॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ तुकाराम गाथा - भाग 9 (801 ते 900)
अभंग 801 ते 900

सार्थ गाथा: भाग 9

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग ८०१ ॥ अभंग रचना
वाटुली पाहातां सिणले डोळुले । दाविसी पाउलें कइं वो डोळां ॥१॥
तूं माय माउली कृपेची साउली । विठ्ठले पाहिली वास तुझी ॥२॥
तुका म्हणे माझ्या असांवल्या बाह्या । तुज क्षेम द्याया पांडुरंगा ॥३॥
हे विठ्ठला, तुझी वाट पाहून माझे डोळे थकून गेले आहेत. तू मला तुझी पावले कधी दाखवणार? तू माझी माउली आणि कृपेची सावली आहेस, मी देवा तुझीच वाट पाहत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पांडुरंगा, तुला कडकडून मिठी मारण्यासाठी (क्षेम देण्यासाठी) माझे बाहू आसुसलेले आहेत.
॥ अभंग ८०२ ॥ अभंग रचना
देह हा सादर पाहावा निश्चित । सर्व सुख एथें नाम आहे ॥१॥
ब्रम्ह जें देखणें द्वैत जेव्हां गेलें । शरीर तें जालें ब्रम्हरूप ॥ध्रु.॥
यजन याजन तप व्रतें करिती । विकल्पें नागवती शुद्ध पुण्या ॥२॥
तुका म्हणे सर्व सुख एथें आहे । भ्रांति दूर पाहें टाकुनियां ॥३॥
या देहाकडे आदराने आणि निश्चितपणे पाहिले पाहिजे, कारण सर्व सुखाचे मूळ असणारे देवाचे नाम येथेच आहे. जेव्हा मनातील द्वैतभाव निघून जातो, तेव्हा मनुष्य ब्रह्मरूप होतो आणि हे शरीरच ब्रह्म बनून जाते. लोक यज्ञ, तप, व्रते करतात, पण मनात संशय (विकल्प) असल्यामुळे ते आपल्या शुद्ध पुण्याला मुकतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, मनातील सर्व भ्रम दूर करून बघ, सर्व सुख तर इथेच आहे.
॥ अभंग ८०३ ॥ अभंग रचना
तुझे वणूप गुण ऐसी नाहीं मती । राहिल्या त्या श्रुती मौन्यपणें ॥१॥
मौन्यपणें वाचा थोंटावल्या चारी । ऐसें तुझें हरी रूप आहे ॥ध्रु.॥
रूप तुझें ऐसें डोळां न देखवे । जेथें हें झकवे ब्रम्हादिक ॥२॥
ब्रम्हादिक देवा कर्माची कचाटी । म्हणोनि आटाटी फार त्यांसी ॥३॥
तुका म्हणे तुझें गुण नाम रूप । आहेसी अमुप वाणूं काई ॥४॥
हे हरी, तुझ्या गुणांचे वर्णन करण्याची माझी बुद्धी नाही, कारण वेद (श्रुती) देखील तुझे वर्णन करताना मौन झाले. चारी वाण्या (परा, पश्यंती, मध्यमा, वैखरी) तुझे रूप सांगताना थकून शांत झाल्या. तुझे रूप असे अगाध आहे की ते साध्या डोळ्यांनी दिसत नाही; तिथे ब्रह्मदेवासारखे देवही चकित होतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुझे गुण, नाम आणि रूप अथांग (अमुप) आहे, त्याचे मी काय म्हणून वर्णन करू?
॥ अभंग ८०४ ॥ अभंग रचना
मनवाचातीत तुझें हें स्वरूप । म्हणोनियां माप भक्ति केलें ॥१॥
भक्तीचिया मापें मोजितों अनंता । इतरानें तत्वता न मोजवे ॥ध्रु.॥
योग याग तपें देहाचिया योगें । ज्ञानाचिया लागें न सांपडेसी ॥२॥
तुका म्हणे आम्ही भोळ्या भावें सेवा । घ्यावी जी केशवा करितों ऐसी ॥३॥
हे देवा, तुझे स्वरूप मन आणि वाणीच्या पलीकडचे आहे, म्हणूनच तुला ओळखण्यासाठी आम्ही 'भक्तीचे' माप तयार केले आहे. हे अनंता, आम्ही तुला फक्त भक्तीच्या मापानेच मोजू शकतो, इतर कोणत्याही उपायाने तू खरोखर मोजता येत नाहीस. योग, यज्ञ, शारीरिक तप किंवा केवळ कोरड्या ज्ञानाने तू सापडत नाहीस. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे केशवा, आम्ही अत्यंत भोळ्या भावाने तुझी जी सेवा करत आहोत, ती तू स्वीकारावी.
॥ अभंग ८०५ ॥ अभंग रचना
देवा ऐसा शिष्य देई । ब्रम्हज्ञानी निपुण पाहीं ॥१॥
जो कां भावाचा आगळा । भक्तिप्रेमाचा पुतळा ॥ध्रु.॥
ऐशा युक्ति ज्याला बाणे । तेथें वैराग्याचें ठाणें ॥२॥
ऐसा जाला हो शरीरीं । तुका लिंबलोण करी ॥३॥
हे देवा, मला असा शिष्य दे जो ब्रह्मज्ञानात अत्यंत निपुण असेल. ज्याच्या अंगी श्रेष्ठ भाव असेल आणि जो केवळ भक्ती व प्रेमाचा पुतळा असेल. ज्याच्यामध्ये अशी युक्ती (योग्यता) बाणलेली असेल, तिथे वैराग्य आपोआप येऊन राहते. तुकाराम महाराज म्हणतात, असा देहधारी उत्तम शिष्य लाभला, तर मी त्याच्यावरून लिंबलोण ओवाळून टाकीन.
॥ अभंग ८०६ ॥ अभंग रचना
जंव नाहीं देखिली पंढरी । तोंवरी वर्णिसी थोर वैकुंठींची ॥१॥
मोक्षसिद्धी तेथें हिंडे दारोदारीं । होऊनि कामारी दीनरूप ॥ध्रु.॥
वृंदावन सडे चौक रंग माळा । अभिन्नव सोहोळा घरोघरीं ॥२॥
नामघोष कथापुराणकीर्तनीं । ओविया कांडणीं पांडुरंग ॥३॥
सर्व सुख तेथें असे सर्वकाळ । ब्रम्ह तें केवळ नांदतसे ॥४॥
तुका म्हणे जें न साधे सायासें । तें हें प्रत्यक्ष दिसे विटेवरि ॥५॥
जोपर्यंत माणसाने पंढरी पाहिलेली नसते, तोपर्यंतच तो वैकुंठाचे मोठेपण सांगत असतो. पंढरपुरात तर मोक्ष आणि सिद्धी या दीन रूप घेऊन लोकांच्या दारादारात काम करण्यासाठी फिरत असतात. तिथे घरोघरी तुळशी वृंदावने, सडे, रांगोळ्या आणि अभिनव सोहळे चालतात. नामघोष, कथा, कीर्तन आणि बायकांच्या जात्यावरच्या ओव्यांमध्ये व धान्य कांडतानाही पांडुरंगच प्रकट होतो. तिथे सर्वकाळ सर्व सुख भरलेले असून प्रत्यक्ष परब्रह्मच नांदत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, जे सुख मोठ्या कष्टानेही साध्य होत नाही, ते पंढरीत विटेवर प्रत्यक्ष उभे दिसते.
॥ अभंग ८०७ ॥ अभंग रचना
दुःख वाटे ऐसी ऐकोनियें गोष्टी । जेणें घडे तुटी तुझ्या पायीं ॥१॥
येतो कळवळा देखोनियां घात । करितों फजित नाइकती ॥ध्रु.॥
काय करूं देवा ऐसी नाहीं शक्ति । दंडुनि पुढती वाटे लावूं ॥२॥
तुका म्हणे मज दावूं नको ऐसे । दृष्टीपुढें पिसे पांडुरंगा ॥३॥
हे देवा, ज्यामुळे तुझ्या चरणांपासून दुरावा निर्माण होईल, अशी कोणतीही गोष्ट ऐकली की मला खूप दुःख होते. लोक स्वतःचाच नाश करून घेत आहेत हे पाहून मला त्यांचा कळवळा येतो, म्हणून जे ऐकत नाहीत त्यांना मी खडसावतो (फजित करतो). हे देवा, माझ्याकडे अशी शक्ती असती, तर मी त्यांना शिक्षा करून सन्मार्गाला लावले असते. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पांडुरंगा, माझ्या डोळ्यांदेखत असे मूर्ख (पिसे) लोक मला दाखवू नकोस.
॥ अभंग ८०८ ॥ अभंग रचना
शूकरासी विष्ठा माने सावकास । मिष्टान्नाची त्यास काय गोडी ॥१॥
तेवीं अभक्तांसी आवडे पाखांड । न लगे त्यां गोड परमार्थ ॥ध्रु.॥
श्वानासी भोजन दिलें पंचामृत । तरी त्याचें चित्त हाडावरि ॥२॥
तुका म्हणे सर्पा पाजिलिया क्षीर । वमितां विखार विष जालें ॥३॥
डुकराला विष्ठाच खायला आवडते, त्याला गोड अन्नाची (मिष्टान्नाची) किंमत किंवा गोडी काय कळणार? त्याचप्रमाणे जे अभक्त आहेत, त्यांना ढोंग आणि पाखंडच आवडते, त्यांना परमार्थ कधीही गोड लागत नाही. कुत्र्याला जरी पंचामृताचे जेवण दिले, तरी त्याचे लक्ष उष्ट्या हाडावरच असते. तुकाराम महाराज म्हणतात, सापाला कितीही दूध (क्षीर) पाजले, तरी तो शेवटी विषच ओकणार.
॥ अभंग ८०९ ॥ अभंग रचना
रासभ धुतला महा तीर्थांमाजी । नव्हे जैसा तेजी शामकर्ण ॥१॥
तेवीं खळा काय केला उपदेश । नव्हे चि मानस शुद्ध त्याचें ॥ध्रु.॥
सर्पासी पाजिलें शर्करापीयूष । अंतरींचें विष जाऊं नेणे ॥२॥
तुका म्हणे श्वाना क्षिरीचें भोजन । सवें चि वमन जेवी तया ॥३॥
गाढवाला मोठ्या तीर्थात नेऊन कितीही धुतले, तरी तो काही उत्तम जातीचा घोडा (शामकर्ण तेजी) बनू शकत नाही. त्याचप्रमाणे दुष्ट माणसाला (खळाला) कितीही चांगला उपदेश केला, तरी त्याचे मन कधी शुद्ध होत नाही. सापाला साखर आणि अमृत पाजले, तरी त्याच्या आतले विष कधी नष्ट होत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, कुत्र्याला दुधाचे भोजन दिले तरी ते लगेच त्याची उलट्या (वमन) करून टाकते, तद्वत दुर्जनांचे असते.
॥ अभंग ८१० ॥ अभंग रचना
जेवीं नवज्वरें तापलें शरीर । लागे तया क्षीर विषातुल्य ॥१॥
तेवीं परमार्थ जीहीं दुराविला । तयालागीं झाला सन्निपात ॥ध्रु.॥
कामिनी जयाच्या जाहाली नेत्रासी । देखी तो चंद्रासी पीतवर्ण ॥२॥
तुका म्हणे मद्यपानाची आवडी । न रुचे त्या गोडी नवनीताची ॥३॥
ज्याप्रमाणे तापाने फणफणलेल्या शरीराला दूध देखील विषासारखे कडू लागते, त्याचप्रमाणे ज्यांनी स्वतःला परमार्थापासून दूर ठेवले आहे, त्यांची अवस्था सन्निपात (वेड्यासारखी) झाली आहे. ज्याला कावीळ (कामिनी) झाली आहे, त्याला पांढरा चंद्र देखील पिवळाच दिसतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याला दारू पिण्याची आवड लागली आहे, त्याला लोण्याची (नवनीताची) उत्तम चव कधीही आवडणार नाही.
॥ अभंग ८११ ॥ अभंग रचना
आतां असों मना अभक्तांची कथा । न होई दुश्चिता हरिनामीं ॥१॥
नये त्याची कदा गोष्टी करूं मात । जिव्हे प्रायश्चित्त त्याच्या नांवें ॥ध्रु.॥
प्रभातें न घ्यावें नांव माकडाचें । तैसें अभक्ताचें सर्वकाळ ॥२॥
तुका म्हणे आतां आठवूं मंगळ । जेणें सर्व काळ सुखरूप ॥३॥
हे माझ्या मना, आता या अभक्तांची गोष्ट सोडून दे आणि हरिनामामध्ये कधीही बेसावध (दुश्चित) होऊ नकोस. अशा लोकांची चर्चा किंवा गोष्टी कधीही करू नयेत, त्यांचे नाव जिभेवर येणे म्हणजे जिभेला प्रायश्चित्त देण्यासारखे आहे. ज्याप्रमाणे पहाटे माकडाचे नाव घेत नाहीत, त्याचप्रमाणे अभक्ताचे नाव कधीही घेऊ नये. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता आपण फक्त त्या मंगलकारी देवाचे स्मरण करू, ज्यामुळे सर्व काळ सुखाचा जाईल.
॥ अभंग ८१२ ॥ अभंग रचना
नाम आठवितां सद्गदित कंठीं । प्रेम वाढे पोटीं ऐसें करीं ॥१॥
रोमांच जीवन आनंदाश्रु नेत्रीं । अष्टांग ही गात्रीं प्रेम तुझें ॥ध्रु.॥
सर्व ही शरीर वेचो या कीर्तनीं । गाऊं निशिदिनीं नाम तुझें ॥२॥
तुका म्हणे दुजें न करीं कल्पांतीं । सर्वदा विश्रांति संतां पाई ॥३॥
हे देवा, तुझे नाव आठवताच माझा कंठ सद्गदित व्हावा आणि मनात प्रेम वाढावे, असे काहीतरी कर. अंगावर रोमांच उभे राहावेत, डोळ्यांत आनंदाश्रू यावेत आणि माझ्या संपूर्ण शरीरात (अष्टांगात) तुझेच प्रेम भरून राहावे. माझे हे संपूर्ण शरीर तुझ्या कीर्तनात खर्च व्हावे आणि मी रात्रंदिवस तुझेच नाम गात राहावे. तुकाराम महाराज म्हणतात, युगाचा अंत झाला तरी मी दुसरे काही मागणार नाही; मला सदैव संतांच्या चरणांशी विश्रांती लाभू दे.
॥ अभंग ८१३ ॥ अभंग रचना
जननी हे जाणे बाळकाचें वर्म । सुख दुःख धर्म जें जें कांहीं ॥१॥
अंधापुढें जेणें दिधला आधार । त्याचा हा विचार तो चि जाणे ॥ध्रु.॥
शरणागता जेणें घातलें पाठीशीं । तो जाणे तेविशीं राखों तया ॥२॥
कासे लागे तया न लगती सायास । पोहोणारा त्यास पार पावी ॥३॥
तुका म्हणे जीव विठ्ठलाचे हातीं । दिला त्याची गति तो चि जाणे ॥४॥
आईला आपल्या बाळाचे सर्व काही ठाऊक असते; त्याचे सुख, दुःख आणि त्याची गरज ती अचूक जाणते. अंधळ्या माणसाला ज्याने आधार दिला आहे, तोच त्याचा सांभाळ कसा करायचा हे चांगल्या प्रकारे जाणतो. जो शरण आलेल्याला आपल्या पाठीशी घालतो (रक्षण करतो), तो त्याचे रक्षण करण्याची जबाबदारी पूर्णपणे जाणतो. जो पोहणाऱ्याच्या कासेला (कमरेला) लागतो, त्याला नदी पार करण्यासाठी स्वतः कश्ट करावे लागत नाहीत, पोहणारा त्याला पार नेतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी माझा जीव विठ्ठलाच्या हाती सोपवला आहे, आता माझी काय गती करायची हे तो विठ्ठलच जाणे.
॥ अभंग ८१४ ॥ अभंग रचना
नका वांटूं मन विधिनिषेधांसी । स्मरावा मानसीं पांडुरंग ॥१॥
खादलिया अन्ना मासी बोलों नये । अवघें चि जाये एका घांसें ॥ध्रु.॥
जोडी होते परी ते बहु कठिण । करितां जतन सांभाळावें ॥२॥
तुका म्हणें येथें न मना विषाद । निंबेंविण व्याध तुटों नये ॥३॥
आपल्या मनाला काय करावे (विधि) आणि काय करू नये (निषेध) या संशयामध्ये अडकवू नका, तर मनात फक्त पांडुरंगाचे स्मरण करा. आपण जे अन्न खातो, त्यात माशी पडली तर ते अन्न बोलून दाखवू नये (किंवा टाकून देऊ नये), कारण एका घासाबरोबर संपूर्ण अन्न वाया जाते (तद्वत परमार्थात बारीक दोष काढू नये). परमार्थाची जोड मिळणे खूप कठीण आहे, त्यामुळे जे मिळाले आहे ते जतन करून सांभाळावे. तुकाराम महाराज म्हणतात, साधनेतील कडू उपदेशाचा वाईट वाटून घेऊ नका, कारण कडू कडुनिंबाशिवाय रोग (व्याध) नाहीसा होत नाही.
॥ अभंग ८१५ ॥ अभंग रचना
नको होऊं देऊं भावीं अभावना । या चि नांवें जाणा बहु दोष ॥१॥
मेघवृष्टी येथें होते अनिवार । जिव्हाळ्या उखर लाभ नाड ॥ध्रु.॥
उत्तमा विभागें कनिष्ठाची इच्छा । कल्पतरु तैसा फळे त्यासी ॥२॥
तुका म्हणे जिणें बहु थोडें आहे । आपुलिया पाहें पुढें बरें ॥३॥
आपल्या भक्तीभावामध्ये कधीही अविश्वास किंवा शंका (अभावना) येऊ देऊ नका, कारण याच गोष्टीला मोठा दोष मानले जाते. ढगातून पाऊस तर सर्वांसाठी सारखाच पडतो, पण जिथे नापीक (उखर) जमीन असते, तिथे काहीही उगवत नाही, त्यामुळे पाण्याचा लाभ मिळत नाही (तसेच देवाच्या कृपेचे आहे). उत्तम गुणांच्या संतांच्या संगतीने कनिष्ठ माणसाची इच्छाही कल्पतरू प्रमाणे पूर्ण होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, आपले आयुष्य खूप लहान आहे, म्हणून वेळीच आपले पुढचे हित कशात आहे ते पाहून घ्या.
॥ अभंग ८१६ ॥ अभंग रचना
त्याग तंव मज न वजतां केला । कांहीं च विठ्ठला मनांतूनि ॥१॥
भागलिया आला उबग सहज । न धरितां काज जालें मनीं ॥ध्रु.॥
देह जड जालें ॠणाच्या आभारें । केलें संवसारें कासावीस ॥२॥
तुका म्हणे गेला आळसकळिस । अकर्तव्य दोष निवारिले ॥३॥
हे विठ्ठला, मी जाणूनबुजून कोणत्याही गोष्टीचा त्याग केलेला नाही, किंवा मनात आणून काही सोडलेले नाही. संसाराला थकून मला सहजच त्याचा उबग (कंटाळा) आला आणि कोणतीही इच्छा न धरता माझ्या मनात हा विरक्तीचा भाव निर्माण झाला. कर्जाच्या ओझ्यामुळे हा देह जड झाला होता आणि या संसाराने मला पार कासावीस करून सोडले होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता माझा आळस आणि वाईट गुण (कळिस) निघून गेले आहेत आणि न करण्याची कामे केल्यामुळे लागणारे दोषही नाहीसे झाले आहेत.
॥ अभंग ८१७ ॥ अभंग रचना
मढें झांकुनियां करिती पेरणी । कुणबियाचे वाणी लवलाहें ॥१॥
तयापरी करीं स्वहित आपुलें । जयासी फावलें नरदेह ॥ध्रु.॥
ओटीच्या परिस मुठीचें तें वाढे । यापरि कैवाडें स्वहिताचें ॥२॥
नाहीं काळसत्ता आपुलिये हातीं । जाणते हे गुंती उगविती ॥३॥
तुका म्हणे पाहें आपुली सूचना । करितो शाहाणा मृत्युलोकीं ॥४॥
शेतकरी (कुणबी) ज्याप्रमाणे घरात प्रेत (मढे) पडले असले तरी पेरणीची वेळ निघून जाऊ नये म्हणून गडबडीने आधी पेरणी करून घेतो. त्याचप्रमाणे ज्याला हा मौल्यवान मानवी देह (नरदेह) मिळाला आहे, त्याने आधी स्वतःचे परमार्थिक हित साधून घ्यावे. पोत्यात (ओटीत) ठेवलेल्या धान्यापेक्षा शेतात मुठीने पेरलेले धान्य वाढते, याच न्यायाने माणसाने स्वहितासाठी त्याग करायला शिकावे. काळाची सत्ता आपल्या हातात नाही, कधी मृत्यू येईल सांगता येत नाही, म्हणूनच शहाणे लोक या संसाराच्या गुंफणीतून वेळीच मोकळे होतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, या मृत्युलोकात शहाणा माणूस स्वतःला मिळालेली ही सूचना समजून आपले कल्याण करून घेतो.
॥ अभंग ८१८ ॥ अभंग रचना
राजा चाले तेथें वैभव सांगातें । हें काय लागतें सांगावें त्या ॥१॥
कोणी कोणा एथें न मानी जी फुका । कृपेविण एका देवाचिया ॥ध्रु.॥
शृंगारिलें नाहीं तगोंयेत वरि । उमटे लौकरि जैसे तैतें ॥२॥
तुका म्हणे घरीं वसे नारायण । कृपेची ते खुण साम्या येते ॥३॥
राजा जिथे जातो, तिथे त्याचे वैभव त्याच्यासोबत चालते, हे वेगळे सांगण्याची गरज नसते. या जगात देवाच्या कृपेशिवाय कोणीही कोणाला उगाच मान देत नाही. बाहेरून कितीही खोटा शृंगार (दिखावा) केला तरी तो जास्त काळ टिकत नाही, माणसाचे खरे रूप लवकरच उघडे पडते. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याच्या अंतःकरणात (घरी) नारायण वास करतो, त्याच्या अंगी देवाच्या कृपेचे लक्षण सर्वांना सारखेच दिसून येते.
॥ अभंग ८१९ ॥ अभंग रचना
वत्स पळे धेनु धांवे पाठीलागीं । प्रीतीचा तो अंगीं आयुर्भाव ॥१॥
शिकविलें काय येईल कारणा । सूत्र ओढी मना आणिकांच्या ॥ध्रु.॥
सांडिलें तें नाहीं घेत मेळवितां । म्हणऊनि लाता मागें सारी ॥२॥
तुका म्हणे आग्रह करावा न लगे । सांगतसे अंगें अनुभव ॥३॥
वासरू जेव्हा पळते, तेव्हा गाय त्याच्या मागे धावते, हा तिच्या अंगातील नैसर्गिक प्रीतीचा भाव आहे. हे काही शिकवून येत नाही; प्रेम हे अंतःकरणातूनच दुसऱ्याच्या मनाला ओढून घेते. गायीने जे दूध टाकून दिले (किंवा वासरू सोडून दिले), ते ती पुन्हा घेत नाही, म्हणूनच ती मागे लाथा मारते (तसेच संतांचे संसाराबाबत होते). तुकाराम महाराज म्हणतात, यासाठी कोणाला आग्रह करण्याची गरज नाही, मी हा स्वतःचा अनुभव सांगत आहे.
॥ अभंग ८२० ॥ अभंग रचना
देवाच्या संबंधें विश्व चि सोयरें । सूत्र ओढे दोरें एका एक ॥१॥
आहाच हें नव्हे विटायासारिखें । जीव जीवनीं देखें सामावलें ॥ध्रु.॥
आणिकांचें सुख दुःख उमटे अंतरीं । एथील इतरीं तेणें न्यायें ॥२॥
तुका म्हणे ठसावलें शुद्ध जाती । शोभा चि पुढती विशेषता ॥३॥
देवाशी संबंध जोडल्यामुळे हे संपूर्ण विश्वच आपले सोयरे (नातेवाईक) बनते आणि एका अदृश्य दोराने सर्व जीव एकमेकांशी जोडले जातात. हे नाते वरवरचे किंवा विटण्यासारखे (तुटण्यासारखे) नसते, तर जणू पाण्यात पाणी सामावून जावे तसे जीव एकमेकांत सामावतात. त्यामुळे दुसऱ्यांचे सुख आणि दुःख आपल्या स्वतःच्या अंतःकरणात उमटू लागते. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्यांच्यामध्ये हा शुद्ध भाव ठसला आहे, त्यांच्या जीवनाची शोभा आणि वैशिष्ट्य काही वेगळेच असते.
॥ अभंग ८२१ ॥ अभंग रचना
अवघा वेंचलों इंद्रियांचे ओढी । जालें तें तें घडी निरोपिलें ॥१॥
असावा जी ठावा सेवेसी विचार । आपुला म्यां भार उतरिला ॥ध्रु.॥
कायावाचामनें तो चि निजध्यास । एथें जालों ओस भक्तिभावें ॥२॥
तुका म्हणे करूं येईल धावणें । तरि नारायणें सांभाळावें ॥३॥
मी आतापर्यंतचा सर्व वेळ इंद्रियांच्या ओढीपायी घालवला आहे, तो सर्व भूतकाळ मी आता देवा चरणी अर्पण केला आहे. हे देवा, तुझ्या सेवेचा विचार माझ्या मनात सदैव राहावा, मी माझ्या सर्व कर्मांचा भार तुझ्यावर टाकून मोकळा झालो आहे. आता काया, वाचा आणि मनाने मला फक्त तुझाच ध्यास आहे, मी संसारातून ओस (शून्य) होऊन केवळ भक्तीभावाने भरलो आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता माझ्याकडून जितके धावणे (प्रयत्न) करणे शक्य आहे तितके मी करीन, पुढे नारायणानेच माझा सांभाळ करावा.
॥ अभंग ८२२ ॥ अभंग रचना
राहो आतां हें चि ध्यान । डोळा मन लंपटो ॥१॥
कोंडकोंडुनि धरीन जीवें । देहभावें ओंवाळीन ॥ध्रु.॥
होईल येणें कळसा आलें । स्थिरावलें अंतरीं ॥२॥
तुका म्हणे गोजिरिया । विठोबा पायां पडों द्या ॥३॥
हे देवा, आता तुझे हेच गोजिरे रूप माझ्या डोळ्यांत आणि मनात सदैव राहू दे, माझे मन त्यातच गुंतून जावो (लंपटो). मी या रूपाला माझ्या जीवात कोंडून (साठवून) ठेवीन आणि माझ्या देहभावाने तुला ओवाळून टाकीन. यामुळे माझ्या साधनेला पूर्णत्व (कळस) येईल आणि माझे मन अंतर्बाह्य स्थिरावेल. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे गोजिर्या विठोबा, मला सदैव तुझ्या चरणांवर डोके ठेवू दे.
॥ अभंग ८२३ ॥ अभंग रचना
आदि मध्य अंत दाखविला दीपें । हा तों आपणापें यत्न बरा ॥१॥
दाशत्वे दाविलें धन्याचें भांडार । तोंतों नव्हे सार एथुनियां ॥ध्रु.॥
उपायानें सोस नासला सकळ । सत्ते सत्ताबळ अंगा आलें ॥२॥
तुका म्हणे दृष्टी सकळांचे शिरीं । वचन चि करी बैसोनियां ॥३॥
ज्ञानाच्या दिव्याने मला संसाराचा आदि, मध्य आणि अंत दाखवला आहे, हा स्वतःचा स्वतःसाठी केलेला प्रयत्न चांगला ठरला. देवाच्या दासत्वाने (भक्तीने) मला माझ्या मालकाचे (देवाचे) भांडार दाखवले, त्यापुढे जगातील इतर गोष्टींमध्ये काहीही सार उरले नाही. नामस्मरणाच्या उपायाने मनातील सर्व वासना आणि सोस नष्ट झाला आणि आत्मसत्तेचे बळ अंगी आले. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता माझी दृष्टी सर्वांच्या पलीकडे (सकळांचे शिरी) गेली असून मी आत्मस्थितीत बसूनच सर्व बोलत आहे.
॥ अभंग ८२४ ॥ अभंग रचना
सांिटविले वाण । पैस घातला दुकान ॥१॥
जें ज्या पाहिजे जे काळीं । आहे सद्धी चि जवळी ॥ध्रु.॥
निवडिलें साचें । उत्तममध्यमकनिष्ठाचें ॥२॥
तुका बैसला दुकानीं । दावी मोला ऐसी वाणी ॥३॥
मी देवाच्या नामाचे आणि प्रेमाचे वाण साठवले आहे आणि हे परमार्थाचे दुकान उघडून बसलो आहे. ज्याला ज्या वेळी जे हवे असेल, ते सर्व इथे अगदी जवळच उपलब्ध आहे. मी उत्तम, मध्यम आणि कनिष्ठ अशा सर्व प्रकारच्या विचारांची निवड करून सत्य तेच बाजूला काढले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी या दुकानात बसलो आहे आणि जो जसा मोबदला (भाव) देईल, तशीच अमूल्य वाणी त्याला दाखवत आहे.
॥ अभंग ८२५ ॥ अभंग रचना
लागलिया मुख स्तनां । घाली पान्हा माउली ॥१॥
उभयतां आवडी लाडें । कोडें कोड पुरतसे ॥ध्रु.॥
मेळवितां अंगें अंग । प्रेमें रंग वाढतो ॥२॥
तुका म्हणे जड भारी । अवघें शिरीं जननीचे ॥३॥
बाळाचे मुख जेव्हा स्तनावळ लागते, तेव्हा आईला स्वतःहून दूध (पान्हा) फुटतो. अशा प्रकारे आई आणि बाळ या दोघांच्याही आवडीने आणि लाडाने त्यांचे कौतुक पूर्ण होते. दोघांचे शरीर जेव्हा एकमेकांना भेटते, तेव्हा त्यांच्यातील प्रेमाचा रंग अधिकच वाढतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, बाळाचे जे काही सुख-दुःख किंवा संकट (जड भारी) असेल, ते सर्व सांभाळण्याचे ओझे आईच्याच डोक्यावर असते (तसेच देवाचे भक्ताबाबत आहे).
॥ अभंग ८२६ ॥ अभंग रचना
अवगुण तों कोणीं नाहीं प्रतिष्ठिले । मागें होत आले शिष्टाचार ॥१॥
दुर्बळाच्या नांवें पिटावा डांगोरा । हा तों नव्हे बरा सत्यवाद ॥ध्रु.॥
मद्य आणि मधु एकरासी नांवें । तरि कां तें खावें आधारें त्या ॥२॥
तुका म्हणे माझा उच्छिष्ट प्रसाद । निवडी भेदाभेद वृष्टीन्यायें ॥३॥
अवगुणांची समाजात कोणीही प्रतिष्ठा करत नाही, पूर्वापारपासून चांगला आचार आणि शिष्टाचारच मानला गेला आहे. केवळ दुर्बळ किंवा गरीब लोकांच्या दोषांचा ढोल पिटणे, हा काही न्याय किंवा सत्यवाद नव्हे. मद्य (दारू) आणि मध (मधु) यांचे नाव एकाच 'म' अक्षरावरून सुरू होते म्हणून काय दारू प्यायची का? नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझा हा उच्छिष्ट प्रसाद (माझा उपदेश) पावसाच्या पाण्याप्रमाणे सर्वांवर सारखाच पडतो, पण जो तो आपापल्या योग्यतेनुसार त्यातील भेदाभेद निवडतो.
॥ अभंग ८२७ ॥ अभंग रचना
भूतीं भगवंत । हा तों जाणतों संकेत ॥१॥
भारी मोकलितों वाण । ज्याचा त्यासी कळे गुण ॥ध्रु.॥
करावा उपदेश । निवडोनि तरि दोष ॥२॥
तुका म्हणे वाटे । चुकतां आडरानें कांटे ॥३॥
सर्व प्राणिमात्रांमध्ये भगवंत आहे, हा नियम (संकेत) मला ठाऊक आहे. मी हा उपदेशाचा माल सर्वांसाठी मोकळा सोडला आहे, ज्याचा जसा गुण असेल तसा त्याला तो कळेल. उपदेश करताना लोकांच्या दोषांचे निवारण करूनच तो केला पाहिजे. तुकाराम महाराज म्हणतात, सन्मार्ग सोडून जर कोणी चुकून आडरानात (वाईट मार्गाला) गेला, तर त्याला संसारातील दुःखाचे काटेच टोचणार.
॥ अभंग ८२८ ॥ अभंग रचना
आम्हां हें कवतुक जगा द्यावी नीत । करावे फजित चुकती ते ॥१॥
कासयाचा बाध एकाच्या निरोपें । काय व्हावें कोपें जगाचिया ॥ध्रु.॥
अविद्येचा येथें कोठें परिश्रम । रामकृष्णनाम ऐसे बाण ॥२॥
तुका म्हणे येथें खर्‍यांचा विकरा । न सरती येरा खोट्या परी ॥३॥
जगाला नीतीची वाट दाखवणे आणि जे मार्गावरून चुकत आहेत त्यांना खडसावणे (फजित करणे), हेच आमचे कौतुक आणि कर्तव्य आहे. आमच्या या उपदेशामुळे कोणाला बाधा का व्हावी? आणि जगाच्या रागाला (कोपाला) आम्ही का घाबरावे? आमच्याकडे 'रामकृष्ण हरी' नामाचे असे तीक्ष्ण बाण आहेत की तिथे अज्ञानाचा (अविद्येचा) काहीही पाड लागत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्या या दुकानात फक्त खऱ्या भक्तांचाच व्यवहार चालतो, खोट्या आणि दांभिक लोकांना इथे थारा मिळत नाही.
॥ अभंग ८२९ ॥ अभंग रचना
दर्पणासी नखटें लाजे । शुद्ध खिजे देखोनि ॥१॥
ऐसें अवगुणांच्या बाधें । दिसे सुदें विपरीत ॥ध्रु.॥
अंधळ्यास काय हिरा । गारां चि तो सारिखा ॥२॥
तुका म्हणे भुंके सुनें । ठाया नेणे ठाव तो ॥३॥
नाक नसलेला (नखटा) माणूस आरशासमोर जायला लाजतो, कारण आरसा त्याचे खरे रूप स्वच्छ दाखवतो. त्याचप्रमाणे ज्यांच्या अंगी अवगुण असतात, त्यांना चांगल्या गोष्टी देखील उलट्या (विपरीत) दिसतात. अंधळ्या माणसाला हिरा दिला काय किंवा गारगोटी दिली काय, दोन्ही त्याच्यासाठी सारख्याच आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याप्रमाणे कुत्रा विनाकारण भुंकत राहतो, पण त्याला भुंकण्याची खरी जागा किंवा कारण ठाऊक नसते, तसेच दुर्जनांचे असते.
॥ अभंग ८३० ॥ अभंग रचना
नावडे तरि कां येतील हे भांड । घेउनियां तोंड काळें येथें ॥१॥
नासोनियां जाय रस यासंगती । खळाचे पंगती नारायणा ॥ध्रु.॥
तोंडावाटा नर्क काढी अमंगळ । मिष्टान्ना विटाळ करी सुनें ॥२॥
तुका म्हणे नाहीं संतांची मर्यादा । निंदे तो चि निंदा मायझवा ॥३॥
जर यांना देव आणि परमार्थ आवडत नाही, तर हे भांडखोर लोक आपले काळे तोंड घेऊन इथे कशाला येतात? हे नारायणा, अशा दुष्ट (खळ) माणसांच्या पंगतीला बसल्याने परमार्थाचा सर्व रस आणि आनंद नष्ट होऊन जातो. तो आपल्या तोंडावाटे केवळ अमंगल आणि घाणेरडी निंदाच ओकत असतो, जणू काही चांगल्या अन्नाला कुत्र्याने विटाळ करावा तसे त्याचे वागणे असते. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याला संतांच्या मोठेपणाची मर्यादा कळत नाही, तो केवळ निंदेलाच पात्र ठरतो.
॥ अभंग ८३१ ॥ अभंग रचना
लेकरा आईतें पित्याची जतन । दावी निजधन सर्व जोडी ॥१॥
त्यापरि आमचा जालासे सांभाळ । देखिला चि काळ नाहीं आड ॥ध्रु.॥
भुकेचे संनिध वसे स्तनपान । उपायाची भिन्न चिंता नाहीं ॥२॥
आळवूनि तुका उभा पैलथडी । घातली या उडी पांडुरंगें ॥३॥
आई आणि वडील ज्याप्रमाणे आपल्या लेकराचा सांभाळ करतात आणि आपली सर्व संपत्ती (निजधन) त्याला देतात. त्याचप्रमाणे देवाकडून आमचा सांभाळ झाला आहे, त्यामुळे मध्ये कधीही भीतीचा काळ आला नाही. बाळाला भूक लागली की लगेच आईचे दूध हजर असते, त्याला दुसऱ्या उपायाची काही चिंता करावी लागत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी जेव्हा संसाराच्या पैलथडीला उभा राहून देवाला आळवले, तेव्हा पांडुरंगाने लगेच माझ्यासाठी उडी घेतली.
॥ अभंग ८३२ ॥ अभंग रचना
शुद्ध चर्या हें चि संताचें पूजन । लागत चि धन नाहीं वत्ति ॥१॥
सगुणाचे सोई सगुण विश्रांती । आपण चि येती चोजवीत ॥ध्रु.॥
कीर्तनीं चि वोळे कृपेचा वोरस । दुरीपणें वास संनिधता ॥२॥
तुका म्हणे वर्म सांगतों सवंगें । मन लावा लागें स्वहिताच्या ॥३॥
आपले आचरण शुद्ध ठेवणे हेच खरे संतांचे पूजन आहे, यासाठी कुठलेही धन किंवा संपत्ती खर्च करण्याची गरज नाही. जो सरळ मनाने देवाच्या सगुण रूपाची भक्ती करतो, त्याला देव स्वतः शोधत (चोजवीत) त्याच्याकडे येतो. देवाच्या कीर्तनातच त्याच्या कृपेचा पाझर (वोरस) सुटतो, ज्यामुळे देवाचा दुरावा नाहीसा होऊन त्याचे सामीप्य लाभते. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी तुम्हाला हे सोपे वर्म सांगत आहे, तुम्ही आपले मन स्वतःच्या कल्याणासाठी देवा चरणी लावा.
॥ अभंग ८३३ ॥ अभंग रचना
जीवींचें जाणावें या नांवें आवडी । हेंकड तें ओढी अमंगळ ॥१॥
चित्तीच्या संकोचें कांहीं च न घडे । अतिशयें वेडे चार तो चि ॥ध्रु.॥
काळाविण कांहीं नाहीं रुचों येत । करूनि संकेत ठेवियेला ॥२॥
तुका म्हणे कळे वचनें चांचणी । काय बोलवूनि वेळोवेळां ॥३॥
दुसऱ्याच्या मनातले ओळखणे (जीवीचे जाणणे) यालाच खरे प्रेम किंवा आवड म्हणतात, पण जो हट्टी (हेंकड) असतो, तो नेहमी अमंगल गोष्टींकडेच ओढला जातो. मनामध्ये संकोच किंवा संशय असेल तर कोणतीही गोष्ट साध्य होत नाही, असा माणूस केवळ वेडेपणाच करत राहतो. योग्य वेळ (काळ) आल्याशिवाय कोणतीही गोष्ट मनाला रुचत नाही, हा देवाचाच संकेत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, माणसाच्या बोलण्यावरूनच (वचनाने) त्याची परीक्षा (चांचणी) होते, त्याला वारंवार काय बोलवून पाहायचे?
॥ अभंग ८३४ ॥ अभंग रचना
कामातुर चवी सांडी । बरळ तोंडीं बरळे ॥१॥
रंगलें तें अंगीं दावी । विष देववी आसडे ॥ध्रु.॥
धनसोसें लागे वेड । ते बडबड शमेना ॥२॥
तुका म्हणे वेसनें दोन्ही । नर्कखाणी भोगावया ॥३॥
कामवासनेने अंध झालेला माणूस आपली विवेकबुद्धी (चव) सोडतो आणि तोंडाला येईल ते बरळत राहतो. त्याच्या अंगात जी वासना रंगलेली असते, तीच तो बाहेर दाखवतो, जणू काही तो विष प्राशन करत असतो. ज्याला पैशाचा (धनसोस) छंद लागतो तो वेडा होतो आणि त्याची पैशाची बडबड कधी संपत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, कामासक्ती आणि धनाचा लोभ ही दोन्ही अशी व्यसने आहेत, जी माणसाला नरकाची खाण भोगायला लावतात.
॥ अभंग ८३५ ॥ अभंग रचना
कृष्णांजनें जाले सोज्वळ लोचन । तेणें दिले वान निवडुनी ॥१॥
निरोपाच्या मापें करीं लडबड । त्याचें त्यानें गोड नारायणें ॥ध्रु.॥
भाग्यवंतांघरीं करितां विश्वासें । कार्य त्यासरिसें होईजेतें ॥२॥
तुका म्हणे पोट भरे बरे वोजा । निज ठाव निजा निजस्थानीं ॥३॥
कृष्णभक्तीच्या अंजनाने माझे डोळे स्वच्छ (सोज्वळ) झाले आहेत, त्यामुळे मला खरे आणि खोटे निवडण्याचे ज्ञान मिळाले आहे. मी जरी देवाचा निरोप सांगताना शब्दांची लडबड (चूक) करत असलो, तरी नारायण माझा भाव ओळखून तो गोड करून घेतो. एखाद्या भाग्यवंताच्या घरी विश्वासाने काम केले, तर आपले काम देखील त्याच्यासारखेच उत्तम होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता माझे पोट परमार्थाने पूर्ण भरले आहे, म्हणून मी माझ्या मूळ स्वरूपात (निजस्थानी) शांतपणे विसावलो आहे.
॥ अभंग ८३६ ॥ अभंग रचना
मैंद आला पंढरीस । हातीं घेउनि प्रेमपाश ॥१॥
पुढें नाडियलें जग । नेतो लागों नेदी माग ॥ध्रु.॥
उभारोनि बाहे । दृष्टादृष्टी वेधीताहे ॥२॥
वैकंठीहुनि पेणें । केलें पंढरीकारणें ॥३॥
पुंडलिकें यारा । देउनि आणिलें चोरा ॥४॥
तुका म्हणे चला । तुम्ही आम्ही धरूं त्याला ॥५॥
पंढरपुरात एक मोठा मायावी (मैंद - विठ्ठल) आला आहे आणि त्याने आपल्या हातात प्रेमाचा पाश (दोरी) घेतला आहे. त्याने आपल्या रूपाने संपूर्ण जगाला भुरळ घातली आहे आणि तो कोणालाही आपला सुगावा (माग) लागू न देता आपल्याकडे ओढून नेतो. तो विटेवर आपले दोन्ही हात उभारून उभा आहे आणि फक्त नजरेनेच भक्तांच्या मनाचा वेध घेत आहे. त्याने वैकुंठातून निघून केवळ पंढरीसाठी इथे मुक्काम (पेणे) केला आहे. भक्त पुंडलिकाने त्याला विटा विटेचे आसन देऊन या चोराला इथे पकडून ठेवले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, चला, आपण सर्वजण मिळून त्या देवाला प्रेमाने धरून ठेवूया.
॥ अभंग ८३७ ॥ अभंग रचना
भांडवी माउली कवतुकें बाळा । आपणा सकळां साक्षित्वेसीं ॥१॥
माझी माझी म्हणे एकएकां मारी । हें तों नाहीं दुरी उभयतां ॥ध्रु.॥
तुझें थोडें भातें माझें बहु फार । छंद करकर वाद मिथ्या ॥२॥
तुका म्हणे एके ठायीं आहे वर्म । हें चि होय श्रम निवारितें ॥३॥
आई कौतुकाने आपल्या मुलांना एकमेकांशी भांडायला लावते आणि स्वतः लांबून साक्षीदार होऊन ते पाहत राहते. मुले 'हा खेळ माझा, तो माझा' म्हणून एकमेकांना मारतात, पण आई त्यांच्यापासून अजिबात दूर नसते. 'तुझी शिदोरी (भाते) लहान आणि माझी मोठी' असा मुले उगाच हट्ट आणि व्यर्थ वाद करतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, या सर्व खेळाचे मूळ वर्म एकाच ठिकाणी (देवापाशी) आहे, ते जाणले की संसाराचे सर्व श्रम नाहीसे होतात.
॥ अभंग ८३८ ॥ अभंग रचना
लटिकियाच्या आशा । होतों पडिलों वळसा । होउनियां दोषा । पात्र मिथ्या अभिमानें ॥१॥
बरवी उघडली दृष्टी । नाहीं तरी होतों कष्टी । आक्रंदते सृष्टी । मात्र या चेष्टांनीं ॥ध्रु.॥
मरणाची नाहीं शुद्धी । लोभीं प्रवर्तली बुद्धी । परती तों कधीं । घडे चि ना माघारीं ॥२॥
सांचूनि मरे धन । लावी पोरांसी भांडण । नाहीं नारायण । तुका म्हणे स्मरीला ॥३॥
या संसारातील खोट्या आशेच्या फेऱ्यात मी अडकलो होतो आणि व्यर्थ अभिमानामुळे अनेक दोषांचा धनी झालो होतो. आता माझी दृष्टी चांगली उघडली आहे, नाहीतर मी उगाच कष्टी होत राहिलो असतो; या संसाराच्या चेष्टांमुळे सर्व सृष्टीच ओरडत (आक्रंदत) आहे. माणसाला आपल्या मरणाची आठवण राहत नाही आणि त्याची बुद्धी लोभात बुडून जाते, ती तिथून कधी मागे फिरतच नाही. माणूस आयुष्यभर पैसा साठवून मरून जातो आणि मागे पोरांमध्ये भांडणे लावून जातो. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा मोहात पडल्यामुळे त्याने कधी नारायणाचे स्मरण केलेच नाही.
॥ अभंग ८३९ ॥ अभंग रचना
जवळी मुखापाशीं । असतां नेघे अहर्निशीं ॥१॥
भवनिर्दाळण नाम । विठ्ठल विठ्ठल नासी काम ॥ध्रु.॥
सुखाचें शेजार । करूं कां नावडें घर ॥२॥
तुका म्हणे ठेवा । कां हा न करी चि बरवा ॥३॥
देवाचे नाम आपल्या मुखाच्या इतके जवळ असतानाही माणूस रात्रंदिवस त्याचे नाव घेत नाही. विठ्ठल विठ्ठल हे नाम संसाराचा नाश करणारे (भवनिर्दाळण) आणि मनातील सर्व वासना नष्ट करणारे आहे. नामस्मरणाचा हा सुखाचा शेजार सोडून माणसाला संसाराचे दुःखी घर का बरे आवडते? तुकाराम महाराज म्हणतात, हा नामस्मरणाचा सुंदर ठेवा माणूस आपल्याजवळ का जमा करत नाही?
॥ अभंग ८४० ॥ अभंग रचना
बरवें देशाउर जालें । काय बोलें बोलावें ॥१॥
लाभें लाभ दुणावला । जीव धाला दरुषणें ॥ध्रु.॥
भाग्यें जाली संतभेटी । आवडी पोटीं होती ते ॥२॥
तुका म्हणे श्रम केला । अवघा आला फळासी ॥३॥
आज संतांच्या भेटीमुळे माझ्या जीवनाचे मोठे कल्याण (देशाउर) झाले आहे, त्याचे मी शब्दांत काय वर्णन करू? मला एका लाभावर दुसरा मोठा लाभ मिळाला असून संतांच्या दर्शनाने माझा जीव तृप्त झाला आहे. माझ्या मनात जी संतांना भेटण्याची तीव्र ओढ होती, ती आज माझ्या भाग्याने पूर्ण झाली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी आजवर परमार्थासाठी जे काही कष्ट (श्रम) केले, ते आज संतांच्या दर्शनाने पूर्णपणे फळाला आले आहेत.
॥ अभंग ८४१ ॥ अभंग रचना
सांगतां हें नये सुख । कीर्ती मुख न पुरे ॥१॥
आवडीनें सेवन करू । जीवींचें धरूं जीवीं च ॥ध्रु.॥
उपमा या देतां लाभा । काशा शोभा सारिखी ॥२॥
तुका म्हणे नुचलीं डोई । ठेविली पायीं संतांचे ॥३॥
संतभेटीचे हे सुख मला शब्दात सांगता येत नाही, त्याचे वर्णन करायला माझे मुख अपुरे पडते. आम्ही मोठ्या आवडीने या सुखाचा आस्वाद घेऊ आणि हे जिवाचे गुपित जिवातच साठवून ठेवू. संतांच्या भेटीपासून मिळालेल्या या लाभाला जगात कशाचीही उपमा देता येत नाही, कारण याच्या सुखाची शोभा कशासारखीच नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता मी माझे डोके कधीही वर उचलणार नाही, ते मी कायमचे संतांच्या चरणांवर ठेवले आहे.
॥ अभंग ८४२ ॥ अभंग रचना
आपुलाला लाहो करूं । केणें भरूं हा विठ्ठल ॥१॥
भाग्य पावलों या ठाया । आतां काया कुरवंडी ॥ध्रु.॥
पुढती कोठें घडे ऐसें । बहुतां दिसें फावलें ॥२॥
तुका म्हणे जाली जोडी । चरण घडी न विसंभें ॥३॥
चला, आपण सर्वजण आपापला लाभ (लाहो) करून घेऊया आणि अंतःकरणात हा विठ्ठल नावाचा माल भरून घेऊया. मोठ्या भाग्याने आपल्याला ही संतांची जागा लाभली आहे, आता आपण आपला देह (काया) त्यांच्यावरून ओवाळून टाकूया. असा सुवर्णयोग पुढे कधी घडणार नाही, खूप दिवसांनी आपल्याला ही संधी मिळाली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला हा विठ्ठल चरणांचा मोठा ठेवा मिळाला आहे, आता मी एका क्षणासाठीही (घडी) देवाचे चरण विसरणार नाही.
॥ अभंग ८४३ ॥ अभंग रचना
उजळलें भाग्य आतां । अवघी चिंता वारली ॥१॥
संतदर्शनें हा लाभ । पद्मनाभ जोडला ॥ध्रु.॥
संपुष्ट हा हृदयपेटी । करूनि पोटीं सांटवूं ॥२॥
तुका म्हणे होता ठेवा । तो या भावा सांपडला ॥३॥
आता माझे भाग्य पूर्णपणे उजळले आहे आणि मनातील सर्व प्रकारची चिंता दूर झाली आहे. संतांच्या दर्शनामुळे मला हा परम लाभ झाला की प्रत्यक्ष भगवान विष्णू (पद्मनाभ) मला जोडला गेला आहे. मी या विठ्ठल रूपाला माझ्या हृदयाच्या पेटीत (संपुष्टात) कायमचे साठवून ठेवीन. तुकाराम महाराज म्हणतात, जो सुखाचा गुप्त ठेवा होता, तो माझ्या भक्तीभावामुळे आज मला सापडला आहे.
॥ अभंग ८४४ ॥ अभंग रचना
आम्हां आपुलें नावडे संचित । चरफडी चत्ति कळवळ्यानें ॥१॥
न कळतां जाला खोळंब मारगा । जगीं जालों जगा बहुरूपी ॥ध्रु.॥
कळों आलें बरें उघडले डोळे । कर्णधार मिळे तरि बरें ॥२॥
तुका म्हणे व्हाल ऐकत करुणा । तरि नारायणा उडी घाला ॥३॥
हे देवा, मला माझे पूर्वसंचित (कर्म) अजिबात आवडत नाही, त्यामुळे माझे चित्त कळवळ्याने तळमळत (चरफडी) आहे. न कळत माझ्या साधनेच्या मार्गात अडथळा (खोळंब) निर्माण झाला आणि मी या जगात लोकांसमोर केवळ सोंग घेणारा बहुरूपी झालो आहे. आता मला माझी चूक उमगली असून माझे डोळे उघडले आहेत, जर मला या संसारात योग्य नावाडी (कर्णधार) मिळाला तर फार बरे होईल. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे नारायणा, जर तू माझी ही करुण हाक ऐकत असशील, तर मला वाचवण्यासाठी लगेच उडी घे.
॥ अभंग ८४५ ॥ अभंग रचना
बरगासाटीं खादलें शेण । मळितां अन्न न संडी ॥१॥
फजित तो केला आहे । ताडण साहे गौरव ॥ध्रु.॥
ओढाळाची ओंगळ ओढी । उगी खोडी नवजाय ॥२॥
तुका फजीत करी बुच्या । विसरे कुच्या खोडी तेणें ॥३॥
ज्याप्रमाणे एखादा ओढाळ बैल पिकात गेल्यावर शेतकर्‍याकडून मार खातो, पण धान्याचा सुळका (मळिता अन्न) पाहिला की तो तिथून बाजूला होत नाही. त्याला अनेकदा फजित केले जाते, मार दिला जातो, तरी तो मानहानी सहन करतो पण आपली खोड सोडत नाही. या मनाची ओढी देखील त्या ओढाळ जनावरासारखीच घाणेरडी आहे, त्याची ही वाईट खोड सहजासहजी जात नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा नाक कापलेल्या (बुच्या) आणि खोडकर मनाला मी चांगलाच फजित करीन, जेणेकरून ते आपल्या सर्व वाईट सवयी विसरून जाईल.
॥ अभंग ८४६ ॥ अभंग रचना
धांव घालीं आई । आतां पाहातेसी काई ॥१॥
धीर नाहीं माझे पोटीं । जालें वियोगें हिंपुटीं ॥ध्रु.॥
करावें सीतळ । बहु जाली हळहळ ॥२॥
तुका म्हणे डोई । कधीं ठेवीन हे पायीं ॥३॥
हे विठ्ठल माउली, आता तू माझी काय वाट पाहत आहेस? माझ्याकडे धावून ये. तुझ्या वियोगामुळे मी अत्यंत दुःखी (हिंपुटी) झालो आहे, आता माझ्या मनात अजिबात धीर उरलेला नाही. संसाराच्या तापाने माझ्या मनात फार हळहळ (तळमळ) होत आहे, तू येऊन माझे मन शांत (सीतळ) कर. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे माउली, मी माझे डोके कधी एकदा तुझ्या चरणांवर ठेवीन असे मला झाले आहे.
॥ अभंग ८४७ ॥ अभंग रचना
तुम्हां ठावा होता देवा । माझें अंतरींचा हेवा ॥१॥
होती काशानें सुटका । तरि हे वैकुंठनायका ॥ध्रु.॥
नसतें सांभाळिलें । जरि तुम्हीं आश्वासन दिलें ॥२॥
तुका म्हणे कृपाळुवा । बरवा केला सावाधावा ॥३॥
हे देवा, माझ्या अंतःकरणातील खरी ओढ (हेवा) तुला चांगलीच ठाऊक होती. हे वैकुंठनायका, तुझ्याशिवाय या संसारातून माझी सुटका कशाने बरं होणार होती? जर तू मला तुझ्या नामाचे आश्वासन दिले नसतेस, तर या संसारात मला कोणीही सांभाळले नसते. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे कृपाळू देवा, तू माझ्या हाकेला धावून आलास आणि मला या संसारात वेळीच सावध केलेस, हे फार चांगले केलेस.
॥ अभंग ८४८ ॥ अभंग रचना
देऊं ते उपमा । आवडीनें पुरुषोत्तमा ॥१॥
पाहातां काशा तूं सारिखा । तिंहीं लोकांच्या जनका ॥ध्रु.॥
आरुष हे वाणी । गोड वरूनि घेतां कानीं ॥२॥
आवडीनें खेळे । तुका पुरवावे सोहाळे ॥३॥
हे पुरुषोत्तमा, मी तुला मोठ्या आवडीने अनेक उपमा देतो, पण हे तिन्ही लोकांच्या जनका (पित्या), नीट पाहिले तर या जगात तुझ्यासारखे दुसरे कोणीच नाही. माझी ही वाणी जरी अडाणी आणि तोडकीमोडकी (आरुष) असली, तरी तू ती मोठ्या प्रेमाने आपल्या कानावर गोड करून घेतोस. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी तुझ्या बाललीलांच्या आवडीने खेळत आहे, तू माझे हे सर्व भक्तीचे सोहळे पूर्ण करावेत.
॥ अभंग ८४९ ॥ अभंग रचना
दर्शनाची आस । आतां ना साहे उदास ॥१॥
जीव आला पायांपाशीं । येथें असें कलिवरेंसीं ॥ध्रु.॥
कांहीं च नाठवे । ठायीं बैसलें नुठवे ॥२॥
जीव असतां पाहीं । तुका ठकावला ठायीं ॥३॥
हे देवा, आता मला तुझ्या दर्शनाची इतकी तीव्र आस लागली आहे की तुझी ही उदासिनता (दुरावा) मला सहन होत नाही. माझा जीव तर कधीच तुझ्या चरणांपाशी गेला आहे, इथे फक्त माझे हे शरीर (कलिवर) पडलेले आहे. मला आता तुझ्याशिवाय जगातील काहीही आठवत नाही, मी जिथे बसलो आहे तिथून मला उठावेसे देखील वाटत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, जिवंत असतानाच मी देवाच्या या सुंदर रूपावर पूर्णपणे भाळलो (ठकावला) गेलो आहे.
॥ अभंग ८५० ॥ अभंग रचना
भोगावरि आम्हीं घातला पाषाण । मरणा मरण आणियेलें ॥१॥
विश्व तूं व्यापक काय मी निराळा । काशासाठीं बळा येऊं आतां ॥ध्रु.॥
काय सारूनियां काढावें बाहेरी । आणूनि भीतरी काय ठेवूं ॥२॥
केला तरी उरे वाद चि कोरडा । बळें घ्यावी पीडा स्वपनींची ॥३॥
आवघे चि वाण आले तुम्हां घरा । मजुरी मजुरा रोज कीदव ॥४॥
तुका म्हणे कांहीं नेणें लाभ हानी । असेल तो धनी राखो वाडा ॥५॥
आम्ही संसारातील सर्व सुख-भोगांवर धोंडा (पाषाण) ठेवला आहे आणि मरणालाच मारून टाकले आहे (मृत्यूची भीती संपवली आहे). हे देवा, तू या संपूर्ण विश्वात व्यापून आहेस, मग मी तुझ्यापेक्षा वेगळा कसा असू शकेन? आता मी कशासाठी उगाच अहंकार (बळ) धरू? मी माझ्या मनातून काय म्हणून बाहेर टाकून देऊ आणि आत तरी काय साठवून ठेवू? कारण सर्वत्र तूच आहेस. आता जर मी भेद केला तर तो केवळ कोरडा वाद ठरेल आणि स्वप्नातल्या दुःखाची पीडा उगीच अंगावर घेण्यासारखे होईल. तुझ्या घरी परमार्थाचे सर्व वाण उपलब्ध आहेत, आम्ही तर केवळ तुझे मजूर आहोत, आम्हाला आमची रोजची मजुरी (भक्तीचा आनंद) मिळून जाते. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला आता परमार्थात काय लाभ आणि काय हानी याची काही चिंता नाही; माझा धनी (विठ्ठल) समर्थ आहे, तोच या संसाराचा वाडा सांभाळेल.
॥ अभंग ८५१ ॥ अभंग रचना
कां हो एथें काळ आला आम्हां आड । तुम्हांपाशीं नाड करावया ॥१॥
कां हो विचाराचें पडिलें सांकडें । काय ऐसें कोडें उपजलें ॥ध्रु.॥
कां हो उपजेना द्यावी ऐशी भेटी । काय द्वैत पोटीं धरिलें देवा ॥२॥
पाय फार किंवा जालासी दुर्बळ । मागिल तें बळ नाहीं आतां ॥३॥
काय जालें देणें निघालें दिवाळें । कीं बांधलासि बळें ॠणेंपायीं ॥४॥
तुका म्हणे कां रे ऐसी केली गोवी । तुझी माझी ठेवी निवडुनियां ॥५॥
तुकाराम महाराज देवाला विचारतात, हे देवा, आमच्या भेटीच्या आड हा काळ (वेळ) का आला आहे? तुझ्या मनात असे काय कोडे निर्माण झाले आहे की तू मला भेटत नाहीस? तुझ्या मनात माझ्याविषयी काही द्वैतभाव किंवा अढी निर्माण झाली आहे का? तुझे पूर्वीचे बळ कमी झाले की माझे पाप जास्त वाढले आहे? तुझे दिवाळे निघाले आहे की तू कोणाच्या ऋणात बांधला गेला आहेस? तुका म्हणे, तू माझ्या भक्तीची आणि तुझ्या कृपेची जी ठेव आहे, ती एकदाची निवडून वेगळी कर आणि मला मुक्त कर.
॥ अभंग ८५२ ॥ अभंग रचना
काय देह घालूं करवती करमरी । टाकुं या भितरी अग्नीमाजी ॥१॥
काय सेवूं वन शीत उष्ण तान । साहों कीं मोहन धरुनी बैसों ॥ध्रु.॥
काय लावूं अंगीं भस्म उधळण । हिंडूं देश कोण खुंट चारी ॥२॥
काय तजूं अन्न करूनि उपास । काय करूं नास जीवित्वाचा ॥३॥
तुका म्हणे काय करावा उपाव । ऐसा देई भाव पांडुरंगा ॥४॥
पांडुरंगा, तुला प्रसन्न करण्यासाठी मी काय करू? या देहावर करवत चालवू की स्वतःला अग्नीत झोकून देऊ? की घरदार सोडून वनात जाऊ आणि तेथील थंडी, ऊन, तहान सहन करत मौन धरून बसू? अंगाला भस्म लावून चारही दिशांना फिरू की उपवास करून अन्न त्याग करू आणि स्वतःच्या जीवाचा नाश करू? तुका म्हणे, हे पांडुरंगा, मला अशा बाह्य उपायांची गरज पडू नये, तर तुझ्या चरणी अखंड भाव जडेल असा बुद्धीचा प्रकाश तू मला दे.
॥ अभंग ८५३ ॥ अभंग रचना
दंभें कीर्ति पोट भरे मानी जन । स्वहित कारण नव्हे कांहीं ॥१॥
अंतरती तुझे पाय मज दुरी । धरितां हे थोरी जाणिवेची ॥ध्रु.॥
पिंडाच्या पाळणें धांवती विकार । मज दावेदार मजमाजी ॥२॥
कैसा करूं घात आपुला आपण । धरूनि गुमान लोकलाज ॥३॥
तुका म्हणे मज दावी तो सोहोळा । देखें पाय डोळां तुझे देवा ॥४॥
दांभिकपणाने किंवा ढोंगाने जगात कीर्ती मिळते आणि पोटही भरते, लोक मान-सन्मानही देतात, पण त्याने स्वतःचे खरे हित (कल्याण) काही होत नाही. उलट, आपल्या अंगी 'जाणतेपण' किंवा मोठेपण आले की देवा, तुझे चरण माझ्यापासून दूर जातात. या शरीराचे लाड पुरवले की मनात विकार वाढतात आणि तेच माझे शत्रू बनतात. लोकलाजेस्तव खोटा आव आणून मी स्वतःचा घात कसा करू? तुका म्हणे, हे देवा, मला हे सगळे खोटे सोहळे नकोत, मला फक्त तुझे चरण डोळे भरून पाहण्याचा सोहळा दाखव.
॥ अभंग ८५४ ॥ अभंग रचना
धिग जिणें त्याचा स्वामी हीन वर । मरण तें बर भलें मग ॥१॥
ऐका जी देवा ऐसी आहे नीत । काय तें उचित सांभाळावें ॥ध्रु.॥
देशोदेशीं धाक जयाच्या उत्तरें । तयाचें कुतरें परि भलें ॥२॥
तुका म्हणे हें कां सुचलें उत्तर । जाणोनि अंतर ओळखावें ॥३॥
ज्याचा स्वामी किंवा मालक असमर्थ किंवा दुर्बळ असतो, त्याच्या जगण्याला धिक्कार असो; त्यापेक्षा मरण आलेले बरे. देवा, जगाची अशी नीती आहे, म्हणून तू तुझ्या समर्थपणाचे रक्षण केले पाहिजेस (भक्ताचा सांभाळ केला पाहिजेस). ज्या राजाच्या एका शब्दाने देशोदेशी धाक राहतो, त्याच्या पदरी असलेले कुत्रेही इतरांपेक्षा श्रेष्ठ मानले जाते. तुका म्हणे, माझ्या मनात हे उत्तर का सुचले, हे तू अंतर्यामी असून ओळख आणि माझ्यावर कृपा कर.
॥ अभंग ८५५ ॥ अभंग रचना
आतां गाऊं तुज ओविया मंगळीं । करूं गदारोळी हरिकथा ॥१॥
होसि निवारिता आमुचें सकळ । भय तळमळ पापपुण्य ॥ध्रु.॥
भोगिले ते भोग लावूं तुझे अंगीं । अलिप्त या जगीं होउनि राहों ॥२॥
तुका म्हणे आम्ही लाडिकीं लेंकरें । न राहों अंतरे पायांविण ॥३॥
हे देवा, आता आम्ही तुझ्या नावाच्या मंगल ओव्या गाऊ आणि हरिकथेचा मोठा गजर करू. कारण तूच आमचे सर्व भय, मनाची तळमळ आणि पाप-पुण्याची चिंता निवारणारा आहेस. आम्ही जे काही भोग भोगू, ते तुझ्या चरणी अर्पण करू आणि या जगात अलिप्त होऊन राहू. तुका म्हणे, आम्ही तुझी लाडकी लेकरे आहोत, त्यामुळे तुझ्या चरणांपासून आम्ही कधीही दूर राहणार नाही.
॥ अभंग ८५६ ॥ अभंग रचना
सर्व सुखें आजी एथें चि वोळलीं । संतांचीं देखिलीं चरणांबुजें ॥१॥
सर्वकाळ होतों आठवीत मनीं । फिटली ते धणी येणें काळें ॥२॥
तुका म्हणे वाचा राहिली कुंटित । पुढें जालें चत्ति समाधान ॥३॥
आज संतांचे चरणकमळ पाहायला मिळाले आणि जगातील सर्व सुखे येथेच चालून आली आहेत, असा अनुभव येत आहे. ज्या संतांचे मी मनात अहोरात्र चिंतन करत होतो, त्यांना प्रत्यक्ष पाहिल्यामुळे आज माझ्या मनाची तृष्णा पूर्ण झाली आहे. तुका म्हणे, संतांच्या दर्शनाने माझे मन इतके समाधानी झाले आहे की, आता मुखातून शब्दही फुटत नाहीत; माझी वाचा कुंठित झाली आहे.
॥ अभंग ८५७ ॥ अभंग रचना
विठ्ठल सोयरा सज्जन सांगाती । विठ्ठल या चित्तीं बैसलासे ॥१॥
विठ्ठलें हें अंग व्यापिली ते काया । विठ्ठल हे छाया माझी मज ॥ध्रु.॥
बैसला विठ्ठल जिव्हेचिया माथां । न वदे अन्यथा आन दुजें ॥२॥
सकळां इंद्रियां मन एक प्रधान । तें ही करी ध्यान विठोबाचें ॥३॥
तुका म्हणे या विठ्ठलासी आतां । नये विसंबतां माझें मज ॥४॥
माझा विठ्ठलच माझा खरा सोयरा, सज्जन आणि सांगाती आहे. तो माझ्या चित्तात येऊन बसला आहे. विठ्ठलाने माझे पूर्ण शरीर व्यापून टाकले आहे, तोच माझी सावली बनला आहे. माझ्या जिभेच्या शेंड्यावर विठ्ठल बसल्यामुळे आता माझ्या मुखातून त्याच्याशिवाय दुसरा कोणताही शब्द निघत नाही. सर्व इंद्रियांमध्ये मन हे प्रधान (मुख्य) आहे, ते मनसुद्धा आता विठोबाचेच ध्यान करत आहे. तुका म्हणे, आता मला स्वतःलाच या विठ्ठलाचा विसर पडणे शक्य नाही.
॥ अभंग ८५८ ॥ अभंग रचना
होयें वारकरी । पांहे पांहे रे पंढरी ॥१॥
काय करावीं साधनें । फळ अवघें चि तेणें ॥ध्रु.॥
अभिमान नुरे । कोड अवघें चि पुरे ॥२॥
तुका म्हणे डोळां । विठ्ठ बैसला सांवळा ॥३॥
अरे मानवा, तू पंढरीचा वारकरी हो आणि एकदा ती पवित्र पंढरी डोळे भरून पाहा. पंढरीची वारी केल्यावर इतर कोणतीही साधने करण्याची गरज उरत नाही, कारण सर्व साधनांचे फळ त्या वारीतच मिळते. वारी केल्याने माणसाचा अहंभाव (अभिमान) गळून पडतो आणि मनातील सर्व चांगल्या इच्छा पूर्ण होतात. तुका म्हणे, असे केल्याने तो सांवळा विठ्ठल तुमच्या डोळ्यांत अखंड येऊन बसेल.
॥ अभंग ८५९ ॥ अभंग रचना
पंढरीसी जाय । तो विसरे बापमाय ॥१॥
अवघा होय पांडुरंग । राहे धरूनियां अंग ॥ध्रु.॥
न लगे धन मान । देहभावें उदासीन ॥२॥
तुका म्हणे मळ । नासी तात्काळ तें स्थळ ॥३॥
जो मनुष्य पंढरीला जातो, तो तिथल्या भक्तीच्या आनंदात आई-वडिलांनाही (ममतेला) विसरून जातो. त्याचे संपूर्ण अस्तित्वच पांडुरंगमय होऊन जाते. त्याला जगातील धन, मान-सन्मानाची हाव उरत नाही आणि तो देहभावापासून अलिप्त होतो. तुका म्हणे, पंढरपूर हे असे पवित्र क्षेत्र आहे की, तिथे जाताच माणसाच्या मनातील सर्व पाप आणि विकारांचा मळ तात्काळ नष्ट होतो.
॥ अभंग ८६० ॥ अभंग रचना
बळें बाह्यात्कारें संपादिलें सोंग । नाहीं जाला त्याग अंतरींचा ॥१॥
ऐसें येतें नित्य माझ्या अनुभवा । मनासी हा ठावा समाचार ॥ध्रु.॥
जागृतीचा नाहीं अनुभव स्वप्नीं । जातों विसरुनि सकळ हें ॥२॥
प्रपंचाबाहेरि नाहीं आलें चत्ति । केले करी नित्य वेवसाय ॥३॥
तुका म्हणे मज भोरप्या चि परी । जालें सोंग वरी आंत तैसें ॥४॥
मी बाहेरून बळजबरीने वैराग्याचे सोंग घेतले आहे, पण माझ्या अंतःकरणातून अजून वासनेचा खरोखर त्याग झालेला नाही. हा मला दररोज स्वतःचाच अनुभव येत आहे आणि माझ्या मनालाही ही गोष्ट चांगली ठाऊक आहे. जागेपणी मी जे भक्तीचे विचार करतो, तसा अनुभव मला स्वप्नात येत नाही; मी स्वप्नात सगळे विसरून जातो. माझे चित्त अजून प्रपंचाच्या (संसाराच्या) बाहेर आलेले नाही, ते नित्य संसाराच्याच व्यवहारात मग्न असते. तुका म्हणे, माझी अवस्था एखाद्या बहुरूप्यासारखी (भोरप्या) झाली आहे, ज्याचे सोंग फक्त वरवर असते, पण आतून तो वेगळाच असतो.
॥ अभंग ८६१ ॥ अभंग रचना
म्हणवितों दास ते नाहीं करणी । आंत वरी दोन्ही भिन्न भाव ॥१॥
गातों नाचतों तें दाखवितों जना । प्रेम नारायणा नाहीं अंगीं ॥ध्रु.॥
पाविजे तें वर्म न कळे चि कांहीं । बुडालों या डोहीं दंभाचिया ॥२॥
भांडवल काळें हातोहातीं नेलें । माप या लागलें आयुष्यासी ॥३॥
तुका म्हणे वांयां गेलों ऐसा दिसें । होईल या हांसें लौकिकाचें ॥४॥
मी स्वतःला देवाचा दास म्हणवून घेतो, पण माझ्या हातून तशी सेवा घडत नाही; माझ्या आतला आणि बाहेरचा भाव वेगळा आहे. मी देवापुढे गातो-नाचतो, ते केवळ लोकांना दाखवण्यासाठी आहे; माझ्या मनात नारायणाविषयी खरे प्रेम नाही. देवाला प्राप्त करून घेण्याचे खरे वर्म मला अजून कळलेले नाही, मी केवळ दंभाच्या (ढोंगाच्या) डबक्यात बुडालो आहे. काळाने (वेळेने) माझे आयुष्याचे भांडवल हातोहात लुटून नेले आहे आणि माझ्या आयुष्याची दोरी संपत आली आहे. तुका म्हणे, मी असाच वाया गेलो तर जगात माझे हसे होईल.
॥ अभंग ८६२ ॥ अभंग रचना
न कळतां काय करावा उपाय । जेणें राहे भाव तुझ्या पायीं ॥१॥
येऊनियां वास करिसी हृदयीं । ऐसें घडे कई कासयानें ॥ध्रु.॥
साच भावें तुझें चिंतन मानसीं । राहे हें करिसी कैं गा देवा ॥२॥
लटिकें हें माझें करूनियां दुरी । साच तूं अंतरीं येउनि राहें ॥३॥
तुका म्हणे मज राखावें पतिता । आपुलिया सत्ता पांडुरंगा ॥४॥
हे देवा, मला काही समजत नाहीये, मग तुझ्या चरणी माझा भाव दृढ व्हावा म्हणून मी काय उपाय करू? तू माझ्या हृदयात कधी आणि कशाने येऊन मुक्काम करशील? माझ्या मनात तुझे खरे चिंतन अखंड राहील, असे तू कधी करशील? माझ्या मनातील सर्व खोटेपणा दूर करून तू स्वतः माझ्या अंतःकरणात येऊन राहा. तुका म्हणे, हे पांडुरंगा, मी पतित (पापी) असलो तरी तू तुझ्या समर्थतेने माझे रक्षण कर.
॥ अभंग ८६३ ॥ अभंग रचना
चिंतिलें तें मनिंचें जाणें । पुरवी खुणे अंतरींचें ॥१॥
रात्री न कळे दिवस न कळे । अंगीं खेळे दैवत हें ॥ध्रु.॥
नवसियाचे नव रस । भोगी त्यास भिन्न नाहीं ॥२॥
तुका म्हणे सम चि देणें । समचरण उभा असे ॥३॥
तो पांडुरंग भक्ताच्या मनातील सर्व इच्छा अचूक जाणतो आणि अंतरीच्या खुणेने त्या पूर्ण करतो. ज्याच्या अंगी हे विठ्ठल नाम खेळू लागते, त्याला रात्र काय आणि दिवस काय, याचे भान उरत नाही. जो देवाला नवस करतो, त्याचे सर्व मनोरथ देव पूर्ण करतो; देव भक्तापासून वेगळा राहत नाही. तुका म्हणे, तो विठ्ठल सर्वांना सारखाच न्याय देतो, म्हणूनच तो विटेवर समचरण (दोन्ही पाय समान ठेवून) उभा आहे.
॥ अभंग ८६४ ॥ अभंग रचना
उधाराचा संदेह नाहीं । याचा कांहीं सेवकां ॥१॥
पांडुरंग अभिमानी । जीवदानी कोंवसा ॥ध्रु.॥
बुडतां जळीं जळतां अंगीं । ते प्रसंगीं राखावें ॥२॥
तुका म्हणे आम्हांसाटीं । कृपा पोटीं वागवी ॥३॥
देवाच्या सेवकाला (भक्ताला) त्याच्या कृपेबद्दल कोणताही संशय धरण्याचे कारण नाही, कारण देवाचे देणे उधारीचे नसते, ते रोख असते. पांडुरंग आपल्या भक्तांचा अभिमान बाळगणारा आणि त्यांना जीवनदान देणारा संरक्षक आहे. पाण्यात बुडत असताना किंवा अग्नीने शरीर जळत असताना, अशा संकटप्रसंगी तो धावून येतो आणि रक्षण करतो. तुका म्हणे, तो पांडुरंग आम्हा भक्तांसाठी आपल्या पोटात नेहमी अथांग कृपा बाळगून असतो.
॥ अभंग ८६५ ॥ अभंग रचना
काय विरक्ति कळे आम्हां । जाणों एका नामा विठोबाच्या ॥१॥
नाचों सुखें वैष्णवमेळीं । टाळघोळीं आनंदें ॥ध्रु.॥
शांति क्षमा दया मी काय जाणें । गोविंद कीर्तनेंवांचूनियां ॥२॥
कासया उदास असों देहावरी । अमृतसागरीं बुडोनियां ॥३॥
कासया एकांत सेवूं तया वना । आनंद तो जनामाजी असे ॥४॥
तुका म्हणे आम्हां ऐसा भरवसा । विठ्ठल सरसा चालतसे ॥५॥
आम्हाला विरक्ती किंवा वैराग्य म्हणजे काय, हे काही कळत नाही; आम्ही फक्त विठोबाचे एकच नाव जाणतो. आम्ही वैष्णवांच्या मेळ्यात टाळ-मृदंगाच्या गजरात आनंदाने नाचू. गोविंद कीर्तनाशिवाय आम्हाला शांती, क्षमा, दया या मूल्यांची वेगळी व्याख्या ठाऊक नाही. विठ्ठल नामाच्या अमृतसागरात बुडाल्यानंतर देहाविषयी वेगळे उदास होण्याची काय गरज? एकांतासाठी वनात जाण्याची काय गरज आहे, कारण खरा आनंद तर भक्तांच्या मेळ्यात (जनात) आहे. तुका म्हणे, आम्हाला असा पूर्ण विश्वास आहे की, आमचा विठ्ठल आमच्या सोबतच चालत आहे.
॥ अभंग ८६६ ॥ अभंग रचना
जेथें वैष्णवांचा वास । धन्य भूमी पुण्य देश ॥१॥
दोष नाहीं ओखदासी । दूत सांगे यमापाशीं ॥ध्रु.॥
गरुडटकयांच्या भारें । भूमि गर्जे जेजेकारें ॥२॥
सहज तयां जनां छंद । वाचे गोविंद गोविंद ॥३॥
तुळसीवनें रंगमाळा । अवघा वैकुंठसोहळा ॥४॥
तुका म्हणे भेणें । काळ नये तेणें राणें ॥५॥
ज्या ठिकाणी देवाच्या भक्तांचा (वैष्णवांचा) निवास असतो, ती भूमी आणि तो देश धन्य व पुण्यवान आहे. यमदूत यमराजाला सांगतात की, अशा ठिकाणी औषधालाही दोष (पाप) उरत नाही. गरुडध्वजांच्या भाराने आणि जयजयकाराने ती भूमी गर्जून उठते. तिथल्या लोकांना सहजच मुखाने 'गोविंद गोविंद' म्हणण्याचा छंद जडतो. तुळशीची वने आणि रंगावल्यांमुळे तिथे जणू वैकुंठाचाच सोहळा अवतरतो. तुका म्हणे, अशा पवित्र प्रांतात काळ (मृत्यू) देखील येण्यास घाबरतो.
॥ अभंग ८६७ ॥ अभंग रचना
माझ्या विठोबाचा कैसा प्रेमभाव । आपण चि देव होय गुरू ॥१॥
पढियें देहभावें पुरवितो वासना । अतीं तें आपणापाशीं न्यावें ॥ध्रु.॥
मागें पुढें उभा राहे सांभाळीत । आलिया आघात निवारावे ॥२॥
योगक्षेम जाणे जडभारी । वाट दावी करीं धरूनियां ॥३॥
तुका म्हणे नाहीं विश्वास ज्या मनीं । पाहावें पुराणीं विचारूनी ॥४॥
माझ्या विठोबाचा प्रेमभाव किती अद्भूत आहे पहा, तो स्वतःच देव असून भक्ताचा गुरू होतो. तो भक्ताच्या आवडीनुसार त्याच्या सर्व इच्छा पूर्ण करतो आणि शेवटी त्याला आपल्या चरणाशी जागा देतो. तो भक्ताच्या मागे-पुढे उभा राहून त्याचे रक्षण करतो आणि येणारी सर्व संकटे (आघात) निवारतो. तो भक्ताचा योगक्षेम (काळजी) वाहतो, त्याचे ओझे हलके करतो आणि त्याचा हात धरून त्याला योग्य मार्ग दाखवतो. तुका म्हणे, ज्यांच्या मनात यावर विश्वास नाही, त्यांनी पुराणे धुंडाळून पहावीत, तिथे याचे अनेक पुरावे मिळतील.
॥ अभंग ८६८ ॥ अभंग रचना
सकळ धर्म मज विठोबाचें नाम । आणीक त्यां वर्म नेणें कांहीं ॥१॥
काय जाणों संतां निरविलें देवें । करिती या भावें कृपा मज ॥२॥
तुका म्हणे माझा कोण अधिकार । तो मज विचार कळों यावा ॥३॥
माझ्यासाठी विठोबाचे नाव घेणे हाच सर्व श्रेष्ठ धर्म आहे, यापलीकडे मला दुसरे कोणतेही वर्म (रहस्य) माहीत नाही. बहुधा देवानेच मला संतांच्या स्वाधीन केले असावे, म्हणूनच ते संत माझ्यावर एवढी अपार कृपा करत आहेत. तुका म्हणे, देवाचे नाव घेण्याचा किंवा संतांची कृपा मिळवण्याचा माझा स्वतःचा काय अधिकार आहे? हा विचार मला कळावा एवढीच माझी इच्छा आहे.
॥ अभंग ८६९ ॥ अभंग रचना
उदंड शाहाणे होत तर्कवंत । परि या नेणवे अंत विठोबाचा ॥१॥
उदंडा अक्षरां करोत भरोवरी । परि ते नेणवे थोरी विठोबाची ॥२॥
तुका म्हणे नाहीं भोळेपणाविण । जाणीव ते सिण रितें माप ॥३॥
जगात लोक स्वतःला खूप शहाणे समजतात, मोठे तर्कवितर्क लढवतात, पण त्यांना विठोबाचा अंत (पार) कधीच लागत नाही. लोकांनी कितीही अक्षरे (ग्रंथ) पाठ करून ज्ञानाची साठवणूक केली, तरी त्यांना विठोबाचे थोरपण कळत नाही. तुका म्हणे, देवाच्या प्राप्तीसाठी मनाचा भोळेपणा (निरागसता) असावा लागतो; पांडुरंगाच्या दरबारात कोरडे शहाणपण किंवा जाणीव हा केवळ श्रम असून ते रिकामे माप आहे.
॥ अभंग ८७० ॥ अभंग रचना
आधारावांचुनी । काय सांगसी काहाणी ॥१॥
ठावा नाहीं पंढरीराव । तोंवरी अवघें चि वाव ॥ध्रु.॥
मानिताहे कोण । तुझें कोरडें ब्रम्हज्ञान ॥२॥
तुका म्हणे ठेवा । जाणपण एक सवा ॥३॥
जर तुझ्यापाशी भक्तीचा आधार नसेल, तर तू सांगत असलेल्या ब्रह्मज्ञानाच्या गोष्टी काय कामाच्या? जोपर्यंत तुला पंढरीनाथाचा (विठ्ठलाचा) अनुभव येत नाही, तोपर्यंत तुझे सर्व ज्ञान व्यर्थ (वाव) आहे. तुझ्या या कोरड्या ब्रह्मज्ञानाला जगात कोण मान देणार? तुका म्हणे, तुमचे हे पुस्तकी शहाणपण एका बाजूला ठेवा आणि मनात खरी भक्ती जागवा.
॥ अभंग ८७१ ॥ अभंग रचना
अनाथांची तुम्हां दया । पंढरीराया येतसे ॥१॥
ऐसी ऐकोनियां कीर्ति । बहु विश्रांति पावलों ॥ध्रु.॥
अनाथांच्या धांवा घरा । नामें करा कुडावा ॥२॥
तुका म्हणे सवघड हित । ठेवूं चित्त पायांपें ॥३॥
हे पंढरीराया, तुला अनाथांची (निराधारांची) खूप दया येते, अशी तुझी कीर्ती ऐकून माझ्या मनाला खूप मोठी विश्रांती (शांती) मिळाली आहे. तू अनाथांच्या हाकेला धावून जातोस आणि तुझ्या नामस्मरणाने त्यांच्याभोवती संरक्षणाचे कुंपण (कुडावा) घालतोस. तुका म्हणे, यातच आमचे सर्वात मोठे हित आहे, म्हणून आम्ही आमचे चित्त तुझ्या चरणी अर्पण करत आहोत.
॥ अभंग ८७२ ॥ अभंग रचना
येथें नाहीं उरों आले अवतार । येथे ते पामर जीव किती ॥१॥
विषयांचे झणी व्हाल लोलिंगत । चेवलिया अंत न लगे मज ॥ध्रु.॥
वाहोनियां भार कुंथसील ओंझे । नव्हे तें चि माझें थीता त्याग ॥२॥
तुका म्हणे कैसी नाहीं त्याची लाज । संतीं केशीराज साधियेला ॥३॥
या जगात मोठेमोठे अवतारही कायमचे उरले नाहीत, मग सामान्य मानवाची काय कथा? तुम्ही विषयांच्या (भोगांच्या) आहारी जाऊ नका, कारण एकदा माणसाला याची सवय झाली की त्याचा अंत कुठे होईल, हे सांगता येत नाही. संसाराचे व्यर्थ ओझे डोक्यावर वाहून तू विनाकारण का कुंथत आहेस? जे तुझे नाही, त्याचा आधीच त्याग कर. तुका म्हणे, माणसाला संसाराची कशी लाज वाटत नाही? उलट, संतांनी तर त्या केशीराजाला (देवाला) भक्तीच्या बळावर आपलेसे केले आहे.
॥ अभंग ८७३ ॥ अभंग रचना
हीं च त्यांचीं पंचभूतें । जीवन भातें प्रेमाचें ॥१॥
कळवळा धरिला संतीं । ते निगुती कैवाड ॥ध्रु.॥
हा च काळ वर्तमान । साधन ही संपत्ती ॥२॥
तुका म्हणे दिवसरातीं । हें चि खाती अन्न ते ॥३॥
संतांच्या दृष्टीने देवाचे प्रेम हेच त्यांचे जीवन आणि तीच त्यांची पंचभूते असतात. संतांनी जगाबद्दल जो कळवळा धरला आहे, तोच त्यांचा खरा मार्ग आहे. त्यांच्यासाठी वर्तमानकाळ, साधन आणि खरी संपत्ती विठ्ठलभक्ती हीच आहे. तुका म्हणे, संत लोक दिवस-रात्र देवाच्या नामप्रेमाचाच घास घेत असतात, तेच त्यांचे मुख्य अन्न असते.
॥ अभंग ८७४ ॥ अभंग रचना
दीप न देखे अंधारा । आतां हें चि करा जतन ॥१॥
नारायण नारायण । गांठी धन बळकट ॥ध्रु.॥
चिंतामणीपाशीं चिंता । तत्वता ही नयेल ॥२॥
तुका म्हणे उभयलोकीं । हे चि निकी सामोग्री ॥३॥
दिवा जसा कधी अंधार पाहत नाही (दिव्यापाशी अंधार नसतो), तद्वतच देवाचे नाम घेणाऱ्यापाशी संकटे येत नाहीत. म्हणून तुम्ही 'नारायण नारायण' या नामाचे धन तुमच्या गाठीशी घट्ट जतन करून ठेवा. चिंतामणी रत्नापाशी बसणाऱ्याला जशी कधी चिंता भेडसावत नाही, तसेच भगवंताच्या नामाचे आहे. तुका म्हणे, इहलोक आणि परलोक या दोन्ही लोकांत माणसाला सुख देणारी नामस्मरणासारखी दुसरी उत्तम सामग्री नाही.
॥ अभंग ८७५ ॥ अभंग रचना
धन्य काळ संतभेटी । पायीं मिठी पडिली तो ॥१॥
संदेहाची सुटली गांठी । जालें पोटीं शीतळ ॥ध्रु.॥
भवनदीचा जाला तारा । या उत्तरा प्रसादें ॥२॥
तुका म्हणे मंगळ आतां । कोण दाता याहूनि ॥३॥
तो काळ खरोखर धन्य होय, ज्या वेळी मला संतांचे दर्शन झाले आणि त्यांच्या चरणांवर माझी मिठी पडली. संतांच्या दर्शनाने माझ्या मनातील सर्व संशयांची गाठ सुटली आणि माझ्या अंतःकरणात सुखद शांतता (शीतळता) निर्माण झाली. संतांच्या उपदेशरूपी प्रसादाने मी या संसाररूपी नदीतून पार झालो आहे. तुका म्हणे, संतांपेक्षा मोठा मंगलकारी दाता या जगात दुसरा कोणीही नाही.
॥ अभंग ८७६ ॥ अभंग रचना
दिनरजनीं हा चि धंदा । गोविंदाचे पवाडे ॥१॥
संकिल्पला देह देवा । सकळ हेवा तये ठायीं ॥ध्रु.॥
नाहीं अवसान घडी । सकळ जोडी इंद्रियां ॥२॥
कीतिऩ मुखें गर्जे तुका । करी लोकां सावध ॥३॥
माझा रात्रंदिवस आता एकच धंदा (उद्योग) झाला आहे, तो म्हणजे गोविंदाचे पोवाडे (गुणगान) गाणे. मी माझा हा देह देवाला अर्पण केला आहे आणि माझी सर्व आवड त्याच्याच चरणी लावली आहे. मला आता नामस्मरण सोडायला एक क्षणभरही वेळ नाही; माझ्या सर्व इंद्रियांनी हीच मोठी जोड (कमाई) केली आहे. तुका म्हणे, मी माझ्या मुखाने देवाच्या कीर्तीचा गजर करत लोकांना या संसारापासून सावध करत आहे.
॥ अभंग ८७७ ॥ अभंग रचना
खरें नानवट निक्षेपीचें जुनें । काढिलें ठेवणें समर्थाचें ॥१॥
मजुराच्या हातें मापाचा उकल । मी तों येथें फोल सत्ता त्याची ॥ध्रु.॥
कुलाळाच्या हातें घटाच्या उत्पत्ति । पाठवी त्या जाती पाकस्थळा ॥२॥
तुका म्हणे जीवन तें नारायणीं । प्रभा जाते कीर्णीं प्रकाशाची ॥३॥
संतांनी पूर्वजांचे जे नामरूपी खरे आणि जुने गुडी धन (ठेवण) होते, ते आज बाहेर काढले आहे. मजूर जसा फक्त धान्याचे माप मोजण्याचे काम करतो, तसेच माझे आहे; मी तर केवळ निमित्त आहे, खरी सत्ता त्या समर्थ देवाचीच आहे. कुंभार जसा मातीचा घडा बनवतो आणि तो घडा स्वयंपाकघरात किंवा वापराच्या ठिकाणी जातो, तसेच माझे शरीर आहे. तुका म्हणे, आपले जीवन हे त्या नारायणाच्या सत्तेवर चालते; सूर्याचा प्रकाश जसा त्याच्या किरणांमधून पसरतो, तसेच देवाचे तेज भक्ताच्या रूपातून प्रकट होते.
॥ अभंग ८७८ ॥ अभंग रचना
गंगेचिया अंताविण काय चाड । आपुलें तें कोड तृषेपाशीं ॥१॥
विठ्ठल हे मूर्ति साजिरी सुंदर । घालीं निरंतर हृदयपुटीं ॥ध्रु.॥
कारण तें असे नवनीतापाशीं । गबाळ तें सोसी इतर कोण ॥२॥
बाळाचे सोईतें घांस घाली माता । आटाहास चिंता नाहीं तया ॥३॥
गाऊं नाचों करूं आनंदसोहळा । भाव चि आगळा नाहीं हातां ॥४॥
तुका म्हणे अवघें जालें एकमय । परलोकींची काय चाड आतां ॥५॥
गंगा नदी किती खोल किंवा लांब आहे, याच्याशी तहानलेल्या माणसाला काय देणे-घेणे? त्याचे काम तर त्याची तहान भागवण्यापुरते असते. त्याचप्रमाणे, विठ्ठलाची ही साजिरी आणि सुंदर मूर्ती तू निरंतर तुझ्या हृदयात साठवून ठेव. ताकाचे गबाळ (मळी) कोण सोसत बसणार, आपले काम तर त्यातील लोण्याशी (नवनीताशी) आहे. माता जशी बाळाच्या आवडीनुसार त्याला प्रेमाने घास भरवते आणि बाळाला कोणतीही चिंता नसते, तसेच देव भक्ताचे करतो. आम्ही आनंदाने गाऊ, नाचू आणि सोहळा करू; आमच्याजवळ शुद्ध भावाशिवाय दुसरी कोणतीही विद्या नाही. तुका म्हणे, आता सर्व काही विठ्ठलमय झाले आहे, मग परलोकाची (स्वर्गाची) चिंता किंवा हाव कशाला हवी?
॥ अभंग ८७९ ॥ अभंग रचना
स्त्रीपुत्रादिकीं राहिला आदर । विषयीं पडिभर अतिशय ॥१॥
आतां हाता धांवा नारायणा । मज हे वासना अनावर ॥ध्रु.॥
येउनियां आड ठाके लोकलाज । तें हें दिसे काज अंतरलें ॥२॥
तुका म्हणे आम्हां जेथें जेथें गोवा । तेथें तुम्हीं देवा सांभाळावें ॥३॥
माझे मन अजूनही स्त्री, मुले यांच्या ओढीत आणि संसाराच्या विषयांमध्ये अतिशय गुरफटलेले आहे. हे नारायणा, आता तू धावून ये, कारण मला ही सांसारिक वासना अनावर झाली आहे. मधेच लोकलाज आड येते, त्यामुळे तुझ्या भक्तीचे कार्य माझ्यापासून दूर गेल्यासारखे दिसते. तुका म्हणे, हे देवा, आम्ही संसारात जिथे जिथे अडकू (गोवा होईल), तिथे तिथे तू आमचा सांभाळ कर.
॥ अभंग ८८० ॥ अभंग रचना
पडिलों भोवणीं । होतों बहु चिंतवणी ॥१॥
होतों चुकलों मारग । लाहो केला लाग वेगें ॥ध्रु.॥
इंद्रियांचे संदी । होतों सांपडलों बंदीं ॥२॥
तुका म्हणे बरें जालें । विठ्ठलसें वाचे आलें ॥३॥
मी संसाराच्या चक्रात (भोवणीत) पडलो होतो आणि खूप चिंतेत होतो. मी भक्तीचा खरा मार्ग चुकलो होतो, पण सुदैवाने मला देवाचा मार्ग लवकर सापडला. मी माझ्याच इंद्रियांच्या कोंडीत आणि प्रपंचाच्या बंधनात सापडलो होतो. तुका म्हणे, पण आता खूप बरे झाले, कारण माझ्या मुखात (वाचेत) विठ्ठलाचे नाव आले आणि माझी सर्व संकटांतून मुक्तता झाली.
॥ अभंग ८८१ ॥ अभंग रचना
बरें जालें आलीं ज्याचीं त्याच्या घरा । चुकला पार्‍हेरा ओढाळांचा ॥१॥
बहु केलें दुखी त्यांचिया सांभाळें । आतां तोंड काळें तेणें लोभें ॥ध्रु.॥
त्यांचिया अन्यायें भोगा माझें अंग । सकळ ही लाग द्यावा लागे ॥२॥
नाहीं कोठें स्थिर राहों दिलें क्षण । आजिवरी सिण पावलों तो ॥३॥
वेगळाल्या खोडी केली तडातडी। सांगावया घडी नाहीं सुख ॥४॥
निरवूनि तुका चालिला गोवारें । देवापाशीं भार सांडवूनि ॥५॥
आता खूप बरे झाले, ज्याच्या वस्तू होत्या त्या त्याच्या घरी गेल्या आणि या भटकणाऱ्या इंद्रियांचा पहारा चुकला. या संसाराच्या आणि इंद्रियांच्या लाडात मी स्वतःला खूप दुःखी करून घेतले होते; आता त्या मोहाचे तोंड काळे झाले. त्यांच्या पापांचे भोग माझ्या देहाला भोगावे लागत होते. या इंद्रियांनी मला आजवर एका क्षणासाठीही स्थिर राहू दिले नाही, त्यामुळे मी खूप थकून (सिण) गेलो होतो. त्यांच्या वेगवेगळ्या खोडींमुळे मनात नित्य तडातड होत होती, सुखाचा एक क्षणही मिळत नव्हता. तुका म्हणे, आता मी हा सर्व संसाराचा भार त्या मूळ धन्यापाशी (देवापाशी) सोपवून मोकळा झालो आहे.
॥ अभंग ८८२ ॥ अभंग रचना
न करावी आतां पोटासाटीं चिंता । आहे त्या संचिता माप लावूं ॥१॥
दृष्टी ते घालावी परमार्थाठायीं । क्षुल्लका उपायीं सिण जाला ॥ध्रु.॥
येथें तंव नाहीं घेइजेसें सवें । कांहीं नये जीवें वेचों मिथ्या ॥२॥
खंडणें चि नव्हे उद्वेग वेरझारीं । बापुडे संसारीं सदा असों ॥३॥
शेवटा पाववी नावेचें बैसनें । भुजाबळें कोणें कष्टी व्हावें ॥४॥
तुका म्हणे आतां सकळांचें सार । करावा व्यापार तरी ऐसा ॥५॥
आता केवळ पोटासाठी (उपजीविकेसाठी) चिंता करण्याची गरज नाही, पूर्वसंचितानुसार जे मिळायचे आहे ते मिळेलच. आपण आपली दृष्टी परमार्थाकडे लावली पाहिजे, कारण संसाराच्या क्षुल्लक उपायांमध्ये खूप त्रास झाला आहे. या जगातून जाताना सोबत काहीही घेऊन जाता येत नाही, मग या नश्वर जीवासाठी आयुष्य व्यर्थ का खर्च करायचे? संसाराच्या फेऱ्यातून (येण्या-जाण्यातून) सुटका झाली नाही, तर माणूस सदा दुःखी राहतो. नदी पार करायची असेल तर नावेत बसणे योग्य, स्वतःच्या हाताच्या बळावर पोहत राहून कोणी किती कष्टी व्हावे? तुका म्हणे, सर्व गोष्टींचे सार एकच आहे, जर व्यापार करायचा असेल तर तो भक्तीचाच करावा.
॥ अभंग ८८३ ॥ अभंग रचना
आमच्या हें आलें भागा । जीव्हार या जगाचें ॥१॥
धरूनियां ठेलों जीवें । बळकट भावें एकविध ॥ध्रु.॥
आणूनियां केला रूपा । उभा सोपा जवळी ॥२॥
तुका म्हणे अंकित केला । खालीं आला वचनें ॥३॥
या जगाचे जे मूळ तत्व (जीव्हार) आहे, तो पांडुरंग आमच्या नशिबाने (भागाने) आम्हाला मिळाला आहे. आम्ही त्याला आमच्या मनात दृढ भावाने घट्ट धरून ठेवले आहे. आम्ही आमच्या भक्तीने त्याला सगुण रूपात आणले आहे आणि तो आमच्याजवळ विटेवर अगदी सोपा होऊन उभा राहिला आहे. तुका म्हणे, आमच्या या अनन्य भक्तीमुळे तो देव आमचा अंकित (दास) झाला असून आमच्या शब्दाला मान देऊन खाली आला आहे.
॥ अभंग ८८४ ॥ अभंग रचना
खरें भांडवल सांपडलें गांठी । जेणें नये तुटी उदमासी ॥१॥
संवगाचें केणें सांपडलें घरीं । भरूनि वैखरी सांटविलें ॥ध्रु.॥
घेतां देतां लाभ होतसे सकळां । सदेवां दुर्बळा भाव तैसा ॥२॥
फडा आलिया तो न वजे निरासे । जरि कांहीं त्यास न कळतां ॥३॥
तुका म्हणे आतां जालीसे निश्चिंती । आणीक तें चित्तीं न धरूं दुजें ॥४॥
आमच्या गाठीला आता विठ्ठल नामाचे असे खरे भांडवल सापडले आहे, की ज्या व्यापारात (उदमात) कधीही तोटा (तुटी) येत नाही. हे अगदी सोपे आणि स्वस्त साधन आम्हाला घरातच सापडले आहे, जे आम्ही आमच्या वाणीत (वैखरीत) साठवून ठेवले आहे. या नामाच्या देवाणघेवाणीने सर्वांनाच लाभ होतो, मग तो श्रीमंत असो की गरीब. देवाच्या दरबारात (फडावर) आलेला कोणताही मनुष्य कधीही निराश होऊन परत जात नाही, जरी त्याला काही कळत नसले तरी. तुका म्हणे, आता आम्हाला पूर्ण खात्री (निश्चिंती) झाली आहे, त्यामुळे आम्ही चित्तात दुसरा कोणताही विचार ठेवणार नाही.
॥ अभंग ८८५ ॥ अभंग रचना
पदोपदीं दिलें अंग । जालें सांग कारण ॥१॥
रुधवूनि ठेलों ठाव । जगा वाव सकळ ॥ध्रु.॥
पुढती चाली मनालाहो । वाढे देहो संतोष ॥२॥
तुका म्हणे क्षरभागीं । जालों जगीं व्यापक ॥३॥
मी प्रत्येक पावलावर स्वतःला देवाच्या चरणी अर्पण केले आहे, त्यामुळे माझे जन्माचे कल्याण (कारण) पूर्ण झाले आहे. मी देवाच्या चरणांचा ठाव घट्ट धरून ठेवला आहे, ज्यामुळे संसाराचा पाश दूर झाला आहे. आता माझे मन नेहमी देवाच्याच मार्गावर चालत राहते, ज्यामुळे या देहाला परम संतोष मिळतो. तुका म्हणे, या नश्वर जगात राहूनही मी आता आत्मरूपाने सर्व जगात व्यापक झालो आहे.
॥ अभंग ८८६ ॥ अभंग रचना
निवडुनि दिलें नवनीत । संचित ते भोगीत ॥१॥
आतां पुढें भावसार । जीवना थार पाहावया ॥ध्रु.॥
पारखियाचे पडिलें हातीं । चांचपती आंधळीं ॥२॥
तुका म्हणे सेवन घडे । त्यासी जोडे लाभ हा ॥३॥
संतांनी आम्हाला संसारातून मथून विठ्ठल नामाचे लोणी (नवनीत) निवडून दिले आहे, आता सामान्य लोक आपापल्या संचितानुसार त्याचा भोग घेत आहेत. आता पुढे केवळ शुद्ध भाव हाच महत्त्वाचा आहे, ज्याने जीवनाला खरा आधार (थार) मिळतो. ज्यांना पारख नाही अशा अज्ञानी (आंधळ्या) लोकांच्या हाती जर हे ज्ञान पडले, तर ते केवळ चाचपडत राहतात. तुका म्हणे, जो खरोखर या नामाचे सेवन करतो, त्यालाच हा परम लाभ प्राप्त होतो.
॥ अभंग ८८७ ॥ अभंग रचना
उचित न कळे इंद्रियाचे ओढी । मुखें बडबडी शिकलें तें ॥१॥
आपण जाऊन न्यावीं नरकास । बळें बेताळीस कुळें जग ॥ध्रु.॥
अबोलणें बोले डोळे झांकुनियां । बडबडी वांयां दंभासाटीं ॥२॥
तुका म्हणे आम्ही तेथील पारखी । नाचे देखोवेखीं जाणों खरें ॥३॥
ज्या माणसाला इंद्रियांच्या ओढीमुळे काय योग्य (उचित) आणि काय अयोग्य हे कळत नाही, तो मुखाने केवळ शिकलेली बडबड करतो. असा ढोंगी माणूस स्वतः तर नरकात जातोच, पण आपल्यासोबत आपल्या बेचाळीस कुळांनाही नरकात नेतो. तो डोळे झाकून न बोलण्यासारख्या गोष्टी बोलतो आणि लोका दाखवण्यासाठी खोटा आव आणतो. तुका म्हणे, आम्ही त्या परमार्थ क्षेत्रातील खरे पारखी आहोत; केवळ लोकांचे पाहून ढोंगाने नाचणाऱ्या माणसाचे खोटेपण आम्ही तात्काळ ओळखतो.
॥ अभंग ८८८ ॥ अभंग रचना
एक मन तुझ्या अवघ्या भांडवला । वांटितां तें तुला येई कैसें ॥१॥
म्हणउनि दृढ धरीं पांडुरंग । देहा लावीं संग प्रारब्धाचा ॥ध्रु.॥
आणिका संकल्पा नको गोऊं मन । तरी च कारण साध्य होय ॥२॥
तुका म्हणे ऐसें जाणावें उचित । तरी सहज स्थित येईल कळों ॥३॥
अरे मानवा, तुझ्याकडे 'मन' नावाचे एकच भांडवल आहे, जर तू ते वेगवेगळ्या संकल्पांत वाटून टाकलेस, तर ते देवाच्या वाट्याला कसे येणार? म्हणून तू तुझे मन पांडुरंगाच्या चरणी दृढ ठेव आणि या देहाला प्रारब्धाच्या स्वाधीन कर. इतर कोणत्याही फालतू संकल्पांमध्ये आपले मन अडकवू नकोस, तरच तुला तुझे साध्य (परमेश्वर) प्राप्त होईल. तुका म्हणे, हेच योग्य वर्म आहे असे तू जाण, म्हणजे तुला सहजच आत्मस्थिती कळून येईल.
॥ अभंग ८८९ ॥ अभंग रचना
गावे म्हणउनि गीत । धरुनि राहे तैसें चत्ति ॥१॥
हें चि थोर अवघड आहे । अन्न देखोनि भूक राहे ॥ध्रु.॥
ऐकावी म्हूण कथा । राहे तैसें धरुनि चित्ता ॥२॥
तुका म्हणे धणी । नव्हे जेविल्यावांचुनि ॥३॥
केवळ गावे म्हणून देवाचे गीत गाणे आणि आपले चित्त मात्र संसारात ठेवणे, हे अतिशय चुकीचे आहे. अन्न समोर असूनही भूक तशीच राहण्यासारखा हा प्रकार आहे, जे अतिशय अवघड आहे. केवळ ऐकावी म्हणून हरिकथा ऐकणे आणि मनात तिचा विचार न रुजवणे व्यर्थ आहे. तुका म्हणे, माणसाचे पोट जसे जेवल्याशिवाय भरत (धणी होत) नाही, तसेच प्रत्यक्ष भक्ती केल्याशिवाय मनाचे समाधान होत नाही.
॥ अभंग ९०० ॥ अभंग रचना
उचित जाणावें मुख्य धर्म आधीं । चित्तशुद्ध बुद्धी ठायीं स्थिर ॥१॥
न घलावी धांव मनाचिये ओढी । वचन आवडी संताचिये ॥२॥
अंतरीं या राहे वचनाचा विश्वास । न उगे उपदेश तुका म्हणे ॥३॥
मानवाचा मुख्य धर्म हाच आहे की त्याने आधी काय योग्य आहे ते जाणावे, आपले चित्त शुद्ध करावे आणि बुद्धी एका ठिकाणी स्थिर करावी. मनाने ज्या बाजूला ओढ घेतली, त्या बाजूला धावू नये, तर संतांच्या वचनांवर प्रेम करावे. तुका म्हणे, ज्याच्या अंतःकरणात संतांच्या वचनांवर पूर्ण विश्वास असतो, त्याचा उपदेश कधीही वाया (उगे) जात नाही.
भाग 8 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 10 (पुढे)