्या प्रकारे जाणून आहोत.
॥ अभंग १०६७ ॥ अभंग रचना
बुद्धीचा पालट धरा रे कांहीं । मागुता नाहीं मनुष्यदेह ॥१॥ आपुल्या हिताचे नव्हती सायास । गृहदाराआसधनवित्त ॥ध्रु.॥
अवचितें निधान लागलें हें हातीं । भोगावी विपत्ती गर्भवास ॥२॥
यावें जावें पुढें ऐसें चि कारण । भोगावें पतन नरकवास ॥३॥
तुका ह्मणे धरीं आठव या देहीं । नाहींतरि कांहीं बरें नव्हे ॥४॥
अरे मानवांनो, तुमच्या बुद्धीमध्ये काहीतरी बदल करा, कारण हा मनुष्यदेह पुन्हा मिळणार नाही. घर, दार, धन, संपत्ती आणि आसक्ती यांमुळे आत्म्याचे हित साधता येत नाही. हा मनुष्यदेह म्हणजे अचानक हाती लागलेले एक मोठे निधान (ठेवा) आहे; जर याचा योग्य वापर केला नाही, तर पुन्हा गर्भवासाची विपत्ती आणि जन्म-मरणाचा नरकवास भोगावा लागेल. म्हणूनच या देहात असतानाच देवाचे स्मरण ठेवा, अन्यथा तुमचे कल्याण होणार नाही.
॥ अभंग १०६८ ॥ अभंग रचना
आह्मीं पतितांनीं घालावें सांकडें । तुह्मां लागे कोडें उगवणें ॥१॥ आचरतां दोष न धरूं सांभाळ । निवाड उकल तुह्मां हातीं ॥ध्रु.॥
न घेतां कवडी करावा कुढावा । पाचारितां देवा नामासाठीं ॥२॥
दयासिंधु नाम पतितपावन । हें आह्मां वचन सांपडलें ॥३॥
तुका ह्मणे करूं अन्यायाच्या कोटी । कृपावंत पोटीं तूं चि देवा ॥४॥
आम्हा पतितांनी तुझ्यावर संकटाचे साकडे घालावे आणि तू ते कोडे सोडवावे, असाच हा अलिखित नियम आहे. आमच्याकडून दोष घडले तरी आम्ही काळजी करत नाही, कारण आमचा निवाडा करणे तुझ्या हाती आहे. हे देवा, तू एकही कवडी न घेता केवळ नामाच्या उच्चाराने धावून येतोस. तुझे नाव 'दयासिंधु' आणि 'पतितपावन' आहे, हाच भक्कम पुरावा आम्हास सापडला आहे. आम्ही जरी कोट्यवधी अन्याय केले, तरी तू कृपावंत असल्याने आम्हाला तुझ्या पोटी सामावून घेतोस.
॥ अभंग १०६९ ॥ अभंग रचना
जो भक्तांचा विसावा । उभा पाचारितो धांवा ॥१॥ हातीं प्रेमाचें भातुकें । मुखीं घाली कवतुकें । भवसिंधू सुखें । उतरी कासे लावूनि ॥ध्रु.॥
थोर भक्तांची आस । पाहे भोंवताली वास ॥२॥
तुका ह्मणे कृपादानी । फेडी आवडीची धणी ॥३॥
जो विठ्ठल भक्तांचा खरा विसावा आहे, तो भक्तांच्या हाकेला धावून जाण्यासाठी सदैव उभा आहे. तो आपल्या हातात प्रेमाचा खाऊ (भातुकें) घेऊन कौतुकाने भक्तांच्या मुखात घालतो आणि त्यांना आपल्या कासेला लावून हा संसारसागर सुखाने पार करून नेतो. त्याला आपल्या थोर भक्तांची तीव्र आस असते, म्हणून तो चहूबाजूला पाहत असतो. असा हा कृपादानी देव भक्तांच्या आवडीची तृप्ती करतो.
॥ अभंग १०७० ॥ अभंग रचना
अखंड तुझी जया प्रीति । मज दे त्यांची संगति । मग मी कमळापति । तुज नानीं कांटाळा ॥१॥ पडोन राहेन ते ठायीं । उगा चि संतांचिये पायीं । न मगें न करीं कांहीं । तुझी आण विठोबा ॥ध्रु.॥
तुह्मी आह्मी पीडों ज्यानें । दोन्ही वारती एकानें । बैसलों धरणें । हाका देत दारेशीं ॥२॥
तुका ह्मणे या बोला । चित्त द्यावें बा विठ्ठला । न पाहिजे केला । अवघा माझा आव्हेर ॥३॥
हे कमळापती विठ्ठला, ज्यांची तुझ्यावर अखंड प्रीती आहे, अशा संतांची संगती मला दे; मग मी तुला कधीही कंटाळणार नाही. मी संतांच्या चरणांशी उगाच पडून राहीन, तुझ्याकडे दुसरे काहीही मागणार नाही, ही तुझीच आण (शपथ) आहे. ज्या संसाराने आपण दोघेही वेढलो गेलो आहोत, त्याचा संहार एकाच उपायाने (भक्तीने) होईल. मी तुझ्या दारात हाका मारत धरणे धरून बसलो आहे, माझ्या या बोलण्याकडे लक्ष दे आणि माझा अव्हेर करू नकोस.
॥ अभंग १०७१ ॥ अभंग रचना
पुनीत केलें विष्णुदासीं । संगें आपुलिया दोषी ॥१॥ कोण पाहे तयांकडे । वीर विठ्ठलाचे गाढे । अशुभ त्यांपुढें शुभ होउनियां ठाके ॥ध्रु.॥ प्रेमसुखाचिया रासी । पाप नाहीं ओखदासी ॥२॥
तुका ह्मणे त्यांनीं । केली वैकुंठ मेदिनी ॥३॥
विष्णूच्या दासांनी (भक्तांनी) आपल्या संगतीने पापी व दोषी लोकांनाही पवित्र करून सोडले आहे. ते विठ्ठलाचे इतके खंदे वीर आहेत की, त्यांच्याकडे वाकड्या नजरेने पाहण्याची कोणाची प्राज्ञा नाही. त्यांच्या सामर्थ्यामुळे अशुभ गोष्टीही शुभ होऊन समोर उभ्या ठाकतात. त्यांच्याकडे प्रेमसुखाच्या राशी असून त्यांच्याजवळ पापाचा मागमूसही (औषधापुरताही) उरत नाही. अशा संतांनी या पृथ्वीलाच वैकुंठ बनवले आहे.
॥ अभंग १०७२ ॥ अभंग रचना
जन देव तरी पायां चि पडावें । त्याचिया स्वभावें चाड नाहीं ॥१॥ अग्नीचें सौजन्य शीतनिवारण । पालवीं बांधोनि नेतां नये ॥२॥ तुका ह्मणे विंचु सर्प नारायण । वंदावे दुरोन शिवों नये ॥३॥
जगात प्रत्येक जीवामध्ये देव आहे हे मान्य केले तरी सर्वांच्या स्वभावाशी आपण जुळवून घेऊ शकत नाही. उदाहरणार्थ, अग्नी हा थंडी निवारण करतो हे त्याचे सौजन्य असले, तरी त्याला पदरात बांधून घेता येत नाही. त्याचप्रमाणे विंचू आणि साप यांच्यातही नारायण असला, तरी त्यांना लांबूनच नमस्कार करावा, त्यांना कधी स्पर्श करू नये; म्हणजेच दुष्टांमधील देवाचा आदर करावा पण त्यांच्या संगतीपासून दूर राहावे.
॥ अभंग १०७३ ॥ अभंग रचना
भक्त भागवत जीवन्मुक्त संत । महिमा अत्यद्भुत चराचरीं। ऐसिया अनंतामाजी तूं अनंत । लीलावेश होत जगत्राता ॥१॥ ब्रह्मानंद तुकें तुळे आला तुका । तो हा विश्वसंख्या क्रीडे जनीं ॥ध्रु.॥
शास्त्रा श्रेष्ठाचार अविरुद्ध क्रिया । तुझी भक्तराया देखियेली । देऊनि तिळाजुळी काम्य निषिद्धांसी । विधिविण योगेशी ब्रह्मार्पण ॥२॥ संत ग्रहमेळीं जगधंद्या गिळी । पैल उदयाचळीं भानु तुका । संत वृंदें तीर्थ गौतमी हरिकथा । तुकया नर सिंहस्ता भेटों आली ॥३॥ शांति पतिव्रते जाले परिनयन । काम संतर्पण निष्कामता। क्षमा क्षमापणें प्रसिद्ध प्रथा जगीं । तें तों तुझ्या अंगी मूतिऩमंत ॥४॥ दया दिनानाथा तुवा जीवविली । विश्वीं विस्तारली कीतिऩ तुझी । वेदवाक्यबाहु उभारिला ध्वज । पूजिले देव द्विज सर्वभूतें ॥५॥ अधर्म क्षयव्याधि धर्मांशीं स्पर्शला । तो त्वां उपचारिला अनन्यभिक्त। ब्रह्म ऐक्यभावें भिक्त विस्तारिली । वाक्यें सपळ केलीं वेदविहितें ॥६॥ देहबुिद्ध जात्या अभिमानें वंचलों । तो मी उपेिक्षलों न पाहिजे। न घडो याचे पायीं बुद्धीचा व्यभिचार । मागे रामेश्वर रामचंद्र ॥७॥
(हा अभंग रामेश्वर भटांनी तुकाराम महाराजांच्या महिमेवर रचलेला आहे.) ते म्हणतात, चराचरात भक्त, भागवत आणि जीवन्मुक्त संतांचा महिमा अगाध आहे. तुकाराम महाराज हे साक्षात ब्रह्मानंदात लीन असून या जगात लीलेने वावरत आहेत. त्यांनी शास्त्राला मान्य असणारे आचरण केले आणि काम्य-निषिद्ध गोष्टींना तिळांजली देऊन सर्वकाही ब्रह्मार्पण केले. त्यांच्या अंगी शांती, निष्कामता, क्षमा आणि दया मूर्तिमंत वास करतात. त्यांनी बुडणाऱ्या धर्माला अनन्य भक्तीने वाचवले. रामेश्वर भट प्रार्थना करतात की, अशा या संतांच्या चरणी माझी बुद्धी कधीही ढळू नये आणि माझा उद्धार व्हावा.
॥ अभंग १०७४ ॥ अभंग रचना
भूत भविष्य कळों यावें वर्तमान । हें तों भाग्यहीन त्यांची जोडी ॥१॥ आह्मीं विष्णुदासीं देव ध्यावा चित्तें । होणार तें होतें प्रारब्धें ॥ध्रु.॥
जगरूढीसाटीं घातलें दुकान । जातो नारायण अंतरोनि ॥२॥
तुका ह्मणे हा हो प्रपंच गाढा । थोरली ते पीडा रििद्धसिद्धी ॥३॥
भूत, भविष्य आणि वर्तमानकाळ जाणण्याची इच्छा करणे हे भाग्यहीन लोकांचे लक्षण आहे. आम्ही विष्णूचे दास असून केवळ चित्तात देवाचे ध्यान करतो; जे होणार आहे ते प्रारब्धानुसार घडतच असते. चमत्कार किंवा भविष्य सांगून जगात प्रसिद्धी मिळवण्याचे दुकान मांडले, तर अंतर्यामी असणारा नारायण दुरावतो. या रिद्धी-सिद्धी म्हणजे प्रपंचासारखीच एक मोठी पीडा किंवा अडथळा आहेत, असे तुकाराम महाराज बजावतात.
॥ अभंग १०७५ ॥ अभंग रचना
ठकिलें काळा मारिली दडी । दिली कुडी टाकोनियां ॥१॥ पांघुरलों बहु काळें । घोंगडें बळें सांडवलें ॥ध्रु.॥
नये ऐसा लाग वरी । परते दुरी लपालें ॥२॥ तुका ह्मणे आड सेवा । लाविला हेवा धांदली ॥३॥
या अभंगात 'घोंगडे' म्हणजे देहाभिमान किंवा प्रपंचाचे रूपक वापरले आहे. महाराज म्हणतात, मी या काळाला (मृत्यूला किंवा संसाराला) ठकवून दडी मारली आहे आणि हा मर्त्य देहाभिमान टाकून दिला आहे. जे प्रपंचाचे घोंगडे मी खूप काळ पांघरून बसलो होतो, ते मी आता बळजबरीने सोडून दिले आहे. आता संसाराचा वास माझ्यापर्यंत पोहोचणार नाही अशा दूर ठिकाणी मी लपलो आहे आणि देवाच्या सेवेचा ध्यास घेतला आहे.
॥ अभंग १०७६ ॥ अभंग रचना
घोंगडियांचा पालट केला । मुलांमुलां आपुल्यांत ॥१॥ कान्होबा तो मी च दिसें । लाविलें पिसें संवगडियां ॥ध्रु.॥
तो बोले मी उगाच बैसें । आनारिसें न दिसे ॥२॥
तुका ह्मणे दिलें सोंग । नेदी वेंग जाऊं देऊं ॥३॥
गोपाळकाल्याच्या खेळाच्या रूपकातून महाराज अद्वैताचा अनुभव सांगतात. आम्ही मुलामुलांत आमच्या घोंगड्यांची (अहंकाराची) अदलाबदल केली आहे. आता मला सर्वत्र कान्होबाच (कृष्ण) दिसतो आणि संवगड्यांनाही त्याचे वेड लागले आहे. देव आणि भक्त यांच्यात आता कोणताही भेद उरलेला नाही. तुका म्हणे, देवाने हे जे भक्तीचे सोंग दिले आहे, ते मी आता कधीही सुटू देणार नाही.
॥ अभंग १०७७ ॥ अभंग रचना
खेळों लागलों सुरकवडी । माझी घोंगडी हारपली ॥१॥ कान्होबाचे पडिलों गळां । घेइप गोपाळा देइप झाडा ॥ध्रु.॥
मी तों हागे उघडा जालों । अवघ्या आलों बाहेरी ॥२॥
तुका ह्मणे बुिद्ध काची । नाहीं ठायींची मजपाशीं ॥३॥
मी जेव्हा देवाच्या भक्तीचा 'सुरकवडी' हा खेळ खेळू लागलो, तेव्हा माझी संसाराची घोंगडी कुठल्या कुठे हरवून गेली. मी आता कान्होबाच्या गळ्यात पडलो असून त्याच्याकडे हिशोब मागत आहे. मी संसाराच्या सर्व बंधनातून मुक्त (उघडा) होऊन बाहेर आलो आहे. माझी स्वतःची बुद्धी जरी कच्ची असली, तरी आता मी पूर्णपणे देवाच्या स्वाधीन झालो आहे.
॥ अभंग १०७८ ॥ अभंग रचना
घोंगडियांची एकी राशी । त्याचपाशीं तें ही होतें ॥१॥ माझियाचा माग दावा । केला गोवा उगवों द्या ॥ध्रु.॥
व्हावें ऐसें निसंतान । घेइन आन तुजपाशीं ॥२॥
तुका ह्मणे लाहाण मोठा । सांड ताठा हा देवा ॥३॥
जिथे सर्व जीवांच्या घोंगड्यांची (कर्मांची) एकच रास पडली आहे, तिथेच माझेही घोंगडे आहे. हे देवा, माझ्या कर्माचा माग मला दाखव आणि हा गुंता सोडव. जर माझे सर्व संचित नष्ट (निसंतान) होणार असेल, तर मी तुझ्याकडून नवीन आत्मसुख स्वीकारेन. तुका म्हणे, हे देवा, तू लहान-मोठा असा भेद आणि तुझा ताठा सोडून मला दर्शन दे.
॥ अभंग १०७९ ॥ अभंग रचना
नाहीं तुझे उगा पडत गळां । पुढें गोपाळा जाऊं नको ॥१॥ चाहाड तुझे दाविन घरीं । बोलण्या उरी नाहीं ऐसी ॥ध्रु.॥
तुह्मां आह्मां पडदा होता । सरला आतां सरोबरी ॥२॥
तुका ह्मणे उरती गोठी । पडिली मिठी न सुटे ॥३॥
हे गोपाळा, मी उगाच तुझ्या गळ्यात पडत नाहीये, तू माझ्यापासून पुढे पळून जाऊ नकोस. तुझ्या अनेक लीला आणि रहस्ये मला ठाऊक आहेत, जी मी जगाला दाखवून देईन. आता तुझ्या आणि माझ्यामध्ये असणारा भेदाचा पडदा पूर्णपणे दूर झाला आहे आणि आपण दोघे समान झालो आहोत. आता फक्त प्रेमाच्या गोष्टी उरल्या असून मी तुला मारलेली मिठी कधीही सुटणार नाही.
॥ अभंग १०८० ॥ अभंग रचना
तुह्मां आह्मां उरी तोंवरी । जनाचारी ऐसें तैसी ॥१॥ माझें घोंगडें टाकुन देइप । एके ठायीं मग असों ॥ध्रु.॥
विरोधानें पडे तुटी । कपट पोटीं नसावें ॥२॥
तुका ह्मणे तूं जाणता हरी । मज वेव्हारीं बोलविसी ॥३॥
जोपर्यंत आपल्यामध्ये अंतर आहे, तोपर्यंतच हा जगाचा व्यवहार सुरू आहे. माझे संसाराचे घोंगडे तू काढून घे, जेणेकरून आपण दोघे एकाच ठिकाणी एकरूप होऊन राहू शकू. मनात कपट असेल तरच विरोधाने नात्यात तुटी पडते. तुका म्हणे, हे हरी, तू तर सर्व जाणणारा आहेस, तरीही मला या व्यावहारिक भाषेत बोलायला लावत आहेस.
॥ अभंग १०८१ ॥ अभंग रचना
मुळींचा तुह्मां लागला चाळा । तो गोपाळा न संडा ॥१॥ घ्यावें त्याचें देणें चि नाहीं । ये चि वाहिं देखतसों ॥ध्रु.॥
माझी तरी घोंगडी मोठी । गांडीची लंगोटी सोडिस ना ॥२॥
तुका ह्मणे म्यां सांडिली आशा । हुंगिला फांसा येथुनियां ॥३॥
हे गोपाळा, भक्तांचे सर्वस्व हरण करण्याचा तुला मुळापासूनच चाळा लागला आहे, तो तू अजून सोडत नाहीस. तू फक्त घेतोस, पण परत काही देत नाहीस, हे मी उघड्या डोळ्यांनी पाहत आहे. माझे संसाराचे घोंगडे आधीच मोठे ओझे होते, त्यात तू माझी उरलीसुरली लंगोटीही (अहंकार) सोडत नाहीस. पण आता मी सर्व आशा सोडून दिल्या आहेत आणि या संसाराच्या फासापासून दूर झालो आहे.
॥ अभंग १०८२ ॥ अभंग रचना
घोंगडियास घातली मिठी । न सोडी साटी केली जीवें ॥१॥ हा गे चोर धरा धांवा कोणी । घरांत राहाटे चहूं कोणी ॥ध्रु.॥
नोळखवे म्यां धरिला हातीं । देहएादिप माय लाविली वाती ॥२॥
न पावे धांवणें मारितो हाका । जनाचारीं तुका नागवला ॥३॥
मी माझ्या भक्तीच्या घोंगड्याला अशी मिठी मारली आहे की, जीवाच्या मोबदल्यातही ते सोडणार नाही. हा हरी नावाचा चोर माझ्या अंतःकरणात चहूबाजूंनी वावरत आहे, त्याला पकडण्यासाठी धावा. मी जेव्हा ज्ञानाचा दिवा लावून पाहिले, तेव्हा या चोराला मी हातात धरले. आता जगाच्या दृष्टीने मी सर्वस्व गमावून बसलो (नागवला) असलो, तरी मला देवाचा शोध लागला आहे.
॥ अभंग १०८३ ॥ अभंग रचना
आतां मी देवा पांघरों काइऩ । भिकेचें तें ही उरे चि ना ॥१॥ सदैव दुबळें नेणें चोर । देखोनि सुनाट फोडितो घर ॥ध्रु.॥ नाहीं मजपाशीं फुटकी फोडी । पांचांनीं घोंगडी दिली होती ॥२॥
तुका ह्मणे जना वेगळें जालें । एक चि नेलें एकल्याचें ॥३॥
हे देवा, आता मी शरीरावर काय पांघरू? कारण माझ्या जवळील भिकेचे कापडही उरलेले नाही. हा चोर (देव) घर रिकामे पाहून ते फोडतो, त्याला मी गरीब असल्याची दया येत नाही. माझ्याकडे एक फुटकी कवडीही नव्हती, फक्त पाच तत्त्वांनी मिळून दिलेले हे देहाचे घोंगडे होते. तुका म्हणे, आता मी जगापेक्षा वेगळा झालो आहे, कारण या चोराने माझे ते एकुलते एक घोंगडेही चोरून नेले आहे (माझा देहाभिमान नष्ट केला आहे).
॥ अभंग १०८४ ॥ अभंग रचना
मी माझें करित होतों जतन । भीतरिल्या चोरें घेतलें खानें ॥१॥ मज आल्याविण आधीं च होता । मज न कळतां मज माजी ॥ध्रु.॥
घोंगडें नेलें घोंगडें नेलें । उघडें केलें उघडें चि ॥२॥
तुका ह्मणे चोरटा चि जाला साव । सहज चि न्याय नाहीं तेथें ॥३॥
मी ज्या गोष्टींना 'माझे' म्हणून जतन करत होतो, त्या सर्व माझ्या आत लपलेल्या चोराने (भगवंताने) हिरावून घेतल्या. मी या जगात येण्यापूर्वीच तो माझ्या अंतर्यामी वास करत होता, पण मला त्याची जाणीव नव्हती. त्याने माझे संसाराचे घोंगडे नेऊन मला पूर्णपणे अलिप्त (उघडे) केले. आता तो चोरच स्वतः साव बनून बसला आहे, तिथे कोणताही सांसारिक न्याय चालत नाही.
॥ अभंग १०८५ ॥ अभंग रचना
घोंगडें नेलें सांगों मी कोणा । दुबळें माझें नाणीत मना ॥१॥ पुढें तें मज न मिळे आतां । जवळी सत्ता दाम नाहीं ॥ध्रु.॥ सेटे महाजन ऐका कोणी । घोंगडियाची करा शोधणी ॥२॥
घोंगडियाचा करा बोभाट । तुका ह्मणे जंव भरला हाट ॥३॥
माझे घोंगडे चोरीला गेले हे मी कोणाला सांगू? कारण माझ्यासारख्या दुबळ्या माणसाचे म्हणणे कोणी ऐकून घेत नाही. माझ्याकडे नवीन घेण्यासाठी पैसाही नाही. संतांनो, महाजनांनो, ऐका आणि माझ्या या घोंगड्याची शोधणी करा. तुका म्हणे, जोपर्यंत हा संसाराचा बाजार भरलेला आहे, तोपर्यंतच या घोंगड्याचा बोभाट (शोध) करणे शक्य आहे.
॥ अभंग १०८६ ॥ अभंग रचना
माझें घोंगडें पडिलें ठायीं । माग तया पायीं सांपडला ॥१॥ चोर तो भला चोर तो भला । पाठिसी घातला पुंडलिकें ॥ध्रु.॥
चोर कुठोरि एके चि ठायीं । वेगळें पाहावें नलगेच कांहीं ॥२॥
आणिकांचीं ही चोरलीं आधीं । माझें तयामधीं मेळविलें ॥३॥
आपल्या आपण शोधिलें तींहीं । करीन मी ही ते चि परी ॥४॥ तुका ह्मणे माझें हित चि जालें । फाटकें जाउन धडकें चि आलें ॥५॥
अखेर माझे घोंगडे योग्य ठिकाणी सापडले आणि विठ्ठलाच्या चरणांशी त्याचा मार्ग मिळाला. हा विठ्ठल रुपी चोर खूप चांगला आहे, ज्याला पुंडलिकाने पाठीशी घातले आहे. त्याने पूर्वी अनेक भक्तांचे अहंकार चोरले होते, त्यातच माझेही घोंगडे मिळवून दिले. तुका म्हणे, यात माझे मोठे हितच झाले; कारण माझे जुने, फाटके घोंगडे (संसार) गेले आणि मला अखंड, नवीन आत्मसुख मिळाले.
॥ अभंग १०८७ ॥ अभंग रचना
सर्प भुलोन गुंतला नादा । गारुडियें फांदां घातलासे। हिंडवुनि पोट भरी दारोदारीं । कोंडुनि पेटारी असेरया ॥१॥ तैसी परी मज जाली पांडुरंगा । गुंतलों तो मी गा सोडीं आतां । माझें मज कांहीं न चलेसें जालें । कृपा तुज न करितां ॥ध्रु.॥ आविसें मिनु लावियला गळीं । भक्ष तो गिळी म्हणउनियां । काढूनि बाहेरी प्राण घेऊं पाहे । तेथे बापुमाये कवण रया ॥२॥ पक्षी पिलयां पातलें आशा । देखोनियां फांसा गुंते बळें । मरण नेणें माया धांवोनि वोसरे । जीवित्व ना जालीं बाळें ॥३॥ गोडपणें मासी गुंतली लिगाडीं । सांपडे फडफडी अधिकाअधिक । तुका म्हणे प्राण घेतला आशा । पंढरीनिवासा धाव घालीं ॥४॥
सर्प जसा संगीताच्या नादाला भुलून गारुड्याच्या जाळ्यात अडकतो आणि पेटऱ्यात बंद होतो; मासा जसा आमिषाला भुलून गळाला लागतो; पक्षी जसा अन्नाच्या आशेने फासात अडकतो आणि माशी जशी गुळाच्या गोडीने अडकून प्राण गमावते; तशीच माझी अवस्था या संसारात झाली आहे. हे पांडुरंगा, मी या आशेच्या फासात अडकलो आहे, तुझ्या कृपेशिवाय माझा निभाव लागणार नाही, म्हणून पंढरीनिवासा, माझ्या रक्षणासाठी धावून ये.
॥ अभंग १०८८ ॥ अभंग रचना
यातिहीन मज काय तो अभिमान । मानी तुज जन नारायणा ॥१॥ काय सुख मज तयाची हे खंती । आपुलाला घेती गुणभाव ॥ध्रु.॥
द्रव्यामुळें माथां वाहियेली चिंधी । होन जयामधीं होता गांठी ॥२॥
तुका ह्मणे जन वंदितो वेगळा । मजसी दुर्बळा काय चाड ॥३॥
मी एका कनिष्ठ जातीत जन्मलो असल्याने मला कसलाही अभिमान नाही. लोक तुला 'नारायण' मानतात यातच मला आनंद आहे. लोक आपापल्या गुणभावानुसार देवाचे रूप ठरवतात, त्याची मला काही खंत नाही. पैशाच्या लोभापायी लोक डोक्यावर चिंध्या बांधून फिरतात, पण खरी संपत्ती तर देवाच्या गाठीशी आहे. जग ज्या ऐहिक गोष्टींना वंदन करते, त्या गोष्टींची मज दुर्बळाला काहीही चाड (गरज) नाही.
॥ अभंग १०८९ ॥ अभंग रचना
शीतळ साउली आमुची माउली । विठाइऩ वोळली प्रेमपान्हा ॥१॥ जाऊनि वोसंगा वोरस । लागलें तें इच्छे पीइन वरी ॥ध्रु.॥
कृपा तनु माझा सांभाळी दुभूनि । अमृतजीवनी लोटलीसे ॥२॥
आनंदाचा ठाव नाहीं माझा चित्तीं । सागर तो किती उपमेसी ॥३॥
सैर जाये पडे तयेसी सांकडें । सांभाळीत पुढें मागें आस ॥४॥
तुका ह्मणे चिंता कैसी ते मी नेणें । लडिवाळ तान्हें विठाइऩचें ॥५॥
आमची विठाई माऊली ही एका शीतल सावलीसारखी आहे, जिने आमच्यावर प्रेमाचा पान्हा सोडला आहे. मी तिच्या कडेवर बसून इच्छेनुसार तो प्रेमपान्हा प्राशन करत आहे. तिने कृपेने माझ्या शरीराचा सांभाळ केला असून मला अमृतजीवन दिले आहे. माझ्या चित्तात इतका आनंद झाला आहे की, त्याला समुद्राची उपमाही कमी पडेल. मी तिचे लडिवाळ बाळ असल्याने मला कोणत्याही चिंतेची फिकीर नाही.
॥ अभंग १०९० ॥ अभंग रचना
रामा वनवास । तेणें वसे सर्व देश ॥१॥ केलें नामाचें जतन । समर्थ तो नव्हे भिन्न ॥ध्रु.॥
वनांतरीं रडे । ऐसे पुराणीं पवाडे ॥२॥
तुका ह्मणें ॠषिनेम । ऐसा कळोनि कां भ्रम ॥३॥
प्रभू रामाने जरी वनवास भोगला, तरी त्यांच्या केवळ वास्तव्याने संपूर्ण देश पावन झाला. त्यांनी देवाच्या नामाचे जतन केले, म्हणूनच समर्थ देव आणि राम यांच्यात काही भेद उरला नाही. पुराणात जरी रामाच्या वनवासातील कष्टांचे किंवा रडण्याचे प्रसंग असले, तरी ते ऋषींच्या नियमांचे आणि लीलेचे पालन होते. हे जाणूनही माणसाने भ्रमात पडू नये, असे तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग १०९१ ॥ अभंग रचना
राम ह्मणे ग्रासोग्रासीं । तो चि जेविला उपवासी ॥१॥ धन्यधन्य तें शरीर । तीर्थांव्रतांचे माहेर ॥ध्रु.॥
राम ह्मणे करितां धंदा । सुखसमाधि त्या सदा ॥२॥
राम ह्मणे वाटे चाली । यज्ञ पाउलापाउलीं ॥३॥
राम ह्मणें भोगीं त्यागीं । कर्म न लिंपे त्या अंगीं ॥४॥ ऐसा राम जपे नित्य । तुका ह्मणे जीवन्मुक्त ॥५॥
जो माणूस प्रत्येक घास घेताना 'राम' नामाचा उच्चार करतो, त्याचे जेवण हे उपवासाइतकेच पवित्र ठरते. त्याचे शरीर सर्व तीर्थांचे आणि व्रतांचे माहेरघर बनते. सांसारिक कामे (धंदा) करतानाही जो राम म्हणतो, त्याला नेहमी सुखसमाधी लाभते. त्याची प्रत्येक पाऊलवाट यज्ञासारखी होते आणि सुख-दुःखाच्या भोगातही कर्माचे लेप त्याच्या अंगी लागत नाहीत. असा नित्य रामजप करणारा माणूस जीवन्मुक्त होतो.
॥ अभंग १०९२ ॥ अभंग रचना
तारी ऐसे जड । उदकावरी जो दगड ॥१॥ तो हा न करी तें काइऩ । कां रे लीन नव्हां पायीं ॥ध्रु.॥
सीळा मनुष्य जाली । ज्याच्या चरणाचे चाली ॥२॥
वानरां हातीं लंका । घेвविली ह्मणे तुका ॥३॥
ज्या रामाने पाण्यावर दगड तरंगवून जड गोष्टींनाही तारले, तो देव काय करू शकत नाही? मग तुम्ही त्याच्या चरणांशी लीन का होत नाही? ज्याच्या केवळ चरणस्पर्शाने दगडी शिळा (अहिल्या) जिवंत स्त्री बनली आणि ज्याने वानरांच्या सैन्याकडून बलाढ्य लंका जिंकून घेतली, त्या रामाच्या सामर्थ्यावर पूर्ण विश्वास ठेवावा, असे तुकाराम महाराज सांगतात.
॥ अभंग १०९३ ॥ अभंग रचना
राम ह्मणतां राम चि होइजे । पदीं बैसोन पदवी घेइजे ॥१॥ ऐसें सुख वचनीं आहे । विश्वासें अनुभव पाहें ॥ध्रु.॥
रामरसाचिया चवी । आन रस रुचती केवीं ॥२॥
तुका ह्मणे चाखोनि सांगें । मज अनुभव आहे अंगें ॥३॥
राम नामाचा सतत उच्चार केल्याने माणूस स्वतः रामरूप बनतो आणि त्या परम पदाची प्राप्ती करून घेतो. राम नामाच्या केवळ उच्चारणातच एवढे सुख आहे, तुम्ही विश्वासाने याचा अनुभव घेऊन पहा. ज्याला एकदा रामरसाची चव लागते, त्याला जगातील इतर कोणतेही रस रुचत नाहीत. तुका म्हणे, मी हा अनुभव स्वतः घेतलेला असल्यानेच तुम्हाला चाखून सांगत आहे.
॥ अभंग १०९४ ॥ अभंग रचना
रामराम उत्तम अक्षरें । कंठीं धरिलीं आपण शंकरें ॥१॥ कैसीं तारक उत्तम तिहीं लोकां । हळाहळ शीतळ केलें शिवा देखा ॥ध्रु.॥
हा चि मंत्र उपदेश भवानी । तिच्या चुकल्या गर्भादियोनि ॥२॥
जुन्हाट नागर नीच नवें । तुका ह्मणें म्यां धरिलें जीवें भावें ॥३॥
'राम' ही अत्यंत उत्तम अक्षरे आहेत, जी स्वतः भगवान शंकराने आपल्या कंठात धारण केली आहेत. हे नाम तिन्ही लोकांमध्ये तारक असून याच नामामुळे शंकराचे हलाहल विषही शीतल झाले. हाच राममंत्र शंकराने देवी भवानीला उपदेशिला, ज्यामुळे तिच्या जन्म-मरणाच्या फेऱ्या चुकल्या. हे नाम अत्यंत जुने तसेच नेहमी नवीन असणारे आहे, जे मी माझ्या जीवाभावाने धरून ठेवले आहे.
॥ अभंग १०९५ ॥ अभंग रचना
राम ह्मणतां तरे जाणता अणतां । हो का यातिभलता कुळहीन ॥१॥ राम ह्मणतां न लगे आणीक सायास । केले महा दोष तेही जळती ॥ध्रु.॥
राम ह्मणे तया जवळी नये भूत । कैचा यमदूत ह्मणतां राम ॥२॥
राम म्हणतां तरे भवसिंधुपार । चुके वेरझार म्हणतां राम ॥३॥
तुका ह्मणें हें सुखाचें हें साधन । सेवीं अमृतपान एका भावें ॥४॥
राम नाम घेतल्याने कोणताही माणूस सहज तरून जातो, मग तो शहाणा असो वा अज्ञानी, किंवा कोणत्याही कनिष्ठ कुळातील असो. राम म्हणण्यासाठी इतर कोणत्याही कष्टांची गरज भासत नाही, या नामामुळे जुने महादोषही जळून खाक होतात. राम जपणाऱ्याच्या जवळ भूत किंवा यमदूतही येऊ शकत नाही. या नामाने माणूस भवसागर पार करतो आणि त्याचे जन्म-मरणाचे फेरे (वेरझार) चुकतात. हेच सर्वात सुखाचे साधन असून एकाच भावाने हे अमृत प्राशन करावे.
॥ अभंग १०९६ ॥ अभंग रचना
पैल आला राम रावणासी सांगती । काय निदसुरा निजलासी भूपति ॥१॥ अवघें लंकेमाजी जाले रामाचे दूत । व्यापिलें सर्वत्र बाहेरी भीतरी आंत ॥ध्रु.॥
अवघे अंगलग तुझे वधियेले वीर । होइऩ शरणागत किंवा युद्धासी सादर ॥२॥
तुका म्हणे ऐक्या भावें रामेसी भेटी । करूनि घेइऩ आतां संवंघेसी तुटी ॥३॥
लंकेतील लोक रावणाला जागे करत सांगत आहेत की, हे राजा, तू असा गाढ का निजला आहेस? समोर पाहा, साक्षात प्रभू राम आले आहेत. आता संपूर्ण लंकेत बाहेर, आत आणि सर्वत्र रामाचेच दूत व्यापलेले दिसत आहेत. तुझे सर्व शूर वीर आणि आप्त मारले गेले आहेत; त्यामुळे आता एक तर रामाला शरण जा किंवा युद्धासाठी तयार हो. तुका म्हणे, रावणाने आता संसाराची आस तोडून रामाशी एकनिष्ठ होऊन भेट घ्यावी, हाच एकमेव मार्ग आहे.
॥ अभंग १०९७ ॥ अभंग रचना
समरंगणा आला । रामें रावण देखिला ॥१॥ कैसे भीडतील दोन्ही । नांव सारुनियां रणीं ॥ध्रु.॥
प्रेमसुखाचें संधान । बाणें निवारिती बाण ॥२॥
तुकयास्वामी रघुनाथ । वर्म जाणोनि केली मात ॥३॥
युद्धभूमीवर प्रभू राम आले आणि त्यांनी रावणाला पाहिले. आता रणांगणात हे दोन्ही योद्धे आपापले नाव गर्जवत एकमेकांसमोर कसे भिडतात, हे पाहण्यासारखे आहे. हे युद्ध केवळ अस्त्रांचे नसून जणू प्रेमसुखाच्या संधानाचे आहे, जिथे बाणाने बाणाचा प्रतिकार केला जात आहे. तुका म्हणे, माझे स्वामी असणाऱ्या रघुनाथाने शत्रूचे खरे वर्म ओळखूनच त्यावर मात केली आहे.
॥ अभंग १०९८ ॥ अभंग रचना
केला रावणाचा वध । अवघा तोडिला संबंध ॥१॥ लंकाराज्यें बिभीषणा । केली चिरकाळ स्थापना ॥ध्रु.॥
उदार्याची सीमा । काय वणूप रघुरामा ॥२॥
तुका ह्मणे माझा दाता । रामें सोडविली सीता ॥३॥
प्रभू रामाने रावणाचा वध करून त्याचा संसारातील सर्व संबंध तोडून टाकला (त्याला मोक्ष दिला). त्यानंतर त्यांनी लंकेच्या राज्यावर बिभीषणाची चिरकाळासाठी स्थापना केली. प्रभू रघुरामाच्या या औदार्याची सीमा काय वर्णन करावी? जो शत्रूच्या भावालाही राज्य देऊन टाकतो! तुका म्हणे, असा हा माझा दाता राम आहे, ज्याने सीतेची संकटातून मुक्तता केली.
॥ अभंग १०९९ ॥ अभंग रचना
रामरूप केली । रामें कौसल्या माउली ॥१॥ राम राहिला मानसीं । ध्यानीं चिंतनीं जयासी । राम होय त्यासी । संदेह नाहीं हा भरवसा ॥ध्रु.॥ अयोध्येचे लोक । राम जाले सकळीक ॥२॥
स्मरतां जानकी । रामरूप जाले कपि ॥३॥ रावणेसी लंका । राम आपण जाला देखा ॥४॥
ऐसा नित्य राम ध्याय । तुका वंदी त्याचे पाय ॥५॥
प्रभू रामाने आपली माता कौसल्या हिला स्वतःच्या भक्तीने रामरूप करून सोडले. जो कोणी रामाला आपल्या मनात ठेवतो आणि त्याचे ध्यान-चिंतन करतो, तो स्वतः रामरूप होतो यात काहीच शंका नाही. अयोध्येचे सर्व लोक राममय झाले होते, जानकीचे स्मरण करून सर्व वानर (कपि) रामरूप झाले आणि रावणासह संपूर्ण लंकाही राममय झाली. अशा नित्य रामरायाचे ध्यान करून तुकाराम महाराज त्याच्या चरणांना वंदन करतात.
॥ अभंग ११०० ॥ अभंग रचना
आनंदले लोक नरनारी परिवार । शंखभेरीतुरें वाद्यांचे गजर ॥१॥ आनंद जाला अयोध्येसी आले रघुनाथ । अवघा जेजेकार आळंगिला भरत ॥ध्रु.॥
करिती अक्षवाणें ओंवािळती रघुवीरा । लक्षमीसहित लक्षमण दुसरा ॥२॥
जालें रामराज्य आनंदलीं सकळें । तुका ह्मणे गाइऩवत्सें नरनारीबाळें ॥३॥
प्रभू रघुनाथ जेव्हा वनवास संपवून अयोध्येला परत आले, तेव्हा सर्व नर-नारी, कुटुंबीय आणि प्रजा आनंदित झाली. सर्वत्र शंख, भेरी आणि तुताऱ्यांचा गजर सुरू झाला. संपूर्ण अयोध्येत आनंदी आनंद पसरला आणि सर्वत्र प्रभू रामांचा जयजयकार झाला. भरताने धावून जात प्रभू रामांना कडकडून मिठी मारली. लोकांनी सोन्याच्या तबकांनी रघुवीराला ओवाळले. आता खऱ्या अर्थाने रामराज्य सुरू झाले असून गाई-वासरे, लहान मुले आणि सर्व मनुष्यप्राणी सुखी झाले आहेत.
भाग 10 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 12 (पुढे)