॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ तुकाराम गाथा - भाग 8 (701 ते 800)
अभंग 701 ते 800

सार्थ गाथा: भाग 8

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग ७०१ ॥ अभंग रचना
मन वोळी मना । बुद्धी बुद्धी क्षण क्षणां ॥१॥
मी च मज राखण जालों । ज्याणें तेथें चि धरिलों ॥ध्रु.॥
जें जें जेथें उठी । तें तें तया हातें कुंटी ॥२॥
भांजिली खांजनी । तुका साक्ष उरला दोन्ही ॥३॥
माझे मन आता अंतर्मुख होऊन स्वतःकडेच वळले आहे आणि बुद्धीही क्षणोक्षणी आत्मस्वरूपात स्थिर होत आहे. मीच आता माझ्या मनाचा रक्षक झालो आहे, कारण ज्या आत्मज्ञानाने मनाला आवरले, त्याने त्याला तिथेच खिळवून ठेवले आहे. मनात ज्या ज्या वेळी जे जे विषय किंवा संकल्प-विकल्प उठतात, त्या त्या वेळी मन स्वतःच आपल्या हाताने त्यांचा नाश करते. तुकाराम महाराज म्हणतात, मनाची ही धावपळ आता पूर्णपणे थांबली आहे आणि मी स्वतः व माझा देव, हे दोघेच आता एकमेकांचे साक्षीदार उरलो आहोत.
॥ अभंग ७०२ ॥ अभंग रचना
ब्रम्ह न लिंपे त्या मेळें । कर्माअकर्मा वेगळें ॥१॥
तो चि एक तया जाणे । पावे अनुभविलें खुणें ॥ध्रु.॥
शोच अशौचाचे संधी । तन आळा तना चि मधीं ॥२॥
पापपुण्यां नाहीं ठाव । तुका म्हणे सहज भाव ॥३॥
परब्रह्म हे कर्म आणि अकर्म या दोन्हीच्या पलीकडे असल्याने ते संसाराच्या कोणत्याही बंधनात अडकत नाही किंवा त्याला कर्माचा लेप लागत नाही. जो मनुष्य या गुपिताचा प्रत्यक्ष अनुभव घेतो, तोच त्या परब्रह्माला खऱ्या अर्थाने जाणू शकतो. पवित्रता आणि अपवित्रता या केवळ शरीराच्या अवस्था आहेत आणि शरीर हे शेवटी पाचभौतिक तत्त्वांमध्येच विलीन होणार आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा आत्मस्थितीत पोहोचलेल्या व्यक्तीच्या ठिकाणी पाप आणि पुण्य या दोघांनाही स्थान उरत नाही, ती केवळ सहज आणि शुद्ध भावात राहते.
॥ अभंग ७०३ ॥ अभंग रचना
काय दरा करील वन । समाधान नाहीं जंव ॥१॥
तरी काय तेथें असती थोडीं । काय जोडी तयांसी ॥ध्रु.॥
रिगतां धांवा पेंवामध्यें । जोडे सिद्धी ते ठायीं ॥२॥
काय भस्म करील राख । अंतर पाख नाहीं तों ॥३॥
वर्णाआश्रमाचे धर्म । जाती श्रम जालिया ॥४॥
तुका म्हणे सोंग पाश । निरसे आस तें हित ॥५॥
जोपर्यंत माणसाच्या मनात आंतरिक समाधान नसते, तोपर्यंत त्याने जंगलात किंवा गुहेत जाऊन राहिल्याने काय फायदा होणार? जंगलात तर अनेक हिंस्र पशूही राहतात, पण त्यांना कोणती आध्यात्मिक प्राप्ती होते का? धान्याच्या पेवात किंवा तळघरात लपून बसल्याने कोणाला आत्मसिद्धी प्राप्त होत नाही. जोपर्यंत माणसाचे अंतःकरण शुद्ध आणि निष्पाप होत नाही, तोपर्यंत अंगाला राख किंवा भस्म फासून काय उपयोग? मनात ईश्वराविषयी खरी भक्ती नसेल, तर वर्णाश्रमाचे बाह्य धर्म पाळणे हा केवळ कोरडा श्रम ठरतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे सर्व बाह्य ढोंग म्हणजे संसाराचे पाश (बंधन) आहेत; सर्व वासनांचा त्याग करून ईश्वराची आस धरणे यातच खरे हित आहे.
॥ अभंग ७०४ ॥ अभंग रचना
तें हीं नव्हे जें करितां कांहीं । ध्यातां ध्यायीं तें ही नव्हे ॥१॥
तें ही नव्हे जें जाणवी जना । वाटे मना तें नव्हे ॥ध्रु.॥
त्रास मानिजे कांटाळा । अशुभ वाचाळा तें ही नव्हे ॥२॥
तें ही नव्हे जें भोंवतें भोंवे । नागवें धांवे तें ही नव्हे ॥३॥
तुका म्हणे एक चि आहे । सहजिं पाहें सहज ॥४॥
ते परम तत्त्व (परब्रह्म) असे आहे की, जे केवळ काहीतरी कर्म केल्याने किंवा ध्यानाचा केवळ आव आणल्याने प्राप्त होत नाही. ते लोकांना दाखवण्यासारखे किंवा केवळ मनाच्या कल्पनेने समजण्यासारखे नाही. जगाचा किंवा संसाराचा केवळ कंटाळा मानणे अथवा विनाकारण बडबड करत सुटणे म्हणजे काही परमार्थ नव्हे. तीर्थयात्रा करत सर्वत्र नुसतेच फिरणे किंवा अंगावर कपडे न ठेवता नागवे धावणे म्हणजेही देव नव्हे. तुकाराम महाराज म्हणतात, ते परम तत्त्व अत्यंत साधे आणि एकच आहे, जर तुम्ही सहज आणि शुद्ध अंतःकरणाने पाहिले तर ते अगदी सहज अनुभवता येते.
॥ अभंग ७०५ ॥ अभंग रचना
बोल बोलतां वाटे सोपें । करणी करितां टीर कांपे ॥१॥
नव्हे वैराग्य सोपारें । मज बोलतां न वटे खरें ॥ध्रु.॥
विष खावें ग्रासोग्रासीं । धन्य तो चि एक सोसी ॥२॥
तुका म्हणे करूनि दावी । त्याचे पाय माझे जीवीं ॥३॥
परमार्थाच्या किंवा वैराग्याच्या मोठ्या गोष्टी बोलणे खूप सोपे वाटते, परंतु प्रत्यक्ष कृती करताना माणसाची दातखिळी बसते आणि थरकाप उडतो. खरे वैराग्य अंगी बाणवणे ही काही सोपी गोष्ट नाही, म्हणूनच मलाही केवळ तोंडची बडबड खरी वाटत नाही. परमार्थ मार्गावरील संकटांना तोंड देणे म्हणजे जणू प्रत्येक घासाबरोबर विष पिण्यासारखे कठीण आहे; जो मनुष्य हे दुःख आनंदाने सोसतो तोच धन्य आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, जो मनुष्य केवळ बोलत न बसता प्रत्यक्ष कृती करून दाखवतो, त्याचे पाय मी माझ्या हृदयात धारण करतो.
॥ अभंग ७०६ ॥ अभंग रचना
होईन भिकारी । पंढरीचा वारकरी ॥१॥
हा चि माझा नेम धर्म । अवघें विठोबाचें नाम ॥ध्रु.॥
हे चि माझी उपासना । लागन संतांच्या चरणा ॥२॥
तुका म्हणे देवा । करीन ते भोळी सेवा ॥३॥
मी संसाराच्या दृष्टीने भिकारी झालो तरी चालेल, पण मी पंढरीचा वारकरी नक्की होईन. विठोबाचे नामस्मरण करणे, हाच आता माझा एकमेव नेम आणि धर्म आहे. संतांच्या चरणांवर लीन होणे, हीच माझी खरी उपासना आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा विठ्ठला, मी कोणतीही हुशारी न दाखवता तुझी अगदी भोळीभाबडी सेवा करेन.
॥ अभंग ७०७ ॥ अभंग रचना
सांटविला हरी । जींहीं हृदयमंदिरीं ॥१॥
त्यांची सरली वेरझार । जाला सफळ व्यापार ॥ध्रु.॥
हरी आला हाता । मग कैंची भय चिंता । तुका म्हणे हरी । कांहीं उरों नेदी उरी ॥३॥
ज्या भाग्यवान लोकांनी भगवान श्रीहरीला आपल्या हृदयमंदिरात साठवून ठेवले आहे, त्यांच्या जन्म-मरणाच्या फेऱ्या आता संपल्या आहेत आणि त्यांचा मनुष्यजन्माचा व्यापार यशस्वी झाला आहे. एकदा का हरी आपल्या अंतःकरणात प्रकट झाला, तर मग कोणत्याही प्रकारचे भय किंवा चिंता उरत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, श्रीहरी आपल्या भक्ताच्या मनातील सर्व वासना आणि संचित कर्मे नष्ट करतो आणि काहीही शिल्लक राहू देत नाही.
॥ अभंग ७०८ ॥ अभंग रचना
मोक्ष तुमचा देवा । तुम्ही दुर्लभ तो ठेवा ॥१॥
मज भक्तीची आवडी । नाहीं अंतरीं ते गोडी ॥ध्रु.॥
आपल्या प्रकारा । करा जतन दातारा ॥२॥
तुका म्हणे भेटी । पुरे एक चि शेवटीं ॥३॥
हे देवा, तुमचा जो मोक्ष आहे तो तुम्ही तुमच्यापाशीच ठेवा, कारण तो मिळणे खूप कठीण आहे; मला त्याची अजिबात गरज नाही. मला केवळ तुमच्या भक्तीचीच आवड आहे, कारण मोक्षामध्ये भक्तीसारखी गोडी नसते. हे दात्या भगवंता, तुमचे मोक्षासारखे जे काही प्रकार आहेत ते तुम्ही स्वतःकडेच जपून ठेवा. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला मोक्षापेक्षा शेवटी फक्त तुमची एक भेट व्हावी, यातच माझे पूर्ण समाधान आहे.
॥ अभंग ७०९ ॥ अभंग रचना
नामपाठ मुक्ताफळांच्या ओवणी । हें सुख सगुणीं अभिनव ॥१॥
तरी आम्ही जालों उदास निर्गुणा । भक्तांचिया मना मोक्ष नये ॥ध्रु.॥
द्यावें घ्यावें ऐसें येथें उरे भाव । काय ठाया ठाव पुसोनियां ॥२॥
तुका म्हणे आतां अभयदान करा । म्हणा विश्वंभरा दिलें ऐसें ॥३॥
भगवंताच्या नामाचा पाठ करणे म्हणजे जणू मौल्यवान मोत्यांची माळ ओवण्यासारखे आहे; भगवंताच्या सगुण रूपाच्या भक्तीत मिळणारे हे सुख अत्यंत अपूर्व आणि अनोखे आहे. म्हणूनच आम्ही त्या निराकार निर्गुणाविषयी उदास (उदासीन) झालो आहोत, कारण खऱ्या भक्ताच्या मनाला मोक्ष कधीही आवडत नाही. भक्तीमध्ये देवाशी जे प्रेमळ देणे-घेणे चालते, त्यातच खरा आनंद आहे; मोक्ष घेऊन स्वतःचे अस्तित्वच मिटवून टाकण्यात काय अर्थ आहे? तुकाराम महाराज म्हणतात, हे विश्वंभरा, आता मला तुमच्या चरणांचे अभयदान द्या आणि मी तुम्हाला शरण आलो आहे हे स्वीकार करा.
॥ अभंग ७१० ॥ अभंग रचना
भवसिंधूचें काय कोडें । दावी वाट चाले पुढें ॥१॥
तारूं भला पांडुरंग । पाय भिजों नेदी अंग ॥ध्रु.॥
मागें उतरिलें बहुत । पैल तिरीं साधुसंत ॥२॥
तुका म्हणे लाग वेगें । जाऊं तयाचिया मागें ॥३॥
या अथांग संसाररूपी समुद्राला पार करणे हे आपल्यासाठी अवघड कोडे राहिलेले नाही, कारण पांडुरंग स्वतः आपल्यापुढे चालून आपल्याला मार्ग दाखवत आहे. हा पांडुरंग असा उत्तम नावाडी आहे की, जो आपल्या जहाजात बसवून पाय किंवा अंगही न भिजवता आपल्याला पैलतीराला नेतो. यापूर्वी या पांडुरंगाने अनेक साधुसंतांना आणि भक्तांना या संसारसागरातून सुखरूप पार उतरवले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, म्हणूनच आपण सर्वांनी वेळ न गमावता त्वरित त्या पांडुरंगाच्या मागे मागे गेले पाहिजे.
॥ अभंग ७११ ॥ अभंग रचना
नाहीं साजत हो मोठा । मज अळंकार खोटा ॥१॥
असें तुमचा रजरेण । संतां पायींची वाहाण ॥ध्रु.॥
नाहीं स्वरूपीं ओळखी । भक्तिभाव करीं देखीं ॥२॥
नाहीं शून्याकारीं । क्षर ओळखी अक्षरीं ॥३॥
नाहीं विवेक या ठायीं । आत्मा अनात्मा काई ॥४॥
कांहीं नव्हें तुका । पांयां पडने हें ऐका ॥५॥
हे देवा, मला मोठेपणाचा किंवा ज्ञानी असल्याचा खोटा अलंकार अजिबात शोभत नाही. मी तर केवळ तुमच्या चरणांची धूळ आहे आणि संतांच्या पायातील वाहण (चप्पल) होऊन राहण्यातच मला धन्यता वाटते. मला आत्मस्वरूपाची कोणतीही मोठी ओळख नाही, मी तर केवळ डोळ्यांसमोर तुमचा भक्तिभाव धरून उभा आहे. शून्य अवस्था काय असते किंवा क्षर आणि अक्षर यात काय फरक आहे, हे मला काही कळत नाही. माझ्याकडे आत्मा आणि अनात्मा यातला फरक ओळखणारा कोणताही मोठा विवेक नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी काहीही थोर नाही, माझे फक्त एकच सांगणे ऐका की मी सदैव तुमच्या पाया पडत राहीन.
॥ अभंग ७१२ ॥ अभंग रचना
सत्य साच खरें । नाम विठोबाचें बरें ॥१॥
जेणें तुटती बंधनें । उभयलोकीं कीर्ति जेणें ॥ध्रु.॥
भाव ज्याचे गांठी । त्यासी लाभ उठाउठी ॥२॥
तुका म्हणे भोळा । जिंकुं जाणे कळिकाळा ॥३॥
विठोबाचे नाम हेच या जगात एकमेव सत्य, त्रिकालाबाधित आणि कल्याणकारी आहे. या नामाचा उच्चार केल्याने संसाराची सर्व बंधने तुटून जातात आणि मनुष्याला इहलोक व परलोक या दोन्ही ठिकाणी उत्तम कीर्ती लाभते. ज्याच्या अंतःकरणात भगवंताविषयी खरा भाव असतो, त्याला या नामाचा आध्यात्मिक लाभ लगेच (उठाउठी) मिळतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, जो स्वभावाने भोळाभाबडा असतो, तो केवळ विठ्ठल नामाच्या बळावर या बलाढ्य कळिकाळालाही जिंकू शकतो.
॥ अभंग ७१३ ॥ अभंग रचना
सत्य तो आवडे । विकल्पानें भाव उडे ॥१॥
आम्ही तुमच्या कृपादानें । जाणों शुद्ध मंद सोनें ॥ध्रु.॥
आला भोग अंगा । न लवूं उसीर त्या त्यागा ॥२॥
तुका म्हणे देवा । अंजन ते तुझी सेवा ॥३॥
भगवंताला केवळ सत्यच आवडते, मनामध्ये संशय किंवा विकल्प आल्यास तिथून भक्तीचा भाव नष्ट होतो. हे देवा, आम्ही तुमच्या कृपेच्या बळावरच खरे (शुद्ध) आणि खोटे (मंद) सोने कोणते, म्हणजेच सत्य आणि असत्य यातील फरक ओळखू शकतो. कर्माचा जो काही भोग आमच्या वाट्याला आला आहे, त्याचा स्वीकार करून त्याचा त्याग करण्यात आम्ही अजिबात उशीर करणार नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, तुझी सेवा करणे हे आमच्या डोळ्यांतील अंजन (ज्ञान) आहे, ज्यामुळे आमचे अज्ञान दूर होते.
॥ अभंग ७१४ ॥ अभंग रचना
करावें चिंतन । तें चि बरें न भेटून ॥१॥
बरवा अंगीं राहे भाव । तो गे तो चि जाणा देव ॥ध्रु.॥
दर्शणाची उरी । अवस्था चि अंग धरी ॥२॥
तुका म्हणे मन । तेथें सकळ कारण ॥३॥
देवाशी प्रत्यक्ष भेट न होता केवळ त्याचे सतत अंतःकरणातून चिंतन करणे हेच सर्वात उत्तम आहे. कारण चिंतनामुळे अंतःकरणात जो पवित्र आणि दृढ भाव टिकून राहतो, तो भाव म्हणजेच साक्षात देव आहे. देवाच्या दर्शनाची जी तीव्र ओढ मनात असते, तीच ओढ शेवटी भक्ताला एका दिव्य अवस्थेपर्यंत घेऊन जाते. तुकाराम महाराज म्हणतात, परमार्थात माणसाचे मन हेच सर्व गोष्टींचे मूळ कारण आहे, मन जसे असेल तसेच फळ मिळते.
॥ अभंग ७१५ ॥ अभंग रचना
जें जें जेथें पावे । तें तें समर्पावें सेवे ॥१॥
सहज पूजा या चि नांवें । गळित अभिमानें व्हावें ॥ध्रु.॥
अवघें भोगितां गोसावी । आदीं आवसानीं जीवी ॥२॥
तुका म्हणे सिण । न धरितां नव्हे भिन्न ॥३॥
माणसाला जीवनात ज्या ज्या वेळी जे जे काही प्राप्त होते, ते सर्व त्याने भगवंताच्या चरणी आणि सेवेमध्ये समर्पित केले पाहिजे. आपला सर्व अहंकार आणि अभिमान विरघळवून टाकणे, यालाच खरी 'सहज पूजा' असे म्हणतात. सृष्टीतील सर्व उपभोग हे मुळात त्या स्वामीचे (भगवंताचे) आहेत आणि तोच सृष्टीच्या सुरुवातीला व शेवटी आपल्या जीवामध्ये वास करतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, जर आपण कर्माचा विनाकारण क्षीण (अभिमान) धरला नाही, तर आपण देवापासून कधीही वेगळे होणार नाही.
॥ अभंग ७१६ ॥ अभंग रचना
नसे तरी मनो नसो । परी वाचे तरी वसो ॥१॥
देह पडो या चिंतनें । विठ्ठलनामसंकीर्तनें ॥ध्रु.॥
दंभस्थिती भलत्या भावें । मज हरिजन म्हणावें ॥२॥
तुका म्हणे काळें तरी । मज सांभाळील हरी ॥३॥
माझे मन सुरुवातीला पूर्णपणे एकाग्र होत नसेल तरी चालेल, पण विठ्ठलाचे नाम माझ्या जिभेवर (वाचेवर) तरी सतत वास करो. विठ्ठलाचे नामसंकीर्तन करत आणि त्याचेच चिंतन करत हा माझा देह कधीही पडला तरी चालेल. लोक मला बाह्य ढोंग करणारा म्हणोत किंवा कोणत्याही भावाने पाहोत, पण मला जगाने 'हरीचा दास' (हरिजन) म्हणूनच ओळखावे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी कसाही असलो तरी शेवटी माझा हरी मला योग्य वेळी नक्कीच सांभाळून घेईल.
॥ अभंग ७१७ ॥ अभंग रचना
नये जरी कांहीं । तरी भलतें चि वाहीं ॥१॥
म्हणविल्या ढास । कोण न धरी वेठीस ॥ध्रु.॥
समर्थाच्या नांवें । भलतैसें विकावें ॥२॥
तुका म्हणे सत्ता । वरी असते बहुतां ॥३॥
जर आपल्याला परमार्थाचे मोठे ज्ञान किंवा साधन करता येत नसेल, तर आपण केवळ देवाच्या नावाने जे काही जमेल ते करत राहावे. एकदा का आपण स्वतःला देवाचे दास किंवा बैल (ढास) म्हणून घोषित केले, की देव आपल्याला आपल्या परमार्थाच्या कामाला (वेठीस) लावल्याशिवाय राहत नाही. ज्याप्रमाणे एखाद्या मोठ्या आणि समर्थ राजाच्या नावाने बाजारात कोणतीही वस्तू खपून जाते, त्याचप्रमाणे भगवंताच्या नावाने भक्ताचे साधे प्रयत्नही स्वीकारले जातात. तुकाराम महाराज म्हणतात, त्या समर्थ भगवंताची सत्ता या जगातील सर्वच जीवांवर चालते.
॥ अभंग ७१८ ॥ अभंग रचना
न संडवे अन्न । मज न सेववे वन ॥१॥
म्हणउनी नारायणा । कींव भाकितों करुणा ॥ध्रु.॥
नाहीं अधिकार । कांहीं घोकाया अक्षर ॥२॥
तुका म्हणे थोडें । आयुष्य अवघें चि कोडें ॥३॥
हे नारायणा, मला अन्नाचा त्याग करवत नाही आणि माझ्याने जंगलात जाऊन खडतर तपश्चर्याही केली जात नाही. म्हणूनच मी तुमच्यासमोर अत्यंत दिनवाणीने करुणेची याचना करत आहे. मला वेदांचे किंवा मोठ्या ग्रंथांचे पठण करण्याचा कोणताही अधिकार किंवा पात्रता नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, माणसाचे आयुष्य खूप थोडे आहे आणि हे संपूर्ण जीवनच एक मोठे अवघड कोडे आहे, जे तुमच्या कृपेशिवाय सुटू शकत नाही.
॥ अभंग ७१९ ॥ अभंग रचना
एकांचीं उत्तरें । गोड अमृत मधुरें ॥१॥
ऐशा देवाच्या विभुती । भिन्न प्रारब्धाची गती ॥ध्रु.॥
एकांचीं वचनें । कडु अत्यंत तीक्षणें ॥२॥
प्रकाराचें तीन । तुका म्हणे केलें जन ॥३॥
या जगात काही लोकांचे बोलणे हे अमृतासारखे अत्यंत गोड आणि मधुर असते, असे लोक म्हणजे भगवंताच्याच साक्षात विभूती असतात; प्रत्येक व्यक्तीच्या प्रारब्धाची गती वेगळी असते. याउलट, काही लोकांचे बोलणे हे अत्यंत कडू, बोचणारे आणि तीक्ष्ण (धारदार) असते. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाने या सृष्टीतील माणसांचे सत्व, रज आणि तम या गुणांनुसार प्रामुख्याने तीन प्रकार केले आहेत.
॥ अभंग ७२० ॥ अभंग रचना
वचनें ही नाड । न बोले तें मुकें खोड ॥१॥
दोहीं वेगळें तें हित । बोली अबोलणी नीत ॥ध्रु.॥
अंधार प्रकाशी । जाय दिवस पावे निशी ॥२॥
बीज पृथिवीच्या पोटीं । तुका म्हणे दावी दृष्टी ॥३॥
प्रमाणाबाहेर बोलण्याने माणसाची फसवणूक (नाड) होते आणि काहीच न बोलता गप्प बसणारा माणूस हा एखाद्या लाकडाच्या ओंडक्यासारखा मुका वाटतो. म्हणूनच जास्त बोलणे आणि अजिबात न बोलणे या दोन्हीच्या पलीकडे जाऊन 'मौन' किंवा योग्य तेवढेच बोलणे यातच माणसाचे खरे हित आहे. ज्याप्रमाणे जगात अंधार आणि प्रकाश एकामागून एक येतात, दिवस संपून रात्र होते, हा निसर्गाचा नियम आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याप्रमाणे पृथ्वीच्या पोटी पेरलेले बीज शांत राहून योग्य वेळी अंकुर धरून जगाला दिसते, त्याचप्रमाणे माणसाचे ज्ञान योग्य वेळी त्याच्या कार्यातून प्रकट होते.
॥ अभंग ७२१ ॥ अभंग रचना
विचारा वांचून । न पवीजे समाधान ॥१॥
देह त्रिगुणांचा बांधा । माजी नाहीं गुण सुदा ॥ध्रु.॥
देवाचिये चाडे । देवा द्यावें जें जें घडे ॥२॥
तुका म्हणे होतें । बहु गोमटें उचितें ॥३॥
योग्य विचार आणि विवेक केल्याशिवाय माणसाला कधीही खरे मानसिक समाधान लाभू शकत नाही. हा मानवी देह सत्व, रज आणि तम या तीन गुणांनी बांधलेला आहे, परंतु आत्मस्वरूपाच्या दृष्टीने पाहिल्यास त्यात कोणताही भौतिक गुण नाही. देवाच्या ओढीने आणि प्रेमाने आपल्याकडून जे काही साधे कर्म किंवा सेवा घडेल, ती सर्व आपण भगवंताला अर्पण करावी. तुकाराम महाराज म्हणतात, असे केल्याने माणसाचे जीवन अत्यंत सुंदर (गोमटे) आणि कल्याणकारी होते.
॥ अभंग ७२२ ॥ अभंग रचना
तुटे भवरोग । संचितक्रियमाणभोग ॥१॥
ऐसें विठोबाचें नाम । उच्चारितां खंडे जन्म ॥ध्रु.॥
वसों न सके पाप । पळे त्रिविध तो ताप ॥२॥
तुका म्हणे माया । होय दासी लागे पायां ॥३॥
विठोबाचे नाम असे सामर्थ्यवान आहे की, ज्याचा केवळ उच्चार केल्याने संसाराचा रोग नाहीसा होतो आणि संचित व क्रियमाण कर्मांचे सर्व भोग संपून जातात. हे नाम मुखातून घेताच जन्म-मरणाचा फेरा कायमचा खंडित होतो. जिथे विठ्ठलाचे नाम असते, तिथे कोणतेही पाप टिकू शकत नाही आणि संसारातील तिन्ही प्रकारचे ताप (आध्यात्मिक, आधिभौतिक, आधिदैविक) पळून जातात. तुकाराम महाराज म्हणतात, भगवंताची ही बलाढ्य माया अशा नामाचा जप करणाऱ्या भक्ताची दासी होऊन त्याच्या पाया पडते.
॥ अभंग ७२३ ॥ अभंग रचना
मुसावलें अंग । रंगीं मेळविला रंग ॥१॥
एकीं एक दृढ जालें । मुळा आपुलिया आलें ॥ध्रु.॥
सागरीं थेंबुडा । पडिल्या निवडे कोण्या वाटा ॥२॥
तुका म्हणे नवें । नव्हे जाणावें हें देवें ॥३॥
ज्याप्रमाणे मुशीत वितळवलेले सोने एका आकारात येते, त्याप्रमाणे माझे अस्तित्व आता भगवंताच्या रंगात पूर्णपणे विरघळून एक झाले आहे. जीवात्मा आणि परमात्मा आता एकमेकांमध्ये इतके दृढ झाले आहेत की, जीव आता आपल्या मूळ स्वरूपाला (परब्रह्माला) प्राप्त झाला आहे. समुद्रात पाण्याचा थेंब पडल्यानंतर तो पुन्हा कोणत्या मार्गाने वेगळा काढता येईल का? तो समुद्राशी एकरूपच होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, ही अवस्था काही नवी नाही, ती मूळचीच आहे आणि ही एकात्मता केवळ देवालाच नीट समजते.
॥ अभंग ७२४ ॥ अभंग रचना
अनुतापें दोष । जाय न लगतां निमिष ॥१॥
परि तो राहे विसावला । आदीं अवसानीं भला ॥ध्रु.॥
हें चि प्रायिश्चत । अनुतापीं न्हाय चित्त ॥२॥
तुका म्हणे पापा । शिवों नये अनुतापा ॥३॥
केलेल्या चुकीबद्दल मनात खरा पश्चात्ताप (अनुताप) निर्माण झाल्यास, माणसाचे सर्व दोष किंवा पाप एका निमिषात (क्षणार्धात) नष्ट होतात. असा पश्चात्ताप झालेला माणूस शेवटी शांत होतो आणि त्याचे सुरुवातीचे व शेवटचे जीवन कल्याणकारी होते. आपल्या हातून घडलेल्या पापांचे खरे प्रायश्चित्त हेच आहे की, माणसाचे चित्त पश्चात्तापाच्या अश्रूंनी स्वच्छ अंघोळ करते. तुकाराम महाराज म्हणतात, एकदा का अंतःकरण पश्चात्तापाने शुद्ध झाले, की पुन्हा त्या पवित्र मनाला पापाचा स्पर्शही होऊ शकत नाही.
॥ अभंग ७२५ ॥ अभंग रचना
चहूं आश्रमांचे धर्म । न राखतां जोडे कर्म ॥१॥
तैसी नव्हे भोळी सेवा । एक भाव चि कारण देवा ॥ध्रु.॥
तपें इंद्रियां आघात । क्षणें एका वाताहात ॥२॥
मंत्र चळे थोडा । तरि धड चि होय वेडा ॥३॥
व्रतें करितां सांग । तरी एक चुकतां भंग ॥४॥
धर्म सत्व चि कारण । नाहीं तरी केला सिण ॥५॥
भूतदयेसि आघात । उंचनिच वाताहात ॥६॥
तुका म्हणे दुजें । विधिनिषेधाचें ओझें ॥७॥
ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ आणि संन्यास या चारही आश्रमांचे कठीण नियम पाळताना जर थोडीही चूक झाली, तर उलट कर्माचे बंधन मागे लागते; परंतु भगवंताची भोळीभाबडी सेवा तशी नाही, तिथे देवाला फक्त भक्ताचा शुद्ध भावच कारणीभूत ठरतो. कठीण तपाने इंद्रियांना त्रास दिला, तरी मनातील वासनेमुळे एका क्षणात त्या तपाची वाताहात होऊ शकते. मंत्राच्या उच्चारात किंवा विधीत थोडीही चूक झाली, तर धडधाकट माणूसही वेडा होऊ शकतो. सर्व व्रते अगदी साग्रसंगीत केली, तरी त्यातील एखादा नियम चुकला की व्रताचा भंग होतो. कोणत्याही धर्माचे आचरण करताना मनाचे सात्त्विकपण आणि शुद्ध हेतू महत्त्वाचा असतो, नाहीतर तो केवळ शरीराला दिलेला विनाकारण त्रास (सिण) ठरतो. केवळ बाह्य भूतदया दाखवतानाही मनातील उच्च-नीच भावामुळे घात होऊ शकतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, म्हणूनच या सर्व कर्मकांडांच्या आणि विधिनिषेधांच्या नियमांचे ओझे वाहण्यापेक्षा भगवंताची सरळ भक्ती करणे हाच सोपा मार्ग आहे.
॥ अभंग ७२६ ॥ अभंग रचना
सोडिला संसार । माया तयावरि फार ॥१॥
धांवत चाले मागें मागें । सुखदुःख साहे अंगे ॥ध्रु.॥
यानें घ्यावें नाम । तीसीकरणें त्याचें काम ॥२॥
तुका म्हणे भोळी । विठ्ठलकृपेची कोंवळी ॥३॥
ज्या भक्ताने भगवंतासाठी आपल्या संसाराचा किंवा आसक्तीचा त्याग केला आहे, त्याच्यावर भगवंताची अत्यंत विलक्षण माया (कृपा) राहते. तो भगवंत आपल्या अशा भक्ताच्या पाठीमागे पाठीमागे धावत येतो आणि भक्ताची सर्व सुखे-दुःखे स्वतःच्या अंगावर सोसतो. भक्ताने फक्त भगवंताचे नाम घेत राहावे, बाकी भक्ताचा सर्व योगक्षेम चालवणे हे त्या देवाचे काम होऊन जाते. तुकाराम महाराज म्हणतात, विठ्ठलाची ही कृपा अत्यंत भोळी आणि कोमल (दळूवार) आहे, जी भक्ताला कधीही अंतरू देत नाही.
॥ अभंग ७२७ ॥ अभंग रचना
बैसों खेळूं जेवूं । तेथें नाम तुझें गाऊं ॥१॥
रामकृष्णनाममाळा । घालूं ओवुनियां गळा ॥ध्रु.॥
विश्वास हा धरूं । नाम बळकट करूं ॥२॥
तुका म्हणे आतां । आम्हां जीवन शरणागतां ॥३॥
आम्ही कुठेही बसू, खेळू किंवा जेवू, त्या प्रत्येक ठिकाणी हे देवा, आम्ही फक्त तुझ्याच नामाचे गायन करू. आम्ही रामकृष्ण हरी या नामाची सुंदर माळ ओवून ती सदैव आमच्या गळ्यात धारण करू. मनामध्ये हाच दृढ विश्वास धरून आम्ही नामस्मरणाचे साधन अधिक बळकट करू. तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही तुम्हाला पूर्णपणे शरण आलो आहोत आणि आता तुमचे नाम हेच आम्हा शरणागतांचे एकमेव जीवन (प्राण) आहे.
॥ अभंग ७२८ ॥ अभंग रचना
पाटीं पोटीं देव । कैचा हरिदासां भेव ॥१॥
करा आनंदें कीर्तन । नका आशंकितमन ॥ध्रु.॥
एथें कोठें काळ । करील देवापाशीं बळ ॥२॥
तुका म्हणे धनी । सपुरता काय वाणी ॥३॥
ज्यांच्या पाठीशी आणि पोटात म्हणजेच सर्व बाजूंनी साक्षात देव उभा आहे, त्या हरीच्या दासांना (भक्तांना) कोणाचे भय असणार? म्हणूनच मनात कोणतीही शंका न बाळगता अत्यंत आनंदाने भगवंताचे कीर्तन करा. साक्षात देवाच्या समोर हा काळ (मृत्यू) तरी आपले काय बळ दाखवणार? तो तिथे काहीच करू शकत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, आमचा स्वामी (देव) इतका समर्थ आणि पूर्ण आहे की, त्याच्या भक्ताला जगात कशाचीही कमतरता पडू शकत नाही.
॥ अभंग ७२९ ॥ अभंग रचना
मनोमय पूजा । हे चि पढीयें केशीराजा ॥१॥
घेतो कल्पनेचा भोग । न मानेती बाह्य रंग ॥ध्रु.॥
अंतरींचें जाणे । आदिवर्तमान खुणे ॥२॥
तुका म्हणे कुडें । कोठें सरे त्याच्या पुढें ॥३॥
मनातल्या मनात केलेली शुद्ध आणि भावपूर्ण पूजाच त्या केशीराजाला (भगवंताला) अत्यंत मनापासून आवडते. तो भक्ताच्या पवित्र कल्पनेने अर्पण केलेल्या भक्तीचा स्वीकार करतो, त्याला केवळ बाहेरचा डामडौल किंवा बाह्य रंग अजिबात मान्य नसतो. तो भगवंत भक्ताच्या अंतःकरणातील सर्व भावना, भूतकाळ आणि वर्तमानकाळातील सर्व गोष्टी खुणेने जाणतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा सर्वज्ञ देवाच्या पुढे माणसाचे कोणतेही खोटेपण किंवा कपट कधीही यशस्वी होऊ शकत नाही.
॥ अभंग ७३० ॥ अभंग रचना
जाणे भक्तीचा जिव्हाळा । तो चि देवीचा पुतळा ॥१॥
आणीक नये माझ्या मना । हो का पंडित शाहाणा ॥ध्रु.॥
नामरूपीं जडलें चत्ति । त्याचा दास मी अंकित ॥२॥
तुका म्हणे नवविध । भक्ति जाणे तो चि शुद्ध ॥३॥
ज्या माणसाला भगवंताच्या भक्तीचा खरा जिव्हाळा आणि प्रेम समजले आहे, तो माणूस म्हणजे साक्षात देवाचाच जणू जिवंत पुतळा आहे. याव्यतिरिक्त दुसरा कोणताही माणूस माझ्या मनाला आवडत नाही, मग तो कितीही मोठा पंडित किंवा शहाणा असला तरीही. ज्याचे चित्त भगवंताच्या नाम आणि रूपात पूर्णपणे जडले आहे, त्याचा मी सदैव अंकित (नम्र) दास आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, जो श्रवण, कीर्तनादी नवविधा भक्तीचे मर्म जाणतो, तोच खरा शुद्ध आणि पवित्र पुरुष होय.
॥ अभंग ७३१ ॥ अभंग रचना
याजसाठीं वनांतरा । जातों सांडुनियां घरा ॥१॥
माझें दिठावेल प्रेम । बुद्धी होईल निष्काम ॥ध्रु.॥
अद्वैताची वाणी । नाहीं ऐकत मी कानीं ॥२॥
तुका म्हणे अहंब्रम्ह । आड येऊं नेदीं भ्रम ॥३॥
मी माझे घर सोडून जंगलात (वनात) केवळ याचसाठी जात आहे की, लोकांच्या गर्दीत माझे देवावरील प्रेम कमी होऊ नये किंवा त्याला कोणाची नजर लागू नये आणि माझी बुद्धी पूर्णपणे निष्काम व्हावी. मी माझ्या कानाने कोरड्या अद्वैत ज्ञानाच्या मोठ्या गोष्टी कधीही ऐकणार नाही, कारण मला भक्तीचा आनंद घ्यायचा आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, 'मीच ब्रह्म आहे' (अहं ब्रह्मास्मि) हा कोरडा अहंकार किंवा भ्रम मी माझ्या आणि देवाच्या भेटीच्या आड कधीही येऊ देणार नाही.
॥ अभंग ७३२ ॥ अभंग रचना
बुडतां आवरीं । मज भवाचे सागरीं ॥१॥
नको मानूं भार । पाहों दोषांचे डोंगर ॥ध्रु.॥
आहे तें सांभाळीं । तुझी कैसी ब्रीदावळी ॥२॥
तुका म्हणे दोषी । मी तों पातकांची राशी ॥३॥
हे देवा, या अथांग संसाररूपी समुद्रात बुडत असताना आता मला तुमच्या हाताने आवरा (वाचवा). माझ्या पापांचे आणि दोषांचे मोठे डोंगर न पाहता, मला वाचवण्याचा विनाकारण भार मानू नका. मी जसा आहे तसा मला सांभाळून घ्या, कारण 'पतितपावन' (पापांना दूर करणारा) हे तुमचे ब्रीद (प्रतिज्ञा) आहे, त्याचे स्मरण करा. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी अत्यंत दोषी आहे आणि अवघ्या पापांची रास आहे, परंतु आता तुमच्याशिवाय मला दुसरा कोणताही आधार नाही.
॥ अभंग ७३३ ॥ अभंग रचना
अक्षई तें झालें । आतां न मोडे रचिलें ॥१॥
पाया पडिला खोले ठायीं । तेथें पुढें चाली नाहीं ॥ध्रु.॥
होतें विखुरलें । ताळा जमे झडती आलें ॥२॥
तुका म्हणे बोली । पुढें कुंटित चि जाली ॥३॥
भगवंताच्या कृपेने आता जे काही आध्यात्मिक कार्य घडले आहे, ते कायमचे अक्षय (कधीही नष्ट न होणारे) झाले आहे; आता हे रचलेले घर कधीही मोडणार नाही. परमार्थाचा पाया आता इतक्या खोल आणि पक्क्या ठिकाणी पडला आहे की, तिथून आता मागे हटणे किंवा विचलित होणे शक्य नाही. माझे जे मन संसारात वेगवेगळ्या विषयांमध्ये विखुरलेले होते, त्याचा आता देवाच्या चरणी पूर्ण ताळमेळ (हिशोब) जमला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, या परम आनंदाच्या स्थितीत पोहोचल्यावर आता पुढे बोलण्यासाठी शब्दच उरले नाहीत, माझी वाणी तिथे कुंठित (शांत) झाली आहे.
॥ अभंग ७३४ ॥ अभंग रचना
तुझे थोर थोर । भक्त करिती विचार ॥१॥
जपतपादि साधनें । मज चिंतवेना मनें ॥ध्रु.॥
करुणावचनें । म्यां भाकावीं तुम्हां दीनें ॥२॥
तुका म्हणे घेई । माझें थोडें फार ठायीं ॥३॥
हे देवा, तुझे जे मोठे मोठे ऋषीमुनी आणि भक्त आहेत, ते तुझ्या स्वरूपाचा मोठा विचार व चिंतन करतात. परंतु माझ्या मनाला जपाचे किंवा तपाचे कठीण साधन करणे अजिबात जमू शकत नाही. मी तर एक अत्यंत गरीब आणि दीन माणूस आहे, ज्याला केवळ तुझ्यासमोर करुणेची भाषा बोलून प्रार्थना करणे एवढेच माहीत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे विठ्ठला, माझ्या या साध्या आणि भोळ्या भक्तीचे थोडे-बहुत जे काही आहे, ते तू तुझ्या चरणी स्वीकारून घे.
॥ अभंग ७३५ ॥ अभंग रचना
लावुनि काहाळा । सुखें करितों सोहोळा ॥१॥
सादवीत गेलों जना । भय नाहीं सत्य जाणां ॥ध्रु.॥
गात नाचत विनोदें । टाळघागर्‍यांच्या छंदें ॥२॥
तुका म्हणे भेव । नाहीं पुढें येतो देव ॥३॥
मी देवाच्या नामाचा मोठा गजर (काहाळा) करून अत्यंत सुखाने भक्तीचा सोहळा साजरा करत आहे. मी सर्व लोकांना मोठ्याने हाक मारून सांगत सुटलो आहे की, देवाच्या मार्गावर चालताना मनात कोणतेही भय बाळगू नका, हेच त्रिवार सत्य आहे. टाळ आणि पायांतील घागरी यांच्या तालावर मी आनंदाने गात आणि नाचत चाललो आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता मला कोणत्याही गोष्टीचे भय उरलेले नाही, कारण माझ्या रक्षणासाठी स्वतः देव माझ्या पुढे पुढे चालत येत आहे.
॥ अभंग ७३६ ॥ अभंग रचना
मुक्त कासया म्हणावें । बंधन तें नाहीं ठावें ॥१॥
सुखें करितों कीर्तन । भय विसरलें मन ॥ध्रु.॥
देखिजेना नास । घालूं कोणावरी कास ॥२॥
तुका म्हणे साहे । देव आहे तैसा आहे ॥३॥
मी मुक्त झालो आहे असे कशासाठी म्हणावे? कारण मला आता संसाराचे कोणते बंधनच माहीत उरलेले नाही. मी अत्यंत सुखाने आणि आनंदाने भगवंताचे कीर्तन करतो, ज्यामुळे माझे मन जगातील सर्व भये विसरून गेले आहे. मला आता आत्मस्वरूपाचा कधीही नाश होणारा दिसत नाही, म्हणून मी संसारातील इतर कोणाचा आधार (कास) घेऊ? तुकाराम महाराज म्हणतात, तो परमात्मा जसा नित्य आणि सत्य आहे, तसाच तो सदैव माझा पाठीराखा (साहे) होऊन उभा आहे.
॥ अभंग ७३७ ॥ अभंग रचना
ओनाम्याच्या काळें । खडें मांडविलें बाळें ॥१॥
तें चि पुढें पुढें काई । मग लागलिया सोई ॥ध्रु.॥
रज्जु सर्प होता । तोंवरी चि न कळतां ॥२॥
तुका म्हणे साचें । भय नाहीं बागुलाचें ॥३॥
ज्याप्रमाणे लहान मूल सुरुवातीला पाटीवर लिहायला शिकताना (ओनामा करताना) खडे मांडून शिकते, पण आयुष्यभर ते केवळ खडेच मांडत बसत नाही; एकदा का त्याला लिहिण्याची सवय झाली की ते पुढे मोठे ग्रंथही लिहू शकते. परमार्थाचेही तसेच आहे, सुरुवातीला साधी साधने करावी लागतात. जोपर्यंत दोरी काय आहे हे समजत नाही, तोपर्यंतच तिथे साप असल्याचा भास होतो आणि भीती वाटते; ज्ञान झाल्यावर तो भ्रम नष्ट होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, आत्मज्ञान झाल्यावर या जगातील खोट्या संसाराचे किंवा मृत्यूरूपी बागुलाबावाचे कोणतेही भय मनाला उरत नाही.
॥ अभंग ७३८ ॥ अभंग रचना
आतां पुढें धरीं । माझे आठव वैखरी ॥१॥
नको बडबडूं भांडे । कांहीं वाउगें तें रांडें ॥ध्रु.॥
विठ्ठल विठ्ठल । ऐसे सांडुनियां बोल ॥२॥
तुका म्हणे आण । तुज स्वामीची हे जाण ॥३॥
तुकाराम महाराज आपल्या स्वतःच्या जिभेला (वैखरीला) बजावून म्हणतात की, हे जिभे, आता इथून पुढे तू फक्त विठ्ठलाच्या नामाचाच आठव धरून राहा. तू संसारातील व्यर्थ गोष्टी किंवा विनाकारण भांडणे बडबडत बसू नकोस. विठ्ठल विठ्ठल हे गोड नाम सोडून तू इतर कोणतेही वायफळ शब्द बोलू नकोस. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे जिभे, जर तू विठ्ठलाचे नाव घेतले नाहीस, तर तुला माझ्या स्वामीची (भगवंताची) आण (शपथ) आहे, हे लक्षात ठेव.
॥ अभंग ७३९ ॥ अभंग रचना
काय नव्हे करितां तुज । आतां राखें माझी लाज ॥१॥
मी तों अपराधाची राशी । शिखा अंगुष्ट तोंपाशीं ॥ध्रु.॥
त्राहें त्राहें त्राहें । मज कृपादृष्टी पाहें ॥२॥
तुका म्हणे देवा । सत्या घ्यावी आतां सेवा ॥३॥
हे देवा, तुझ्यासाठी या जगात कोणतीही गोष्ट करणे अशक्य नाही (तू काहीही करू शकतोस), म्हणूनच आता तू या संसारात माझी लाज राख. मी पायाच्या अंगठ्यापासून ते डोक्याच्या शेंडीपर्यंत पूर्णपणे अपराधांनी आणि पापांनी माखलेला आहे. 'माझे रक्षण कर, रक्षण कर' अशी मी तुला हाक मारत आहे, तू माझ्याकडे तुझ्या कृपेच्या दृष्टीने पाहा. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, मी तुला पूर्णपणे शरण आलो आहे, आता माझी ही साधी आणि खरी सेवा तू स्वीकारून घे.
॥ अभंग ७४० ॥ अभंग रचना
वंदीन मी भूतें । आतां अवघीं चि समस्तें ॥१॥
तुमची करीन भावना । पदोपदीं नारायणा ॥ध्रु.॥
गाळुनियां भेद । प्रमाण तो ऐसा वेद ॥२॥
तुका म्हणे मग । नव्हे दुजयाचा संग ॥३॥
या सृष्टीतील प्रत्येक लहान-मोठ्या जीवामध्ये (भूतांमध्ये) साक्षात पांडुरंग भरलेला आहे, म्हणूनच मी आता सर्व प्राणिमात्रांना मनापासून वंदन करेन. हे नारायणा, मी पाऊलोपाऊल प्रत्येक जीवाच्या ठिकाणी तुझीच भावना (रूप) पाहीन. मनातील सर्व प्रकारचा भेदभाव पूर्णपणे काढून टाकणे, हाच वेदांचा खरा सिद्धांत आणि प्रमाण आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, जेव्हा सर्वत्र एकच देव दिसेल, तेव्हा जगात कोणताही परका किंवा दुसरा माणूस उरणारच नाही, ज्यामुळे वाईट संगतीचे भय नाहीसे होईल.
॥ अभंग ७४१ ॥ अभंग रचना
पूजा पुज्यमान । कथे उभे हरिजन ॥१॥
ज्याची कीर्ती वाखाणिती । तेथें ओतली ते मुर्ती ॥ध्रु.॥
देहाचा विसर । केला आनंदें संचार ॥२॥
गेला अभिमान । लाज बोळविला मान ॥३॥
शोक मोह चिंता । याची नेणती ते वार्ता ॥४॥
तुका म्हणे सखे । विठोबा च ते सारिखे ॥५॥
जिथे हरीचे दास (भक्त) देवाच्या कथेमध्ये आनंदाने उभे राहतात, तिथेच देवाची खरी पूजा आणि सन्मान होतो. हे भक्त ज्या भगवंताच्या कीर्तीचे गुणगान गातात, तो भगवंत स्वतः तिथे मूर्तीमंत प्रकट होऊन उभा राहतो. हरीच्या कथेत दंग झाल्यावर भक्तांना आपल्या देहाचा पूर्ण विसर पडतो आणि ते परमानंदाने डोलू लागतात. त्यांच्या मनातील सर्व अहंकार, संकोच, लाज आणि मोठेपणाचा मान नाहीसा होतो. दुःख, मोह आणि चिंता यांची कोणतीही वार्ता त्यांच्यापर्यंत पोहोचू शकत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, असे देवाच्या रंगात रंगलेले सख्खे भक्त हे साक्षात विठोबासारखेच पूजनीय बनतात.
॥ अभंग ७४२ ॥ अभंग रचना
भाव तैसें फळ । न चले देवापाशीं बळ ॥१॥
धांवे जातीपाशीं जाती । खुण येरयेरां चित्तीं ॥ध्रु.॥
हिरा हिरकणी । काढी आंतुनि आहिरणी ॥२॥
तुका म्हणे केलें । मन शुद्ध हें चांगलें ॥३॥
माणसाचा जसा भाव असेल, तसेच त्याला देवाकडून फळ मिळते; देवाच्या दरबारात कोणत्याही पैशाचे किंवा सत्तेचे बळ चालत नाही. ज्याप्रमाणे एक जात (स्वभाव) दुसऱ्या जातीकडे ओढली जाते, त्याप्रमाणे भक्त आणि देव एकमेकांच्या अंतःकरणातील खुणा आणि प्रेम लगेच ओळखतात. एरवी लोखंडाला तोडणारी ऐरण (आहिरणी) हिऱ्याला मात्र तोडू शकत नाही, तर हिऱ्याची कणी उलट ऐरणीतून आरपार निघून जाते; तसेच भक्तीचे सामर्थ्य असते. तुकाराम महाराज म्हणतात, म्हणूनच माणसाने आपले मन पूर्णपणे शुद्ध आणि पवित्र ठेवणे हेच सर्वात उत्तम आहे.
॥ अभंग ७४३ ॥ अभंग रचना
वरि बोला रस । कथी ज्ञान माजी फोस ॥१॥
ऐसे लटिके जे ठक । तयां येहे ना पर लोक ॥ध्रु.॥
परिस एक सांगे । अंगा धुळी हे न लगे ॥२॥
तुका म्हणे हाडें । कुतर्‍यां लाविलें झगडें ॥३॥
जे लोक वरवर अत्यंत गोड आणि रसाळ बोलतात, परंतु त्यांच्या अंतःकरणात मात्र ज्ञानाचा कोणताही अंश नसतो (केवळ पोकळ किंवा फोस ज्ञान असते). अशा खोट्या आणि दांभिक लोकांना या जगातही सुख मिळत नाही आणि परलोकातही जागा मिळत नाही. ज्याप्रमाणे परिस हा स्वतः लोखंडाचे सोने करतो, पण त्याच्या स्वतःच्या अंगाला सोन्याची धूळ लागत नाही, तसेच हे कोरडे ज्ञानी असतात; ते लोकांना उपदेश करतात पण स्वतः सदाचाराने वागत नाहीत. तुकाराम महाराज म्हणतात, असे लोक केवळ मानासाठी आणि पैशासाठी कुत्र्यांप्रमाणे एकमेकांशी हाडासाठी भांडत बसतात.
॥ अभंग ७४४ ॥ अभंग रचना
हे चि तुझी पूजा । आतां करीन केशीराजा ॥१॥
अवघीं तुझींच हें पदें । नमस्कारीन अभेदें ॥ध्रु.॥
न वर्जितदिशा । जाय तेथें चि सरिसा ॥२॥
नव्हे एकदेशी । तुका म्हणे गुणदोषीं ॥३॥
हे केशीराजा, मी आता तुझी एकच खरी पूजा करेन की, या जगात मला जे काही दिसेल, ती सर्व तुझीच रूपे (पदे) मानून मी कोणत्याही भेदाशिवाय त्यांना वंदन करेन. जगात कोणतीही दिशा वर्ज्य (अपवित्र) नाही, मी ज्या ज्या दिशेला जाईन, तिथे तिथे तू माझ्यासोबतच उभा आहेस. तुका म्हणे, माझा देव हा एकाच ठिकाणी राहणारा (एकदेशी) नाही, तर तो संपूर्ण विश्वात, सर्व गुण आणि दोषांच्याही पलीकडे व्यापलेला आहे.
॥ अभंग ७४५ ॥ अभंग रचना
आपलें तों कांहीं । येथें सांगिजेसें नाहीं ॥१॥
परि हे वाणी वायचळ । छंद करविते बरळ ॥ध्रु.॥
पंचभूतांचा हा मेळा । देह सत्यत्वें निराळा ॥२॥
तुका म्हणे भुली । इच्या उफराट्या चाली ॥३॥
या जगात माझे स्वतःचे म्हणावे असे सांगण्यासारखे काहीही नाही. परंतु ही माणसाची जी वाचा (वाणी) आहे, ती संसाराच्या मोहात पडून विनाकारण व्यर्थ गोष्टी बडबडत बसते. हा मानवी देह केवळ पृथ्वी, आप, तेज, वायू आणि आकाश या पाच तत्त्वांचा (पंचमहाभूतांचा) मेळा आहे, परंतु आत्मा हा या देहापेक्षा पूर्णपणे वेगळा आणि सत्य आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, संसारी माणूस या मायेच्या भ्रमामुळे (भुलीमुळे) स्वतःच्या स्वरूपाला विसरून संसाराच्या उलट्या आणि चुकीच्या मार्गाने चालत राहतो.
॥ अभंग ७४६ ॥ अभंग रचना
विठ्ठल नावाडा फुकाचा । आळविल्या साटीं वाचा ॥१॥
कटीं कर जैसे तैसे । उभा राहिला न बैसे ॥ध्रु.॥
न पाहे सिदोरी । जाती कुळ न विचारी ॥२॥
तुका म्हणे भेटि । हाका देतां उठाउठीं ॥३॥
विठ्ठल हा असा दयाळू नावाडी आहे की, जो संसारातून पार करण्यासाठी कोणतेही पैसे घेत नाही, तो केवळ भक्ताने प्रेमाने मारलेल्या सादेसाठी (हाकेसाठी) धावून येतो. तो आपल्या कमरेवर हात ठेवून विटेवर युगेच्या युगे तसाच उभा आहे, तो कधीही थकून खाली बसत नाही. तो भक्ताकडे कोणतीही शिदोरी (संपत्ती) मागत नाही आणि त्याची जात किंवा कुळ कधीही विचारत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा विठ्ठलाला जर भक्ताने मनापासून हाक मारली, तर तो लगेच (उठाउठी) त्याला भेट देण्यासाठी धावून येतो.
॥ अभंग ७४७ ॥ अभंग रचना
कृपावंत किती । दीनें बहु आवडती ॥१॥
त्यांचा भार वाहे माथां । करी योगक्षेमचिंता ॥ध्रु.॥
भुलें नेदी वाट । करीं धरूनि दावी नीट ॥२॥
तुका म्हणे जीवें । अनुसरतां एका भावें ॥३॥
तो भगवंत किती दयाळू आणि कृपावंत आहे! त्याला गरीब, अज्ञानी आणि लीन (दीन) लोक अत्यंत मनापासून आवडतात. तो आपल्या अशा भक्तांच्या जीवनाचा संपूर्ण भार स्वतःच्या डोक्यावर वाहतो आणि त्यांच्या योगक्षेमाची (काळजीची) चिंता स्वतः करतो. तो भक्ताला संसाराच्या मोहात रस्ता चुकू देत नाही, तर त्याचा हात धरून त्याला परमार्थाचा सरळ आणि नीट मार्ग दाखवतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, जर आपण एका शुद्ध भावाने आणि मनापासून त्या देवाला शरण गेलो, तर तो आपल्याला कधीही अंतर देत नाही.
॥ अभंग ७४८ ॥ अभंग रचना
नेणती वेद श्रुति कोणी । आम्हां भाविकां वांचुनी ॥१॥
रूप आवडे आम्हांशी । तैसी जोडी हृषीकेशी ॥ध्रु.॥
आम्हीं भावें बळिवंत । तुज घालूं हृदयांत ॥२॥
तुका म्हणे तुज धाक । देतां पावसील हाक ॥३॥
आम्हा भोळ्याभाबड्या भाविक भक्तांशिवाय वेदांचे किंवा श्रुतींचे खरे मर्म कोणालाही समजू शकत नाही, कारण वेदही शेवटी भक्तीच सांगतात. आम्हाला भगवंताचे सगुण आणि सुंदर रूप अत्यंत आवडते आणि तो हृषीकेशी (भगवंत) देखील आमच्यासाठी तसाच प्रकट होतो. आम्ही आमच्या शुद्ध भक्तीच्या बळावर इतके सामर्थ्यवान झालो आहोत की, तुला थेट आमच्या हृदयात कोंडून ठेवू शकतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, भक्ताच्या हाकेमध्ये इतका धाक (प्रेमाचे दडपण) असतो की, भक्ताने हाक मारताच तुला धावत यावेच लागते.
॥ अभंग ७४९ ॥ अभंग रचना
मन गुंतलें लुलयां । जाय धांवोनि त्या ठाया ॥१॥
मागें परती तो बळी । शूर एक भूमंडळीं ॥ध्रु.॥
येऊनियां घाली घाला । नेणों काय होई तुला ॥२॥
तुका म्हणें येणें । बहु नाडिले शाहाणे ॥३॥
माणसाचे मन हे संसारातील तात्पुरत्या आणि खोट्या सुखांमध्ये (लुलयां) गुंतलेले असते आणि ज्या ज्या ठिकाणी वासना असते, तिथे ते वेगाने धावत जाते. अशा बहकणाऱ्या मनाला संसारातून मागे फिरवून देवाच्या चरणी स्थिर करतो, तोच या पृथ्वीतलावरील खरा बलाढ्य आणि शूर पुरुष होय. हा संसाराचा मोह कधी आणि कसा अचानक माणसावर झडप (घाला) घालेल, हे सांगता येत नाही, ज्यामुळे माणसाचे मोठे नुकसान होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, या संसाराच्या आणि मनाच्या मायेने आजवर जगातील मोठे मोठे शहाणे आणि ज्ञानी लोकांनाही फसवले (नाडिले) आहे.
॥ अभंग ७५० ॥ अभंग रचना
घेई माझे वाचे । गोड नाम विठोबाचें ॥१॥
तुम्ही घ्या रे डोळे सुख । पाहा विठोबाचें मुख ॥ध्रु.॥
तुम्ही ऐका रे कान । मेरे विठोबाचे गुण ॥२॥
मना तेथें धांव घेई । राहें विठोबाचे पायीं ॥३॥
तुका म्हणे जीवा । नको सोडूं या केशवा ॥४॥
हे माझ्या जिभे (वाचे), तू सतत विठोबाचे अत्यंत गोड नाम घेत राहा. हे माझ्या डोळ्यांनो, तुम्ही विठोबाचे ते सुंदर आणि साजिरे मुख पाहून डोळ्यांचे पारणे फेडून घ्या (सुख घ्या). हे माझ्या कानांनो, तुम्ही सदैव माझ्या विठोबाच्या पवित्र गुणांचे आणि कीर्तीचे श्रवण करा. हे माझ्या मना, तू इतर सर्व विषय सोडून थेट विठोबाच्या चरणांकडे धाव घे आणि तिथेच स्थिर राहा. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे माझ्या जीवा (प्राणा), तू या विश्वाच्या मालकाला, केशवाला कधीही सोडू नकोस, त्याच्याच चरणी लीन राहा.
॥ अभंग ७५१ ॥ अभंग रचना
धणी न पुरे गुण गातां । रूप दृष्टी न्याहाळितां ॥१॥
बरवा बरवा पांडुरंग । कांति सांवळी सुरंग ॥ध्रु.॥
सर्वमंगळाचें सार । मुख सिद्धीचें भांडार ॥२॥
तुका म्हणे सुखा । अंतपार नाहीं लेखा ॥३॥
या अभंगात तुकाराम महाराज म्हणतात की, त्या सावळ्या सुबक पांडुरंगाचे गुण गाताना आणि त्याचे रूप डोळे भरून पाहताना माझे मन तृप्त होत नाही. तो विठ्ठल अतिशय सुंदर आहे. तो सर्व मंगल गोष्टींचे सार आहे आणि त्याचे मुख हे सर्व सिद्धींचे भांडार आहे. तुका म्हणे, या विठ्ठलाच्या सुखाला अंत किंवा मर्यादा नाही.
॥ अभंग ७५२ ॥ अभंग रचना
जरी मी नव्हतों पतित । तरि तूं पावन कैंचा येथ ॥१॥
म्हणोनि माझें नाम आधीं । मग तूं पावन कृपानिधी ॥ध्रु.॥
लोहो महिमान परिसा । नाहीं तरीं दगड जैसा ॥२॥
तुका म्हणे याचकभावें । कल्पतरु मान पावे ॥३॥
तुकाराम महाराज देवाशी हक्काने भांडताना म्हणतात की, देवा, जर मी पतित (पापी) नसतो, तर तुला 'पावन' (पतितपावन) हे नाव कसे मिळाले असते? म्हणून माझे नाव तुझ्या आधी येते, मग तू पावन ठरणार. लोखंडामुळेच परिसाचे महत्त्व वाढते, नाहीतर परिस एका दगडासारखाच आहे. तुका म्हणे, याचक (मागणार) समोर उभा राहतो म्हणूनच कल्पतरूला मान मिळतो.
॥ अभंग ७५३ ॥ अभंग रचना
एक भाव चित्तीं । तरीं न लगे कांहीं युक्ती ॥१॥
कळों आलें जीवें । मज माझियाचि भावें ॥ध्रु.॥
आठव चि पुरे । सुख अवघें मोहो रे ॥२॥
तुका म्हणे मन । पूजा इच्छी नारायण ॥३॥
जर अंतःकरणात एकनिष्ठ भाव असेल, तर देवाला मिळवण्यासाठी इतर कोणत्याही युक्तीची गरज लागत नाही. मला हे माझ्या स्वतःच्या भक्तीभावावरून मनोमन कळून आले आहे. देवाचा केवळ आठव (स्मरण) करणेच पुरेसे आहे, बाकीचे सर्व सुख तर केवळ माया किंवा मोह आहे. तुका म्हणे, नारायण केवळ मनाच्या खऱ्या पूजेचीच इच्छा करतो.
॥ अभंग ७५४ ॥ अभंग रचना
मज संतांचा आधार । तूं एकलें निर्विकार ॥१॥
पाहा विचारूनि देवा । नको आम्हांसवें दावा ॥ध्रु.॥
तुज बोल न बोलवे । आम्हां भांडायाची सवे ॥२॥
तुका म्हणे तरी । ऐक्यभाव उरे उरी ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, मला संतांचा आधार आहे आणि तू तर एकटाच निर्विकार आहेस. देवा, तू जरा विचार करून बघ, आमच्याशी उगीच वैर धरू नकोस. तुला काही बोलता येत नाही आणि आम्हांला तर तुझ्याशी भांडायची सवय आहे. तुका म्हणे, आपल्या या भांडणातून शेवटी केवळ एकरूपता आणि ऐक्यभावच शिल्लक राहतो.
॥ अभंग ७५५ ॥ अभंग रचना
तुज मागणें तें देवा । आम्हां तुझी चरणसेवा ॥१॥
आन नेघों देसी तरी । रिद्धी सिद्धी मुक्ति चारी ॥ध्रु.॥
संतसंगति सर्वकाळ । थोर प्रेमाचा सुकाळ ॥२॥
तुका म्हणे नाम । तेणें पुरे माझें काम ॥३॥
हे देवा, मला तुझ्याकडे एकच मागणे मागायचे आहे, ती म्हणजे तुझी चरणसेवा होय. तू जरी मला रिद्धी-सिद्धी किंवा चार प्रकारच्या मुक्ती देऊ केल्यास, तरी मी त्या घेणार नाही. मला सर्वकाळ संतांची संगती लाभो, जिथे प्रेमाचा सुकाळ असतो. तुका म्हणे, तुझे नामस्मरण मिळाले की माझे सर्व काम पूर्ण होते.
॥ अभंग ७५६ ॥ अभंग रचना
तुझा शरणागत । जन्मोजन्मींचा अंकित ॥१॥
आणीक नेणें कांहीं हेवा । तुजवांचूनi केशवा ॥ध्रु.॥
हें चि माझें गाणें । तुझें नामसंकीर्तन ॥२॥
तुझ्या नामाचीं भूषणें । तुका म्हणे ल्यालों लेणें ॥३॥
हे केशवा, मी तुला शरण आलेलो आहे आणि जन्मोजन्मी तुझाच सेवक झालो आहे. तुझ्याशिवाय मला जगात इतर कशाचीही आस किंवा हाव नाही. तुझे नामसंकीर्तन करणे हेच माझे एकमेव गाणे आहे. तुका म्हणे, तुझ्या नामाचेच दागिने मी अंगावर भूषण म्हणून घातले आहेत.
॥ अभंग ७५७ ॥ अभंग रचना
उतरलों पार । सत्य झाला हा निर्धार ॥१॥
तुझें नाम धरिलें कंठीं । केली संसारासी तुटी ॥ध्रु.॥
आतां नव्हे बाधा । कोणेविशीं कांहीं कदा ॥२॥
तुका म्हणे कांहीं । आतां उरलें ऐसें नाहीं ॥३॥
तुकाराम महाराज सांगतात की, मी या भवसागरातून पार झालो आहे, हा माझा निर्धार आता सत्य ठरला आहे. मी तुझे नाम गळ्यात (कंठात) धारण केले आणि या संसाराशी असलेले नाते तोडून टाकले. आता मला कोणत्याही प्रकारे संसाराची बाधा होणार नाही. तुका म्हणे, आता माझ्यासाठी मागे काहीच शिल्लक राहिलेले नाही.
॥ अभंग ७५८ ॥ अभंग रचना
क्रियामतिहीन । एक मी गा तुझें दीन ॥१॥
देवा करावा सांभाळ । वारीं माझी तळमळ ॥ध्रु.॥
नको माझे ठायीं । गुणदोष घालूं कांहीं ॥२॥
अपराधाच्या कोटी । तुका म्हणे घालीं पोटीं ॥३॥
मी कर्महीन आणि बुद्धीहीन असा तुझा एक गरीब दास आहे. हे देवा, तू माझा सांभाळ कर आणि माझ्या मनाची तळमळ दूर कर. माझ्या अंगी कोणते गुण किंवा दोष आहेत हे तू पाहू नकोस. तुका म्हणे, माझे कोट्यवधी अपराध तू आपल्या पोटी घाल (मला क्षमा कर).
॥ अभंग ७५९ ॥ अभंग रचना
नाहीं निर्मळ जीवन । काय करील साबण ॥१॥
तैसी चत्तिशुद्धी नाहीं । तेथें बोध करील काई ॥ध्रु.॥
वृक्ष न धरी पुष्पफळ । काय करील वसंतकाळ ॥२॥
वांजे न होती लेकरें । काय करावें भ्रतारें ॥३॥
नपुंसका पुरुषासी । काय करील बाइल त्यासी ॥४॥
प्राण गेलिया शरीर । काय करील वेव्हार ॥५॥
तुका म्हणे जीवनेंविण । पीक नव्हे नव्हे जाण ॥६॥
जर पाणीच स्वच्छ नसेल, तर तिथे साबण काय करणार? त्याचप्रमाणे जर अंतःकरण किंवा चित्त शुद्ध नसेल, तर तिथे दिलेला उपदेश (बोध) काय कामाचा? वांझोट्या वृक्षाला फुले-फळे येत नसतील तर वसंत ऋतू काय करेल? वांझ स्त्रीला मुले होत नसतील तर पतीने काय करावे? नपुंसक पुरुषाला पत्नी काय सुख देणार? शरीरातून प्राण निघून गेल्यावर व्यावहारिक गोष्टी काय कामाच्या? तुका म्हणे, पाण्याशिवाय शेतात पीक कधीच येऊ शकत नाही, हे पक्के जाणावे.
॥ अभंग ७६० ॥ अभंग रचना
नवां नवसांचीं । जालों तुम्हासी वाणीचीं ॥१॥
कोण तुझें नाम घेतें । देवा पिंडदान देतें ॥ध्रु.॥
कोण होतें मागें पुढें । दुजें बोलाया रोकडें ॥२॥
तुका म्हणे पांडुरंगा । कोणा घेतासि वो संगा ॥३॥
या अभंगात तुकाराम महाराज म्हणतात, देवा, आम्ही अनेक नवस बोलून तुझ्या वाणीचे (तुझ्या नामाचे) झालो आहोत. तुझी विचारपूस करायला किंवा तुला पिंडदान द्यायला दुसरे कोण आहे? तुझ्या मागे-पुढे उभे राहून थेट बोलायला आमच्याशिवाय दुसरे कोण आहे? तुका म्हणे, हे पांडुरंगा, आता तू आम्हांला सोडून आणखी कोणाला सोबत घेणार आहेस?
॥ अभंग ७६१ ॥ अभंग रचना
एका बीजा केला नास । मग भोगेल कणीस ॥१॥
कळे सकळां हा भाव । लाहानथोरांवरी जीव ॥ध्रु.॥
लाभ नाहीं फुकासाठीं । केल्यावीण जीवासाठीं ॥२॥
तुका म्हणे रणीं । जीव देतां लाभ दुणी ॥३॥
जेव्हा एक बीज स्वतःचे अस्तित्व मातीत नष्ट करते, तेव्हाच नंतर धान्याचे कणीस डोलू लागते (उपभोगता येते). हा निसर्गाचा नियम लहान-मोठ्या सर्वांनाच ठाऊक आहे. स्वतःचा जीव पणाला लावल्याशिवाय किंवा कष्ट केल्याशिवाय कोणताही मोफत लाभ मिळत नाही. तुका म्हणे, रणधुमाळीत (युद्धात) जो आपला जीव पणाला लावतो, त्याला दुप्पट लाभ (कीर्ती) मिळतो.
॥ अभंग ७६२ ॥ अभंग रचना
आयुष्य गेलें वांयांविण । थोर झाली नागवण ॥१॥
आतां धांवें धांवें तरी । काय पाहातोसि हरी ॥ध्रु.॥
माझे तुझे या चि गती । दिवस गेले तोंडीं माती ॥२॥
मन वाव घेऊं नेदी । बुडवूं पाहे भवनदी ॥३॥
पडिला विषयाचा घाला । तेणें नागविलें मला ॥४॥
शरण आलों आतां धांवें । तुका म्हणे मज पावें ॥५॥
माझे आयुष्य व्यर्थ गेले असून माझी फार मोठी फसवणूक झाली आहे. हे हरी, तू आता तरी धावून ये, माझी काय परीक्षा पाहत आहेस? अशाच स्थितीत माझे दिवस निघून गेले तर शेवटी तोंडावर माती पडेल (मृत्यू येईल). हे मन मला उसंत घेऊ देत नाही, ते मला या संसारात बुडवण्याचा प्रयत्न करत आहे. माझ्यावर सांसारिक विषयांचा घाला पडला असून त्याने मला लुटले आहे. तुका म्हणे, आता मी तुला शरण आलो आहे, तू माझ्यासाठी धावून ये आणि मला पावन कर.
॥ अभंग ७६३ ॥ अभंग रचना
सोसोनि विपत्ती । जोडी दिली तुझे हातीं ॥१॥
त्याचा हा चि उपकार । अंतीं आम्हाशीं वेव्हार ॥ध्रु.॥
नामरूपा केला ठाव । तुज कोण म्हणतें देव ॥२॥
तुका म्हणे हरी । तुज ठाव दिला घरीं ॥३॥
अनेक संकटे सोसून आम्ही भक्तीची जी जोड मिळवली, ती तुझ्या स्वाधीन केली. पण शेवटी तू आमच्याशी असा व्यवहारी किंवा कोरडा वागतो आहेस का? तुझ्या नाम आणि रूपाला आम्हीच जगात प्रसिद्धी दिली, नाहीतर तुला देव तरी कोण म्हणाला असता? तुका म्हणे, हे हरी, आम्ही तुला आमच्या हृदयात (घरात) स्थान दिले आहे.
॥ अभंग ७६४ ॥ अभंग रचना
आपुलें मागतां । काय नाहीं आम्हां सत्ता ॥१॥
परि या लौकिकाकारणें । उरीं ठेविली बोलणें ॥ध्रु.॥
ये चि आतां घडी । करूं बैसों ते ची फडी ॥२॥
तुका म्हणे करितों तुला । ठाव नाहींसें विठ्ठला ॥३॥
तुकाराम महाराज देवाशी भांडताना म्हणतात की, आम्ही आमचा हक्क तुझ्याकडे मागत आहोत, काय आमची तुझ्यावर सत्ता नाही का? पण या जगाच्या (लौकिकाच्या) भीतीने आम्ही काही गोष्टी बोलण्याचे राखून ठेवले आहे. जर आम्ही याच क्षणी हिशेब करायला बसलो, तर मात्र तुझी खैर नाही. तुका म्हणे, हे विठ्ठला, जर मी हट्टाला पेटलो तर तुला जगात कुठेही जागा उरणार नाही.
॥ अभंग ७६५ ॥ अभंग रचना
असो आतां किती । तुज यावें काकुलती ॥१॥
माझें प्रारब्ध हें गाढें । तूं बापुडें तयापुढें ॥ध्रु.॥
सोडवीन आतां । ब्रीदें तुझीं पंढरीनाथा ॥२॥
तुका म्हणे बळी । तो गांढ्याचे कान पिळी ॥३॥
आता मी तरी तुला किती काकुळतीने विनवण्या करू? माझे संचित कर्म (प्रारब्ध) एवढे कठीण आहे की त्यापुढे तू देखील हतबल (बापुडा) वाटतोस. हे पंढरीनाथा, तू भक्तांचे रक्षण करतोस हे जे तुझे ब्रीद (वचन) आहे, ते आता मी खोटे ठरवून तुला त्यातून मोकळे करतो. तुका म्हणे, जो बलवान असतो, तो अशक्ताला किंवा कच खाणाऱ्याला सहज नमवतो.
॥ अभंग ७६६ ॥ अभंग रचना
काय नव्हे केलें । एका चिंतितां विठ्ठलें ॥१॥
सर्व साधनांचें सार । भवसिंधु उतरी पार ॥ध्रु.॥
योगायागतपें । केलीं तयानें अमुपें ॥२॥
तुका म्हणे जपा । मंत्र तीं अक्षरी सोपा ॥३॥
केवळ एका विठ्ठलाचे चिंतन केल्याने कोणती गोष्ट साध्य होत नाही? विठ्ठलाचे नामस्मरण हे सर्व साधनांचे सार आहे, जे मनुष्याला या भवसागरातून सहज पार करते. विठ्ठल नाम घेणाऱ्याने जणू अनेक योग आणि अफाट तपश्चर्या केल्यासारखेच आहे. तुका म्हणे, म्हणून 'वि-ठ्ठ-ल' हा तीन अक्षरांचा सोपा मंत्र सतत जपत राहा.
॥ अभंग ७६७ ॥ अभंग रचना
हो कां दुराचारी । वाचे नाम जो उच्चारी ॥१॥
त्याचा दास मी अंकित । कायावाचामनेंसहित ॥ध्रु.॥
नसो भाव चित्तीं । हरिचे गुण गातां गीतीं ॥२॥
करी अनाचार । वाचे हरिनामउच्चार ॥३॥
हो कां भलतें कुळ । शुचि अथवा चांडाळ ॥४॥
म्हणवी हरिचा दास । तुका म्हणे धन्य त्यास ॥५॥
जो मनुष्य आपल्या मुखाने देवाचे नाव घेतो, तो भलेही दुराचारी का असेना, मी काया-वाचा-मनाने त्याचा दास व्हायला तयार आहे. त्याच्या मनात भाव नसेल किंवा तो अनाचारी असेल, तरीही जर तो मुखाने हरीचे गुण गात असेल, तर तो श्रेष्ठ आहे. तो कोणत्याही कुळातील असो, पवित्र असो किंवा चांडाळ असो; जर तो स्वतःला हरीचा दास म्हणवतो, तर तुका म्हणे, तो मनुष्य धन्य आहे.
॥ अभंग ७६८ ॥ अभंग रचना
हाकेसरिसी उडी । घालूनियां स्तंभ फोडी ॥१॥
ऐसी कृपावंत कोण । माझे विठाईवांचून ॥ध्रु.॥
करितां आठव । धांवोनियां घाली कव ॥२॥
तुका म्हणे गीती गातां । नामें द्यावी सायुज्यता ॥३॥
भक्ताने हाक मारल्याबरोबर खांब फोडून उडी घेणारी (नृसिंह रूपाने प्रल्हादासाठी धावणारी) माझी विठाई माऊली (विठ्ठल) सोडून जगात दुसरा कोण कृपावंत असणार? केवळ तिचे स्मरण केले की ती धावत येऊन भक्ताला कवेत (मिठीत) घेते. तुका म्हणे, तिची गाणी गाताना तिच्या नामाच्या बळाने ती भक्ताला सायुज्य मुक्ती (स्वतःमध्ये सामावून घेणे) प्रदान करते.
॥ अभंग ७६९ ॥ अभंग रचना
लोह चुंबकाच्या बळें । उभें राहिलें निराळें ॥१॥
तैसा तूं चि आम्हांठायीं । खेळतोसी अंतर्बाहीं ॥ध्रु.॥
भक्ष अग्नीचा तो दोरा । त्यासि वांचवी मोहरा ॥२॥
तुका म्हणे अधीलपणें । नेली लांकडें चंदनें ॥३॥
ज्याप्रमाणे लोहचुंबकाच्या आकर्षण शक्तीमुळे लोखंड हवेत (निराळे) स्थिर राहू शकते, त्याचप्रमाणे हे देवा, तू आमच्या अंतर्बाह्य व्यापून आम्हांला सांभाळत खेळत आहेस. अग्नी ज्या दोऱ्याला सहज जाळून खातो, त्या दोऱ्याजवळ जर एखादे विशिष्ट रत्न (मोहरा) असेल, तर तो वाचतो. तुका म्हणे, चंदनाच्या सहवासात आल्यामुळे साधी लाकडेही स्वतःचे वेगळेपण विसरून चंदनासारखी सुगंधित होतात.
॥ अभंग ७७० ॥ अभंग रचना
डोई वाढवूनि केश । भूतें आणिती अंगास ॥१॥
तरी ते नव्हति संतजन । तेथें नाहीं आत्मखुण ॥ध्रु.॥
मेळवूनि नरनारी । शकुन सांगती नानापरी ॥२॥
तुका म्हणे मैंद । नाहीं त्यापासीं गोविंद ॥३॥
डोक्यावर जटा किंवा लांब केस वाढवून, अंगात भूत किंवा देव आल्याचे सोंग आणणारे लोक कधीही 'संत' असू शकत नाहीत; कारण त्यांच्या अंगी आत्मज्ञानाची कोणतीही खूण नसते. स्त्री-पुरुषांना गोळा करून जे भोंदू लोक नाना प्रकारचे शकुन-अपशकुन किंवा भविष्य सांगत सुटतात, तुका म्हणे, ते निव्वळ कपटी (मैंद) लोक आहेत, त्यांच्याजवळ देव कधीच नसतो.
॥ अभंग ७७१ ॥ अभंग रचना
गाढवाचे घोडे । आम्ही करूं दृष्टीपुढें ॥१॥
चघळी वाहाणा । माघारिया बांडा सुना ॥ध्रु.॥
सोंगसंपादनी । तरि करूं शुद्ध वाणी ॥२॥
तुका म्हणे खळ । करूं समयीं निर्मळ ॥३॥
या अभंगात तुकाराम महाराज आपल्या उपदेशाच्या सामर्थ्याबद्दल म्हणतात की, आम्ही लोकांच्या देखत गाढवाचे घोडे (दुर्गुणी माणसाला सद्गुणी) करू शकतो. जे लोक पादत्राणे चघळणाऱ्या किंवा मागे भुंकणाऱ्या कुत्र्यासारखे दुर्जन आहेत, त्यांनाही आम्ही उपदेशाने सुधारू. केवळ वरवरचे सोंग घेणाऱ्या लोकांची वाणीही आम्ही शुद्ध करू. तुका म्हणे, जे दुष्ट (खळ) लोक आहेत, त्यांना योग्य वेळ येताच आम्ही निर्मळ बनवू.
॥ अभंग ७७२ ॥ अभंग रचना
बाईल मेली मुक्त जाली । देवें माया सोडविली ॥१॥
विठो तुझें माझें राज्य । नाहीं दुसर्‍यांचें काज ॥ध्रु.॥
पोर मेलें बरें जालें । देवें मायाविरहित केलें ॥२॥
माता मेली मज देखतां । तुका म्हणे हरली चिंता ॥३॥
(हा अभंग संसारातील आसक्ती सुटल्याच्या विरक्तीच्या भावनेतून आहे.) तुकाराम महाराज म्हणतात की, पत्नी मरण पावली ती जणू संसारातून मुक्त झाली आणि देवाने माझी तिच्यापाशी असणारी माया (अ‍ॅटॅचमेंट) तोडली. आता हे विठ्ठला, या जगात फक्त तुझे आणि माझेच राज्य आहे, मला दुसऱ्या कोणाची गरज नाही. मूल वारले तेही एका अर्थी बरे झाले, देवाने मला पुत्राच्या मायेपासून अलिप्त केले. माझ्या देखत माझी माताही मरण पावली; तुका म्हणे, यामुळे माझी संसाराची सर्व चिंताच मिटून गेली.
॥ अभंग ७७३ ॥ अभंग रचना
योग तप या चि नांवें । गळित व्हावें अभिमानें ॥१॥
करणें तें हें चि करा । सत्यें बरा व्यापार ॥ध्रु.॥
तरि खंडे यारेझार । निघे भार देहाचा ॥२॥
तुका म्हणे मानामान । हें बंधन नसावें ॥३॥
ज्या योगे माणसाचा स्वतःचा अहंकार किंवा अभिमान गळून पडतो, त्यालाच खरे 'योग' किंवा 'तप' म्हणावे. जर तुम्हाला आयुष्यात काही करायचेच असेल, तर सत्याचा मार्ग स्वीकारा, हाच सर्वात चांगला व्यापार आहे. असे केल्याने जन्मा-मरणाची येरझार (फेरे) चुकते आणि देहाचा भार हलका होतो. तुका म्हणे, मान आणि अपमान या गोष्टींचे बंधन मनात नसावे.
॥ अभंग ७७4 ॥ अभंग रचना
करी संध्यास्नान । वारी खाउनियां अन्न ॥१॥
तया नाहीं लाभहानी । आदा वेंचाचिये मानीं ॥ध्रु.॥
मजुराचें धन । विळा दोर चि जतन ॥२॥
तुका म्हणे नाहीं । अधीरासी देव कांहीं ॥३॥
जो मनुष्य केवळ वरवरचे संध्यास्नान करतो आणि जेवण न जेवता केवळ फराळ करून उपवास पाळतो, त्याला खरा आध्यात्मिक लाभ किंवा हानी काहीच समजत नाही; त्याचे लक्ष केवळ नफा-तोट्याच्या हिशेबात असते. जसे एखाद्या मजुराचे सर्व धन त्याचा विळा आणि दोरी एवढेच असते आणि तो त्यातच समाधानी असतो. तुका म्हणे, ज्याच्याजवळ संयम किंवा संथपणा नाही, अशा अधीर माणसाला देवाचा लाभ कधीच होत नाही.
॥ अभंग ७७५ ॥ अभंग रचना
वाखर घेउनि आलें । त्यासी तरवारेणें हालें ॥१॥
नव्हे आपुलें उचित । करुनि टाकावें फजित ॥ध्रु.॥
अंगुळिया मोडी । त्यासी काय सिलें घोडीं ॥२॥
नपुंसकासाठीं । तुका म्हणे न लगे जेठी ॥३॥
शेतीचे हत्यार (वाखर) घेऊन येणाऱ्या साध्या माणसावर जर कोणी तलवारीने हल्ला करायला गेला, तर ते योग्य नाही; उलट तसे करणाऱ्याची फजितीच होते. जो माणूस केवळ बोटे मोडून दाखवतो, त्याच्याशी लढण्यासाठी घोडदळ किंवा मोठी सेना कशाला हवी? तुका म्हणे, जो आधीच शक्तीहीन किंवा नपुंसक आहे, त्याच्याशी लढायला खऱ्या मल्लाची (जेठीची) गरज नसते.
॥ अभंग ७७६ ॥ अभंग रचना
वर्णाश्रम करिसी चोख । तरि तूं पावसी उत्तम लोक ॥१॥
तुजला तें नाहीं ठावें । जेणें अंगें चि ब्रम्ह व्हावें ॥ध्रु.॥
जरि तूं जालासी पंडित । करिसी शब्दाचें पांडित्य ॥२॥
गासी तान मान बंध । हाव भाव गीत छंद ॥३॥
जाणसील तूं स्वतंत्र । आगमोक्त पूजायंत्र ॥४॥
साधनाच्या ओढी । डोळियांच्या मोडामोडी ॥५॥
तुका म्हणे देहीं । संत जाहाले विदेही ॥६॥
जर तू वर्णाश्रमाचे नियम चोख पाळलेस, तर तुला केवळ एखादा चांगला स्वर्गलोक मिळेल; परंतु ज्या मुक्तीमुळे माणूस स्वतःच 'ब्रह्मरूप' होतो, ते रहस्य तुला अद्याप ठाऊक नाही. तू जरी मोठा पंडित झालास, तरी तू केवळ शब्दांचेच पांडित्य मिरवशील. तान-मान, हावभाव आणि विविध छंदात गाणी गाशील, किंवा मंत्र-तंत्र आणि यंत्रपूजा यात स्वतःला स्वतंत्र समजशील, किंवा डोळे मिटून ध्यान करण्याचे ढोंग करशील; पण याने काही साध्य होणार नाही. तुका म्हणे, खरे संत ते असतात जे या देहात राहूनही देहाच्या पलीकडे जाऊन 'विदेही' अवस्था प्राप्त करतात.
॥ अभंग ७७७ ॥ अभंग रचना
प्रेमसूत्र दोरी । नेतो तिकडे जातों हरी ॥१॥
मनेंसहित वाचा काया । अवघें दिलें पंढरीराया ॥ध्रु.॥
सत्ता सकळ तया हातीं । माझी कींव काकुलती ॥२॥
तुका म्हणे ठेवी तैसें । आम्ही राहों त्याचे इच्छे ॥३॥
देवाने मला त्याच्या प्रेमाच्या दोरीने बांधले आहे, तो मला जिकडे नेईल तिकडे मी जायला तयार आहे. मी माझे मन, माझी वाणी आणि माझे शरीर हे सर्व त्या पंढरीरायाला अर्पण केले आहे. आता माझी सर्व सत्ता त्याच्याच हातात आहे, मी फक्त त्याच्यासमोर काकुळतीने उभा आहे. तुका म्हणे, तो पांडुरंग मला ज्या स्थितीत ठेवील, त्यात मी त्याची इच्छा मानून आनंदाने राहीन.
॥ अभंग ७७८ ॥ अभंग रचना
पाववील ठाया । पांडुरंग चिंतिलिया ॥१॥
त्यासी चिंतिलिया मनीं । चित्ता करी गंवसणी ॥ध्रु.॥
पावावया फळ । अंगीं असावें हें बळ ॥२॥
तुका म्हणे तई । सिद्धी वोळगती पायीं ॥३॥
जर आपण मनोभावे पांडुरंगाचे चिंतन केले, तर तो आपल्याला आपल्या खऱ्या मुक्कामावर (ध्येयावर) नक्की पोहोचवेल. त्याचे मनात सतत चिंतन केले की तो आपल्या चित्ताला व्यापून टाकतो. परंतु हे परमार्थिक फळ मिळवण्यासाठी भक्ताच्या अंगी भक्तीचे खरे बळ असावे लागते. तुका म्हणे, जेव्हा असे बळ अंगी येते, तेव्हा सर्व रिद्धी-सिद्धी भक्ताच्या पायाशी लोळण घेतात.
॥ अभंग ७७९ ॥ अभंग रचना
धन्य भावशीळ । ज्याचें हृदय निर्मळ ॥१॥
पूजी प्रतिमेचे देव । संत म्हणती तेथें भाव ॥ध्रु.॥
विधिनिषेध नेणती । एक निष्ठा धरुनी चित्तीं ॥२॥
तुका म्हणे तैसें देवा । होणें लागे त्यांच्या भावा ॥३॥
तो भक्ती करणारा माणूस धन्य आहे, ज्याचे हृदय अत्यंत निर्मळ आणि निष्पाप आहे. तो जरी दगडाच्या किंवा धातूच्या मूर्तीची (प्रतिमेची) पूजा करत असला, तरी संतांच्या मते तिथे त्याचा खरा भाव महत्त्वाचा असतो. असे साधे भोळे भक्त शास्त्रातले कठीण नियम (विधिनिषेध) जाणत नाहीत, ते केवळ चित्तात एकनिष्ठता ठेवतात. तुका म्हणे, अशा भोळ्या भक्तांच्या भावासाठी देवाला देखील त्यांच्या इच्छेनुसार मूर्तीमध्ये प्रकट व्हावे लागते.
॥ अभंग ७८० ॥ अभंग रचना
आधीं च आळशी । वरी गुरूचा उपदेशी ॥१॥
मग त्या कैंची आडकाठी । विधिनिषेधाची भेटी ॥ध्रु.॥
नाचरवे धर्म । न करवे विधिकर्म ॥२॥
तुका म्हणे ते गाढव । घेती मनासवें धांव ॥३॥
जो माणूस मूळचाच आळशी असतो आणि त्याला जर चुकीच्या किंवा ढोंगी गुरूचा उपदेश मिळाला (की कर्माची काही गरज नाही), तर मग त्याला कशाचीच आडकाठी उरत नाही; तो शास्त्राचे नियम पाळणे सोडून देतो. त्याच्याकडून कोणताही धर्म पाळला जात नाही आणि कोणतीही चांगली कर्मे होत नाहीत. तुका म्हणे, असे लोक गाढवासारखे असतात, जे केवळ आपल्या स्वैराचारी मनाच्या मागे धावत सुटतात.
॥ अभंग ७८१ ॥ अभंग रचना
नाचे टाळी पिटी । प्रेमें अंग धरणीं लोटी ॥१॥
माझे सखे ते सज्जन । भोळे भाविक हरिजन ॥ध्रु.॥
न धरिती लाज । नाहीं जनासवें काज ॥२॥
तुका म्हणे दाटे । कंठ नेत्रीं जळ लोटे ॥३॥
कीर्तनात टाळ्या वाजवून नाचणारे आणि देवाच्या प्रेमात स्वतःला जमिनीवर झोकून देणारे ते भोळे-भाबडे हरिभक्त (हरिजन) माझे खरे सखे आणि सज्जन मित्र आहेत. त्यांना देवाचे नाव घेताना लोकांची कोणतीही लाज वाटत नाही आणि जगाशी त्यांना काही देणे-घेणे नसते. तुका म्हणे, विठ्ठलाच्या प्रेमाने ज्यांचा कंठ सद्गदित होतो आणि डोळ्यांतून आनंदाश्रू वाहतात, तेच खरे भक्त आहेत.
॥ अभंग ७८२ ॥ अभंग रचना
टिळा टोपी माळा देवाचें गवाळें । वागवी वोंगळ पोटासाटीं ॥१॥
तुळसी खोवी कानीं दर्भ खोवी शेंडी । लटिकी धरी बोंडी नासिकाची ॥ध्रु.॥
कीर्तनाचे वेळे रडे पडे लोळे । प्रेमेंविण डोळे गळताती ॥२॥
तुका म्हणे ऐसे मावेचे मइंद । त्यांपाशीं गोविंद नाहीं नाहीं ॥३॥
काही ढोंगी लोक केवळ आपले पोट भरण्यासाठी कपाळाला टिळा लावतात, टोपी घालतात, गळ्यात माळा घालतात आणि देवाचे अवडंबर (गवाळे) माजवतात. कानात तुळशीचे पान खोवतात, शेंडीला दर्भ बांधतात आणि प्राणायामाचे ढोंग करत नाका शेंडा लुटुपुटु धरतात. कीर्तनाच्या वेळी लोका दाखवून रडतात, जमिनीवर लोळतात, पण त्यांच्या डोळ्यांतून प्रेमाशिवाय (खोट्या भावनेने) पाणी येत असते. तुका म्हणे, असे कपटी आणि मायेचे सोंग घेणारे जे लोक आहेत, त्यांच्याजवळ देव कधीच नसतो.
॥ अभंग ७८३ ॥ अभंग रचना
धन्य देहूं गांव पुण्य भूमि ठाव । तेथें नांदे देव पांडुरंग ॥१॥
धन्य क्षेत्रवासी लोक दइवाचे । उच्चारिती वाचे नामघोष ॥ध्रु.॥
कर कटी उभा विश्वाचा जनिता । वामांगीं ते माता रखुमादेवी ॥२॥
गरुड पारीं उभा जोडुनियां कर । अश्वत्थ समोर उत्तरामुख ॥३॥
दिक्षणे शंकर लिंग हरेश्वर । शोभे गंगातीर इंद्रायणी ॥४॥
लक्ष्मीनारायण बल्लाळाचें वन । तेथें अधिष्ठान सिद्धेश्वर ॥५॥
विघ्नराज द्वारीं बहिरव बाहेरी । हनुमंत शेजारीं सहित दोघे ॥६॥
तेथें दास तुका करितो कीर्तन । हृदयीं चरण विठोबाचे ॥७॥
देहू गाव हे अतिशय धन्य आणि पवित्र ठिकाण आहे, कारण तिथे साक्षात पांडुरंग वास करतो. देहू क्षेत्रात राहणारे लोक मोठे भाग्यवान (दैवाचे) आहेत, जे सतत आपल्या मुखाने नामघोष करत असतात. या भूमीवर विश्वाचा जनक विठ्ठल कटेवर हात ठेवून उभा आहे आणि त्याच्या डाव्या बाजूला माता रुक्मिणी शोभत आहे. समोर गरुडपारावर गरुड हात जोडून उभा आहे आणि उत्तराभिमुख असा पिंपळाचा (अश्वत्थ) वृक्ष आहे. दक्षिणेला हरेश्वराचे शिवलिंग आहे आणि इंद्रायणी नदीचे सुंदर तीर (काठ) शोभत आहे. तिथे लक्ष्मीनारायण, बल्लाळाचे वन आणि सिद्धेश्वराचे स्थान आहे. दारापाशी गणपती (विघ्नराज), बाहेर भैरवनाथ आणि शेजारी मारुती व विठ्ठल दोघेही आहेत. अशा या पवित्र देहू नगरीत तुकाराम महाराज आपल्या हृदयात विठोबाचे चरण धरून कीर्तन करत आहेत.
॥ अभंग ७८4 ॥ अभंग रचना
टंवकारूनि दृष्टी लावुनियां रंग । दावी झगमग डोळ्यांपुढें ॥१॥
म्हणती शिष्यासी लागली समाधी । लटकी चि उपाधी झकविती ॥ध्रु.॥
दीपाचिया ज्योती कोंडियेलें तेज । उपदेश सांजरात्रीमाजी ॥२॥
रांगोळिया चौक शृंगारुनी वोजा । आवरण पूजा यंत्र करी ॥३॥
पडदा लावोनियां दीप चहूं कोनीं । बैसोनि आसनीं मुद्रा दावी ॥४॥
नैवेद्यासी म्हणे करावें पक्वान्न । पात्रासी दिव्यान्न परवडी ॥५॥
जाला उपदेश कवळ घ्या रे मुखीं । आपोशन शेखीं बुडविलें ॥६॥
पाषांड करोनि मांडिली जीविका । बुडवी भाविकां लोकांप्रती ॥७॥
कायावाचामनें सोडवी संकल्प । गुरु गुरु जप प्रतिपादी ॥८॥
शुद्ध परमार्थ बुडविला तेणें । गुरुत्वभूषणें भोग भोगी ॥९॥
विधीचा ही लोप बुडविला वेद । शास्त्रांचा ही बोध हरविला ॥१०॥
योगाची धारणा नाहीं प्राणायाम । सांडी यम नेम नित्यादिक ॥११॥
वैराग्याचा लोप हरिभजनीं विक्षेप । वाढविलें पाप मतिलंडें ॥१२॥
तुका म्हणे गेलें गुरुत्व गुखाडी । पूर्वजांसी धाडी नर्कवासा ॥१३॥
या प्रदीर्घ अभंगात तुकाराम महाराजांनी ढोंगी गुरूंच्या पद्धतींवर कडक प्रहार केला आहे. ते म्हणतात की, डोळे मोठे करून किंवा दिव्यांच्या प्रकाशाची झगमगाट दाखवून भोंदू गुरू शिष्याला भास निर्माण करतात आणि 'तुला समाधी लागली' असे खोटेच सांगतात. ते रात्रीच्या वेळी अंधारात दिवा लावून कसलातरी उपदेश देतात. रांगोळीचे चौक भरून, यंत्रपूजा मांडून, पडदा लावून आणि विविध मुद्रा दाखवून ते लोकांना फसवत असतात. नैवेद्याला उत्तम पक्वान्ने मागून स्वतः चंगळ करतात. केवळ पाखंड (ढोंग) करून त्यांनी आपली उपजीविका मांडली आहे आणि ते साध्या भाविक लोकांना बुडवत आहेत. ते शिष्यांचा काया-वाचा-मनाचा संकल्प सोडवून घेतात आणि स्वतःचे गुरुत्व मिरवत भौतिक भोग भोगतात. त्यांनी वेदांचे नियम, शास्त्रांचा बोध आणि धार्मिक विधी बुडवले आहेत. त्यांच्याकडे ना योगाची धारणा आहे ना प्राणायाम; त्यांनी सर्व नियम सोडून दिले आहेत. त्यांच्यात वैराग्य नाही आणि ते हरिभजनात अडथळा आणून केवळ पाप वाढवत आहेत. तुका म्हणे, असले ढोंगी गुरुत्व नरकात जाण्यास कारणीभूत ठरते आणि असे गुरु स्वतःसोबत आपल्या पूर्वजांनाही नरकात पाठवतात.
॥ अभंग ७८५ ॥ अभंग रचना
शाक्त गधडा जये देशीं । तेथें राशी पापाच्या ॥१॥
सुकृताचा उदो केला । गोंधळ घाला इंद्रियें ॥ध्रु.॥
क्रोधरूपें वसे काम । तीचें नाम जपतसे ॥२॥
मद्यभक्षण मांगिण जाती । विटाळ चित्तीं सांटविला ॥३॥
स्तवुनियां पूजी रांड । न लजे भांड दाढीसी ॥४॥
तुका म्हणे भगवती । नेइल अंतीं आपणापें ॥५॥
ज्या देशात केवळ तामसी किंवा चुकीच्या पद्धतीने शक्तीची उपासना करणारे (शाक्त) लोक राहतात, तिथे केवळ पापांचे ढीग साचतात. ते आपल्या वासना आणि इंद्रियांचा गोंधळ घालतात. त्यांच्या मनात क्रोधाच्या रूपाने कामवासना वसलेली असते. ते मद्य प्राशन करतात आणि मनात विटाळ (अशुद्धता) साठवून ठेवतात. ते वासनेच्या अधीन होऊन वागतात आणि त्यांना स्वतःच्या अब्रूची लाज वाटत नाही. तुका म्हणे, अशी चुकीची कृत्ये करणाऱ्यांना शेवटी दुर्गतीच प्राप्त होते.
॥ अभंग ७८६ ॥ अभंग रचना
राजा प्रजा द्वाड देश । शाक्त वास करिती तो ॥१॥
अधर्माचें उबड पीक । धर्म रंक त्या गांवीं ॥ध्रु.॥
न पिके भूमि कांपे भारें । मेघ वारें पीतील ॥२॥
तुका म्हणे अवघीं दुःखें । येती सुखें वस्तीसी ॥३॥
ज्या देशात असे दुष्ट किंवा शाक्त वृत्तीचे लोक वास करतात, तिथला राजा आणि प्रजा दोन्हीही द्वाड (दुर्गुणी) बनतात. अशा ठिकाणी अधर्माचे अफाट पीक येते आणि धर्म तिथे गरीब किंवा हतबल ठरतो. पापाच्या भाराने तिथली भूमी कांपू लागते आणि तिथे पाऊस पडत नाही (मेघ पाणी पिऊन घेतात, म्हणजे कोरडा दुष्काळ पडतो). तुका म्हणे, अशा ठिकाणी सर्व प्रकारची दुःखे स्वतःहून आनंदाने वस्तीला येतात.
॥ अभंग ७८७ ॥ अभंग रचना
ऐसें कलियुगाच्या मुळें । जालें धर्माचें वाटोळें ॥१॥
सांडुनियां रामराम । ब्राम्हण म्हणती दोमदोष ॥ध्रु.॥
शिवों नये तीं निळी । वस्त्रें पांघरती काळीं ॥२॥
तुका म्हणे वृत्ति । सांडुनि गदा मागत जाती ॥३॥
या कलियुगाच्या प्रभावामुळे धर्माचे वाटोळे झाले आहे. ज्या ब्राह्मणांनी देवाचे नाव (रामराम) घ्यायला हवे, ते भलत्याच गोष्टींमध्ये व्यस्त आहेत. जे निळे किंवा काळे कपडे वज्र्य मानले गेले होते, तेच ते परिधान करत आहेत. तुका म्हणे, स्वतःची सन्मार्गाची वृत्ती (व्यवसाय) सोडून लोक इतरांकडे याचना करत किंवा भीक मागत फिरत आहेत.
॥ अभंग ७८८ ॥ अभंग रचना
अवघ्या पापें घडला एक । उपासक शक्तीचा ॥१॥
त्याचा विटाळ नको अंगा । पांडुरंगा माझिया ॥ध्रु.॥
काम क्रोध मद्य अंगीं । रंगला रंगीं अवगुणी ॥२॥
करितां पाप न धरी शंका । म्हणे तुका कोणी ही ॥३॥
जो मनुष्य केवळ तामसी भावनेने किंवा चुकीच्या मार्गाने शक्तीची उपासना करतो, तो जणू सर्व पापांचे पुतळाच बनतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे माझ्या पांडुरंगा, अशा दुष्ट माणसाचा विटाळ (संगत) मला नको. त्याच्या अंगी काम, क्रोध आणि मद्य भरलेले असते आणि तो अवगुणांच्या रंगात रंगलेला असतो. तुका म्हणे, तो कोणतीही भीती न बाळगता सर्रास पापकर्मे करत सुटतो.
॥ अभंग ७८९ ॥ अभंग रचना
वारितां बळें धरितां हातीं । जुलुमें जाती नरकामधीं ॥१॥
रंडीदासाप्रति कांहीं । उपदेश तो ही चालेना ॥ध्रु.॥
जन्म केला वाताहात । थोर घात येठायीं ॥२॥
तुका म्हणे पंढरीनाथा । तुझी कथा दूषीती ॥३॥
अशा चुकीच्या मार्गाने जाणाऱ्या लोकांना कितीही रोखले किंवा हाताला धरून अडवले, तरी ते स्वतःहून बळजबरीने नरकाच्या मार्गावर जातात. जे लोक केवळ वासनेचे किंवा दुर्गुणांचे गुलाम (रंडीदास) झाले आहेत, त्यांना कोणताही चांगला उपदेश समजत नाही. त्यांनी आपल्या जन्माची पार वाताहात करून स्वतःचाच मोठा घात करून घेतला आहे. तुका म्हणे, हे पंढरीनाथा, उलट ते तुझ्या पवित्र हरीकथेची निंदा (दूषण) करतात.
॥ अभंग ७९० ॥ अभंग रचना
शाक्तांची शूकरी माय । विष्ठा खाय बिदीची ॥१॥
तिची त्या पडली सवे । मागें धांवें म्हणोनि ॥ध्रु.॥
शाक्तांची गाढवी माय । भुंकत जाय वेसदारा ॥२॥
तुका म्हणे शिंदळीचे । बोलतां वाचे निंद्य ते ॥३॥
(या अभंगात तुकाराम महाराजांनी तीव्र आणि कडक शब्दांत दुर्जनांचा निषेध केला आहे.) ते म्हणतात की, जे लोक तामसी आणि अशुद्ध मार्गाने चालतात, त्यांची बुद्धी घाणीत तोंड घालणाऱ्या डुकरीसारखी किंवा वेशीवर ओरडणाऱ्या गाढवीसारखी असते. त्यांना केवळ वाईट गोष्टींचीच सवय झालेली असते. तुका म्हणे, अशा दुष्ट वृत्तीच्या लोकांबद्दल बोलणे किंवा त्यांच्या तोंडून निघणारे शब्द हे अत्यंत निंदनीय आणि टाकाऊ असतात.
॥ अभंग ७९१ ॥ अभंग रचना
हरिहर सांडूनि देव । धरिती भाव क्षुल्लकीं ॥१॥
ऐका त्यांची विटंबणा । देवपणा भक्तांची ॥ध्रु.॥
अंगीं कवडे घाली गळां । परडी कळाहीन हातीं ॥२॥
गळां गांठा हिंडें दारीं । मनुष्य परी कुतरीं तीं ॥३॥
माथां सेंदुर दांत खाती । जेंगट हातीं सटवीचें ॥४॥
पूजिती विकट दौंद । पशु सोंड गजाची ॥५॥
ऐशा छंदें चुकलीं वाटा । भाव खोटा भजन ॥६॥
तुका म्हणे विष्णुशिवा । वांचुनि देवा भजती ती ॥७॥
जे लोक हरी (विठ्ठल) आणि हर (शिव) या मुख्य देवांना सोडून क्षुल्लक किंवा भलत्याच अंधश्रद्धांच्या मागे लागतात, त्यांच्या भक्तीची कशी विटंबना होते ते ऐका. ते अंगात आणि गळ्यात कवड्यांच्या माळा घालतात, हातात निस्तेज परडी घेतात आणि दरोदारी फिरतात; ते दिसायला मनुष्य असले तरी कुत्र्यासारखे फिरतात. डोक्याला सेंदूर फासून, दात खात, हातात झांज घेऊन सटवीसारखे सोंग आणतात. ते खऱ्या ईश्वराला सोडून भलत्याच विकट रूपांची पूजा करतात. अशा चुकीच्या नादापायी ते जीवनाचा खरा मार्ग चुकले आहेत, त्यांचा भाव आणि भजन दोन्हीही खोटे आहे. तुका म्हणे, विष्णू आणि शिव यांच्याशिवाय जे इतर अघोरी शक्तींना भजतात, ते थोर संकटात पडतात.
॥ अभंग ७९२ ॥ अभंग रचना
कांद्यासाठी जालें ज्ञान । तेणें जन नाडिलें ॥१॥
ऐकाकाम क्रोध बुचबुची । भुंके पुची व्यालीची ॥ध्रु.॥
पूजेलागीं द्रव्य मागे । काय सांगे शिष्यातें ॥२॥
तुका म्हणे कैंचें ब्रम्ह । अवघा भ्रम विषयांचा ॥३॥
ज्यांचे ज्ञान केवळ 'कांद्यासारख्या' कनिष्ठ किंवा पोटापाण्याच्या गोष्टींपुरते मर्यादित आहे, त्यांनी समाजातील लोकांना केवळ फसवायचे (नाडायचे) काम केले आहे. त्यांच्या मनात काम आणि क्रोधाची भुणभुण सतत चालू असते. ते पूजेच्या नावाखाली शिष्यांकडून पैशांची (द्रव्याची) मागणी करतात, मग ते शिष्यांना काय खाक उपदेश करणार? तुका म्हणे, अशा लोकांकडे कसले आले आहे ब्रह्मज्ञान! हा तर केवळ सांसारिक विषयांचा भ्रम आहे.
॥ अभंग ७९३ ॥ अभंग रचना
सांडुनियां पंढरीराव । कवणातें म्हणों देव ॥१॥
बहु लाज वाटे चित्ता । आणिकांतें देव म्हणतां ॥ध्रु.॥
सांडुनियां हिरा । कोणें वेचाव्या त्या गारा ॥२॥
तुका म्हणे हरिहर । ऐसी सांडुनियां धुर ॥३॥
माझ्या पंढरीनाथ विठ्ठलाला सोडून मी दुसऱ्या कोणाला देव म्हणू? विठ्ठलाशिवाय इतर कोणाला देव म्हणताना माझ्या मनाला मोठी लाज वाटते. हातातील खरा हिरा फेकून देऊन साधे गारगोटीचे दगड गोळा करायला कोण मूर्ख जाईल? तुका म्हणे, हरी आणि हर हे जे विश्वाचे मुख्य आधार (धुर) आहेत, त्यांना सोडून इतरत्र जाणे व्यर्थ आहे.
॥ अभंग ७९४ ॥ अभंग रचना
बहुतें गेलीं वांयां । न भजतां पंढरीराया ॥१॥
करिती कामिकांची सेवा । लागोन मागोन खात्या देवा ॥ध्रु.॥
अवघियांचा धनी । त्यासी गेलीं विसरोनि ॥२॥
तुका म्हणे अंतीं । पडती यमाचिया हातीं ॥३॥
पंढरीरायाचे भजन न केल्यामुळे जगात अनेक लोक व्यर्थ वाया गेले आहेत. ते केवळ स्वतःच्या कामना पूर्ण करण्यासाठी क्षुल्लक किंवा लाचार देवांची (मागून खाणाऱ्या देवतापैकी) सेवा करत बसतात. जो सर्वांचा मुख्य मालक (धनी) आहे, त्यालाच हे लोक विसरून गेले आहेत. तुका म्हणे, असे लोक आयुष्याच्या शेवटी यमाच्या हातात पडतात आणि कष्ट भोगतात.
॥ अभंग ७९५ ॥ अभंग रचना
असो आतां ऐसा धंदा । तुज गोविंदा आठवूं ॥१॥
रक्षिता तूं होसी जरी । तरि काय येरीं करावें ॥ध्रु.॥
काया वाचा मन पायीं । राहे ठायीं करूं तें ॥२॥
तुका म्हणे गाइन गीतीं । रूप चित्तीं धरूनियां ॥३॥
आता जगातील इतर सर्व निरर्थक धंदे किंवा खटपटी सोडून देऊ आणि केवळ तुलाच, हे गोविंदा, आठवूया. जर तू स्वतः माझा रक्षक असशील, तर मग मला इतरांची काय पर्वा? मी माझी काया, वाचा आणि मन हे सर्व तुझ्याच चरणी स्थिर करतो. तुका म्हणे, मी तुझे रूप माझ्या चित्तात धरून तुझीच सुंदर गाणी (अभंग) गात राहीन.
॥ अभंग ७९६ ॥ अभंग रचना
नाहीं आम्ही विष्णुदास । करीत आस कोणांची ॥१॥
कां हे नष्ट करिती निंदा । नेणों सदा आमुची ॥ध्रु.॥
असों भलते ठायीं मनें । समाधानें आपुलिया ॥२॥
तुका म्हणे करूं देवा । तुझी सेवा धंदा तो ॥३॥
आम्ही विष्णूचे (देवाचे) दास आहोत, त्यामुळे आम्ही जगात कोणाकडूनही कसलीही आशा (आस) बाळगत नाही. मग हे दुष्ट लोक आमची सतत निंदा का करतात, हेच आम्हांला समजत नाही. आम्ही कोणत्याही परिस्थितीत असू, आमचे मन आमच्या समाधानातच सुखी असते. तुका म्हणे, हे देवा, तुझी सेवा करणे हाच आमचा एकमेव खरा धंदा (कार्य) आहे.
॥ अभंग ७९७ ॥ अभंग रचना
पाखांड्यांनीं पाठी पुरविला दुमाला । तेथें मी विठ्ठला काय बोलों ॥१॥
कांद्याचा खाणार चोजवी कस्तुरी । आपुलें भिकारी अर्थ नेणे ॥ध्रु.॥
न कळे तें मज पुसती छळूनी । लागतां चरणीं न सोडिती ॥२॥
तुझ्या पांयांविण दुजें नेणें कांहीं । तूं चि सर्वांठायीं एक मज ॥३॥
तुका म्हणे खीळ पडो त्यांच्या तोंडा । किती बोलों भांडां वादकांशीं ॥४॥
हे विठ्ठला, या पाखंडी (ढोंगी) लोकांनी माझ्या मागे नाहक ससेमिरा लावला आहे, तिथे मी काय बोलू? जो माणूस स्वतः कांदा खातो, त्याला कस्तुरीच्या सुगंधाची काय किंमत असणार? तो स्वतः भिकारी बुद्धीचा असल्याने खरा अर्थ समजू शकत नाही. जे मला माहित नाही, तेच मला छळण्यासाठी मुद्दाम विचारतात आणि पाया पडण्याचे ढोंग करून पिच्छा सोडत नाहीत. देवा, मला तुझ्या चरणांशिवाय दुसरे काहीही ठाऊक नाही, तूच माझ्यासाठी सर्वस्व आहेस. तुका म्हणे, अशा भांडखोर वाद घालणाऱ्यांच्या तोंडाला खीळ पडो, मी तरी त्यांच्याशी किती बोलणार?
॥ अभंग ७९८ ॥ अभंग रचना
कलियुगीं कवित्व करिती पाषांड । कुशल हे भांड बहु जाले ॥१॥
द्रव्य दारा चित्तीं प्रजांची आवडी । मुखें बडबडी कोरडा चि ॥ध्रु.॥
डंव करी सोंग मानावया जग । मुखें बोले त्याग मनीं नाहीं ॥२॥
वेदाज्ञे करोनि न करिती स्वहित । नव्हती अलिप्त देहाहुनी ॥३॥
तुका म्हणे दंड साहील यमाचे । न करी जो वाचे बोले तैसें ॥४॥
या कलियुगात ढोंगी लोक देखील कविता किंवा कीर्तने करायला लागले आहेत, असे भांडखोर आणि चतुर लोक गल्लोगल्ली झाले आहेत. ज्यांच्या चित्तात केवळ पैसा (द्रव्य) आणि स्त्री (दारा) वास करते, तसेच जगातील प्रसिद्धीची हाव असते, ते मुखाने केवळ कोरडी बडबड करत असतात. ते जगाला दाखवण्यासाठी त्यागाचे सोंग आणतात, पण त्यांच्या मनात मात्र कोणताही त्याग नसतो. ते वेदांच्या नावाखाली स्वतःचे हित साधत नाहीत आणि देहबुद्धीपासून कधी अलिप्त होत नाहीत. तुका म्हणे, जो माणूस जसा बोलतो तसा वागत नाही, तो शेवटी यमाचा कडक दंड (शिक्षा) सहन करेल.
॥ अभंग ७९९ ॥ अभंग रचना
विषयाचें सुख एथें वाटे गोड । पुढें अवघड यमदंड ॥१॥
मारिती तोडिती झोडिती निष्ठ‍ । यमाचे किंकर बहुसाल ॥ध्रु.॥
असिपत्रीं तरुवरखैराचे विंगळ । निघतील ज्वाळ तेलपाकीं ॥२॥
तप्तभूमीवरि लोळविती पाहीं । अग्निस्तंभ बाहीं कवळविती ॥३॥
म्हणऊनि तुका येतो काकुलती । पुरे आतां योनी गर्भवास ॥४॥
माणसाला या जगात सांसारिक विषयांचे सुख सुरुवातीला फार गोड वाटते, पण या पापांमुळे पुढे मिळणारा यमदंड अतिशय कठीण असतो. यमाचे निष्ठुर दूत (किंकर) तिथे आत्म्याला मारतात, तोडतात आणि प्रचंड झोडपून काढतात. तिथे असिपत्र (तलवारीच्या पात्यासारखी पाने असलेला वृक्ष) आणि खैराच्या तापलेल्या कोळशांच्या ज्वाला सोसाव्या लागतात, किंवा उकळत्या तेलात टाकले जाते. तापलेल्या तांब्याच्या भूमीवर लोळवले जाते आणि आगीसारख्या तप्त खांबांना मिठी मारायला लावली जाते. तुका म्हणे, म्हणूनच मी देवा, तुला काकुळतीने विनवतो की, आता मला हा गर्भवास आणि वेगवेगळ्या योनींमधील जन्म नको, तो थांबव.
॥ अभंग ८०० ॥ अभंग रचना
अल्प माझी मती । म्हणोनि येतों काकुलती ॥१॥
आतां दाखवा दाखवा । मज पाउलें केशवा ॥ध्रु.॥
धीर माझ्या मना । नाहीं नाहीं नारायणा ॥२॥
तुका म्हणे दया । मज करा अभागिया ॥३॥
तुकाराम महाराज अत्यंत लीन होऊन म्हणतात, हे देवा, माझी बुद्धी (मती) फार लहान आहे, म्हणूनच मी तुला एवढ्या काकुळतीने आळवत आहे. हे केशवा, आता तू उशीर करू नकोस, मला तुझी पावन पावले दाखव. हे नारायणा, आता माझ्या मनाचा धीर सुटत चालला आहे, माझ्यात अधिक थांबण्याची ताकद नाही. तुका म्हणे, माझ्यासारख्या अभागी माणसावर तू आता तुझी कृपा आणि दया कर.
भाग 7 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 9 (पुढे)