॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ तुकाराम गाथा - भाग 10 (901 ते 1000)
अभंग 901 ते 1000

सार्थ गाथा: भाग 10

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग ९०१ ॥ अभंग रचना
जीवन हे मुक्त नर जाले पावन । तजा हो दुर्जनसंगति ही ॥१॥
बहुत अन्न विष मोहरीच्या मानें । अवघें चि तेणें विष होय ॥२॥
तुका म्हणे जेणें आपलें स्वहित । तैसी करीं नीत विचारूनि ॥३॥
जे मनुष्य दुर्जनांची संगती सोडतात, त्यांचे जीवन मुक्त आणि पावन होते. ज्याप्रमाणे भरपूर अन्नामध्ये मोहरीएवढे जरी विष पडले, तरी ते सर्व अन्न विषारी होते; त्याचप्रमाणे चांगल्या माणसात एक जरी दुर्जन आला, तर तो सर्वांना बिघडवतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्या गोष्टीने आपले स्वतःचे हित होईल, तसा विचार करूनच प्रत्येकाने आपले वर्तन ठेवावे.
॥ अभंग ९०२ ॥ अभंग रचना
द्रव्याचा तो आम्ही धरितों विटाळ । तया पाठी काळ लाग करी ॥१॥
करोनियां हें चि राहिलों जीवन । एक नारायण नाम ऐसें ॥२॥
तुका म्हणे हें चि करुनि जतन । आलिया ही दान याचकासी ॥३॥
आम्ही धनाची हाव धरत नाही, कारण धन साठवण्याच्या मागे काळ (नाश) लागलेला असतो. आम्ही केवळ एका नारायणाच्या नामाचा आधार घेऊन आपले जीवन जगत आहोत. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवाचे नामच आम्ही जतन करून ठेवले आहे आणि आमच्याकडे येणाऱ्या याचकालाही आम्ही याच नामाचे दान देतो.
॥ अभंग ९०३ ॥ अभंग रचना
द्रव्याचिया मागें किळकाळाचा लाग । म्हणोनियां संग खोटा त्याचा ॥१॥
निरयाचें मूळ घालुनिया मागें । मांडिली प्रसंगें कथा पुढें ॥ध्रु.॥
आजिच्या प्रसंगें हा चि लाभ घ्यावा । पुढील भार देवावरी घाला ॥२॥
प्रालब्ध कांहीं न पालटे सोसें । तृष्णेचें हें पिसें वांयांविण ॥३॥
तुका म्हणे घेई राहे ऐसें धन । सादर श्रवण करोनियां ॥४॥
पैशाच्या मागे मृत्यू आणि संकटांचा ससेमिरा असतो, म्हणून धनाची संगत वाईट आहे. नरकाचे मूळ असणाऱ्या गोष्टी सोडून आम्ही भगवंताच्या कथेचा प्रसंग मांडला आहे. आजच्या या प्रसंगातून हाच लाभ घ्यावा की, संसाराचा पुढील सर्व भार देवावर सोपवावा. कितीही हाव धरली तरी नशीब बदलत नाही, म्हणून सुखाच्या मागे लागणे व्यर्थ आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हरी कथेचे आदराने श्रवण करून कधीही नष्ट न होणारे नामधन मिळवावे.
॥ अभंग ९०४ ॥ अभंग रचना
रडे अळंकार दैन्याचिये कांती । उतमा विपित्तसंग घडे ॥१॥
एकाविण एक अशोभ दातारा । कृपेच्या सागरा पांडुरंगा ॥ध्रु.॥
रांधूं नेणे तया पुढील आइतें । केलें तें सोइतें वांयां जाय ॥२॥
तुका म्हणे चिंतामणि शेळी गळा । पावे अवकळा म्हणउनी ॥३॥
दरिद्री माणसाच्या अंगावर दागिने घातले तरी ते शोभत नाहीत, उलट ते रडल्यासारखे दिसतात; तसेच उत्तम गोष्टीला जेव्हा संकटाची संगत लाभते, तेव्हा तिची दुरावस्था होते. हे कृपासागरा पांडुरंगा, तुझ्याविना सर्व काही अशोभनीय आहे. ज्याला स्वयंपाक करता येत नाही, त्याच्यापुढे आयते अन्न ठेवले तरी ते वाया जाते. तुकाराम महाराज म्हणतात, मौल्यवान चिंतामणी जर शेळीच्या गळ्यात बांधला, तर त्याची किंमत न कळल्यामुळे त्याची अवकळाच होते.
॥ अभंग ९०५ ॥ अभंग रचना
दुःखाचे डोंगर लागती सोसावे । ऐसें तंव ठावें सकळांसीं ॥१॥
कांहीं न करिती विचार हिताचा । न करिती वाचा नामघोष ॥ध्रु.॥
भोग कळों येतो मागिल ते जन्म । उत्तम मध्यम कनिष्ठ ते ॥२॥
तुका म्हणे येथें झांकितील डोळे । भोग देतेवेळे येइल कळों ॥३॥
माणसाला जीवनात दुःखाचे डोंगर सहन करावे लागतात, हे सर्वांना ठाऊक आहे. असे असूनही लोक स्वतःच्या खऱ्या हिताचा विचार करत नाहीत आणि आपल्या वाणीने देवाच्या नामाचा जयघोष करत नाहीत. माणसाला मिळणारे उत्तम, मध्यम किंवा कनिष्ठ भोग हे त्याच्या मागील जन्माच्या कर्मावरून ठरतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, लोक आता सत्याकडे डोळेझाक करत आहेत, पण जेव्हा कर्मभोग भोगावे लागतील, तेव्हाच त्यांना खरी जाणीव होईल.
॥ अभंग ९०६ ॥ अभंग रचना
सदैव तुम्हां अवघें आहे । हातपाय चालाया ॥१॥
मुखीं वाणी कानीं कीर्ति । डोळे मूर्ती देखाया ॥ध्रु.॥
अंध बहिर ठकलीं किती । मुकीं होती पांगुळें ॥२॥
घरास आगि लावुनि जागा । न पळे तो गा वांचे ना ॥३॥
तुका म्हणे जागा हिता । कांहीं आतां आपुल्या ॥४॥
तुम्ही सर्वजण भाग्यवान आहात, कारण देवाने तुम्हाला चालण्यासाठी हातपाय दिले आहेत. बोलण्यासाठी मुखात वाणी, ऐकण्यासाठी कान आणि देवाची मूर्ती पाहण्यासाठी डोळे दिले आहेत. जगात कित्येक लोक अंध, बहिरे, मुके आणि पांगळे असल्यामुळे परमार्थ साधण्यापासून वंचित राहिले आहेत. स्वतःच्याच घराला आग लागलेली असताना जो जागा असूनही पळून जात नाही, तो वाचू शकत नाही (तसेच संसाररूपी आगीतून सुटण्यासाठी प्रयत्न केला पाहिजे). तुकाराम महाराज म्हणतात, माणसाने वेळ न घालवता आतातरी स्वतःच्या आत्महितासाठी जागे व्हावे.
॥ अभंग ९०७ ॥ अभंग रचना
ऐसे पुढती मिळतां आतां । नाहीं सत्ता स्वतंत्र ॥१॥
म्हणउनि फावलें तें घ्यावें । नाम गावें आवडी ॥ध्रु.॥
संचित प्रारब्ध गाढें । धांवे पुढें क्रियमाण ॥२॥
तुका म्हणे घुबडा ऐसें । जन्म सरिसे शुकराचें ॥३॥
हा मानवी जन्म पुन्हा मिळेल की नाही, यावर आपली कोणतीही स्वतंत्र सत्ता नाही. म्हणून जी वेळ मिळाली आहे, तिचा फायदा घेऊन आवडीने देवाचे नाम गावे. आपले संचित आणि प्रारब्ध कर्म अत्यंत प्रबळ असते आणि आपण करत असलेले कर्म (क्रियमाण) त्याच्या मागे धावत असते. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाचे नाम न घेता जगणे म्हणजे घुबडासारखे अंधारात राहणे किंवा डुकरासारखे व्यर्थ जन्म गमावण्यासारखे आहे.
॥ अभंग ९०८ ॥ अभंग रचना
सर्वविशीं माझा त्रासलासे जीव । आतां कोण भाव निवडे एक ॥१॥
संसाराची मज न साहे चि वार्ता । आणीक म्हणतां माझें कोणी ॥ध्रु.॥
देहसुख कांहीं बोलिले उपचार । विष तें आदर बंद वाोटे ॥२॥
उपाधि दाटणी प्रतिष्ठा गौरव । होय माझा जीव कासावीस ॥३॥
तुका म्हणे कांहीं आणीक न साहे । आवडती पाय वैष्णवांचे ॥4॥
सर्व प्रकारच्या सांसारिक गोष्टींमुळे माझा जीव आता कंटाळला आहे, आता कोणत्याही प्रापंचिक गोष्टीची मला आवड उरलेली नाही. मला संसाराची साधी चर्चाही सहन होत नाही आणि कोणी मला 'माझा' म्हटलेलेही आवडत नाही. देहसुखासाठी जे उपचार केले जातात, ते मला आदरयुक्त विषासारखे किंवा बंधनासारखे वाटतात. संसारातील उपाधी, गर्दी, मानसन्मान आणि मोठेपणा यामुळे माझा जीव कासावीस होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला आता या जगातील काहीही सहन होत नाही, मला केवळ भगवंताच्या भक्तांचे (वैष्णवांचे) पाय आवडतात.
॥ अभंग ९०९ ॥ अभंग रचना
आणीक कांहीं या उत्तराचें काज । नाहीं आतां मज बोलावया ॥१॥
भिन्न भेद हे भावनास्वभाव । नव्हे कांहीं देव एकविध ॥ध्रु.॥
गुण दोष कोणें निवडावे धर्म । कोण जाणे कर्म अकर्म तें ॥२॥
तरिच भलें आतां न करावा संग । दुःखाचा प्रसंग तोडावया ॥३॥
तुका म्हणे गुण गाई या देवाचे । घेई माझे वाचे हे चि धणी ॥४॥
आता मला जास्त बोलण्याची किंवा कोणाला उत्तरे देण्याची काहीही गरज वाटत नाही. जगात जे भेद दिसतात, ते माणसाच्या भावनेचे खेळ आहेत; देव तर सर्वांमध्ये एकच आहे. कर्मातील गुण-दोष आणि धर्म कोणाकोणी निवडावेत? कर्म आणि अकर्म यातील सूक्ष्म फरक कोणाला समजणार? म्हणूनच दुःखाचे प्रसंग टाळण्यासाठी अशा वादविवादांचा संग न करणे हेच आता हिताचे आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे माझ्या जिभे, तू आता केवळ या देवाचे गुण गा आणि यातच आपली तृप्ती मान.
॥ अभंग ९१० ॥ अभंग रचना
आपुल्या विचार करीन जीवाशीं । काय या जनाशीं चाड मज ॥१॥
आपुलें स्वहित जाणती सकळ । निरोधितां बळें दुःख वाटे ॥ध्रु.॥
आइको नाइको कथा कोणी तरी । जाऊनियां घरीं निजो सुखें ॥२॥
माझी कोण वोज जाला हा शेवट । देखोनियां वाट आणिकां लावूं ॥३॥
तुका म्हणे भाकुं आपुली करुणा । जयाची वासना तथा फळे ॥४॥
मी आता केवळ स्वतःच्या जीवाचा आणि उद्धाराचा विचार करेन, मला या जगातील लोकांशी काही देणेघेणे नाही. आपले हित कशात आहे हे सर्वजण जाणतातच, कोणावर जबरदस्ती केली तर उलट त्यांना दुःख होते. कोणी माझी हरिपाठ किंवा देवाची कथा ऐको अथवा न ऐको, ज्याला ऐकायची नसेल त्याने आपल्या घरी जाऊन सुखाने झोपावे. माझी स्वतःची अशी काय योग्यता आहे की मी इतरांना मार्ग दाखवू? तुकाराम महाराज म्हणतात, मी केवळ देवाची करुणा भाकेन; ज्याची जशी भावना असेल, त्याला तसेच फळ मिळेल.
॥ अभंग ९११ ॥ अभंग रचना
धाई अंतरिंच्या सुखें । काय बडबड वाचा मुखें ॥१॥
विधिनिषेध उर फोडी । जंव नाहीं अनुभवगोडी ॥ध्रु.॥
वाढे तळमळ उभयता । नाहीं देखिलें अनुभवितां ॥२॥
अपुल्या मतें पिसें । परि तें आहे जैसेंतैसें ॥३॥
साधनाची सिद्धि । मोन करा र बुद्धि ॥४॥
तुका म्हणे वादें । वांयां गेलीं ब्रम्हवृंदें ॥५॥
अंतःकरणातील आत्मसुखाने तृप्त व्हावे, मुखाने नुसती शाब्दिक बडबड करण्यात काय अर्थ आहे? जोपर्यंत आत्मज्ञानाची किंवा अनुभवाची गोडी मिळत नाही, तोपर्यंत शास्त्रांचे नियम (विधिनिषेध) केवळ मनाची धावपळ करतात. अनुभव नसलेले दोन वाद घालणारे लोक केवळ स्वतःची तळमळ वाढवतात, कारण त्यांनी कधी अनुभूती घेतलेली नसते. प्रत्येकजण आपल्या मताने वेडा झाला आहे, परंतु सत्य परिस्थिती जशी आहे तशीच राहते. सर्व साधनांची खरी सिद्धी बुद्धीला शांत (मौन) करण्यात आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, केवळ कोरड्या वादविवादांमुळे मोठे विद्वानही वाया गेले आहेत.
॥ अभंग ९१२ ॥ अभंग रचना
कुशळ गुंतले निषेधा । वादी प्रवर्तले वादा ॥१॥
कैसी ठकलीं बापुडीं । दंभविषयांचे सांकडीं ॥ध्रु.॥
भुस उपणुनि केलें काय । हारपले दोन्ही ठाय ॥२॥
तुका म्हणे लागे हातां । काय मथिलें घुसळितां ॥३॥
हुशार लोक काय करू नये याच्या नियमांत अडकले आहेत आणि वाद घालणारे लोक केवळ भांडणात मग्न आहेत. ही बिचारी माणसे ढोंगीपणा आणि विषयांच्या जाळ्यात कशी अडकली आणि फसली आहेत, हे पाहा. धान्याशिवाय केवळ भुसा पाखडण्यात काय अर्थ आहे? त्याने दोन्हीकडचे नुकसान होते (वेळ आणि श्रम दोन्ही वाया जातात). तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याप्रमाणे पाणी घुसळल्याने हाती काही लागत नाही (लोणी मिळत नाही), तसेच कोरड्या वादातून काहीही निष्पन्न होत नाही.
॥ अभंग ९१३ ॥ अभंग रचना
संतांचीं उच्छिष्टें बोलतों उत्तरें । काय म्यां गव्हारें जाणावें हें ॥१॥
विठ्ठलाचे नाम घेता नये शुद्ध । तेथें मज बोध काय कळे ॥ध्रु.॥
करितो कवतुक बोबडा उत्तरी । झणी मजवरि कोप धरा ॥२॥
काय माझी याति नेणां हा विचार । काय मी तें फार बोलों नेणें ॥३॥
तुका म्हणे मज बोलवितो देव । अर्थ गुह्य भाव तो चि जाणे ॥४॥
मी संतांनी उरलेले (त्यांचे विचार) शब्द बोलत आहे, माझ्यासारख्या अडाणी माणसाला यातले काय कळणार? मला तर विठ्ठलाचे नावही नीट शुद्ध घेता येत नाही, तिथे मला मोठा बोध कसा समजणार? मी लहान मुलासारखा बोबड्या बोलांनी देवाचे कौतुक करत आहे, त्यामुळे माझ्यावर कोणी रागवू नका. माझी जात आणि माझी लायकी काय आहे, हे तर तुम्हाला माहीतच आहे, मला फार मोठे बोलणे जमत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्याकडून हा देवच बोलवून घेत आहे; यातला खरा आणि गुप्त अर्थ तो देवच जाणे.
॥ अभंग ९१४ ॥ अभंग रचना
चंदनाच्या वासें धरितील नाक । नावडे कनक न घडे हें ॥१॥
साकरेसी गोडी सारिखी सकळां । थोरां मोट्या बाळां धाकुटियां ॥२॥
तुका म्हणे माझें चित्त शुद्ध होतें । तरि का निंदितें जन मज ॥३॥
चंदनाचा सुवास आल्यावर कोणी नाक दाबून धरेल किंवा कोणाला सोने आवडणार नाही, असे कधी घडत नाही. साखरेची गोडी ही लहान-मोठ्या, थोर सर्वांसाठी सारखीच गोड असते. तुकाराम महाराज म्हणतात, जर माझे मन आणि विचार पूर्णपणे शुद्ध असतील, तर हे जग माझी निंदा का करेल? (अर्थात, शुद्ध गोष्टीचा स्वीकार सर्वांना करावाच लागतो.)
॥ अभंग ९१५ ॥ अभंग रचना
तुज ऐसा कोण उदाराची रासी । आपुलें चि देसी पद दासा ॥१॥
शुद्ध हीन कांहीं न पाहासी कुळ । करिसी निर्मळ वास देहीं ॥२॥
भावें हें कदान्न खासी त्याचे घरीं । अभक्तांची परी नावडेती ॥३॥
न वजासी जेथें दुरी दवडितां । न yeसी जो चित्ता योगियांच्या ॥४॥
तुका म्हणे ऐसीं ब्रीदें तुझीं खरीं । बोलतील चारी वेद मुखें ॥५॥
हे देवा, तुझ्यासारखा औदार्याचा सागर कोण असेल? तू आपल्या भक्ताला थेट स्वतःचेच पद (स्थान) देऊन टाकतोस. तू भक्ताचे कुळ शुद्ध आहे की हीन आहे हे पाहत नाहीस, तर त्याच्या शरीरात वास करून त्याला निर्मळ बनवतोस. भक्ताने प्रेमाने दिलेले साधे अन्नही तू आनंदाने खातोस, पण भक्ती नसलेल्या अभक्तांचे वागणे तुला आवडत नाही. भक्त कितीही दूर लोटले तरी तू लांब जात नाहीस, पण जे केवळ कोरडे योगी आहेत, त्यांच्या मनात तू येत नाहीस. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुझी अशी ही ब्रीदावळी (कीर्ती) खरी आहे, जी चारी वेद स्वतःच्या मुखाने गातात.
॥ अभंग ९१६ ॥ अभंग रचना
तरि कां नेणते होते मागें ॠषी । तींहीं या जनासी दुराविलें ॥१॥
वोळगती जया अष्टमासिद्धि । ते या जनबुद्धी नातळती ॥२॥
कंदमूळें पाला धातूच्या पोषणा । खातील वास राणां तरी केला ॥३॥
लावुनियां नेत्र उगे चि बैसले । न बोलत ठेले मौन्यमुद्रे ॥४॥
तुका म्हणे ऐसें करीं माझ्या चित्ता । दुरावीं अनंता जन दुरी ॥५॥
पूर्वीचे ऋषीमुनी काही अज्ञानी नव्हते, ज्यांनी या संसारी लोकांपासून स्वतःला दूर ठेवले. ज्यांच्या सेवेला अष्टसिद्धी हजर असत, ते ऋषी या संसारी लोकांच्या बुद्धीला आणि संगतीला शिवत नव्हते. ते शरीराच्या पोषणासाठी जंगलात कंदमुळे आणि पाला खाऊन राहत असत. ते डोळे मिटून, शांतपणे मौन धारण करून देवाच्या चिंतनात बसत. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे अनंता (देवा), माझ्या मनाची अवस्थाही तशीच कर आणि मला या संसारी लोकांपासून दूर ठेव.
॥ अभंग ९१७ ॥ अभंग रचना
कोणाच्या आधारें करूं मी विचार । कोण देइल धीर माझ्या जीवा ॥१॥
शास्त्रज्ञ पंडित नव्हें मी वाचक । यातिशुद्ध एक ठाव नाहीं ॥२॥
कलियुगीं बहु कुशळ हे जन । छळितील गुण तुझे गातां ॥३॥
मज हा संदेह झाला दोहीं सवा । भजन करूं देवा किंवा नको ॥४॥
तुका म्हणे आतां दुरावितां जन । किंवा हें मरण भलें दोन्ही ॥५॥
मी आता कोणाच्या आधाराने विचार करू आणि माझ्या जीवाला कोण धीर देणार? मी कोणी शास्त्रांचा जाणकार, पंडित किंवा मोठा वाचक नाही, तसेच माझे कुळही समाजात मोठे मानले जात नाही. या कलियुगातील लोक फार कपटी आणि चतुर आहेत, मी तुझे गुण गाताना ते मला छळतील. त्यामुळे माझ्या मनात संशय निर्माण झाला आहे की, हे देवा, मी तुझे भजन करू की नको? तुकाराम महाराज म्हणतात, एकतर या लोकांपासून दूर जाणे किंवा मरण येणे, या दोन्हींपैकी काहीतरी एक माझ्यासाठी बरे होईल.
॥ अभंग ९१८ ॥ अभंग रचना
काय उणें जालें तुज समर्थासी । ऐसा मजपाशीं कोण दोष ॥१॥
जो तूं माझा न करिसी अंगीकार । सांगेन वेव्हार संतांमधीं ॥२॥
तुजविण रत आणिकांचे ठायीं । ऐसें कोण ग्वाही दावीं मज ॥३॥
तुका म्हणे काय धरूनी गुमान । सांग उगवून पांडुरंगा ॥४॥
तू तर सर्वसमर्थ आहेस, मग तुला कशाची कमतरता पडली आहे? आणि माझ्यामध्ये असा कोणता मोठा दोष आहे की तू माझा स्वीकार करत नाहीस? जर तू मला आपले मानले नाहीस, तर मी संतांच्या दरबारात जाऊन तुझी तक्रार करेन. तुझ्याशिवाय मी दुसऱ्या कोणाशी तरी प्रेम धरले आहे, अशी एखादी साक्ष तू मला दाखवून दे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पांडुरंगा, तू असा अबोला धरून का बसला आहेस? जे काही असेल ते मला स्पष्टपणे सांग.
॥ अभंग ९१९ ॥ अभंग रचना
काय करूं आन दैवतें । एका विण पंढरीनाथें ॥१॥
सरिता मिळाली सागरीं । आणिकां नांवां कैची उरी ॥ध्रु.॥
अनेक दीपीचा प्रकाश । सूर्य उगवतां नाश ॥२॥
तुका म्हणे नेणें दुजें । एका विण पंढरीराजें ॥३॥
एका पंढरीनाथाशिवाय मी इतर दैवतांचे काय करू? ज्याप्रमाणे नदी समुद्राला जाऊन मिळाल्यावर तिचे वेगळे नाव आणि अस्तित्व उरत नाही (ती समुद्रच होते); किंवा अनेक दिव्यांचा प्रकाश सूर्य उगवताच नाहीसा होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी या एका पंढरीराजाशिवाय दुसऱ्या कोणालाही जाणत नाही, माझे सर्वस्व तो एकच आहे.
॥ अभंग ९२० ॥ अभंग रचना
काय करूं कर्माकर्म । बरें सांपडलें वर्म ॥१॥
होसी नामा च सारिका । समजाविली नाहीं लेखा ॥ध्रु.॥
नाहीं वेचावेच जाला । उरला आहेसी संचला ॥२॥
तुका म्हणे माझें । काय होईंल तुम्हां ओझें ॥३॥
आता मी कर्मा-अकर्माच्या चक्राचे काय करू? कारण मला देवाच्या प्राप्तीचे खरे वर्म (गुपित) सापडले आहे. देवा, तू तुझ्या नामासारखाच प्रेमळ आणि सुलभ आहेस, तुझा हिशोब लावता येत नाही. नामस्मरणात कोणताही खर्च किंवा वेच करावा लागत नाही, तू सर्वत्र साठलेला आणि स्थिर आहेस. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, मी तुला शरण आलो आहे, माझे ओझे तुझ्यावर काय जास्त होणार आहे?
॥ अभंग ९२१ ॥ अभंग रचना
एकाएकीं हातोफळी । ठाया बळी पावले ते ॥१॥
आम्ही देवा शक्तिहीनें । भाकुं तेणें करुणा ॥ध्रु.॥
पावटणी केला काळ । जया बळ होतें तें ॥२॥
तुका म्हणे वीर्यावीर । संतधीर समुद्र ॥३॥
जे सामर्थ्यवान होते, त्यांनी अचानक प्रयत्न करून आपले ध्येय गाठले. परंतु हे देवा, आम्ही तर शक्तीहीन आणि दुबळे आहोत, म्हणूनच आम्ही तुझी करुणा भाकत आहोत. ज्यांच्याकडे आत्मबळ होते, त्यांनी काळालाही आपल्या पायाखाली तुडवले. तुकाराम महाराज म्हणतात, ते संत म्हणजे धैर्याचे सागर आणि खरे वीर पुरुष होते.
॥ अभंग ९२२ ॥ अभंग रचना
पुढिलाचें इच्छी फळ । नाहीं बळ तें अंगीं ॥१॥
संत गेले तया ठाया । देवराया पाववीं ॥ध्रु.॥
ज्येष्ठांचीं कां आम्हां जोडी । परवडी न लभों ॥२॥
तुका म्हणे करीं कोड । पुरवीं लाड आमुचा ॥३॥
दुसऱ्या संतांना मिळालेले फळ मिळवण्याची माझी इच्छा आहे, परंतु माझ्या अंगी तसे सामर्थ्य नाही. हे देवराया, पूर्वीचे संत ज्या परमपदाच्या ठिकाणी गेले, तिथेच तू मलाही पोहोचव. आमच्यापेक्षा जे मोठे (ज्येष्ठ संत) होते, त्यांनी जी नामजोडी कमावली, तशी आम्हाला सहज मिळत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, तू आमचे कौतुक कर आणि आमचा हा लाड पुरव.
॥ अभंग ९२३ ॥ अभंग रचना
कैवल्याच्या तुम्हां घरीं । रासी हरी उदंड ॥१॥
मजसाठीं कां जी वाणी । नव्हे धणी विभागा ॥ध्रु.॥
सर्वा गुणीं सपुरता । ऐसा पिता असोनी ॥२॥
तुका म्हणे पांडुरंगा । जालों सांगा सन्मुख ॥३॥
हे हरी, तुझ्या घरी मोक्षाच्या आणि कैवल्याच्या उदंड राशी आहेत. मग माझ्या वाट्याला येतानाच तुझी वाणी का कंजूष होते? मला माझ्या हक्काचा वाटा का मिळत नाही? तू सर्व गुणांनी परिपूर्ण असा माझा पाठीराखा पिता पाठीशी असताना मला का उणे पडावे? तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पांडुरंगा, आता मी थेट तुझ्यासमोर येऊन उभा ठाकलो आहे.
॥ अभंग ९२४ ॥ अभंग रचना
आपलाल्या तुम्ही रूपासी समजा । कासया वरजा आरसिया ॥१॥
हें तों नव्हे देहबुद्धीचें कारण । होइल नारायणें दान केलें ॥ध्रु.॥
बब्रूचिया बाणें वर्मासि स्पर्शावें । हें तों नाहीं ठावें मोकलित्या ॥२॥
तुका म्हणे बहु मुखें या वचना । सत्याविण जाणा चाल नाहीं ॥३॥
तुम्ही स्वतःच्या खऱ्या रूपाला ओळखा, उगीच आरशावर का रागवता? (आरसा फक्त तुमचे रूप दाखवतो, तसेच संतांचे शब्द तुमचे दोष दाखवतात). हे माझे बोलणे देहबुद्धीचे नसून नारायणानीच मला दिलेले दान आहे. बब्रूच्या बाणाप्रमाणे हे शब्द थेट मर्माला जाऊन लागतात, जे बाण सोडणाऱ्यालाही रोखता येत नाहीत. तुकाराम महाराज म्हणतात, लोक या वचनांचे अनेक अर्थ काढतील, परंतु सत्याशिवाय जगामध्ये कशालाही खरे महत्त्व नाही.
॥ अभंग ९२५ ॥ अभंग रचना
न मनावी चिंता तुम्हीं संतजनीं । हिरा स्पटिकमणी केंवि होय ॥१॥
पडिला प्रसंग स्तळा त्या सारिखा । देखिला पारिखा भाव कांहीं ॥ध्रु.॥
बहुतांसी भय एकाचिया दंडें । बहुत या तोंडें वचनासी ॥२॥
तुका म्हणे नाहीं वैखरी बा सर । करायाचे चार वेडे वेडे ॥३॥
हे संतहो, तुम्ही मनामध्ये कोणतीही चिंता करू नका; हिऱ्याची तुलना कधी साध्या स्फटिक मण्याशी होऊ शकत नाही. प्रसंगानुसार एखादी सामान्य वस्तू श्रेष्ठ वाटू शकते, पण तिचा खरा भाव (किंमत) कळून येतोच. एकाच्या शिक्षेमुळे अनेकांना धाक बसतो, म्हणून मी ही कडक वचने बोलत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्या वाणीत काही मोठे चातुर्य नाही, मी तर देवासाठी हे वेडेवाकडे शब्द बोलत आहे.
॥ अभंग ९२६ ॥ अभंग रचना
यथाविधि पूजा करी । सामोग्री तोंवरि हे नाहीं ॥१॥
आतां माझा सर्व भार । तूं दातार चालविसी ॥ध्रु.॥
मंगळ तें तुम्ही जाणां । नारायणा काय तें ॥२॥
तुका म्हणे समर्पिला । तुज विठ्ठला देहभाव ॥३॥
तुझी शास्त्रोक्त पद्धतीने पूजा करावी, तर माझ्याकडे तशी कोणतीही पूजासामग्री नाही. म्हणूनच आता माझा सर्व भार तूच उचल आणि माझे जीवन चालव, कारण तूच खरा दात आहेस. हे नारायणा, माझं कल्याण कशात आहे हे केवळ तूच जाणतोस. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे विठ्ठला, मी माझा संपूर्ण देह आणि भाव तुझ्या चरणी समर्पित केला आहे.
॥ अभंग ९२७ ॥ अभंग रचना
भवसिंधूचें हें तारूं । मज विचारूं पाहातां ॥१॥
चित्तीं तुझे धरिन पाय । सुख काय तें तेथें ॥ध्रु.॥
माझ्या खुणा मनापाशीं । तें या रसीं बुडालें ॥२॥
तुका म्हणे वर्म आलें । हातां भलें हें माझ्या ॥३॥
माझ्या विचाराने पाहता, तुझे पाय हेच या संसारसागरातून पार करणारे खरे जहाज (तारू) आहे. मी माझ्या मनात नेहमी तुझेच पाय धरून ठेवीन, कारण खरे सुख फक्त तिथेच आहे. माझ्या मनातील सर्व वासना आणि खुणा आता या भक्तीच्या रसात बुडून नष्ट झाल्या आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, मोक्षप्राप्तीचे हे सुंदर वर्म आता माझ्या हाती आले आहे.
॥ अभंग ९२८ ॥ अभंग रचना
पाहातां श्रीमुख सुखावलें सुख । डोळियांची भूक न वजे माझी ॥१॥
जिव्हे गोडी तीन अक्षरांचा रस । अमृत जयास फिकें पुढें ॥ध्रु.॥
श्रवणीची वाट चोखाळली शुद्ध । गेले भेदाभेद वारोनियां ॥२॥
महामळें मन होतें जें गांदलें । शुद्ध चोखाळलें स्पटिक जैसें ॥३॥
तुका म्हणे माझ्या जीवाचें जीवन । विठ्ठल निधान सांपडलें ॥४॥
देवाचे सुंदर मुख पाहिल्यावर सुखालाही सुख मिळते, तरीही माझ्या डोळ्यांची पाहण्याची भूक संपत नाही. माझ्या जिभेला 'वि-ठ्ठ-ल' या तीन अक्षरांच्या नामाची अशी गोडी लागली आहे की, त्यापुढे अमृतही फिके वाटते. कानांच्या वाटा पूर्णपणे शुद्ध झाल्या असून मनातील सर्व भेदाभेद नष्ट झाले आहेत. संसाराच्या मळामुळे जे मन गढूळ झाले होते, ते आता स्फटिकासारखे स्वच्छ आणि निर्मळ झाले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्या जीवाचे खरे जीवन असणारे विठ्ठलरूपी गुप्त धन मला सापडले आहे.
॥ अभंग ९२९ ॥ अभंग रचना
हा चि परमानंद आळंगीन बाहीं । क्षेम देतां ठायीं द्वैत तुटे ॥१॥
बोलायासि मात मन निवे हरषें चित्त । दुणी वाढे प्रीत प्रेमसुख ॥ध्रु.॥
जनांत भूषण वैकुंठीं सरता । फावलें स्वहिता सर्वभावें ॥२॥
तुटला वेव्हार माया लोकाचार । समूळ संसार पारुषला ॥३॥
तुका म्हणे हा विठ्ठल चि व्हावा । आणिकी या जीवा चाड नाहीं ॥४॥
जेव्हा मी विठ्ठलाला दोन्ही हातांनी मिठी मारीन, तोच माझा परमानंद असेल; त्याला आलिंगन देताच 'मी आणि देव' हा भेद (द्वैत) संपून जाईल. त्याच्याशी बोलताना मन शांत होते, चित्त आनंदाने भरून जाते आणि प्रेमाचे सुख दुप्पट वाढते. जगात मानसन्मान मिळणे आणि वैकुंठात जागा मिळणे, हे सर्व मला या भक्तीमुळे सहज साध्य झाले आहे. आता माझा जगातील लोकांशी असलेला मायेचा व्यवहार आणि लोकाचार तुटला असून, संपूर्ण संसार नष्ट झाला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला आता फक्त हा विठ्ठलच हवा आहे, माझ्या जीवाला इतर कशाचीही इच्छा नाही.
॥ अभंग ९३० ॥ अभंग रचना
आमुची कृपाळू तूं होसी माउली । विठ्ठले साउली शरणागता ॥१॥
प्रेमपान्हा स्तनीं सदा सर्वकाळ । दृष्टि हे निर्मळ अमृताची ॥ध्रु.॥
भूक तान दुःख वाटों नेदीं सीण । अंतरींचा गुण जाणोनियां ॥२॥
आशा तृष्णा माया चिंता दवडीं दुरी । ठाव आम्हां करीं खेळावया ॥३॥
तुका म्हणे लावीं संताचा सांगात । जेथें न पवे हात किळकाळाचा ॥४॥
हे विठ्ठू माउली, तू आम्हा शरणागतांची सावली आणि परम कृपाळू आई आहेस. तुझ्या हृदयात आमच्यासाठी सदा प्रेमाचा पांल्हा असतो आणि तुझी दृष्टी अमृतासारखी निर्मळ आहे. तू आमच्या मनातील भाव ओळखून आम्हाला भूक, तहान, दुःख आणि थकवा जाणवू देत नाहीस. आमच्या मनातील आशा, तृष्णा, माया आणि चिंता दूर करून, तू आम्हाला भक्तीच्या आनंदात खेळण्यासाठी जागा देतेस. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला नेहमी अशा संतांची संगत दे, जिथे मृत्यूचा (काळाचा) हातही पोहोचू शकत नाही.
॥ अभंग ९३१ ॥ अभंग रचना
जेथें जावें तेथें कपाळ सरिसें । लाभ तो विशेषें संतसंगें ॥१॥
पूर्व पुण्यें जरि होतीं सानुकूळ । अंतरायमूळ नुपजे तेथें ॥ध्रु.॥
भाग्य तरी नव्हे धन पुत्र दारा । निकट वास बरा संतांपायीं ॥२॥
तुका म्हणे हे चि करावी मिरासी । बळी संतांपाशीं द्यावा जीव ॥३॥
माणूस कुठेही गेला तरी त्याचे नशीब त्याच्या सोबतच असते, परंतु संतांच्या संगतीत आल्यावर विशेष लाभ होतो. जर पूर्वजन्मीचे पुण्य पाठीशी असेल, तर देवाच्या भक्तीत कोणतीही अडचण निर्माण होत नाही. धन, पुत्र किंवा पत्नी मिळणे हे खरे भाग्य नव्हे, तर संतांच्या चरणांजवळ वास मिळणे हेच खरे भाग्य आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, संतांची सेवा हीच आपली खरी मालमत्ता (मिरासी) बनवावी आणि त्यांच्या चरणी स्वतःचा जीव ओवाळून टाकावा.
॥ अभंग ९३२ ॥ अभंग रचना
आतां कांहीं सोस न करीं आणीक । धरीन तें एक हें चि दृढ ॥१॥
जेणें भवसिंधु उतरिजे पार । तुटे हा दुस्तर गर्भवास ॥ध्रु.॥
जोडीन ते आतां देवाचे चरण । अविनाश धन परमार्थ ॥२॥
तुका म्हणे बरा जोडला हा देह । मनुष्यपणें इहलोका आलों ॥३॥
आता मी इतर कोणत्याही सांसारिक गोष्टीची हाव धरणार नाही, मी केवळ एकच गोष्ट घट्ट धरून ठेवीन. ज्या गोष्टीमुळे हा संसारसागर पार करता येईल आणि पुन्हा जन्म घेण्याचे संकट टळेल, तीच गोष्ट मी करेन. मी आता देवाचे चरण घट्ट पकडून कधीही नष्ट न होणारे परमार्थाचे धन मिळवीन. तुकाराम महाराज म्हणतात, मनुष्य म्हणून या जगात जन्म मिळून हा देह सत्कारणी लागला, हे फार उत्तम झाले.
॥ अभंग ९३३ ॥ अभंग रचना
जतन करीन जीवें । शुद्धभावें करूनी ॥१॥
विठ्ठल विठ्ठल हें धन । जीवन अंतकाळींचें ।ध्रु.॥
वर्दळ हें संचित सारूं । बरवा करूं उदिम हा ॥२॥
तुका म्हणे हृदयपेटी । ye संपुटीं सांटवूं ॥३॥
मी माझ्या शुद्ध भावाने आणि प्राणापलीकडे या नामाचे जतन करेन. 'विठ्ठल विठ्ठल' हेच माझे खरे धन आहे आणि हेच माझ्या अंतकाळाचे जीवन (तारणहार) आहे. संसारातील निरर्थक गोष्टी बाजूला सारून मी हा नामाचा उत्तम व्यापार करेन. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी या नामधनाला माझ्या हृदयाच्या पेटीत कायमचे साठवून ठेवीन.
॥ अभंग ९३४ ॥ अभंग रचना
एवढा प्रभु भावें । तेणें संपुष्टी राहावें ॥१॥
होय भक्तीं केला तैसा । पुरवी धरावी ते इच्छा ॥ध्रु.॥
एवढा जगदानी । मागे तुळसीदळ पाणी ॥२॥
आला नांवा रूपा । तुका म्हणे जाला सोपा ॥३॥
एवढा मोठा संपूर्ण जगाचा मालक असलेला देव भक्ताच्या शुद्ध भावामुळे लहानशा देव्हाऱ्यात (संपुष्टात) राहतो. भक्त त्याला जसा आकार देतात किंवा जशी भक्ती करतात, तसा तो होतो आणि त्यांच्या सर्व इच्छा पूर्ण करतो. जो संपूर्ण जगाला देणारा आहे, तो भक्ताकडे केवळ एक तुळशीचे पान आणि थोडे पाणी मागतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, तो परमात्मा भक्तांच्या प्रेमासाठी नाम आणि रूपात आला असून, आता भक्तांसाठी अगदी सोपा (सुलभ) झाला आहे.
॥ अभंग ९३५ ॥ अभंग रचना
भाग्यें ऐसी जाली जोडी । आतां घडी विसंभेना ॥१॥
विटेवरी समचरण । संतीं खुण सांगितली ॥ध्रु.॥
अवघें आतां काम सारूं । हा चि करूं कैवाड ॥२॥
तुका म्हणे खंडूं खेपा । पुढें पापापुण्याच्या ॥३॥
मोठ्या भाग्याने मला ही विठ्ठल नामाची जोडी मिळाली आहे, आता मी एका क्षणासाठीही त्याला विसरणार नाही. विटेवर समचरण ठेवून उभा असलेल्या त्या देवाची ओळख संतांनी मला करून दिली आहे. आता संसारातील इतर सर्व कामे बाजूला सारून, मी केवळ विठ्ठल भक्तीचाच निश्चय करेन. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा रीतीने मी पाप आणि पुण्याच्या फेऱ्यातून सुटून जन्माच्या खेपा कायमच्या संपवून टाकीन.
॥ अभंग ९३६ ॥ अभंग रचना
पतिव्रते जैसा भ्रतार प्रमाण । आम्हां नारायण तैशापरी ॥१॥
सर्वभावें लोभ्या आवडे हें धन । आम्हां नारायण तैशापरी ॥२॥
तुका म्हणे एकविध जालें मन । विठ्ठला वांचून नेणे दुजें ॥३॥
ज्याप्रमाणे पतिव्रता स्त्रीसाठी तिचा पतीच सर्वस्व असतो, आमच्यासाठी हा नारायण तसेच आमचे सर्वस्व आहे. ज्याप्रमाणे लोभी माणसाला सर्व प्रकारे फक्त पैसाच आवडतो, आमच्यासाठी नारायण हा तसाच प्रिय आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझे मन आता पूर्णपणे एकाग्र झाले असून, विठ्ठलाशिवाय ते दुसऱ्या कोणालाही ओळखत नाही.
॥ अभंग ९३७ ॥ अभंग रचना
विठ्ठल गीतीं गावा विठ्ठल चित्तीं ध्यावा । विठ्ठल उभा पाहावा विटेवरी ॥१॥
अनाथाचा बंधु विठ्ठल कृपासिंधु । तोडी भवबंधु यमपाश ॥ध्रु.॥
तो चि शरणागतां हा विठ्ठल मुक्तिदाता । विठ्ठल या संतांसमागमें ॥२॥
विठ्ठल गुणनिधि विठ्ठल सर्व सिद्धि । लागली समाधि विठ्ठलनामें ॥३॥
विठ्ठलाचें नाम घेतां जालें सुख । गोडावलें मुख तुका म्हणे ॥४॥
विठ्ठलाचे नाव गाण्यात गावे, मनात त्याचेच ध्यान करावे आणि विटेवर उभा असलेल्या विठ्ठलाला डोळे भरून पाहावे. विठ्ठल हा अनाथांचा भाऊ आणि कृपेचा सागर आहे, तो संसाराची बंधने आणि यमाचा पाश तोडून टाकतो. शरणागतांना मुक्ती देणारा तोच आहे आणि तो नेहमी संतांच्या संगतीत राहतो. विठ्ठल हा गुणांची खाण आणि सर्व सिद्धींचे मूळ आहे; त्याच्या नामाने मनाला समाधी लागते. तुकाराम महाराज म्हणतात, विठ्ठलाचे नाव घेता न सांगता येणारे सुख मिळाले असून, माझे मुख गोड झाले आहे.
॥ अभंग ९३८ ॥ अभंग रचना
विठो सांपडावया हातीं । ठावी जाली एक गती । न धरीं भय चित्तीं । बळ किती तयाचें ॥१॥
लागे आपण चि हातीं । किंव भाकावी काकुलती । करी मग चित्तीं । असेल तें तयाचें ॥ध्रु.॥
एकलिया भावबळें । कैं सांपडे तो काळें । वैष्णवांच्या मेळें। उभा ठाके हाकेसी ॥२॥
बांधा माझिया जीवासी । तुका म्हणे प्रेमपाशीं । न सोडीं तयासी । सर्वस्वासी उदार ॥३॥
विठ्ठलाला आपल्या कचाट्यात पकडण्याचा एक मार्ग मला सापडला आहे, आता माझ्या मनात अजिबात भीती नाही; पाहू या त्याच्याकडे किती बळ आहे! जर आपण मनोभावे देवाची करुणा भाकली आणि काकळुती केली, तर तो स्वतःहून आपल्या हाती येतो; मग त्याच्या मनात जे काही असेल ते तो करतो. एकट्याने केवळ विचाराचे बळ दाखवले तर तो कधी सापडणार नाही, पण जेव्हा भगवंताचे भक्त (वैष्णव) एकत्र जमून हाक मारतात, तेव्हा तो लगेच उभा राहतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी माझ्या जीवाला त्याच्या प्रेमाच्या पाशाने बांधले आहे, मी आता त्याला कधीही सोडणार नाही; त्याच्यासाठी मी माझ्या सर्वस्वाचा त्याग करण्यास तयार आहे.
॥ अभंग ९३९ ॥ अभंग रचना
वाट वैकुंठीं पाहाती । भक्त कैं पां येथें येती । तयां जन्ममरणखंती । नाहीं चित्तीं परलोक ॥१॥
धन्यधन्य हरिचे दास । तयां सुलभ गर्भवास । ब्रम्हादिक करिती आस । तीर्थावास भेटीची ॥ध्रु.॥
कथाश्रवण व्हावयास । यमधर्मा थोर आस । पाहे रात्रदिवस । वाट कर जोडोनियां ॥२॥
रिद्धिसिद्धि पाचारितां । त्या धुंडिती हरिभक्तां । मोक्ष सायोज्यता । वाट पाहे भक्तांची ॥३॥
असती जेथें उभे ठेले । सदा प्रेमसुखें धाले । आणीक ही उद्धरिले । महादोषी चांडाळ ॥४॥
सकळ करिती त्यांची आस । सर्वभावें ते उदास । धन्यभाग्य त्यांस । तुका म्हणे दरुषणें ॥५॥
वैकुंठातील देवही वाट पाहत असतात की पृथ्वीवरील भक्त कधी येथे येतील; कारण त्या भक्तांना जन्म-मरणाचे भय नसते आणि स्वर्गाची हावही नसते. हरीचे दास धन्य आहेत, त्यांना पुन्हा जन्म घेण्याचे भय नसते; उलट ब्रह्मासारखे देवही त्यांच्या भेटीची आणि त्यांच्या चरणांच्या तीर्थाची इच्छा करतात. हरी भक्तांच्या मुखातून कथा ऐकण्यासाठी खुद्द यमराजही रात्रंदिवस हात जोडून वाट पाहत असतो. रिद्धी-सिद्धी ज्यांच्याकडे धावत येतात, त्या स्वतः हरी भक्तांचा शोध घेत असतात आणि मोक्षही भक्तांची वाट पाहत असतो. हे भक्त जिथे उभे राहतात, तिथे नेहमी प्रेमाच्या सुखाने तृप्त असतात आणि त्यांच्या संगतीने मोठे पापी आणि चांडाळही उद्धरून जातात. सर्वजण ज्यांची इच्छा करतात, ते भक्त स्वतः मात्र जगातील सर्व गोष्टींविषयी उदासीन असतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा संतांचे दर्शन मिळणे हेच मोठे भाग्य आहे.
॥ अभंग ९४० ॥ अभंग रचना
सोनें दावी वरी तांबें तयापोटीं । खरियाचे साटीं विकुं पाहे ॥१॥
पारखी तो जाणे तयाचे जीवींचें । निवडी दोहींचें वेगळालें ॥ध्रु.॥
क्षीरा नीरा कैसें होय एकपण । स्वादीं तो चि भिन्न भिन्न काढी ॥२॥
तुका म्हणे थीता नागवला चि खोटा । अपमान मोटा पावईल ॥३॥
एखादा माणूस वरून सोने दाखवतो पण आत तांबे लपवून ते खऱ्या सोन्याच्या किमतीत विकण्याचा प्रयत्न करतो. परंतु जो खरा पारखी (ज्वेलर) असतो, त्याला आतले सत्य माहीत असते; तो सोने आणि तांबे दोन्ही वेगळे करतो. दूध आणि पाणी एकत्र केल्यावर जरी ते एकसारखे दिसले, तरी चव घेणारा माणूस त्यातील फरक ओळखतोच. तुकाराम महाराज म्हणतात, जो खोटा किंवा ढोंगी माणूस असतो, तो स्वतःचाच घात करून घेतो आणि शेवटी समाजात मोठा अपमान सहन करतो.
॥ अभंग ९४१ ॥ अभंग रचना
फोडुनि सांगडी बांधली माजासी । पैल थडी कैसी पावे सहजीं ॥१॥
आपला घात आपण चि करी । आणिकां सांगतां नाइके तरी ॥ध्रु.॥
भुकेभेणें विष देऊ पाहे आतां । आपल्या चि घाता करूं पाहे ॥२॥
तुका म्हणे एक चालतील पुढें । तयांसी वांकडें जातां ठके ॥३॥
नदी पार करताना जर कोणी पाण्याची फुगवलेली सांगडी (पाण्याचा फुगा) स्वतःच फोडून ती कंबरेला बांधली, तर तो पैलतीराला कसा पोहोचणार? तो पाण्यात बुडणारच. जो माणूस इतरांचे ऐकत नाही, तो स्वतःच्या हाताने स्वतःचा घात करून घेतो. भूक लागली आहे म्हणून एखादा माणूस जर विष खाऊ लागला, तर तो स्वतःचाच जीव घेणार ना? तुकाराम महाराज म्हणतात, जे संतांच्या मार्गाने सरळ चालतात ते पार पडतात, पण जे त्यांच्याशी वाकडे वागतात, ते मधेच अडकून फसतात.
॥ अभंग ९४२ ॥ अभंग रचना
उपकारासाटीं बोलों हे उपाय । yeणेंविण काय आम्हां चाड ॥१॥
बुडतां हे जन न देखवे डोळां । येतो कळवळा म्हणउनि ॥२॥
तुका म्हणे माझे देखतिल डोळे । भोग देते वेळे येईल कळों ॥३॥
मी हे सर्व उपाय केवळ लोकांवर उपकार व्हावा म्हणूनच सांगत आहे, याशिवाय माझा दुसरा कोणताही स्वार्थ नाही. हे संसारी लोक मायेच्या पुरात बुडताना माझ्या डोळ्यांना पाहत नाही, मला त्यांचा खूप कळवळा (दया) येतो म्हणून मी बोलतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, जे माझे ऐकणार नाहीत, त्यांना जेव्हा स्वतःच्या कर्माचे भोग भोगावे लागतील, तेव्हाच त्यांना माझ्या बोलण्याची खरी जाणीव होईल.
॥ अभंग ९४३ ॥ अभंग रचना
आठवे देव तो करावा उपाव । yeर तजीं वाव खटपटा ॥१॥
होई बा जागा होई वा जागा । वाउगा कां गा सिणसील ॥ध्रु.॥
जाणिवेच्या भारें भवाचिये डोहीं । बुडसी तों कांहीं निघेसि ना ॥२॥
तुका म्हणे देवा पावसील भावें । जाणतां तें ठावें कांहीं नव्हे ॥३॥
ज्या उपायाने देवाची आठवण येईल, तोच एक उपाय करावा; बाकीच्या सर्व निरर्थक खटपटी सोडून द्याव्यात. अरे माणसा, तू आता तरी सावध (जागा) हो; संसाराच्या व्यर्थ कामांत स्वतःला का थकवून घेत आहेस? स्वतःच्या ज्ञानाच्या आणि शहाणपणाच्या गर्वाने तू या संसारसागरात असा बुडशील की तुला बाहेर पडता येणार नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, देव केवळ शुद्ध भावानेच मिळतो, तो केवळ हुशारी किंवा बुद्धीच्या जोरावर कधीही सापडत नाही.
॥ अभंग ९४४ ॥ अभंग रचना
माझ्या मुखावाटा नयो हें वचन । व्हावें संतान द्रव्य कोणां ॥१॥
फुकाचा विभाग पतनदुःखासी । दोहींमुळें त्यासी तें चि साधे ॥ध्रु.॥
नाइकावी निंदा स्तुति माझ्या कानें । सादर या मनें होऊनियां ॥२॥
तुका म्हणे देव असाध्य यामुळें । आशामोहजाळें गुंतलिया ॥३॥
माझ्या मुखातून कधीही कोणाला मूलबाळ व्हावे किंवा धन मिळावे, असे (आशीर्वादाचे सांसारिक) शब्द बाहेर पडू नयेत. कारण या गोष्टी माणसाला अधोगतीकडे आणि दुःखाकडे घेऊन जातात. माझ्या कानांनी कधीही कोणाची निंदा किंवा स्तुती आनंदाने ऐकू नये. तुकाराम महाराज म्हणतात, जोपर्यंत माणूस आशा आणि मोहाच्या जाळ्यात गुंतलेला असतो, तोपर्यंत त्याला देव मिळणे अशक्य असते.
॥ अभंग ९४५ ॥ अभंग रचना
चित्त ग्वाही तेथें लौकिकाचें काई । स्वहित तें ठायीं आपणापें ॥१॥
मनासी विचार तो चि साच भाव । व्यापक हा देव अंतर्बाहीं ॥ध्रु.॥
शुद्ध भावा न लगे सुचावा परिहार । उमटे साचार आणिके ठायीं ॥२॥
भोगित्यासी काज अंतरीचें गोड । बाहिरल्या चाड नाहीं रंगें ॥३॥
तुका म्हणे भाव शुद्ध हें कारण । भाट नारायण होईल त्यांचा ॥४॥
आपले मन (चित्त) जर स्वतः साक्ष देत असेल, तर जगाच्या बोलण्याची काय पर्वा करायची? आपले हित आपल्याच हातात असते. मनात येणारा शुद्ध विचार हाच खरा भाव आहे, कारण देव आत आणि बाहेर सर्वत्र भरलेला आहे. ज्याचे मन शुद्ध असते, त्याला स्वतःची पावनता सिद्ध करण्यासाठी कोणतेही स्पष्टीकरण द्यावे लागत नाही; ते आपोआप इतरांना कळून येते. ज्याला आतील आत्मसुखाची गोडी कळाली आहे, त्याला बाहेरील भपक्याची आणि रंगांची काहीही आवड उरत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, केवळ मनाची शुद्धता हेच देवाच्या प्राप्तीचे कारण आहे; ज्याचा भाव शुद्ध असतो, त्यांचा स्ततीपाठक स्वतः नारायण बनतो.
॥ अभंग ९४६ ॥ अभंग रचना
नव्हती माझे बोल । अवघें करितो विठ्ठल ॥१॥
कांहीं न धरावी खंती । हित होइल धरा चित्तीं ॥ध्रु.॥
खोटी ते अहंता । वाट टाकिली सांगतां ॥२॥
ज्याचें तो चि जाणें । मी मापाडें तुका म्हणे ॥३॥
हे जे काही शब्द मी बोलत आहे, ते माझे स्वतःचे नाहीत; हे सर्व माझ्याकडून विठ्ठलच बोलवून घेत आहे. तुम्ही मनात कोणताही संकोच किंवा वाईट वाटून घेऊ नका, हे शब्द तुमच्या हिताचे आहेत हे ध्यानात ठेवा. स्वतःचा खोटा अहंकार सोडून द्या, मी तुम्हाला योग्य मार्ग दाखवला आहे. ज्याचे ज्ञान त्यालाच माहीत असते; तुकाराम महाराज म्हणतात, मी तर केवळ धान्याचे माप मोजणाऱ्या गड्यासारखा (मापाड्यासारखा) आहे, मुख्य मालक तर तो विठ्ठलच आहे.
॥ अभंग ९४७ ॥ अभंग रचना
वासनेच्या मुखीं अदळूनि भीतें । निर्वाहापुरतें कारण तें ॥१॥
या नांवें अंतरा आला नारायण । चित्तसमाधान खुण त्याची ॥ध्रु.॥
सर्वकाळ हा चि करणें विचार । विवेकीं सादर आत्मत्वाचे ॥२॥
तुका म्हणे जों जों भजनासी वळे । अंग तों तों कळे सन्निधता ॥३॥
आपल्या मनातील वासनांना आवर घालून, केवळ जगण्यासाठी जेवढे आवश्यक आहे तेवढ्याच गोष्टींवर समाधान मानावे. जेव्हा मनाला पूर्ण शांतता आणि समाधान मिळते, तीच ओळख आहे की तुमच्या अंतःकरणात नारायण प्रकट झाला आहे. माणसाने नेहमी विवेक बुद्धीने आत्मस्वरूपाचा विचार केला पाहिजे. तुकाराम महाराज म्हणतात, जसे जसे आपले मन देवाच्या भजनाकडे वळू लागते, तसा तसा देव आपल्या अगदी जवळ असल्याचा अनुभव येऊ लागतो.
॥ अभंग ९४८ ॥ अभंग रचना
चिंतनें अचिंत राहिलों निश्चळ । तें चि किती काळ वाढवावें ॥१॥
अबोल्याचा काळ आतां ऐशावरी । वचनाची उरी उरली नाहीं ॥ध्रु.॥
करूं आला तों तों केला लवलाहो । उरों च संदेहे दिला नाहीं ॥२॥
तुका म्हणे मोह परते चि ना मागें । म्हणउनि त्यागें त्याग जाला ॥३॥
देवाचे चिंतन करता करता माझे मन आता पूर्णपणे शांत आणि निश्चळ झाले आहे, आता आणखी किती काळ हा विचार वाढवायचा? आता माझी अवस्था अशी झाली आहे की, मला काहीही बोलावेसे वाटत नाही; शब्दांची मर्यादाच संपली आहे. देवाने मला जे जे काम सांगितले, ते मी अगदी मनापासून आणि तातडीने केले, मनात कोणताही संशय शिल्लक ठेवला नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, संसाराचा मोह आता पूर्णपणे नष्ट झाला आहे आणि तो पुन्हा मागे वळून पाहत नाही, म्हणूनच माझा हा त्याग खरा त्याग झाला आहे.
॥ अभंग ९४९ ॥ अभंग रचना
निर्गुणाचे घ्यावें गुणासी दर्शन । एकाएकीं भिन्न भेद घडे ॥१॥
तुम्हां आम्हां आतां न पडे यावरी । आहों तें चि बरी जेथें तेथें ॥ध्रु.॥
आपणापासुनी नसावें अंतर । वेचिलें उत्तर म्हणउनि ॥२॥
तुका म्हणे अंगा आली कठिन्यता । आमच्या अनंता तुम्हां ऐसी ॥३॥
जो निर्गुण (निराकार) आहे, त्याचे सगुण रूपात दर्शन घ्यावे, कारण मनात भेद धरला तर देव दुरावतो. हे देवा, आता तुझ्या आणि माझ्यामध्ये कोणताही फरक उरलेला नाही; आपण जिथे आहोत तिथे एकरूप झालो आहोत, हेच बरे झाले. मी स्वतःला तुझ्यापासून कधीही वेगळे मानणार नाही, म्हणूनच मी हे उत्तर दिले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे अनंता (देवा), तुझ्यासारखीच स्थिरता आणि दृढता आता माझ्या अंगीही आली आहे.
॥ अभंग ९५० ॥ अभंग रचना
तुज च पासाव जालोंसों निर्माण । असावें तें भिन्न कासयानें ॥१॥
पाहावा जी ठायीं करूनि विचार । नुन्य कोठें फार असे चि ना ॥ध्रु.॥
ठेविलिये ठायीं आज्ञेचें पाळण । करूनि जतन राहिलोंसें ॥२॥
तुका म्हणें आतां बोलतसें स्पष्ट । जालों क्रियानष्ट तुम्हाऐसा ॥३॥
हे देवा, मी तुझ्यापासूनच निर्माण झालो आहे, मग मी स्वतःला तुझ्यापेक्षा वेगळा का मानू? मनामध्ये नीट विचार करून पाहिले तर, माझ्या आणि तुझ्यामध्ये कुठेही काही कमीपणा किंवा फरक दिसत नाही. तू मला ज्या स्थितीत ठेवले आहेस, तिथे राहून मी केवळ तुझ्या आज्ञेचे पालन करत आहे आणि स्वतःला सांभाळून आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी आता स्पष्टपणे बोलतो की, संसारातील सर्व कर्मांचा त्याग करून मी आता तुझ्यासारखाच मुक्त (क्रियानष्ट) झालो आहे.
॥ अभंग ९५१ ॥ अभंग रचना
प्रीतिभंग माझा केला पांडुरंगा । भक्तिरस सांगा कां जी तुम्हीं ॥१॥
म्हणऊनि कांहीं न ठेवीं चि उरी । आलों वर्मावरी एकाएकीं ॥ध्रु.॥
न देखों चि कांहीं परती माघारी । उरली ते उरी नाहीं मुळीं ॥२॥
तुका म्हणे आला अंतरासी खंड । तरि माझें तोंड खविळलें ॥३॥
तुकाराम महाराज देवाशी लडिवाळपणे भांडताना म्हणतात, हे पांडुरंगा, तू माझा प्रीतिभंग केलास. मग मला भक्तीची एवढी गोडी का लावलीस? आता मी मनात काहीही दावून ठेवणार नाही, थेट तुझ्या वर्मावरच घाला घालेन. आता मागे फिरणे नाही. जेव्हा आपल्या प्रेमात दुरावा येतो, तेव्हा माझा संताप अनावर होतो.
॥ अभंग ९५२ ॥ अभंग रचना
लटिका ऐसा म्हणतां देव । संदेहसा वाटतसे ॥१॥
ऐसें आलें अनुभवा । मज ही सेवा करिता ॥ध्रु.॥
शून्याकारी बहु मोळा । भेंडोळा हे पवाडे ॥२॥
तुका म्हणे ताळी नाहीं । एके ठायीं चपळत्वें ॥३॥
देव खोटा किंवा लबाड आहे असे म्हटले तर मनात संशय येतो. पण त्याची सेवा करताना मलाही असाच काहीसा अनुभव आला आहे. या जगात देवाचे जे मोठे पवाडे किंवा कीर्ती गायली जाते, ती पोकळ किंवा शून्यासारखी वाटते. तुकाराम महाराज म्हणतात, या देवाच्या चपळ स्वभावाला काही ताळमेळच नाही.
॥ अभंग ९५३ ॥ अभंग रचना
जैशासाठीं तैसें हावें । हें बरवें कळलेंसे ॥१॥
उदास तूं नारायणा । मी ही म्हणा तुम्ही च ॥ध्रु.॥
ठका महाठक जोडा । जो धडफुडा लागासी ॥२॥
एकांगी च भांडे तुका । नाहीं धोका जीवित्वें ॥३॥
जो जसा असेल, त्याच्याशी तसेच वागावे हे मला आता चांगलेच समजले आहे. हे नारायणा, जर तू माझ्याबद्दल उदास (उदासीन) असशील, तर मीही तुझ्याशी तसाच वागेन. ठकाला महाठक भेटल्याशिवाय गत्यंतर नसते. तुका म्हणतो, मी आता जीवाची पर्वा न करता एकाकी लढायला आणि भांडायला तयार आहे.
॥ अभंग ९५४ ॥ अभंग रचना
बहुतां रीती काकुलती । आलों चित्तीं न धरा च ॥१॥
आतां काशासाटीं देवा । मिथ्या हेवा वाढवूं ॥ध्रु.॥
तुम्हां आम्हां जाली तुटी । आतां भेटी चिंतनें ॥२॥
तुका म्हणे लाजिरवाणें । आधर जिणें इच्छेचें ॥३॥
मी खूप वेळा तुझ्या आळवण्या केल्या, काकुळतीला आलो; पण तू माझ्याकडे लक्ष दिले नाहीस. मग आता कशासाठी हा खोटा हट्ट वाढवायचा? आता आपल्यात दुरावा निर्माण झाला आहे, त्यामुळे प्रत्यक्ष भेटीऐवजी केवळ चिंतनातच भेट होईल. तुका म्हणतो, कोणावर तरी इच्छेपोटी विसंबून जगणे हे मोठे लाजिरवाणे आहे.
॥ अभंग ९५५ ॥ अभंग रचना
आश्चर्य तें एक जालें । मना आलें माझिया ॥१॥
मढ्यापाशीं करुणा केली । तैसी घेतली वृथा हे ॥ध्रु.॥
न यावा तो कैसा राग । खोटें मग देखोनि ॥२॥
तुका म्हणे कैंचा बोला । शोध विठ्ठला माझिया ॥३॥
माझ्या मनात एक नवल वाटले की, मृतदेहाजवळ बसून जशी करुणा भाकावी आणि ती व्यर्थ जावी, तसेच तुझ्यापुढे माझे रडणे व्यर्थ गेले. तुझे हे वागणे खोटे पाहून मला राग का येऊ नये? तुका म्हणतो, आता जास्त बोलण्यात काय अर्थ? हे विठ्ठला, मी आता माझ्याच अंतरात तुझा शोध घेतो.
॥ अभंग ९५६ ॥ अभंग रचना
मागायाची नाहीं इच्छा । जो मी ऐसा संकोचों ॥१॥
लटिकियाची न करूं स्तुति । इच्छा चित्तीं धरूनि ॥ध्रु.॥
हिशोबें तें आलें घ्यावें । हें तों ठावें सकळांसी ॥२॥
तुका म्हणे स्वामिसेवा । येथें देवा काशाची ॥३॥
माझ्या मनात तुझ्याकडे काहीही मागण्याची इच्छा नाही, कारण मला त्याचा संकोच वाटतो. मनात कोणतीही सांसारिक इच्छा धरून मी तुझी खोटी स्तुती करणार नाही. जे आपल्या नशिबाने किंवा हिशोबाने मिळणार आहे ते मिळणारच, हे सर्वांना ठाऊक आहे. तुका म्हणतो, जिथे केवळ देवाकडे काहीतरी मागणेच असते, त्याला खरी स्वामीसेवा कशी म्हणावी?
॥ अभंग ९५७ ॥ अभंग रचना
पाठवणें पडणें पायां । उद्धार वांयां काशाचा ॥१॥
घडलें तें भेटीसवें । दिसेल बरवें सकळां ॥ध्रु.॥
न घडतां दृष्टादृष्टी । काय गोष्टी कोरड्या ॥२॥
अबोल्यानें असे तुका । अंतर ऐका साक्षीतें ॥३॥
केवळ निरोप पाठवणे किंवा पाया पडण्याचे सोंग करणे याने उद्धार होत नाही. प्रत्यक्ष भेट झाल्यावर जे काही घडेल ते सर्वांना दिसेलच. जोपर्यंत नजरानजर होत नाही, तोपर्यंत केवळ कोरड्या गोष्टी बोलण्यात काय अर्थ? तुका म्हणतो, आता मी अबोला धरला आहे, तू माझ्या अंतराची साक्ष ऐक.
॥ अभंग ९५८ ॥ अभंग रचना
अभयाचें स्थळ । तें हें एक अचळ ॥१॥
तरि धरिला विश्वास । ठेलों होउनियां दास ॥ध्रु.॥
पुरली आवडी । पायीं लागलीसे गोडी ॥२॥
तुका म्हणे कंठीं नाम । अंगीं भरलें सप्रेम ॥३॥
देवाचे चरण हेच एकमेव अभय देणारे आणि अढळ स्थान आहे. म्हणून मी त्यावर पूर्ण विश्वास ठेवून त्याचा दास झालो आहे. आता माझी सर्व आवड पूर्ण झाली असून देवाच्या चरणांची गोडी लागली आहे. तुका म्हणतो, माझ्या कंठात देवाचे नाम अखंड असून संपूर्ण शरीरात प्रेमाचा पूर भरला आहे.
॥ अभंग ९५९ ॥ अभंग रचना
संदेह निरसे तरि रुचिकर । फिक्यासी आदर चवी नाहीं ॥१॥
आतां नको मज खोट्यानें फटवूं । कोठें येऊं जाऊं वेळोवेळां ॥ध्रु.॥
गेला तरि काय जीवाचें सांकडें । वांचउनि पुढें काय काज ॥२॥
तुका म्हणे कसीं निवडा जी बरें । केलीं तैसीं पोरें आळीपायीं ॥३॥
मनातील संशयाचे निरसन झाले तरच भक्तीत रस निर्माण होतो; संशयी मनाला कोणत्याही गोड गोष्टीची चव लागत नाही. देवा, आता मला खोट्या आशेवर झुलवू नकोस, मी किती वेळा तुझ्याकडे खेटे घालू? जर तुझ्या प्राप्तीसाठी माझा जीव गेला तरी मला त्याची पर्वा नाही, तुझ्याविना जगून काय करायचे? तुका म्हणतो, हे देवा, माझ्या भक्तीचा कस लावून मला खरे-खोटे काय ते सांग, मी तुझ्या चरणी लहान मुलासारखा हट्ट धरून बसलो आहे.
॥ अभंग ९६० ॥ अभंग रचना
वदे वाणी परि दुर्लभ अनुभव । चालीचा चि वाहो बहुतेक ॥१॥
आम्ही ऐसें कैसें राहावें निश्चळ । पाठिलाग काळ जिंतितसे ॥ध्रु.॥
वाढवितां पोट दंभाचे पसारे । येतील माघारे मुदला तोटे ॥२॥
तुका म्हणे बरें जागवितां मना । तुमच्या नारायणा अभयें करें ॥३॥
मुखाने ब्रह्मज्ञान बोलणे सोपे आहे, पण त्याचा अनुभव येणे कठीण आहे; जगात बहुतेक लोक केवळ जुन्या चालीरीतींचे अनुकरण करत वाहवत जातात. पण काळ तर सतत आपला पाठलाग करून आपल्याला जिंकत चालला आहे, अशा वेळी आम्ही निष्क्रीय कसे राहावे? केवळ पोट भरण्यासाठी दंभाचा (ढोंगाचा) पसारा मांडला, तर मूळ भांडवलालाच तोटा येईल. तुका म्हणतो, हे नारायणा, तुझ्या अभय देणाऱ्या हाताने माझ्या मनाला जागे ठेवणेच योग्य आहे.
॥ अभंग ९६१ ॥ अभंग रचना
उगें चि हें मन राहातें निश्चळ । तरि कां तळमळ साट होती ॥१॥
काय तुमचीं नेणों कवतुक विंदानें । सर्वोत्तमपणें खेळतसां ॥ध्रु.॥
नानाछंदें आम्हां नाचवावें जीवां । वाढवाव्या हांवा भलत्यापुढें ॥२॥
तुका म्हणे तुम्ही आपुली प्रतिष्ठा । वाढवावया चेष्टा करीतसां ॥३॥
जर हे मन स्वतःहून शांत आणि निश्चळ राहिले असते, तर संसाराची तळमळ कशाला झाली असती? हे देवा, तुझी ही लीला आणि चातुर्य आम्हाला कळत नाही; तू सर्वश्रेष्ठ होऊन हा खेळ खेळत आहेस. तू आम्हा जीवांना अनेक प्रकारच्या छंदांत नाचवतोस आणि भलत्याच गोष्टींची हाव निर्माण करतोस. तुका म्हणतो, तू तुझी प्रतिष्ठा वाढवण्यासाठीच या सर्व चेष्टा (लीला) करत असतोस.
॥ अभंग ९६२ ॥ अभंग रचना
आम्ही बळकट जालों फिराउनी । तुमच्या वचनीं तुम्हां गोऊं ॥१॥
जालें तेव्हां जालें मागील तें मागें । आतां वर्मलागें ठावीं जालीं ॥ध्रु.॥
तोडावया अवघ्या चेष्टांचा संबंध । शुद्धापाशीं शुद्ध बुद्ध व्हावें ॥२॥
तुका म्हणे आम्हां आत्मत्वाची सोय । आपण चि होय तैसा चि तूं ॥३॥
आता आम्ही पुन्हा सामर्थ्यवान झालो आहोत, तुझ्याच शब्दांत तुला कोंडीत पकडू. मागे जे झाले ते झाले, पण आता आम्हाला तुझे वर्म कळून चुकले आहे. या संसाराच्या सर्व बाह्य चेष्टांचा संबंध तोडण्यासाठी, त्या शुद्ध परमात्म्यापाशी आपली बुद्धीही शुद्ध असायला हवी. तुका म्हणतो, आम्हाला आता आत्मस्वरूपाची प्राप्ती झाली असून, आम्ही जसे आहोत तसाच तूही आमच्यासाठी झाला आहेस.
॥ अभंग ९६३ ॥ अभंग रचना
तुम्ही साच नुपेक्षाल हा भरवसा । मज जाणतसां अधीरसें ॥१॥
कासया घातला लांबणी उद्धार । ठेवा करकर वारूनियां ॥ध्रु.॥
सुटों नये ऐसें कळले निरुतें । कां घ्यावें मागुतें आळवुनि ॥२॥
तुका म्हणे तुम्ही सभाग्य जी देवा । माझा तुम्हां केवा काय आला ॥३॥
तू माझी कधीही उपेक्षा करणार नाहीस, हा मला पूर्ण भरवसा आहे; कारण तुला ठाऊक आहे की मी अधीर आहे. मग माझ्या उद्धाराचा मार्ग तू लांबणीवर का टाकला आहेस? हा मनाचा खळबळाट एकदाचा थांबव. तुझ्या चरणांतून आता सुटू नये हे मला पक्के कळाले आहे, मग पुन्हा पुन्हा तुला कशाला आळवायचे? तुका म्हणतो, देवा तू तर सर्वगुणसंपन्न आणि भाग्यवान आहेस, तुला माझ्यासारख्या दीन जीवाची काय दया येणार?
॥ अभंग ९६४ ॥ अभंग रचना
तुम्हां होईल देवा पडिला विसर । आम्हीं तें उत्तर यत्न केलें ॥१॥
पतितपावन ब्रीदें मिरविसी । याचा काय देसी झाडा सांग ॥ध्रु.॥
आहाच मी नव्हें अर्थाचें भुकेलें । भलत्या एका बोलें वारेन त्या ॥२॥
तुका म्हणे देह देईन सांडणें । सहित अभिमानें ओवाळूनि ॥३॥
हे देवा, कदाचित तुला माझा विसर पडला असेल, म्हणून मी तुला पुन्हा आठवण करून देण्याचा प्रयत्न केला आहे. तू 'पतितपावन' (पातकी लोकांना पावन करणारा) असे बिरुद मिरवतोस, मग माझ्या बाबतीत त्याचे काय झाले, याचा जाब मला दे. मी काही वरवरचा किंवा संसारी सुखाचा भुकेलेला नाही, जो भलत्याच एखाद्या वचनाने शांत होईल. तुका म्हणतो, तुझ्यासाठी मी माझा देह आणि त्यासोबतचा अभिमान ओवाळून टाकायला तयार आहे.
॥ अभंग ९६५ ॥ अभंग रचना
जड़लों अंगाअंगीं । मग ठेवीं प्रसंगीं । कांहीं उरीजोगी। लोकीं आहे पुरती ॥१॥
ठेवीं निवारुनि आधीं । अवकाश तो चि बुद्धी । सांपडली संधी । मग बळ कोणासी ॥ध्रु.॥
गळा बांधेन पायीं । हालों नेदीं ठायिचा ठायीं । निवाड तो तईं । अवकळा केलिया ॥२॥
तुका म्हणे ठावे । तुम्ही असा जी बरवे । बोभाटाची सवे । मुळींहुनी विठोबा ॥३॥
मी आता सर्वतोपरी तुझ्याशी एकरूप झालो आहे, आता लोकांमध्ये कोणतीही उणीव किंवा अंतर ठेवू नकोस. माझ्या मनातील सर्व संशय आधी दूर कर, हीच योग्य वेळ आणि बुद्धी आहे; एकदा का ही संधी मिळाली की मग तुझ्याशिवाय कोणाचे बळ चालणार? मी तुझ्या चरणाशी माझा गळा बांधीन आणि तुला तिथून हलूं देणार नाही, जेव्हा तू माझा स्वीकार करशील तेव्हाच हा निकाल लागेल. तुका म्हणतो, हे विठोबा, तू कसा आहेस हे मला चांगले ठाऊक आहे; पण तुला सुरुवातीपासूनच भक्तांचा बोभाटा (कीर्ती किंवा तक्रार) करून घेण्याची सवय आहे.
॥ अभंग ९६६ ॥ अभंग रचना
आम्ही शक्तिहीनें । कैसें कराल तें नेणें । लिगाडाच्या गुणें । खोळंबला राहिलों ॥१॥
माझें मज देई देवा । असे ठेविला तो ठेवा । नाहीं करीत हेवा । कांहीं अधीक आगळा ॥ध्रु.॥
नाहीं गळां पडलों झोंड । तुमचें तें चि माझें तोंड । चौघां चार खंड । लांबणी हे अनुचित ॥२॥
नाहीं येत बळा । आतां तुम्हासी गोपाळा । तुका म्हणे गळा । उगवा पायां लागतों ॥३॥
आम्ही तर शक्तीहीन आहोत, तू आमच्याशी कसा वागशील हे आम्हाला माहीत नाही; या संसाराच्या जंजाळात मी अडकून राहिलो आहे. देवा, तुजपाशी जो माझा मुक्तीचा किंवा आनंदाचा ठेवा ठेवलेला आहे, तो माझा मला परत दे; मी तुझ्याकडे काही प्रमाणाबाहेर जास्त मागत नाही. मी काही तुझ्या गळ्यात पडणारा हट्टी माणूस नाही, तुझे आणि माझे हित एकच आहे, मग लोकांमध्ये याचा उगीचच गवगवा करून हा विषय लांबवणे योग्य नाही. हे गोपाळा, तुझ्याशी बळजबरी करणे मला जमणार नाही, म्हणून तुका म्हणतो, मी तुझ्या पाया पडतो, मला या पाशातून मुक्त कर.
॥ अभंग ९६७ ॥ अभंग रचना
काय कृपेविण घालावें सांकडें । निश्चिंती निवाडें कोण्या एका ॥१॥
आहों तैसीं पुढें असों दीनपणें । वेचूनि वचनें करुणेचीं ॥ध्रु.॥
धरूं भय आतां काय वाहों चिंता । काय करूं आतां आप्तपण ॥२॥
तुका म्हणे आम्ही भावहीन जीव । म्हणउनी देव दुरे दुरी ॥३॥
तुझ्या कृपेशिवाय आम्ही तुला कसे काय संकटात टाकू शकतो? कोणत्याही एका निर्णयाने आम्ही निश्चिंत कसे व्हावे? आम्ही जसे आहोत तसेच पुढेही दीनभावाने, करुणेची वचने बोलत राहू. आता कशाचे भय धरायचे आणि कशाची चिंता करायची? तुझ्याशी नाते जोडून आता मी काय करू? तुका म्हणतो, आम्ही मुळात भावहीन जीव आहोत, कदाचित म्हणूनच देव आमच्यापासून दूर दूर राहतो.
॥ अभंग ९६८ ॥ अभंग रचना
नाहीं उल्लंघिले कोणाचे वचन । मज कां नारायण दुरी जाला ॥१॥
अशंकेतें मनें करीं आळवण । नाहीं समाधान निश्चींतीचें ॥ध्रु.॥
दासांचा विसर हें तों अनुचित । असे सर्व नीत पायांपाशीं ॥२॥
तुका म्हणे तुम्हां लाज येत नाहीं । आम्हां चिंताडोहीं बुडवितां ॥३॥
मी कधीही कोणाच्या वचनाचे उल्लंघन केले नाही, तरीही हा नारायण माझ्यापासून का दूर झाला आहे? मी निःशंक मनाने तुला आळवतो आहे, पण मला अजूनही पूर्ण निश्चिंततेचे समाधान मिळालेले नाही. आपल्या भक्तांचा विसर पडणे हे देवा, तुला मुळीच शोभत नाही; कारण सर्व नीती आणि न्याय तुझ्याच चरणाशी आहे. तुका म्हणतो, आम्हाला अशा चिंतेच्या डोहात बुडवताना तुला लाज कशी वाटत नाही?
॥ अभंग ९६९ ॥ अभंग रचना
जीव जायवरी सांडी करी माता । हे तों आश्चर्यता बाळकाची ॥१॥
दुर्बळ कीं नाहीं आइकत कानीं । काय नारायणीं न्यून जालें ॥ध्रु.॥
क्षणक्षणा माझा ने घावा सांभाळ । अभाग्याचा काळ ऐसा आला ॥२॥
तुका म्हणे नाहीं वचनासी रुचि । फल कटवें चि तें तें होय ॥३॥
बाळकाचा जीव जाईपर्यंत आईने त्याला सोडून द्यावे, हे त्या बाळासाठी अत्यंत आश्चर्यकारक आणि दुःखद आहे. आमचा देव कान असूनही ऐकत नाही की तो दुर्बळ झाला आहे? त्या नारायणामध्ये असे काय उणे पडले आहे? तो क्षणोक्षणी माझा सांभाळ का करत नाही? बहुधा माझाच काळ अभाग्याचा आला आहे. तुका म्हणतो, आता माझ्या बोलण्याला काही किंमत उरलेली नाही, मी जे जे करतो त्याचे फळ मला कडूच मिळत आहे.
॥ अभंग ९७० ॥ अभंग रचना
म्हणउनी दास नव्हे ऐसा जालों । अनुभवें बोलों स्वामीपुढें ॥१॥
कां नाहीं वचन प्रतिउत्तराचें । मी च माझ्या वेचें अट्टाहासें ॥ध्रु.॥
कासयाने गोडी उपजावा विश्वास । प्रीती कांहीं रस वाचुनियां ॥२॥
तुका म्हणे अगा चतुरा शिरोमणी । विचारावें मनीं केशीराजा ॥३॥
देवाच्या अशा वागण्यामुळे आता मी त्याचा नेहमीसारखा दास न राहता, थेट अनुभवाच्या जोरावर स्वामीपुढे स्पष्ट बोलत आहे. माझ्या आळवण्याला देवाकडून परत उत्तर का येत नाही? मीच केवळ माझ्या अट्टाहासाने ओरडत राहू का? जर भक्तीमध्ये प्रेम आणि रसाची गोडी नसेल, तर त्यावर विश्वास कसा बसेल? तुका म्हणतो, हे चतुर शिरोमणी केशीराजा, तूच तुझ्या मनात याचा विचार कर.
॥ अभंग ९७१ ॥ अभंग रचना
काय आतां आम्हीं पोट चि भरावें । जग चाळवावें भक्त म्हुण ॥१॥
ऐसा तरि एक सांगा जी विचार । बहु होतों फार कासावीस ॥ध्रु.॥
काय कवित्वाची घालूनियां रूढी । करूं जोडाजोडी अक्षरांची ॥२॥
तुका म्हणे काय गुंपोनि दुकाना । राहों नारायणा करुनी घात ॥३॥
देवा, आता आम्ही केवळ पोट भरण्यासाठी स्वतःला भक्त म्हणवून जगाला फसवायचे का? मला असा एखादा मार्ग तरी सांग, कारण मी मनात फार कासावीस झालो आहे. केवळ कवित्वाची (काव्याची) रूढी पाळण्यासाठी मी अक्षरांची जुळवाजुळव करू का? तुका म्हणतो, हे नारायणा, भक्तीचे दुकान थाटून स्वतःचा आणि इतरांचा घात करत मी बसू का?
॥ अभंग ९७२ ॥ अभंग रचना
वर्म तरि आम्हां दावा । काय देवा जाणें मी ॥१॥
बहुतां रंगीं हीन जालों । तरि आलों शरण ॥ध्रु.॥
द्याल जरि तुम्ही धीर । होईल स्थिर मन ठायीं ॥२॥
तुका म्हणे सत्ताबळें । लडिवाळें राखावीं ॥३॥
हे देवा, भक्तीचे खरे वर्म काय आहे ते मला दाखव, मी स्वतः काहीच जाणत नाही. संसाराच्या अनेक रंगांत पडून मी हीन झालो आहे, म्हणूनच आता तुला शरण आलो आहे. जर तू मला धीर दिलास, तरच माझे मन एका ठिकाणी स्थिर होईल. तुका म्हणतो, तू तुझ्या अधिकाराच्या बळावर माझ्यासारख्या लडिवाळ मुलाचे रक्षण करावेस.
॥ अभंग ९७३ ॥ अभंग रचना
सांगों काय नेणा देवा । बोलाची त्या आवडी ॥१॥
वांयां मज चुकुर करा । विश्वंभरा विनोदें ॥ध्रु.॥
आवडीच्या करा ऐसें । अंतर्वासें जाणतसां ॥२॥
तुका म्हणे समाधानें । होइन मनें मोकळा ॥३॥
देवा, तू सर्व काही जाणतोस, तुला मी वेगळे काय सांगू? तुला फक्त भक्तांच्या शब्दांची आवड आहे. हे विश्वंभरा, उगीचच माझी थट्टा करून मला चुकलेला ठरवू नकोस. तू माझ्या अंतरात वास करतोस आणि सर्व जाणतोस, म्हणून मला तुझ्या आवडीसारखे बनव. तुका म्हणतो, असे झाले तरच मी मनापासून मोकळा होऊन समाधानी होईन.
॥ अभंग ९७४ ॥ अभंग रचना
निर्धाराचें अवघें गोड । वाटे कोड कौतुक ॥१॥
बैसलिया भाव पांयीं । बरा तई नाचेन ॥ध्रु.॥
स्वामी कळे सावधान । तरि मन उल्हासे ॥२॥
तुका म्हणे आश्वासावें । प्रेम द्यावें विठ्ठले ॥३॥
जेव्हा मनात दृढ निश्चय असतो, तेव्हा सर्व काही गोड वाटते आणि देवाचे कौतुक करावेसे वाटते. देवाच्या चरणाशी एकदा का भाव स्थिरावला, की मग मी आनंदाने नाचू शकेन. जर माझा स्वामी माझ्याकडे लक्ष देत आहे असे कळाले, तर मनाला मोठा उल्हास येतो. तुका म्हणतो, हे विठ्ठला, तू मला धीर देऊन तुझ्या प्रेमाचा वर्षाव करावास.
॥ अभंग ९७५ ॥ अभंग रचना
जाली तडातोडी । अवघीं पडिलों उघडीं ॥१॥
नव्हों कोणांची च कांहीं । तुझे भरलिया वाहीं ॥ध्रु.॥
पारुशला संवसार । मोडली बैसण्याची थार ॥२॥
आतां म्हणे तुका । देवा अंतरें राखों नका ॥३॥
संसाराशी आणि जगाशी आमची पूर्ण तडातोडी (दुरावा) झाली आहे आणि आम्ही अगदी उघडे पडलो आहोत. आता तुझ्या ध्यानाचा वारा अंगात भरल्यामुळे आम्ही इतर कोणाचेही राहिलेलो नाही. हा संसार आता संपला असून, जगात कुठेही राहण्याचे ठिकाण उरलेले नाही. आता तुका म्हणतो, हे देवा, आता तरी आमच्यात आणि तुझ्यात अंतर ठेवू नकोस.
॥ अभंग ९७६ ॥ अभंग रचना
आधार तो व्हावा । ऐसी आस करीं देवा ॥१॥
तुम्हांपाशीं काय उणें । काय वेचे समाधानें ॥ध्रु.॥
सेवेच्या अभिळासें । मन बहु जालें पिसें ॥२॥
अरे भक्तापराधीना । तुका म्हणे नारायणा ॥३॥
हे देवा, तू माझा एकमेव आधार व्हावास, एवढीच इच्छा मी धरतो. तुझ्याकडे कोणत्याही गोष्टीची उणीव नाही, मग मला थोडे समाधान देण्यात तुझे काय खर्च होणार? तुझ्या सेवेच्या इच्छेने माझे मन अगदी वेडे (पिसें) झाले आहे. तुका म्हणतो, हे नारायणा, तू तर भक्तांच्या प्रेमाचा भुकेला आणि भक्ताधीन आहेस, मग माझा स्वीकार कर.
॥ अभंग ९७७ ॥ अभंग रचना
आपका तुम्हीं केला गोवा । आतां चुकवितां देवा ॥१॥
कैसें सरे चाळवणें । केलें काशाला शाहाणें ॥ध्रु.॥
कासया रूपा । नांवा आलेति गा बापा ॥२॥
तुका म्हणे आतां । न सरे हवाले घालितां ॥३॥
देवा, तू स्वतःच भक्तांच्या पाशात अडकून घेतलास आणि आता मात्र आम्हांला चुकवून पळत आहेस. तुझे हे फसविणे आता कसे सहन होईल? तू आधी आम्हाला ज्ञान देऊन शहाणे का केलेस? जर तुला भेटायचे नव्हते, तर तू हे रूप आणि नाम कशासाठी धारण केलेस? तुका म्हणतो, आता केवळ दुसऱ्यावर जबाबदारी सोपवून किंवा टाळाटाळ करून चालणार नाही.
॥ अभंग ९७८ ॥ अभंग रचना
माझी भक्ती भोळी । एकविध भावबळी ॥१॥
मी कां पडेन निराळा । ऐसा सांडूनि सोहळा ॥ध्रु.॥
आतां अनारिसा । येथं न व्हावें सहसा ॥२॥
तुका म्हणे जोडुनि पाय । पुढें उगा उभा राहें ॥३॥
माझी भक्ती अत्यंत भोळीभाबडी आहे, पण माझा भाव मात्र एकाच देवावर ठाम आणि बलवान आहे. मग असा भक्तीचा सोहळा सोडून मी तुझ्यापासून वेगळा का पडू? देवा, आता या बाबतीत कोणताही वेगळा विचार किंवा बदल होऊ नये. तुका म्हणतो, मी आता दोन्ही पाय जोडून, हात जोडून तुझ्यासमोर शांत उभा राहतो.
॥ अभंग ९७९ ॥ अभंग रचना
आहे तरिं सत्ता । ऐशा करितों वारता ॥१॥
अंगसंगाचीं उत्तरें । सलगीसेवेनें लेंकरें ॥ध्रु.॥
तरी निकटवासें । असों अशंकेच्या नासें ॥२॥
तुका म्हणे रुची । येथें भिन्नता कैची ॥३॥
तुझ्यावर माझा अधिकार (सत्ता) आहे, म्हणूनच मी तुझ्याशी अशा हक्काने बोलतो आहे. जसे लहान मूल आपल्या आईशी लडिवाळपणे आणि सलगीने बोलते, तसेच माझे हे शब्द आहेत. तुझ्या अगदी जवळ राहून, मनातील सर्व संशयाचा नाश करून मला राहायचे आहे. तुका म्हणतो, जिथे अशी भक्तीची खरी चव किंवा रुची असते, तिथे देव आणि भक्तात कोणताही फरक उरत नाही.
॥ अभंग ९८० ॥ अभंग रचना
काळ सारावा चिंतनें । एकांतवासीं गंगास्नानें । देवाचें पूजन । प्रदक्षणा तुळसीच्या ॥१॥
युक्त आहार वेहार । नेम इंद्रियांचा सार । नसावी वासर । निद्रा बहु भाषण ॥ध्रु.॥
परमार्थ महाधन । जोडी देवाचे चरण । व्हावया जतन । हे उपाय लाभाचे ॥२॥
देह समर्पिजे देवा । भार कांहीं च न घ्यावा । होईल आघवा । तुका म्हणे आनंद ॥३॥
मनुष्याने आपला वेळ देवाच्या चिंतनात, एकांतात, पवित्र स्नानात, देवपूजेत आणि तुळशीच्या प्रदक्षिणा घालण्यात घालवावा. आहार आणि विहार (फिरणे) योग्य प्रमाणात असावे, इंद्रियांवर ताबा असावा, आणि आळस, अतिनिद्रा किंवा अतिभाषण टाळावे. परमार्थ हेच मोठे धन असून देवाचे चरण प्राप्त करणे हाच खरा नफा आहे; ते जतन करण्यासाठी हे वरील उपाय अत्यंत फायदेशीर आहेत. तुका म्हणतो, आपला देह देवा चरणी अर्पण करावा आणि संसाराचा कोणताही भार मनावर घेऊ नये, म्हणजे जीवनात सर्वत्र आनंदच आनंद होईल.
॥ अभंग ९८१ ॥ अभंग रचना
मऊ मेनाहूनि आम्ही विष्णुदास । कठिण वज्रास भेदूं ऐसे ॥१॥
मेले जित असों निजोनियां जागे । जो जो जो जें मागे तें तें देऊं ॥ध्रु.॥
भले तरि देऊं गांडीची लंगोटी । नाठ्याळा चि गांठीं देऊं माथां ॥२॥
मायबापाहूनि बहू मायावंत । करूं घातपात शत्रूहूनि ॥३॥
अमृत तें काय गोड आम्हांपुढें । विष तें बापुडें कडू किती ॥४॥
तुका म्हणे आम्ही अवघे चि गोड । ज्याचें पुरे कोड त्याचेपरि ॥५॥
आम्ही विष्णूचे दास (संत) मनाला मेनापेक्षाही मऊ आहोत, परंतु प्रसंगी अन्यायाविरुद्ध लढताना वज्राहूनही कठीण होऊन त्याचा भेद करू शकतो. आम्ही संसारात असूनही अलिप्त (मेल्यासारखे) आहोत आणि झोपलेले दिसलो तरी आत्मज्ञानाने जागे आहोत; जो आमच्याकडे जे मागेल, त्याला ते देण्याची आमची तयारी असते. चांगल्या माणसासाठी आम्ही आमचे सर्वस्व (लंगोटीसुद्धा) द्यायला तयार आहोत, पण दुष्टांना मात्र सरळ केल्याशिवाय सोडणार नाही. आम्ही माता-पित्यापेक्षाही जास्त प्रेमळ आहोत, पण धर्माच्या शत्रूंसाठी आम्ही शत्रूपेक्षाही भयंकर ठरू. आमच्यापुढे अमृताची गोडी काय कामाची? आणि आमच्या सामर्थ्यापुढे विषाचा कडूपणा काय करणार? तुका म्हणतो, आम्ही सर्वांसाठीच गोड (हितकारक) आहोत; ज्याची जशी इच्छा असेल, त्याला आम्ही तसेच अनुभव देतो.
॥ अभंग ९८२ ॥ अभंग रचना
गाढवाचें तानें । पालटलें क्षणक्षणें ॥१॥
तैसे अधमाचे गुण । एकविध नाहीं मन ॥ध्रु.॥
उपजतां बरें दिसे । रूप वाढतां तें नासे ॥२॥
तुका म्हणे भुंकते वेळे । वेळ अवेळ न कळे ॥३॥
गाढवाचे पिल्लू जसे लहानपणी वेगळे आणि मोठे झाल्यावर क्षणोक्षणी बदलते, तसेच दुर्जन किंवा अधम माणसाचे गुण असतात; त्याचे मन कधीही एका विचारावर ठाम नसते. जन्माला आल्यावर ते पिल्लू (किंवा दुर्जन माणसाचे वागणे वरवर) थोडे बरे दिसते, पण जसजसे ते वाढते तसतसे त्याचे मूळ रूप उघड होते आणि चांगुलपणा नष्ट होतो. तुका म्हणतो, जसे गाढवाला ओरडताना वेळे-अवेळेचे भान नसते, तसेच अधम माणसालाही कुठे काय बोलावे याचे तारतम्य नसते.
॥ अभंग ९८३ ॥ अभंग रचना
विटाळ तो परद्रव्य परनारी । येथुनि जो दुरी तो सोंवळा ॥१॥
गद्यें पद्यें कांहीं न धरावी उपाधी । स्वाधीन चि बुद्धि करुनी ठेवा ॥ध्रु.॥
विचाराचें कांहीं करावें स्वहित । पापपुण्यांचीत भांडवल ॥२॥
तुका म्हणे न लगे जावें वनांतरा । विश्व विश्वंभरा सारिखें चि ॥३॥
दुसऱ्याचे धन आणि परस्त्री अभिलाषा हाच खरा विटाळ आहे; जो या गोष्टींपासून दूर राहतो, तोच खरा पवित्र किंवा सोवळा समजावा. केवळ ग्रंथांच्या, गद्याच्या किंवा पद्याच्या अवडंबरात न पडता आपली बुद्धी स्वतःच्या ताब्यात ठेवावी. चांगल्या विचारांनी स्वतःचे आत्महित साधून घ्यावे, कारण या जन्मात पाप आणि पुण्य हेच आपले खरे भांडवल असते. तुका म्हणतो, देवाच्या शोधासाठी जंगलात जाण्याची काहीच गरज नाही, कारण हे संपूर्ण विश्वच त्या विश्वंभराचे (देवाचे) रूप आहे.
॥ अभंग ९८४ ॥ अभंग रचना
कल्पतरु रुया नव्हती बाभुळा । पुरविती फळा इच्छितिया ॥१॥
उदंड त्या गाई म्हैसी आणि शेळ्या । परि त्या निराळ्या कामधेनु ॥२॥
तुका म्हणे देव दाखवील दृष्टी । तया सवें भेटी थोर पुण्य ॥३॥
रुईचे झाड किंवा बाभळीचे झाड हे कधीही कल्पतरू होऊ शकत नाही; कल्पतरू हाच माणसाच्या सर्व इच्छा पूर्ण करू शकतो. जगात शेळ्या, मेंढ्या, गाई आणि म्हशी पुष्कळ आहेत, परंतु मनइच्छित फळ देणारी कामधेनू ही त्यांच्यापेक्षा पूर्णपणे वेगळी असते. तुका म्हणतो, जेव्हा देव आपल्यावर कृपादृष्टी करतो आणि संतांची भेट घडवून आणतो, तेच खरे मोठे भाग्य आणि पुण्य असते.
॥ अभंग ९८५ ॥ अभंग रचना
जळो प्रेमा तैसा रंग । जाय भुलोनि पतंग ॥१॥
सासूसाटीं रडे सून । भाव अंतरींचा भिन्न ॥ध्रु.॥
मैंद मुखींचा कोंवळा । भाव अंतरीं निराळा ॥२॥
जैसी वृंदावनकांती । उत्तम धरूं ये हातीं ॥३॥
बक ध्यान धरी । सोंग करूनि मासे मारी ॥४॥
तुका म्हणे सर्प डोले । तैसा कथेमाजी खुले ॥५॥
ज्या प्रेमामुळे पतंग दिव्याच्या ज्योतीवर जळून मरतो, अशा मोहाच्या रंगाला आग लागो. जशी सून वरवर सासूसाठी रडते, पण तिच्या मनात वेगळाच भाव असतो, तसेच ढोंगी लोकांचे असते. कपटी माणूस मुखाने अत्यंत मऊ बोलतो, पण त्याच्या अंतरातील हेतू पूर्णपणे वेगळा असतो. जसे कडू वृंदावनाचे फळ बाहेरून दिसायला अतिशय सुंदर असते, पण आतून कडू असते, तसेच हे ढोंगी लोक असतात. बगळा जसा संतासारखे ध्यान धरून बसतो, पण त्याचे लक्ष मासे मारण्यावर असते, तसेच हे ढोंग आहे. तुका म्हणतो, जसा गारुड्याच्या पुंगीवर साप डोलतो (पण त्याला ज्ञान नसते), तसेच हे ढोंगी लोक हरिकथेत वरवर डोलत असतात.
॥ अभंग ९८६ ॥ अभंग रचना
वेशा नाहीं बोल अवगुण दूषीले । ऐशा बोला भले झणें क्षोभा ॥१॥
कोण नेणे अन्न जीवाचें जीवन । विषमेळवण विष होय ॥ध्रु.॥
सोनें शुद्ध नेणे कोण हा विचार । डांकें हीनवर केलें त्यासी ॥२॥
याती शुद्ध परि अधम लक्षण । वांयां गेलें तेणें सोंगें ही तें ॥३॥
तुका म्हणे शूर तो चि पावे मान । आणीक मंडण भार वाही ॥४॥
मी कोणाच्या वेशाला किंवा जातीला दोष देत नाही, तर माणसातील दुर्गुणांवर टीका करतो; त्यामुळे सज्जनांनी माझ्या बोलण्याचा राग मानू नये. अन्न हे माणसाचे जीवन आहे हे सर्वांना ठाऊक आहे, पण त्यात विष मिसळले तर ते प्राणघातक ठरते. सोने मुळात शुद्ध असते, पण त्याला हलकी धातू (डांक) लावली की त्याची किंमत कमी होते. एखाद्याची जात श्रेष्ठ असेल, पण त्याचे लक्षण जर अधम असेल, तर त्याचे ते श्रेष्ठत्वाचे सोंग व्यर्थ जाते. तुका म्हणतो, जो युद्धात पराक्रम गाजवतो तोच खरा शूर आणि मानाला पात्र ठरतो; इतर लोक केवळ वरवरचे दागिने अंगावर बाळगून पृथ्वीचा भार वाहत असतात.
॥ अभंग ९८७ ॥ अभंग रचना
अणुरणीयां थोकडा । तुका आकाशाएवढा ॥१॥
गिळुनि सांडिलें कळिवर । भव भ्रमाचा आकार ॥ध्रु.॥
सांडिली त्रिपुटी । दीप उजळला घटीं ॥२॥
तुका म्हणे आतां । उरलों उपकारापुरता ॥३॥
मी अणू किंवा रेणूपेक्षाही लहान झालो आहे आणि त्याच वेळी आकाशासारखा अमर्याद व विशालही झालो आहे. मी या नश्वर शरीराचा आणि संसाराच्या भ्रमाचा संकोच करून आत्मस्वरूपात त्याला गिळून टाकले आहे. ज्ञाता, ज्ञान आणि ज्ञेय ही त्रिपुटी आता नाहीशी झाली असून, माझ्या शरीराच्या घटात आत्मज्ञानाचा दीप प्रज्वलित झाला आहे. तुका म्हणतो, आता माझे वैयक्तिक काही उरले नाही, मी केवळ जगाच्या उपकारासाठीच जिवंत उरलो आहे.
॥ अभंग ९८८ ॥ अभंग रचना
धन्य आजि दिन । जालें संताचें दर्शन ॥१॥
जाली पापातापा तुटी । दैन्य गेलें उठाउठीं ॥ध्रु.॥
जालें समाधान । पायीं विसांवले मन ॥२॥
तुका म्हणे आले घरा । तो चि दिवाळीदसरा ॥३॥
आजचा दिवस खरोखरच धन्य आहे, कारण मला संतांचे पवित्र दर्शन घडले आहे. संतांच्या दर्शनाने माझी सर्व पापे आणि ताप (दुःख) नष्ट झाले असून, मनातील दैन्य त्वरित निघून गेले आहे. माझ्या मनाला पूर्ण समाधान मिळाले असून, ते संतांच्या चरणाशी स्थिरावले आहे. तुका म्हणतो, जेव्हा असे संत आपल्या घरी येतात, तोच दिवस आपल्यासाठी खरोखर दिवाळी आणि दसऱ्यासारखा सणाचा असतो.
॥ अभंग ९८९ ॥ अभंग रचना
हें चि माझे धन । तुमचे वंदावे चरण ॥१॥
येणें भाग्यें असों जीत । एवढें समर्पूनी चित्त ॥ध्रु.॥
सांभाळिलें देवा । मज अनाथा जी जीवा ॥२॥
जोडूनियां कर । तुका विनवितो किंकर ॥३॥
हे संतांनो (किंवा देवा), तुमचे चरण वंदन करणे हेच माझे खरे धन आहे. माझे चित्त तुमच्या चरणी समर्पित करून, मी या भाग्यामुळेच जिवंत आहे. हे देवा, तू माझ्यासारख्या अनाथ जीवाचा नेहमी सांभाळ केलास. तुका म्हणतो, मी तुझा नम्र सेवक (किंकर) असून, दोन्ही हात जोडून तुझ्या चरणी हीच विनंती करत आहे.
॥ अभंग ९९० ॥ अभंग रचना
फजितखोरा मना किती तुज सांगों । नको कोणा लागों मागें मागें ॥१॥
स्नेहवादें दुःख जडलेंसे अंगीं । निष्ठ‍ हें जगीं प्रेमसुख ॥ध्रु.॥
निंदास्तुती कोणी करो दयामया । न धरीं चाड या सुखदुःखें ॥२॥
योगिराज कां रे न राहाती बैसोनी । एकिये आसनीं या चि गुणें ॥३॥
तुका म्हणे मना पाहें विचारून । होई रे कठिण वज्राऐसें ॥४॥
हे नेहमी फजिती करून घेणाऱ्या मना, तुला मी किती वेळा सांगू की, तू संसारी लोकांच्या किंवा मोहाच्या मागे लागू नकोस. या संसारातील मोहामुळे आणि स्नेहामुळे शरीराला दुःखच प्राप्त होते; जगातील हे वरवरचे प्रेमसुख प्रत्यक्षात फार निष्ठूर आहे. कोणी तुझी निंदा करो वा स्तुती, तू सुख-दुःखाची पर्वा करू नकोस आणि दयामय देवाचे ध्यान धर. मोठे योगी पुरुष एकाच आसनावर शांत का बसून राहतात? कारण त्यांनी मनाला या बाह्य गोष्टांपासून दूर ठेवलेले असते. तुका म्हणतो, हे मना, तू स्वतःच विचार करून पाहा आणि संसाराच्या मोहाविरुद्ध वज्रासारखे कठीण हो.
॥ अभंग ९९१ ॥ अभंग रचना
जळो माझी ऐसी बुद्धी । मज घाली तुजमधीं । आवडे हे विधि । निषेधीं चि चांगली ॥१॥
तूं स्वामी मी सेवक । उंच पद निंच एक । ऐसें करावें कौतुक । नको करूं खंडणा ॥ध्रु.॥
जळ न खाती जळा । वृक्ष आपुलिया फळा । भोक्ता निराळा । तेणें गोडी निवडिली ॥२॥
हिरा शोभला कोंदणें । अळंकारीं मिरवे सोनें । एक असतां तेणें । काय दुजें जाणावें ॥३॥
उष्णें छाये सुख वाटे । बाळें माते पान्हा फुटे । एका एक भेटे । कोण सुख ते काळीं ॥४॥
तुका म्हणे हित । हें चि मानी माझें चित्त । नव्हे आतां मुक्त । ऐसा जाला भरवसा ॥५॥
मला तुझ्यापासून दूर ठेवणारी माझी बुद्धी जळून जावो; मला तुझ्या स्वरूपात सामावून घे. मला तुझी भक्ती करण्याचे विधी आणि नियमच चांगले वाटतात. तू माझा स्वामी आणि मी तुझा सेवक, असे हे नाते सदैव टिकून राहो, यात खंड पडू देऊ नकोस. पाणी स्वतःला खात नाही, वृक्ष स्वतःची फळे खात नाही, त्यांचा आस्वाद घेणारा भोक्ता वेगळाच असतो, तद्वतच तुझ्या भक्तीची गोडी घेण्यासाठी आपण वेगळे राहिलेले बरे. हिरा अंगठीच्या कोंदणातच शोभतो आणि सोने दागिन्यांच्या रूपात मिरवते; दोघे एकच असले तरी त्यांच्यातील हा संबंध सुंदर दिसतो. उन्हात फिरणाऱ्यालाच सावलीचे सुख कळते, बाळाला पाहूनच मातेला पान्हा फुटतो; जेव्हा दोन प्रिय व्यक्ती एकमेकांना भेटतात, तेव्हा मिळणारा आनंद अलौकिक असतो. तुका म्हणतो, तुझ्या चरणी सेवक म्हणून राहण्यातच माझे खरे हित आहे, मला आता मोक्षाची (मुक्तीची) अजिबात अपेक्षा नाही, असा मला दृढ विश्वास आहे.
॥ अभंग ९९२ ॥ अभंग रचना
मनीं वसे त्याचें आवडे उत्तर । वाटे समाचार घ्यावा ऐसें ॥१॥
जातीचें तें झुरे येर येरासाटीं । वियोगें ही तुटी नेघे कधीं ॥ध्रु.॥
भेटीची अपेक्षा वरता आदर । पुसे नव्हे धीर मागुतालें ॥२॥
तुका म्हणे माझ्या जीवाचें जीवन । सोइरे हरिजन प्राणसखे ॥३॥
जो आपल्या मनात वसलेला असतो, त्याचे बोलणे आपल्याला नेहमी आवडते आणि त्याची सतत चौकशी करावीशी वाटते. एकाच स्वभावाची किंवा भावकीची (भक्तीची) माणसे एकमेकांसाठी तळमळतात; त्यांचा कितीही वियोग झाला तरी त्यांच्यातील प्रेम कधी कमी होत नाही. त्यांना सतत भेटीची अपेक्षा असते आणि परस्परांबद्दल मोठा आदर असतो; त्यांना एकमेकांशिवाय धीर सुटत नाही. तुका म्हणतो, देवाचे भक्त (हरिजन) हेच माझ्या जीवाचे खरे जीवन असून, तेच माझे खरे सोयरे आणि प्राणसखे आहेत.
॥ अभंग ९९३ ॥ अभंग रचना
नव्हे आराणूक परि मनीं वाहे । होईल त्या साहे पांडुरंग ॥१॥
पंढरीसि जावें उदेग मानसीं । धरिल्या पावसी संदेह नाहीं ॥ध्रु.॥
नसो बळ देह असो पराधीन । परि हें चिंतन टाकों नको ॥२॥
तुका म्हणे देह पडो या चिंतनें । पुढें लागे येणें याजसाटीं ॥३॥
जरी मला संसारातून सवड (वेळ) मिळत नसली, तरी माझ्या मनात सदैव देवाचा विचार वाहतो आहे; पांडुरंग नक्कीच मला सहाय्य करील. पंढरीला जाण्याची माझ्या मनात तीव्र ओढ आहे; जर मनात हा निश्चय धरला, तर देव नक्कीच पावेल यात संशय नाही. शरीरात बळ नसले किंवा देह पराधीन असला, तरी देवाचे चिंतन कधीही सोडू नये. तुका म्हणतो, देवाच्या चिंतनातच हा देह पडला (मृत्यू झाला) तरी चालेल, कारण पुढचा जन्मही याच कारणासाठी होणार आहे.
॥ अभंग ९९४ ॥ अभंग रचना
कोठें देवा आलें अंगा थोरपण । बरें होतें दीन होतों तरीं ॥१॥
साधन ते सेवा संतांची उत्तम । आवडीनें नाम गाईन तें ॥ध्रु.॥
न पुसतें कोणी कोठें ही असतां । समाधान चित्ताचिया सुखें ॥२॥
तुका म्हणे जन अव्हेरितें मज । तरी केशीराज सांभाळिता ॥३॥
हे देवा, मला हे लोकांमध्ये मोठेपण नको होते, त्यापेक्षा मी लहान आणि दीन होतो तेच बरे होते. माझ्यासाठी संतांची सेवा करणे हेच उत्तम साधन असून, मी आवडीने देवाचे नाम गात राहीन. जेव्हा मला कोणी विचारत नव्हते, तेव्हा मी कुठेही असलो तरी माझ्या मनात निवांत सुख आणि समाधान होते. तुका म्हणतो, जर या जगातील लोकांनी माझा धिक्कार किंवा अव्हेर केला असता, तर माझ्या केशीराजाने (देवाने) माझा अधिक प्रेमाने सांभाळ केला असता.
॥ अभंग ९९५ ॥ अभंग रचना
चतुर मी जालों आपुल्या भोंवता । भावेंविण रिता फुंज अंगीं ॥१॥
आतां पुढें वांयां जावें हें तें काई । कामक्रोधें ठायीं वास केला ॥ध्रु.॥
गुणदोष आले जगाचे अंतरा । भूताच्या मत्सरावरी बुद्धि ॥२॥
तुका हमणे करूं उपदेश लोकां । नाहीं जालों एका परता दोषा ॥३॥
मी जगाच्या दृष्टीने चतुर झालो खरा, पण माझ्या अंतरात देवाचा भाव नसल्यामुळे मी आतून रिकामा आहे आणि केवळ अंगात खोटा ताठा (अभिमान) बाळगून आहे. जर माझ्या मनात काम आणि क्रोधाने मुक्काम केला असेल, तर माझे हे आयुष्य पुढे वाया जाणार नाही का? माझी बुद्धी जगातील लोकांचे गुणदोष पाहण्यात आणि प्राणिमात्रांविषयी मत्सर करण्यातच गुंतून राहिली आहे. तुका म्हणतो, मी लोकांना तर मोठा उपदेश करतो, पण मी स्वतः मात्र एकाही दोषापासून मुक्त झालेलो नाही.
॥ अभंग ९९६ ॥ अभंग रचना
धन्य ते संसारीं । दयावंत जे अंतरीं ॥१॥
येथें उपकारासाठीं । आले घर ज्यां वैकुंठीं ॥ध्रु.॥
लटिकें वचन । नाहीं देहीं उदासीन ॥२॥
मधुरा वाणी ओटीं । तुका म्हणे वाव पोटीं ॥३॥
या संसारात तेच लोक खरोखर धन्य आहेत, ज्यांच्या अंतकरणात प्राणिमात्रांविषयी दया आहे. ज्यांचे खरे घर वैकुंठात आहे, ते केवळ जगावर उपकार करण्यासाठीच या पृथ्वीवर जन्माला आले आहेत. ते कधीही असत्य (खोटे) बोलत नाहीत आणि आपल्या शरीराविषयी किंवा भोगांविषयी उदासीन असतात. तुका म्हणतो, त्यांच्या मुखात नेहमी गोड वाणी असते आणि त्यांच्या हृदयात सर्वांना सामावून घेण्याची मोठी जागा (क्षमा) असते.
॥ अभंग ९९७ ॥ अभंग रचना
कुटल्याविण नव्हे मांडा । अळसें धोंडा पडतसे ॥१॥
राग नको धरूं मनीं । गांडमणी सांगतों ॥ध्रु.॥
तरटापुढें बरें नाचे । सुतकाचें मुसळ ॥२॥
तुका म्हणे काठी सार । करी फार शाहाणें ॥३॥
जसे पीठ नीट कुटल्याशिवाय मांडा (एक प्रकारची भाकरी किंवा पोळी) तयार होत नाही, आणि आळसामुळे कार्य धोंड्यासारखे पडून राहते, तसेच प्रयत्नांशिवाय काही साध्य होत नाही. मी जे काही खरे सांगतो आहे, त्याचा मनात कोणी राग धरू नये. काही मूर्ख लोक किंवा ढोंगी वस्तू वरवर खूप चांगल्या असल्याचा आव आणतात (जसे सुतकाचे मुसळ तरटापुढे नाचते). तुका म्हणतो, अशा लोकांना सरळ करण्यासाठी प्रसंगी नियमांची किंवा उपदेशाची काठीच योग्य असते, तीच त्यांना शहाणे करते.
॥ अभंग ९९८ ॥ अभंग रचना
कळों येतें तरि कां नव्हे । पडती गोवें भ्रमाचे ॥१॥
जाणतां चि होतो घात । परिसा मत देवा हे ॥ध्रु.॥
आंविसासाटीं फासा मान । पाडी धनइच्छा ते ॥२॥
तुका म्हणे होणार खोटें । कर्म मोटें बिळवंत ॥३॥
जर माणसाला सर्व समजते, तर मग त्याच्याकडून चुका का होतात? तो संसाराच्या आणि भ्रमाच्या जाळ्यात का अडकतो? हे देवा, माझे हे मत ऐक की, माणसाला सर्व काही समजत असूनही त्याचा घात होतो. जसा पक्षी किंवा प्राणी अन्नाच्या आमिषापोटी फासात आपली मान अडकवून घेतो, तसेच माणूस धनाच्या इच्छेपोटी संकटात पडतो. तुका म्हणतो, जेव्हा नशिबात काही वाईट घडायचे असते, तेव्हा माणसाचे पूर्वकर्मच एवढे बलवान ठरते की त्याची बुद्धी फिरते.
॥ अभंग ९९९ ॥ अभंग रचना
मोकळें मन रसाळ वाणी । या चि गुणीं संपन्न ॥१॥
लIमी ते ऐशा नावें । भाग्यें ज्यावें तरि त्यांनीं ॥ध्रु.॥
नमन नम्रता अंगीं । नेघे रंगीं पालट ॥२॥
तुका म्हणे त्याच्या नांवें । घेतां व्हावें संतोषी ॥३॥
ज्याचे मन अत्यंत मोकळे (निरागस) आहे आणि ज्याची वाणी रसाळ (गोड) आहे, तोच मनुष्य खऱ्या अर्थाने गुणांनी संपन्न आहे. खरी लक्ष्मी किंवा ऐश्वर्य त्यालाच म्हणावे; जगात जगले तर अशा भाग्यवान लोकांनीच जगावे. त्यांच्या अंगी सर्वांविषयी नम्रता असते आणि परिस्थितीच्या कोणत्याही रंगात त्यांचा हा स्वभाव बदलत नाही. तुका म्हणतो, अशा थोर व्यक्तींचे नुसते नाव घेतले तरी मनाला मोठा संतोष आणि आनंद मिळतो.
॥ अभंग १००० ॥ अभंग रचना
शेवटची विनवणी । संतजनीं परिसावी ॥१॥
विसर तो न पडावा । माझा देवा तुम्हांसी ॥ध्रु.॥
पुढें फार बोलों काई । अवघें पायीं विदित ॥२॥
तुका म्हणे पडिलों पायां । करा छाया कृपेची ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, हे संतहो आणि भगवंता, माझी ही शेवटची विनवणी तुम्ही ऐकावी. हे देवा, तुला माझा कधीही विसर पडू नये, एवढीच माझी इच्छा आहे. यापेक्षा पुढे मी जास्त काय बोलू? माझे सर्व काही तुझ्या चरणाशी आधीच माहित आहे. तुका म्हणतो, मी तुझ्या पाया पडतो आहे, माझ्यावर तुझ्या कृपेची सावली अखंड राहू दे.
भाग 9 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 11 (पुढे)