॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ तुकाराम गाथा - भाग 7 (601 ते 700)
अभंग 601 ते 700

सार्थ गाथा: भाग 7

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग ६०० ॥ अभंग रचना
एक वेळ प्रायश्चित्त । केलें चित्त मुंडण ॥१॥
अहंकारा नांवें दोष । त्याचें ओस पाडिले ॥ध्रु.॥
अनुतापें स्नानविधि । यज्ञसिद्धी देहहोम ॥२॥
जीवशिवा होतां चुका । तेथें तुका विनटला ॥३॥
मी एकदा मनाचे पूर्णपणे प्रायश्चित्त केले आणि माझ्या अहंकाराचा पूर्ण त्याग करून ते नष्ट केले. माझ्या मनातील पश्चात्ताप हेच तीर्थस्नान ठरले आणि देहाचा अभिमान सोडणे हाच खरा 'देहहोम' यज्ञ झाला. जेव्हा जीवाचा शिव (परमात्मा) होण्यासाठीचा संघर्ष मिटला, तेव्हा मी त्या विठ्ठलाशी एकरूप झालो.
॥ अभंग ६०१ ॥ अभंग रचना
त्रैलोक्य पाळितां उबगला नाहीं । आमचें त्या काई असे ओझें ॥१॥
पाषाणाचे पोटीं बैसला दर्दुर । तया मुखीं चार कोण घाली ॥ध्रु.॥
पक्षी अजगर न करी संचित । तयासि अनंत प्रतिपाळी ॥२॥
तुका म्हणे तया भार घातलिया । उपेक्षीना दयासिंधु माझा ॥३॥
जो परमेश्वर संपूर्ण त्रैलोक्याचे पालन करून कधीही थकत नाही, त्याला माझे ओझे वाटणार का? दगडात बंदिस्त असलेल्या बेडकाच्या मुखातही तो अन्न पोहोचवतो. पक्षी आणि अजगर कसलाही साठा करून ठेवत नाहीत, तरी देव त्यांचेही पालन करतो. तुकोबा म्हणतात, जर तुम्ही सर्व भार त्या दयासिंधूवर टाकला, तर तो कधीही तुझी उपेक्षा करणार नाही.
॥ अभंग ६०२ ॥ अभंग रचना
बोली मैंदाची बरवी असे । वाटे अंतरीं घालावे फांसे ॥१॥
कैसा वरिवरि दिसताहे चांग । नव्हे भाविक केवळ मांग ॥ध्रु.॥
टिळा टोपी माळा कंठीं । अंधारीं नेउनि चेंपी घांटी ॥२॥
तुका म्हणे तो केवळ पुंड । त्याजवरी यमदंड ॥३॥
वरवर गोड बोलणाऱ्या लोकांच्या बोलण्याला भुलू नका, कारण त्यांच्या मनात कपटाचे फास असतात. बाहेरून भक्तीचे सोंग घेऊन चांगले दिसणारे लोक हे भाविक नसून लबाड असतात. कपाळावर टिळा, गळ्यात माळा घालून बाहेरून धार्मिक दिसतात, पण गुप्तरित्या लोकांचे नुकसान करतात. तुकोबा म्हणतात, असा दुष्ट माणूस केवळ पाप करणारा आहे आणि त्याला शेवटी यमदंडच मिळणार आहे.
॥ अभंग ६०३ ॥ अभंग रचना
दोष पळती कीर्तनें । तुझ्या नामें संकीर्तनें ॥१॥
हें कां करूं आदरिलें । खोटें वचन आपुलें ॥ध्रु.॥
तुम्ही पापा भीतां । आम्हां उपजावया चिंता ॥२॥
तुका म्हणे सेवा । कळिकाळा जिंकी देवा ॥३॥
देवा, तुझ्या नामसंकीर्तनाने सर्व दोष पळून जातात, हे सत्य असताना मी तुझ्याबद्दल खोटे किंवा चुकीचे का बोलावं? हे देवा, तुम्ही जर पापाला भीत असाल, तर आम्हा भक्तांच्या रक्षणाची चिंता कोणाला? तुकोबा म्हणतात, हे विठ्ठला, तुझी भक्ती आणि सेवा हीच या कलियुगातील संकटांना जिंकणारी एकमेव शक्ती आहे.
॥ अभंग ६०४ ॥ अभंग रचना
करा नारायणा । माझ्या दुःखाची खंडणा ॥१॥
वृत्ति राखा पायांपाशीं । वस्ती धरूनि मानसीं ॥ध्रु.॥
पाळोनियां लळा । आतां पाववावें फळा ॥२॥
तुका म्हणे दीनें । त्यांचा हरतिया सीण ॥३॥
हे नारायणा, माझ्या दुःखाचा नाश कर. माझी वृत्ती तुझ्या चरणापाशी स्थिर राहू दे आणि माझे मन तुझ्या नामस्मरणात वसो. तू माझ्यावर जो प्रेमळ लळा लावला आहेस, त्याचे आता मला फळ मिळू दे. तुकोबा म्हणतात, हे देवा, तूच दीनांचे दुःख आणि त्यांचा थकवा दूर करणारा आहेस.
॥ अभंग ६०५ ॥ अभंग रचना
मी तों दीनाहूनि दीन । माझा तूज अभिमान ॥१॥
मी तों आलों शरणागत । माझें करावें स्वहित ॥ध्रु.॥
दिनानाथा कृपाळुवा । सांभाळावें आपुल्या नांवा ॥२॥
तुका म्हणे आतां । भलें नव्हे मोकलितां ॥३॥
मी अत्यंत दीन-दुबळा असून, मला तुझाच अभिमान आहे. मी पूर्णपणे तुला शरण आलो आहे, आता माझे कल्याण करणे हे तुझे काम आहे. हे दीनानाथा, हे कृपाळू देवा, तू तुझ्या नामाची लाज राख आणि मला सांभाळ. तुकोबा म्हणतात, आता तू मला सोडून देणे हे तुला शोभणारे नाही.
॥ अभंग ६०६ ॥ अभंग रचना
सुख वाटे तुझे वर्णितां पवाडे । प्रेम मिठी पडे वदनासी ॥१॥
व्याले दोन्ही पक्षी एका वृक्षावरी । आला दुराचारी पारधी तो ॥ध्रु.॥
वृक्षाचिया माथां सोडिला ससाना । धनुष्यासि बाणा लावियेलें ॥२॥
तये काळीं तुज पक्षी आठविती । धांवें गा श्रीपती मायबापा ॥३॥
उडोनियां जातां ससाना मारील । बैसतां विंधील पारधी तो ॥४॥
ऐकोनियां धांवा तया पिक्षयांचा । धरिला सर्पाचा वेश वेगीं ॥५॥
डंखोनि पारधी भुमीसि पाडिला । बाण तो लागला ससान्यासी ॥६॥
ऐसा तूं कृपाळु आपुलिया दासा । होसील कोंवसा संकटींचा ॥७॥
तुका म्हणे तुझी कीर्ति त्रिभुवना । वेदाचिये वाणी वर्णवेना ॥८॥
तुझे गुणगान गाताना मला खूप आनंद होतो. (एक कथा सांगताना तुकोबा म्हणतात) एका झाडावर दोन पक्षी होते, तिथे एक पारधी शिकारी आला. त्याने ससाण्याला सोडले आणि धनुष्याला बाण लावला. त्या वेळी पक्षांनी देवाचा धावा केला. देवाने सापाचे रूप घेऊन पारध्याला दंश केला, ज्यामुळे तो पडला आणि ससाण्याला लागणारा बाण चुकला. तुकोबा म्हणतात, तू असाच आपल्या भक्तांच्या संकटाच्या वेळी धावून येतोस. तुझी कीर्ती इतकी मोठी आहे की वेदांनाही ती पूर्ण वर्णता येणार नाही.
॥ अभंग ६०७ ॥ अभंग रचना
नाही दुकळलों अन्ना । परि या मान जनार्दना ॥१॥
देव केला सकळसाक्षी । काळीं आणि शुद्धपक्षीं ॥ध्रु.॥
भोगी भोगविता । बाळासवें तो चि पिता ॥२॥
कर्म अकर्म जळालें । प्रौढें तुका तें उरले ॥३॥
मला अन्नाची कमतरता किंवा दुःख नाही, पण मला विठ्ठलाचीच ओढ आहे. मी देवाला सर्वकाही साक्ष मानले आहे. जसा पिता आपल्या बाळाला खाऊ-पिऊ घालतो, तसा तो देव मला सर्व सुखाचा उपभोग देतो. माझी सर्व कर्मे आणि अकर्मे भक्तीच्या अग्नीत जळून गेली आहेत आणि आता केवळ तो विठ्ठलच माझ्यामध्ये उरला आहे.
॥ अभंग ६०८ ॥ अभंग रचना
प्रथम नमन तुज एकदंता । रंगीं रसाळ वोडवीं कथा । मति सौरस करीं प्रबळता । जेणें फिटे आतां अंधकार ॥१॥
तुझिये कृपेचें भरितें । आणीक काय राहिलें तेथें । मारग सिद्धाच्यानि पंथें । पावविसी तेथें तूं चि एक ॥ध्रु.॥
आरंभा आदि तुझें वंदन । सकळ करितां कारण । देव ॠषि मुनि आदिकरुन । ग्रंथ पुराण निर्माणी ॥२॥
काय वणूप तुझी गती । एवढी कैची मज मती । दिनानाथ तुज म्हणती करी । करीं सत्य वचन हें चि आपुलें ॥३॥
मज वाहावतां मायेच्या पुरीं । बुडतां डोहीं भवसागरीं । तुज वांचुनि कोण तारी । पाव झडकरी तुका म्हणे ॥४॥
हे गणपती, तुला नमस्कार करून मी ही कथा सुरू करतो, माझ्या बुद्धीला अशी शक्ती दे की अज्ञान दूर होईल. तुझ्या कृपेनंतर काय उरायचे? सर्वत्र तूच आहेस. तूच ऋषी-मुनींच्या ज्ञानाचा आणि पुराणांचा आधार आहेस. तुझी थोरवी मी काय वर्णू? माया आणि भवसागरात बुडताना तूच माझा तारणहार आहेस, तुका म्हणतो, हे देवा, मला लवकर तार.
॥ अभंग ६०९ ॥ अभंग रचना
प्रथमारंभीं लंबोदर । सकळ सिद्धींचा दातार । चतुर्भुज फरशधर । न कळे पार वर्णितां ॥१॥
तो देव नटला गौरीबाळ । पायीं बांधोनि घागर्‍यां घोळ । नारदतुंबरसहित मेळ । सुटला पळ विघ्नांसी ॥२॥
नटारंभी थाटियला रंग । भुजा नाचवी हालवी अंग । सेंदुरविलेपनें चांग । मुगुटीं नाग मिरविला ॥३॥
जया मानवतीदेव ॠषि मुनी । पाहातां न पुरें डोळियां धनी । असुर जयाच्या चरणीं । आदीं अवसानीं तो चि एक ॥४॥
सकळां सिद्धींचा दातार । जयाच्या रूपा नाहीं पार । तुका म्हणे आमुचा दातार । भवसागर तारील हा ॥५॥
कार्याच्या सुरुवातीला लंबोदर गणपतीचे वंदन करतो, जो सर्व सिद्धी देणारा आहे. त्याने नृत्याचा थाट मांडला आहे, ज्यामुळे सर्व विघ्ने दूर पळतात. ऋषी-मुनी ज्याचे नित्य ध्यान करतात आणि ज्याच्या चरणी असुरही नतमस्तक होतात, तो गणपती आम्हा भक्तांचा उद्धार करणारा आहे.
॥ अभंग ६१० ॥ अभंग रचना
विठ्ठल आमचें जीवन । आगमनिगमाचें स्थान । विठ्ठल सिद्धीचें साधन । विठ्ठल ध्यानविसावा ॥१॥
विठ्ठल कुळींचें दैवत । विठ्ठल वत्ति गोत । विठ्ठल पुण्य पुरुषार्थ । आवडे मात विठ्ठलाची ॥२॥
विठ्ठल विस्तारला जनीं । सप्त ही पाताळें भरूनी । विठ्ठल व्यापक त्रिभुवनीं । विठ्ठल मुनिमानसीं ॥३॥
विठ्ठल जीवाचा जिव्हाळा । विठ्ठल कृपेचा कोंवळा । विठ्ठल प्रेमाचा पुतळा । लावियेलें चाळा । विश्व विठ्ठलें ॥४॥
विठ्ठल बाप माय चुलता । विठ्ठल भगिनी आणि भ्राता । विठ्ठलेंविण चाड नाहीं गोता । तुका म्हणे आतां नाहीं दुसरें ॥५॥
विठ्ठल हेच आमचे जीवन आणि ध्येय आहे. तो आमच्या कुळाचे दैवत असून सर्वत्र व्यापून आहे. विठ्ठल हाच आमचा माहेरचा जिव्हाळा आहे. आई-वडील, बहीण-भाऊ सर्व काही विठ्ठलच आहे. त्याच्याशिवाय मला या जगात दुसरे कोणीही प्रिय नाही.
॥ अभंग ६११ ॥ अभंग रचना
बरवा झाला वेवसाव । पावलों चिंतिला चि ठाव । दृढ पायीं राहिला भाव । पावला जीव विश्रांती ॥१॥
बरवा फळला शकुन । अवघा निवारिला सिण । तुमचें जालिया दरुषण । जन्ममरण नाहीं आता ॥ध्रु.॥
बरवें जालें आलों या ठाया । होतें संचित ठायींच पाया । देहभाव पालटली काया । पडली छाया ब्रम्हींची ॥२॥
जोडिलें न सरे हें धन । अविनाश आनंदघन । अमूर्तमूर्ति मधुसूदन । सम चरण देखियेले ॥३॥
जुनाट जुगादिचें नाणें । बहुता काळाचें ठेवणें । लोपलें होतें पारिखेपणें । ठावचळण चुकविला ॥४॥
आतां या जीवाचियासाठीं । न सुटे पडलिया मिठी । तुका म्हणे सिणलों जगजेठी । न लगो दिठी दुसर्‍याची ॥५॥
माझे भक्तीचे कार्य यशस्वी झाले आणि मला माझ्या ध्येयाचे ठिकाण सापडले. विठ्ठला, तुझे दर्शन झाल्यामुळे माझा सर्व थकवा दूर झाला आणि आता जन्म-मरणाचे फेरे संपले. माझे संचित कर्म आता तुझा देह झाला आहे. मला आता अविनाशी आनंद मिळाला आहे, जो कधीही संपणार नाही.
॥ अभंग ६१२ ॥ अभंग रचना
मी तंव अनाथ अपराधी । कर्महीन मतिमंदबुद्धी । तुज म्यां आठविलें नाहीं कधीं । वाचे कृपानीधी मायबापा ॥१॥
नाहीं ऐकिलें गाइलें गीत । धरिली लाज सांडिलें हित । नावडे पुराण बैसले संत । केली बहुत परनिंदा ॥ध्रु.॥
केला करविला नाहीं उपकार । नाहीं दया आली पीडितां पर । करू नये तो केला व्यापार । वाहिला भार कुटुंबाचा ॥२॥
नाही केलें तीर्थाचें भ्रमण । पाळिला पिंड करचरण । नाहीं संतसेवा घडलें दान । पूजावलोकन मुर्तीचें ॥३॥
असंगसंग घडले अन्याय । बहुत अधर्म उपाय । न कळे हित करावें तें काय । नये बोलूं आठवूं तें ॥४॥
आप आपण्या घातकर । शत्रु जालों मी दावेदार । तूं तंव कृपेचा सागर । उतरीं पार तुका म्हणे ॥५॥
मी खूप अपराधी आणि बुद्धीहीन आहे, कधीही तुझे नामस्मरण केले नाही. संतांची निंदा केली, तीर्थयात्रा केली नाही आणि परोपकारही केला नाही. मी केवळ सांसारिक ओझे वाहण्यात वेळ वाया घालवला. हे देवा, तू कृपेचा सागर आहेस, आता तूच मला या संसारातून पार कर.
॥ अभंग ६१३ ॥ अभंग रचना
आतां पावन सकळ सुखें । खादलें कदा तें नखें । अवघे सरलें पारिखें । सकळ देखें माहियरें ॥१॥
जवळी विठ्ठल रखुमाई । बहिणी बंधु बाप आई । सकळ गोताची च साई । पारिखें काई ऐसें नेणिजे ॥ध्रु.॥
जगदाकारीं जाली सत्ता । वारोनी गेली पराधीनता । अवघे आपुलें चि आतां । लाज आणि चिंता दुर्‍हावली ॥२॥
वावरे इच्छा वसे घरीं । आपुले सत्तेचे माहेरीं । करवी तैसें आपण करी । भीड न घरी चुकल्याची ॥३॥
सोसिला होता सासुरवास । बहुतांचा बहुत दिवस । बहु कामें पुरविला सोस । आतां उदास आपुल्यातें ॥४॥
करिती कवतुक लाडें । मज बोलविती कोडें । मायबाप उत्तरें गोडें । बोले बोबडें पुढें तुका ॥५॥
आता मला सर्व सुखाचा लाभ झाला आहे आणि सर्वजण आपले वाटू लागले आहेत. माझ्या जवळ विठ्ठल-रखुमाई आहेत, त्यामुळे हे जग आता परके राहिले नाही. आता माझी पराधीनता संपली आहे. अनेक दिवसांचा संसाराचा जाच सोसल्यानंतर आता मला खऱ्या सुखाची प्राप्ती झाली आहे.
॥ अभंग ६१४ ॥ अभंग रचना
सर्वसुखाचिया आशा जन्म गेला । क्षण मुक्ती यत्न नाहीं केला । हिंडतां दिशा सीण पावला । मायावेष्टीला जीव माझा ॥१॥
माझें स्वहित नेणती कोणी । कांहीं न करितां मजवांचुनी । स्वजन तंव सुखमांडणी । नेणती कोणी आदि अंत ॥ध्रु.॥
काय सांगों गर्भीची यातना । मज भोगितां नारायणा । मांस मळ मूत्र जाणा । तुज क्षणक्षणा ध्यात असें ॥२॥
मज चालतां प्रयाणकाळीं । असतां न दिसती जवळी । मृत्तिके मृत्तिका कवळी । एकले मेळीं संचिताचे ॥३॥
आतां मज ऐसें करीं गा देवा । कांहीं घडे तुझी चरणसेवा । तुका विनवीतसे केशवा । चालवीं दावा संसारें ॥४॥
सुखाच्या आशेने माझा जन्म वाया गेला, मुक्तीसाठी काहीच केले नाही. माझा जीव मायाजालात अडकून थकले आहे. कोणीही माझे स्वहित जाणत नाही. आईच्या गर्भातील दुःख आणि संसार भोगताना मी केवळ तुलाच आठवत आहे. देवा, आता मला तुझी भक्ती घडू दे, जेणेकरून मी हा संसार तरून जाईन.
॥ अभंग ६१५ ॥ अभंग रचना
अगा ए सावर्‍यासगुणा । गुणनिधिनाम नारायणा । आमची परिसा विज्ञापना । सांभाळी दीना आपुलिया ॥१॥
बहु या उदराचे कष्ट । आम्हांसि केलें कर्मभ्रष्ट । तुमची चुकविली वाट । करीं वटवट या निमित्यें ॥ध्रु.॥
जालों पांगिला जनासी । संसाराची आंदणी दासी । न कळे कधीं सोडविसी । दृढपाशीं बहु बांधलों ॥२॥
येथें तों नये आठव कांहीं । विसावा तो क्षण एक नाहीं । पडिलों आणिके प्रवाहीं । हित तों कांहीं दिसे चि ना ॥३॥
जीवित्व वेचलों वियोगें । हिंडतां प्रवास वाउगें । कांहीं व्याधि पीडा रोगें । केलिया भोगें तडातोडी ॥४॥
माझा मीं च जालों शत्रु । कैचा पुत्र दारा कैचा मित्रु । कासया घातला पसरु । अहो जगद्ग‍ुरू तुका म्हणे ॥५॥
हे नारायणा, तू माझे ऐकून घे आणि या दीन माणसाला सांभाळ. पोटाच्या खळगीसाठी मी खूप कष्ट केले आणि तुझे विस्मरण झाले. संसारात अडकून मी खूप दुःखी आहे. मला क्षणभरही विसावा मिळत नाही. आता मी तुला शरण आलो आहे, तूच मला या मोहपाशातून सोडव.
॥ अभंग ६१६ ॥ अभंग रचना
आतां मज धरवावी शुद्धी । येथुनी परतवावी बुद्धी । घ्यावें सोडवुनि कृपानिधि । सांपडलों संधीं काळचक्रीं ॥१॥
करिसील तरि नव्हे काई । राईचा डोंगर पर्वत राई । आपुले करुणेची खाई । करीं वो आई मजवरी ॥ध्रु.॥
मागील काळ अज्ञानपणें । सरला स्वभावें त्या गुणें । नेणे आयुष्य जालें उणें । पुढील पेणें अंतरलें ॥२॥
आतां मज वाटतसे भय । दिवसेंदिवस चालत जाय । येथें म्या येउनि केलें काय । नाहीं तुझे पाय आठविले ॥३॥
करूनि अपराध क्षमा । होतील केले पुरुषोत्तमा । आपुले नामीं घ्यावा प्रेमा । सोडवीं भ्रमापासुनिया ॥४॥
हृदय वसो तुमच्या गुणीं । ठाव हा पायांपें चरणीं । करूं हा रस सेवन वाणी । फिटे तों धणी तुका म्हणे ॥५॥
हे कृपानिधी, या काळचक्रातून मला सोडव, माझी बुद्धी आता तुझ्याकडे वळू दे. माझ्याकडून अज्ञानापायी खूप वेळ वाया गेला आहे. मला मृत्यूची भीती वाटते आहे. माझ्या सर्व अपराधांना तू क्षमा कर आणि मला तुझ्या नामाच्या प्रेमात गुंतवून घे.
॥ अभंग ६१७ ॥ अभंग रचना
जेणें हा जीव दिला दान । तयाचें करीन चिंतन । जगजीवन नारायण । गाईन गुण तयाचे ॥१॥
जो या उभा भीवरेच्या तिरीं । कट धरूनियां करीं । पाउलें सम चि साजिरीं । अंतरीं धरोनि राहेन ॥ध्रु.॥
जो हा असुरांचा काळ । भक्तजनप्रतिपाळ । खेळे हीं लाघवें सकळ । तयाच्या भाळ पायांवरी ॥२॥
जो या गोपाळांच्या मेळीं । खेळु खेळे वनमाळी । रसातळा नेला बळी । राहे पाताळीं स्वामी माझा ॥३॥
जो हा लावण्यपुतळा । जयाचे अंगीं सकळ कळा । जयाचे गळां वैजयंतीमाळा । तया वेळोवेळां दंडवत ॥४॥
जयाचे नाम पाप नासी । लक्ष्मी ऐसी जयाची दासी । जो हा तेजोपुंज्यरासी । सर्वभावें त्यासि तुका शरण ॥५॥
ज्याने मला जीवन दिले, त्या नारायणाचेच मी चिंतन करेन. भीमा नदीच्या तीरी उभा असलेल्या विठ्ठलाची मी नेहमी आठवण ठेवेन. तो असुरांचा काळ आणि भक्तांचा रक्षक आहे. त्याच्या सुंदर रूपाला माझे वारंवार नमन. तो सर्वगुणी आणि तेजोमय आहे, मी पूर्णपणे त्याला शरण आलो आहे.
॥ अभंग ६१८ ॥ अभंग रचना
काय मी उद्धार पावेन । काय कृपा करील नारायण । ऐसें तुम्ही सांगा संतजन । करा समाधान चित्त माझें ॥१॥
काय हें खंडईल कर्म । पारुषतील धर्माधर्म । कासयानें तें कळे वर्म । म्हणउनी श्रम वाटतसे ॥ध्रु.॥
काय हो स्थिर राहेल बुद्धी । कांहीं अरिष्ट न येल मधीं । धरिली जाईल ते शुद्धी । शेवट कधीं तो मज न कळे ॥२॥
काय ऐसें पुण्य होईल गांठीं । घालीन पायीं देवाचे मिठी । मज तो कृवाळील जगजेठी । दाटइन कंठीं सद्गदित ॥३॥
काय हे निवतील डोळे । सुख तें देखोनी सोहळे । संचित कैसें तें न कळे । होतील डोहळे वासनेसी ॥४॥
ऐसी चिंता करीं सदा सर्वकाळ । रात्रिदिवस तळमळ । तुका म्हणे नाहीं आपुलें बळ । जेणें फळ पावें निश्चयेंसी ॥५॥
हे संतजन हो, मला सांगा की देवाच्या कृपेने माझा उद्धार होईल का? माझे कर्म कसं संपेल? देवावर माझी भक्ती कशी दृढ होईल? माझ्या मनात नेहमी अशीच चिंता असते. देवा, मी तुझी भक्ती करायला असमर्थ आहे, तूच माझ्या मनाचे समाधान कर.
॥ अभंग ६१९ ॥ अभंग रचना
तूंचि अनाथाचा दाता । दुःख मोह नासावया चिंता । शरण आलों तुज आतां । तारीं कृपावंता मायबापा ॥१॥
संतसंगति देई चरणसेवा । जेणें तुझा विसर न पडावा । हा च भाव माझिया जीवा । पुरवीं देवा मनोरथ ॥२॥
मज भाव प्रेम देई कीर्ती । गुण नाम वर्णावया स्तुती । विघ्नां सोडवूनि हातीं । विनंती माझी परिसावी हे ॥३॥
आणीक कांहीं नाहीं मागणें । सुखसंपत्तिराज्यचाड धन । सांकडें न पडे तुज जेणें । दुजें भक्तीविण मायबापा ॥४॥
जोडोनियां कर पायीं ठेवीं माथा । तुका विनवी पंढरिनाथा । रंगीं वोडवावी रंगकथा । पुरवीं व्यथा मायबापा ॥५॥
हे देवा, तूच अनाथांचा दाता आहेस, मला तुझी सेवा आणि संतांची संगत दे. मला दुसरं काही नको, केवळ तुझी भक्ती हवी आहे. मी तुला हात जोडून प्रार्थना करतो की तू माझे दुःख दूर करून मला तुझे नाम गाण्याची शक्ती दे.
॥ अभंग ६२० ॥ अभंग रचना
सेंदरीं हें देवी दैवतें । कोण तीं पुजी भुतेंकेतें । आपुल्या पोटा जीं रडतें । मागती शितें अवदान ॥१॥
आपुले इच्छे आणिकां पीडी । काय तें देईल बराडी । कळों ही आली तयाची जोडी । अल्प रोकडी बुद्धी अधरा ॥ध्रु.॥
दासीचा पाहुनरउखतें । धणी देईल आपुल्या हातें । करुणाभाषणउचितें । हें तों रितें सतंत शक्तिहीन ॥२॥
काय तें थिल्लरीचें पाणी । ओठ न भिजे फिटे धणी । सीण तरीं आदीं आवसानीं । क्षोभे पुरश्चरणीं दिलें फळ ॥३॥
विलेपनें बुजविती तोंड । भार खोल वाहाती उदंड । करविती आपणयां दंड । ऐसियास भांड म्हणे देव तो ॥४॥
तैसा नव्हे नारायण । जगव्यापक जनार्दन । तुका म्हणे त्याचें करा चिंतन । वंदूं चरण येती सकळें ॥५॥
ही क्षुद्र दैवते आपल्या पोटासाठी दुसऱ्यांवर अवलंबून असतात, ती कोणाचे काय भले करणार? ती स्वतःच अल्प बुद्धीची आहेत. त्यापेक्षा सर्वव्यापी नारायण हाच खरा देव आहे, त्याचेच चिंतन करा. तोच सर्वांना सुख देणारा आणि भवसागर पार करणारा आहे.
॥ अभंग ६२१ ॥ अभंग रचना
विषयओढीं भुलले जीव । आतां यांची कोण करील कींव । नुपजे नारायणीं भाव । पावोनि ठाव नरदेह ॥१॥
कोण सुख धरोनि संसारीं । पडोनि काळाचे आहारीं । माप या लागलें शरीरीं । जालियावरी सळे ओढिती ॥ध्रु.॥
बापुडीं होतील सेवटीं । आयुष्यासवें जालिया तुटी । भोगिले मागें पुढे ही कोटी । होईल भेटी जन्मासी ॥२॥
जंतिली घाणां बांधोनि डोळे । मागें जोडी आर तेणेंही पोळे । चालिलों किती तें न कळे । दुःखें हारंबळे भूकतान ॥३॥
एवढें जयाचें निमत्ति । प्रारब्ध क्रियमाण संचित । तें हें देह मानुनि अनित्य । न करिती नित्य नामस्मरण ॥४॥
तुका म्हणे न वेंचतां मोल । तो हा यासि महाग विठ्ठल । वेंचितां फुकाचे चि बोल । केवढें खोल अभागिया ॥५॥
मानवी जन्म मिळूनही लोक विषयात भुलले आहेत. या संसारात कोणते सुख आहे? लोक विनाकारण आयुष्याचा नाश करत आहेत आणि भगवंताचे नाव घेत नाहीत. तुकोबा म्हणतात, विठ्ठलाचे नाव घेणे खूप सोपे असताना लोक अभाग्याप्रमाणे ते घेत नाहीत, हे किती मोठे दुर्भाग्य आहे.
॥ अभंग ६२२ ॥ अभंग रचना
आले हो संसारा तुम्ही एक करा । मुक्तिमार्ग हळू चि धरा । काळदंड कुंभयातना थोरा । कां रे अघोरा देखसी ना ॥१॥
नाहीं त्या यमासि करुणा । बाहेर काढितां कुडी प्राणा । ओढाळ सांपडे जैं धान्या । चोर यातना धरिजेतां ॥२॥
नाहीं दिलें पावइल कैसा । चालतां पंथ तेणें वळसा । नसेल ठाउकें ऐकतो कैसा । नेती बंद जैसा धरोनियां ॥३॥
क्षण एक नागीवा पायीं । न चलवे तया करितां कांहीं । वोढितां कांटवणा सोई । अग्निस्तंभीं बाही कवटाळविती ॥४॥
देखोनि अंगें कांपती । तये नदीमाजी चालविती । लागे ठाव न लगे बुडविती । वरि मारिती यमदंड ॥५॥
तानभूक न साहावे वेळ । तो राखिती कितीएक काळ । पिंड पाळूनि कैसा सीतळ । तो तप्तभूमीं ज्वाळ लोळविती ॥६॥
म्हणउनी करा कांहीं सायास । व्हावेल तर व्हा रे उदास । करवेल तर करा नामघोष । सेवा भक्तिरस तुका म्हणे ॥७॥
संसारात पडलेल्या लोकांना सावध करण्यासाठी तुकोबा म्हणतात, वेळेतच भक्तीचा मार्ग धरा, अन्यथा मरणोत्तर यमलोकातील यातना खूप भयानक आहेत. यमाला दया नसते. म्हणून आताच वेळ असताना देवाचे नामस्मरण करा आणि भक्तीचा आनंद घ्या.
॥ अभंग ६२३ ॥ अभंग रचना
न बोलसी तें ही कळलें देवा । लाजसी आपुलिया नांवा । तुज मी नाहीं घालीत गोवा । भीड केशवा कासयाची ॥१॥
उतरीं आपुला हा पार । मजशीं बोलोनि उत्तर । माझा तुज नव्हे अंगीकार । मग विचार करीन मी ॥२॥
दात्या आणि मागत्यासी । धर्मनीति तरी बोलिली ऐसी । यथानशक्ति टाकेल तैसी । बाधी दोघांसी विन्मुखता ॥३॥
म्हणोनि करितों मी आस । तुझिया वचनाची वास । धीर हा करूनि सायास । न टळें नेमास आपुलिया ॥४॥
तुझें म्यां घेतल्या वांचून । न वजें एथूनि वचन । हा चि माझा नेम सत्य जाण । आहे नाहीं म्हणे तुका म्हणे ॥५॥
हे देवा, तू माझ्याशी बोलत नाहीस हे मला कळतंय, तुला तुझ्या नामाची लाज वाटते का? मला स्पष्ट सांग की तू मला स्वीकारणार आहेस की नाही. मी तुझ्या वचनाची वाट पाहतोय, जोपर्यंत तू मला उत्तर देत नाहीस, तोपर्यंत मी येथून हलणार नाही. हाच माझा ठाम निश्चय आहे.
॥ अभंग ६२४ ॥ अभंग रचना
आतां मी न पडें सायासीं । संसारदुःखाचिये पाशीं । शरण रिघेन संतांसी । ठाव पायांपाशीं मागेन त्यां ॥१॥
न कळे संचित होतें काय । कोण्या पुण्यें तुझे लाधती पाय । आतां मज न विसंबें माय । मोकलूनि धाय विनवीतसें ॥२॥
बहुत जाचलों संसारें । मोहमायाजाळाच्या विखारें । त्रिगुण येतील लहरें । तेणें दुःखें थोरें आक्रंदलों ॥३॥
आणीक दुःखें सांगों मी किती । सकळ संसारिस्थती । न साहे पाषाण फुटती । भय चित्ति कांप भरलासे ॥४॥
आतां मज न साहवे सर्वथा । संसारगंधीची हे वार्ता । जालों वेडा असोनि जाणता । पावें अनंता तुका म्हणे ॥५॥
संसारातील दुःखात आता मी पडणार नाही. मी आता संतांना शरण जाऊन त्यांच्या चरणापाशी जागा मागेल. मी मायेच्या जाळ्यात खूप जाचलो आहे. आता मला हे दुःख सहन होत नाही, हे अनंता, तू लवकर मला येऊन भेट.
॥ अभंग ६२५ ॥ अभंग रचना
आतां तुज कळेल तें करीं । तारिसी तरि तारीं मारीं । जवळी अथवा दुरी धरीं । घाली संसारीं अथवा नको ॥१॥
शरण आलों नेणतपणें । भाव आणि भक्ति कांहीं च नेणें । मतिमंद सर्वज्ञानें । बहु रंक उणें रंकाहुनी ॥ध्रु.॥
मन स्थिर नाहीं माझिये हातीं । इंद्रियें धांवतां नावरती । सकळ खुंटलिया युक्ति । शांति निवृत्ति जवळी नाहीं ॥२॥
सकळ निवेदिला भाव । तुझिये पायीं ठेविला जीव । आतां करीं कळे तो उपाव । तूं चि सर्व ठाव माझा देवा ॥३॥
राहिलों धरूनि विश्वास । आधार नेटीं तुझी कास । आणीक नेणें मी सायास । तुका म्हणे यास तुझें उचित ॥४॥
देवा, तू आता माझ्यासाठी जे योग्य वाटेल ते कर. तू मला तार किंवा मार, मला संसारात ठेव किंवा बाहेर काढ. मी अज्ञानी आहे आणि तुला पूर्णपणे शरण आलो आहे. माझे मन स्थिर नाही, सर्व शक्ती तुला समर्पित आहे. आता तूच माझा आधार आहेस.
॥ अभंग ६२६ ॥ अभंग रचना
देवा तूं कृपाकरुणासिंधु । होसी मायबाप आमचा बंधु । जीवनसिद्धी साधनसिंधु । तोडिसी भवबंधु काळपाश ॥१॥
शरणागता वज्रपंजर । अभयदाना तूं उदार । सकळां देवां तूं अगोचर । होसी अविकार अविनाश ॥ध्रु.॥
भागली स्तुति करितां फार । तेथें मी काय तें गव्हार । जाणावया तुझा हा विचार । नको अंतर देऊं आतां ॥२॥
नेणें भाव परि म्हणवीं तुझा । नेणें भक्ति परि करितों पूजा । आपुल्या नामाचिया काजा । तुज केशीराजा लागे धांवणें ॥३॥
तुझिया बळें पंढरीनाथा । जालों निर्भर तुटली व्यथा । घातला भार तुझिया माथां । न भीं सर्वथा तुका म्हणे ॥४॥
तूच आमचा माता-पिता आणि बंधू आहेस. तू शरणागतांना अभय देणारा आहेस. तुझी स्तुती करायला माझे शब्द अपुरे पडतात. मी तुझ्या नामाच्या भरवशावर सर्व दुःख विसरलो आहे. हे पंढरीनाथा, तूच आता माझे सर्वस्व आहेस, आता मी कशाचीही भीती बाळगत नाही.
॥ अभंग ६२७ ॥ अभंग रचना
कोण सुख धरोनि संसारीं । राहों सांग मज बा हरी । अवघ्या नाशिवंता परी । थिता दुरी अंतरसी ॥१॥
प्रथम केला गर्भि वास । काय ते सांगावे सायास । दुःख भोगिलें नव ही मास । आलों जन्मास येथवरी ॥२॥
बाळपण गेलें नेणतां । तारुण्यदशे विषयव्यथा । वृद्धपणीं प्रवर्तली चिंता । मरें मागुता जन्म धरीं ॥३॥
क्षण एक तो ही नाहीं विसावा । लक्ष चौर्‍यांशीं घेतल्या धांवा । भोवंडिती पाठीं लागल्या हांवा । लागो आगी नांवा माझ्या मीपणा ॥४॥
आतां पुरे ऐसी भरोवरी । रंक होऊनि राहेन द्वारीं । तुझा दास मी दीन कामारी । तुका म्हणे करीं कृपा आतां ॥५॥
देवा, या नाशिवंत संसारात कोणते सुख आहे? जन्मापासून मरणापर्यंत दुःखच आहे. लक्ष चौऱ्यांशीच्या फेऱ्यात जीव अडकला आहे. आता हे सर्व पुरे झाले. मी आता तुझा दीन दास होऊन तुझ्या दारी उभा राहीन, तू आता कृपा कर.
॥ अभंग ६२८ ॥ अभंग रचना
सुख या संतसमागमें । नित्य दुनावे तुझिया नामें । दहन होती सकळ कर्में । सर्वकाळ प्रेमें डुलतसों ॥१॥
म्हणोनि नाहीं कांहीं चिंता । तूं चि आमुचा मातापिता । बहिणी बंधु आणि चुलता । आणिकां गोतां सर्वांठायीं ॥२॥
ऐसा हा कळला निर्धार । मा माझा तुज न पडे विसर । अससी देऊनियां धीर । बाह्य अभ्यंतर मजजवळा ॥३॥
दुःख तें कैसें नये स्वप्नासी । भुक्तिमुक्ति जाल्या कामारी दासी । त्यांचें वर्म तूं आम्हांपाशीं । सुखें राहिलासी प्रेमाचिया ॥४॥
जेथें तुझ्या कीर्तनाचा घोष । जळती पापें पळती दोष । काय तें उणें आम्हां आनंदास । सेवूं ब्रम्हरस तुका म्हणे ॥५॥
संतांच्या संगतीत मला खूप सुख मिळते. तुझी भक्ती आणि तुझे नाम घेतल्यामुळे माझी सर्व पापे जळून जातात. तूच माझा सर्वस्व आहेस, त्यामुळे मला कशाचीही चिंता नाही. तुझ्या कीर्तनाने मला परमानंद मिळतो, आता मला कशाचीही कमतरता नाही.
॥ अभंग ६२९ ॥ अभंग रचना
देवा तूं आमचा कृपाळ । भक्तिप्रतिपाळ दीनवत्सळ । माय तूं माउली स्नेहाळ । भार सकळ चालविसी ॥१॥
तुज लागली सकळ चिंता । राखणें लागे वांकडें जातां । पुडती निरविसी संतां । नव्हे विसंबतां धीर तुज ॥२॥
आम्हां भय चिंता नाहीं धाक । जन्म मरण कांहीं एक । जाला इहलोकीं परलोक । आलें सकळैकवैकुंठ ॥३॥
न कळे दिवस कीं राती । अखंड लागलीसे ज्योती । आनंदलहरीची गती । वर्णू कीर्ती तया सुखा ॥४॥
तुझिया नामाचीं भूषणें । तों यें मज लेवविलीं लेणें । तुका म्हणे तुझियान गुणें । काय तें उणें एक आम्हां ॥५॥
हे देवा, तूच आमची माऊली आहेस. आमची सर्व चिंता तूच वाहतोस. तुझ्या भक्तीमुळे आम्हाला मृत्यूचे किंवा कशाचेही भय उरले नाही. तुझ्या नामस्मरणाने आम्ही नेहमी आनंदी आहोत, तुझ्या कृपेने आम्हाला कशाचीही उणीव नाही.
॥ अभंग ६३० ॥ अभंग रचना
न पवे सन्निध वाटते चिंता । वरि या बहुतांची सत्ता । नुगवे पडत जातो गुंता । कर्मा बळिवंता सांपडलों ॥१॥
बहु भार पडियेला शिरीं । मी हें माझें मजवरी । उघड्या नागविलों चोरीं । घरिच्याघरीं जाणजाणतां ॥ध्रु.॥
तुज मागणें इतुलें आतां । मज या निरवावें संतां । जाला कंठस्फोट आळवितां । उदास आतां न करावें ॥२॥
अति हा निकट समय । मग म्यां करावें तें काय । दिवस गेलिया टाकईल छाय । उरईल हाय रातिकाळीं ॥३॥
होईल संचिताची सत्ता । अंगा येईल पराधीनता । ठाव तो न दिसे लपतां । बहुत चिंता प्रवर्तली ॥४॥
ऐसी संकटाची संधी । धांव घालावी कृपानिधी । तुका म्हणे माझी बळबुद्धी । सकळ सिद्धी पाय तुझे ॥५॥
देवा, मी संसारात खूप अडकलो आहे आणि कर्मामुळे मला खूप दुःख होत आहे. तू मला संतांच्या मार्गदर्शनाखाली सोपव. माझ्यावर संकट आहे, हे कृपानिधी, तूच आता धावून ये. माझी सर्व शक्ती तुझे चरणच आहेत.
॥ अभंग ६३१ ॥ अभंग रचना
आतां धर्माधर्मी कांहीं उचित । माझें विचारावें हित । तुज मी ठाउका पतित । शरणागत परि जालों ॥१॥
येथें राया रंका एकी सरी । नाहीं भिन्नाभिन्न तुमच्या घरीं । पावलों पाय भलत्या परी । मग बाहेरी न घालावें ॥ध्रु.॥
ऐसें हें चालत आलें मागें । नाहीं मी बोलत वाउगें । आपुलिया पडिल्या प्रसंगें । कीर्ति हे जगे वाणिजेते ॥२॥
घालोनियां माथां बैसलों भार । सांडिला लौकिक वेव्हार । आधीं हे विचारिली थार । अविनाश पर पद ऐसें ॥३॥
येथें एक वर्म पाहिजे धीर । परि म्यां लेखिलें असार । देह हें नाशिवंत जाणार । धरिलें सार नाम तुझें ॥४॥
केली आराणुक सकळां हातीं । धरावें धरिलें तें चित्ती । तुका म्हणें सांगितलें संतीं । देई अंतीं ठाव मज देवा ॥५॥
मी खूप पापी आहे, पण आता तुला शरण आलो आहे. तुझ्या दरबारात राजा आणि रंक सारखेच आहेत. मी लौकिक व्यवहाराचा त्याग करून तुझ्या नावाचा आधार घेतला आहे. हा देह नाशिवंत आहे, हे जाणून मी तुझे नामच साध्य मानले आहे. तुकोबा म्हणतो, देवा, अंतकाळी मला तुझ्या चरणाशी जागा दे.
॥ अभंग ६३२ ॥ अभंग रचना
बरवें जालें आलों जन्मासी । जोड जोडिली मनुष्य देहा ऐसी । महा लाभाची उत्तम रासी । जेणें सुखासी पात्र होइजे ॥१॥
दिलीं इंद्रियें हात पाय कान । डोळे मुख बोलावया वचन । जेणें तूं जोडसी नारायण । नासे जीवपण भवरोग ॥ध्रु.॥
तिळेंतीळ पुण्य सांचा पडे । तरि हें बहुतां जन्मीं जोडे । नाम तुझें वाचेसी आतुडे । समागम घडे संतांचा ॥२॥
ऐसिये पावविलों ठायीं । आतां मी कांई होऊं उतराई । येवढा जीव ठेवीन पायीं । तूं माझे आई पांडुरंगे ॥३॥
फेडियेला डोळियांचा कवळ । धुतला गुणदोषांचा मळ । लावूनि स्तनीं केलों सीतळ । निजविलों बाळ निजस्थानीं ॥४॥
नाहीं या आनंदासी जोडा । सांगतां गोष्टी लागती गोडा । आला आकारा आमुच्या चाडा । तुका म्हणे भिडा भक्तिचिया ॥५॥
मनुष्य जन्म मिळणे हे खूप मोठे भाग्य आहे, यातच खरी कमाई आहे. देवाने मला ही इंद्रिये दिली आहेत ती केवळ त्याच्या भक्तीसाठी. तुझी भक्ती आणि संतांची संगती मला मिळाली आहे. हे पांडुरंगा, मी तुझ्या चरणी स्वतःला समर्पित करतो. तुझा आनंद खूप मोठा आहे.
॥ अभंग ६३३ ॥ अभंग रचना
अल्प भाव अल्प मती । अल्प आयुष्य नाहीं हातीं । अपराधाची वोळिलों मूर्ती । अहो वेदमूर्ती परियेसा ॥१॥
किती दोषा देऊं परिहार । गुणदोषें मळिलें अंतर । आदि वर्तमान भविष्याकार । गेला अंतपार ऐसें नाहीं ॥ध्रु.॥
विविध कर्म चौर्‍यांशी फेरा । त्रिविध भोग या शरीरा । कर्मकोठार पांजरा । जन्मजरामरणसांटवण ॥२॥
जीवा नाहीं कुडीचें लाहातें । यें भिन्न पंच भूतें । रचतें खचतें संचितें । असार रितें फलकट ॥३॥
पुत्र पत्नी सहोदर । मायबाप गोताचा पसर । मळितां काष्ठें लोटतां पूर । आदळीं दूर होती खलाळीं ॥४॥
म्हणोनि नासावें अज्ञान । इतुलें करीं कृपादान । कृपाळु तूं जनार्दन । धरूनि चरण तुका विनवी ॥५॥
माझी बुद्धी अल्प आहे आणि माझे आयुष्यही थोडके आहे, मी अपराधी आहे. माझ्या अंतःकरणात खूप दोष भरले आहेत. हे संसारचक्र खूप मोठे आहे. हे जनार्दना, माझ्या अज्ञानाचा नाश कर आणि मला तुझ्या चरणाशी जागा दे, हीच माझी विनंती.
॥ अभंग ६३४ ॥ अभंग रचना
ऐसी हे गर्जवूं वैखरी । केशव मुकुंद मुरारी । राम कृष्ण नामें बरीं । हरी हरी दोष सकळ ॥१॥
जनार्दना जगजीवना । विराटस्वरूपा वामना । महदादि मधुसूदना । भवबंधना तोडितिया ॥ध्रु.॥
चक्रपाणी गदाधरा । असुरमर्दना वीर्यवीरा । सकळमुगुटमणि शूरा । अहो दातारा जगदानिया ॥२॥
मदनमूर्ती मनमोहना । गोपाळगोपिकारमणा । नटनाट्यकौशल्य कान्हा । अहो संपन्ना सर्वगुणें ॥३॥
गुणवंता आणि निर्गुणा । सर्वसाक्षी आणि सर्वजाणा । करोनि अकर्ता आपणा । नेदी अभिमाना आतळों ॥४॥
कासयानें घडे याची सेवा । काय एक समर्पावें या देवा । वश्य तो नव्हे वांचुनि भावा । पाय जीवावेगळे न करी तुका ॥५॥
मी नेहमी तुझीच नामे घेईन. तू जगज्जीवन आणि विराट स्वरूप आहेस. तुझ्या भक्तीने भवबंधने तुटतात. तू सर्वगुणसंपन्न आहेस. तुझ्या प्रेमाशिवाय तू कुणालाही वश होत नाहीस. तुकोबा म्हणतो, माझे मन नेहमी तुझ्या चरणी असो.
॥ अभंग ६३५ ॥ अभंग रचना
होतों तें चिंतीत मानसीं । नवस फळले नवसीं । जोडिते नारायणा ऐसी । अविट ज्यासी नाश नाहीं ॥१॥
धरिले जीवीं न सोडीं पाय । आलें या जीवित्वाचें काय । कैं हे पाविजेती ठाय । लाविली सोय संचितानें ॥ध्रु.॥
मज तों पडियेली होती भुली । चित्तीची अपसव्य चाली । होती मृगजळें गोवी केली । दृष्टी उघडली बरें जालें ॥२॥
आतां हा सिद्धी पावो भाव । मध्यें चांचल्यें न व्हावा जीव । ऐसी तुम्हां भाकीतसें कींव । कृपाळुवा जगदानिया ॥३॥
कळों येतें आपुले बुद्धी । ऐसें तों न घडतें कधीं । केवढे आघात ते मधीं । लज्जा रिद्धी उभी आड ठाके ॥४॥
कृपा या केली संतजनीं । माझी अळंकारिली वाणी । प्रीति हे लाविली कीर्तनीं । तुका चरणीं लोळतसे ॥५॥
माझे मनातील सर्व नवस आता पूर्ण झाले आहेत. मला त्या नारायणाची प्राप्ती झाली आहे. माझी अज्ञानाची भुली आता दूर झाली आहे आणि मला खऱ्या मार्गाची जाणीव झाली आहे. हे कृपाळू देवा, आता माझा भाव स्थिर होऊ दे. संतांच्या कृपेने माझी वाणी शुद्ध झाली आहे.
॥ अभंग ६३६ ॥ अभंग रचना
तुझिया पार नाहीं गुणां । माझी अल्प मति नारायणा । भवतारका जी सुजाणा । एक विज्ञापना पायांपाशीं ॥१॥
काय जाणावें म्यां दीनें । तुझिये भक्तीचीं लक्षणें । धड तें तोंड धोऊं नेणें । परि चिंतनें काळ सारीं ॥ध्रु.॥
न लवीं आणीक कांहीं पिसें । माझिया मना वांयां जाय ऐसें । चालवीं आपुल्या प्रकाशें । हातीं सरिसें धरोनियां ॥२॥
तुज समर्पिली काया । जीवें भावें पंढरीराया । सांभाळीं समविषम डाया । करीं छाया कृपेची ॥३॥
चतुर तरीं चतुरां रावो । जाणता तरीं जीवांचा जीव । न्यून तो कोण एक ठाव । आरुष भाव परि माझा ॥४॥
होतें तें माझें भांडवल । पायांपें निवेदिले बोल । आदरा ऐसें पाविजे मोल । तुका म्हणे साच फोल तूं जाणसी ॥५॥
हे देवा, तुझे गुण अपरंपार आहेत आणि माझी बुद्धी अल्प आहे. मला भक्तीचे काहीच कळत नाही, पण मी नेहमी तुझेच चिंतन करतो. आता तूच माझा हात धरून मला तुझ्या मार्गाने ने. मी माझे सर्वस्व तुला अर्पण केले आहे.
॥ अभंग ६३७ ॥ अभंग रचना
कां हो माझा मानियेला भार । ऐसा दिसे फार । अनंत पावविलीं उद्धार । नव्हे चि थार मज शेवटीं ॥१॥
पाप बळिवंत गाढें । तुज ही राहों सकतें पुढें । मागील कांहीं राहिलें ओढें । नवल कोडें देखियेलें ॥२॥
काय मानिती संतजन । तुमचें हीनत्ववचन । कीं वृद्ध जाला नारायण । न चले पण आधील तो ॥३॥
आतां न करावी चोरी । बहुत न धरावें दुरी । पडदा काय घरच्याघरीं । धरिलें दुरी तेव्हां धरिलें ॥४॥
नको चाळवूं अनंता । कासया होतोसि नेणता । काय तूं नाहीं धरीत सत्ता । तुका म्हणे आतां होई प्रगट ॥५॥
देवा, तू इतरांचा उद्धार करतोस, मग माझ्याकडे का दुर्लक्ष करतोस? माझी पापे खूप आहेत, त्यामुळे तू मला लांब का ठेवतोस? तू तर सर्व समर्थ आहेस, मग माझ्याशी का लपंडाव खेळतोस? आता माझ्या समोर प्रगट हो आणि मला दर्शन दे.
॥ अभंग ६३८ ॥ अभंग रचना
मज ते हांसतील संत । जींहीं देखिलेती मूर्तिमंत । म्हणोनि उद्वेगलें चत्ति । आहा च भक्त ऐसा दिसें ॥१॥
ध्यानीं म्या वर्णावेति कैसे । पुढें एकीं स्तुति केली असे । तेथूनि जीव निघत नसे । ऐसिये आश लागलोंसें ॥ध्रु.॥
कासया पाडिला जी धडा । उगा चि वेडा आणि वांकडा । आम्हां लेंकरांसि पीडा । एक मागें जोडा दुसर्‍याचा ॥२॥
सांगा कोणाचा अन्याय । ऐसें मी धरीतसें पाय । तूं तंव सम चि सकळां माय । काय अन्याय एक माझा ॥३॥
नये हा जरी कारणा । तरी कां व्यालेति नारायणा । वचन द्यावें जी वचना । मज अज्ञाना समजावीं ॥४॥
बहुत दिवस केला बोभाट । पाहातां श्रमलों ते वाट । तुका म्हणे विस्तारलें ताट । काय वीट आला नेणों स्वामी ॥५॥
देवा, तुझ्या दर्शनासाठी मी खूप वाट पाहिली. संतांनी तुला पाहिले आहे, पण तू मला का दर्शन देत नाहीस? माझे चित्त तुझ्या दर्शनासाठी उद्विग्न झाले आहे. तू तर सर्वांची माऊली आहेस, मग माझ्यावरच हा अन्याय का? माझ्यावर कृपा कर आणि दर्शन दे.
॥ अभंग ६३९ ॥ अभंग रचना
बरें जालें आजिवरी । नाहीं पडिलों मृत्याचे आहारीं । वांचोन आलों एथवरी । उरलें तें हरी तुम्हां समर्पण ॥१॥
दिला या काळें अवकाश । नाहीं पावलें आयुष्य नाश । कार्या कारण उरलें शेष । गेलें तें भूस जावो परतें ॥ध्रु.॥
बुडणें खोटें पावतां थडी । स्वप्नीं जाली ओढाओढी । नासली जागृतीची घडी । साच जोडी शेवटीं गोड घास ॥२॥
तुम्हासि पावविली हाक । तेणें निरसला धाक । तुमचें भातें हें कवतुक । जे शरणागत लोक रक्षावे ॥३॥
रवीच्या नावें निशीचा नाश । उदय होतां चि प्रकाश । अतां कैचा आम्हां दोष । तूं जगदीश कैवारी ॥४॥
आतां जळो देह सुख दंभ मान । न करीं याचें साधन । तूं जगदादि नारायण । आलों शरण तुका म्हणे ॥५॥
आतापर्यंत मी जगलो ते तुझेच देणे आहे. आता उरलेले आयुष्य मी तुला समर्पित करतो. तुझे नाव घेताच माझी भीती दूर झाली आहे. आता मला कोणत्याही मान-सन्मानाची अपेक्षा नाही, मी पूर्णपणे तुला शरण आलो आहे.
॥ अभंग ६४० ॥ अभंग रचना
आतां माझा नेणों परतों भाव । विसावोनि पायीं ठेविला जीव । सकळां लाभांचा हा ठाव । ऐसा वाव जाला चित्तीठायीं ॥१॥
भांडवल गांठी तरि विश्वास । जालों तों जालों निश्चय दास । न पाहें मागील ते वास । पुढती सोस सेवेचा ची ॥ध्रु.॥
आहे तें निवेदिलें सर्व । मी हें माझें मोडियला गर्व । अकाळीं काळ अवघें पर्व । जाला भरवसा कृपेलाभाचा ॥२॥
वेव्हारीं वेव्हारा अनंत । नाहीं यावांचुनी जाणत । तरी हें समाधान चत्ति । लाभहानी नाहीं येत अंतरा ॥३॥
करूनि नातळों संसारा । अंग भिन्न राखिला पसारा । कळवळा तो जीवनीं खरा । बीजाचा थारा दुरी आघात ॥४॥
बहु मतापासूनि निराळा । होऊनि राहिलों सोंवळा । बैसल्या रूपाचा कळवळा । तुका म्हणे डोळां लेइलों तें ॥५॥
मी आता माझ्या भक्तीत दृढ झालो आहे आणि माझा जीव तुझ्या चरणी ठेवला आहे. माझा गर्व पूर्णपणे नष्ट झाला आहे. आता मला या संसाराचे काहीही देणेघेणे नाही. तुझे दर्शन आणि तुझे प्रेम हेच माझे एकमेव सुख आहे.
॥ अभंग ६४१ ॥ अभंग रचना
तुळसीमाळा घालुनी कंठीं । उभा विटेवरी जगजेठी । अवलोकोनि पुंडलीका दृष्टी । असे भीमातटीं पंढरीनाथ ॥१॥
भुक्तिमुक्ति जयाच्या कामारी । रिद्धीसिद्धी वोळगती द्वारीं । सुदर्शन घरटी करी । काळ कांपे दुरी धाकें तया ॥२॥
जगज्जननी असे वाम भागीं । भीमकी शोभली अर्धांगीं । जैसी विद्युल्लता झमके मेघीं । दरुषणें भंगी महा दोष ॥३॥
सुखसागर परमानंदु । गोपीगोपाळां गोधनां छंदु । पक्षीश्वापदां जयाचा वेधु । वाहे गोविंदु पांवा छंदें ॥४॥
मुखमंडित चतुर्भुजा । मनमोहना गरुडध्वजा । तुका म्हणे स्वामी माझा । पावे भक्तिकाजा लवलाहीं ॥५॥
पंढरीचा विठ्ठल तुळसीमाळ घालून विटेवर उभा आहे. तो सर्व दुःखांचा नाश करणारा आहे. त्याच्या दर्शनाने सर्व पापे जळून जातात. तो सुखसागर आणि परमानंद आहे. तो आपल्या भक्तांच्या मदतीसाठी नेहमी तयार असतो.
॥ अभंग ६४२ ॥ अभंग रचना
हातींचें न संडावें देवें । शरण आलों जीवें भावें । आपुलें ऐसें म्हणावें । करितों जीवें निंबलोण ॥१॥
बैसतां संतांचे पंगती । कळों आलें कमळापती । आपुलीं कोणी च नव्हती । निश्चय चित्तीं दृढ जाला ॥ध्रु.॥
येती तुझिया भजना आड । दाविती प्रपंचाचें कोड । कनिष्ठीं रुचि ठेऊनि गोड । देखत नाड कळतसे ॥२॥
मरती मेलीं नेणों किती । तो चि लाभ तयाचे संगती । म्हणोनि येतों काकुलती । धीर तो चित्ती दृढ द्यावा ॥३॥
सुखें निंदोत हे जन । न करीं तयांशीं वचन । आदिपिता तूं नारायण । जोडी चरण तुमचे तें ॥४॥
आपलें आपण न करूं हित । करूं हें प्रमाण संचित । तरी मी नष्ट चि पतित । तुका म्हणे मज संत हांसती ॥५॥
देवा, मी तुला शरण आलो आहे, आता मला सोडू नकोस. संतांच्या संगतीत मला कळून चुकले की या जगात कोणीही आपले नाही, फक्त तूच आपला आहेस. लोक मला नावे ठेवत असतील तरी मला परवा नाही, कारण तूच माझा आदिपिता आहेस.
॥ अभंग ६४३ ॥ अभंग रचना
बरवें जालें लागलों कारणीं । तुमचे राहिलों चरणीं । फेडीन संतसंगती धणी । गर्जइल गुणीं वैखरी ॥१॥
न वंचें शरीर सेवेसी । काया वाचा आणि मनेसीं । जालों संताची अंदणी दासी । केला याविशीं निर्धार ॥ध्रु.॥
जीवनीं राखिला जिव्हाळा । जालों मी मजसी निराळा । पंचभूतांचा पुतळा । सहज लीळा वर्ततसे ॥२॥
जयाचें जया होईल ठावें । लाहो या साधियेला भावें । ऐसें होतें राखियलें जीवें । येथूनि देवें भोवहुनी ॥३॥
आस निरसली ये खेपे । अवघे पंथ जाले सोपे । तुमचे दीनबंधु कृपें । दुसरें कांपे सत्ताधाकें ॥४॥
अंकिले पणें आनंदरूप । आतळों नये पुण्यपाप । सारूनि ठेविले संकल्प । तुका म्हणे आपें आप एकाएकीं ॥५॥
तुझ्या चरणी राहणे हेच माझे मुख्य काम आहे. मी आता शरीराने, मनाने आणि वाणीने तुझी सेवा करणार आहे. माझी संसाराची आस आता पूर्णपणे नष्ट झाली आहे. तुझी कृपा झाल्यामुळे आता मला कशाचीही भीती वाटत नाही.
॥ अभंग ६४४ ॥ अभंग रचना
अवघ्या दशा येणें साधती । मुख्य उपासना सगुणभक्ति। प्रगटे हृदयींची मूर्ती । भावशुद्धी जाणोनियां ॥१॥
बीज आणि फळ हरींचे नाम । सकळ पुण्य सकळ धर्म । सकळां कळांचें हे वर्म । निवारी श्रम सकळ ही ॥ध्रु.॥
जेथें कीर्तन हें नामघोष । करिती निर्लज्ज हरीचे दास । सकळ वोथंबले रस । तुटती पाश भवबंधाचे ॥२॥
येती अंगा वसती लक्षणें । अंतरीं देवें धरिलें ठाणें । आपण चि येती तयाचा गुण । जाणें येणें खुंटे वस्तीचें ॥३॥
न लगे सांडावा आश्रम । उपजले कुळींचे धर्म । आणीक न करावे श्रम । एक पुरे नाम विठोबाचें ॥४॥
वेदपुरुष नारायण । योगियांचें ब्रम्ह शून्य । मुक्ता आत्मा परिपूर्ण । तुका म्हणे सगुण भोळ्या आम्हां ॥५॥
विठ्ठलाची सगुण भक्ती हीच सर्व साध्य करणारी आहे. हरीचे नाम हेच सर्व धर्मांचे सार आहे. कीर्तनातून नामघोष केल्याने सर्व भवबंधने तुटतात. विठोबाच्या नामातच सर्व सुख आहे. तुकोबा म्हणतात, माझ्यासाठी हा सगुण विठ्ठलच सर्वस्व आहे.
॥ अभंग ६४५ ॥ अभंग रचना
श्रीअनंता मधुसूदना । पद्मनाभा नारायणा । जगव्यापका जनादऩना । आनंदघना अविनाशा ॥१॥
सकळदेवा आदिदेवा । कृपाळुवा जी केशवा । महा महानुभवा । सदाशिवा सहजरूपा ॥ध्रु.॥
चक्रधरा विश्वंभरा । गरुडध्वजा करुणाकरा । सहस्रपादा सहस्रकरा । क्षीरसागरा शेषशयना ॥२॥
कमलनयना कमलापती । कामिनीमोहना मदनमूर्ती । भवतारका धरित्या क्षिती । वामनमूर्ती त्रिविक्रमा ॥३॥
अगा ये सगुणा निर्गुणा । जगज्जनित्या जगज्जीवना । वसुदेवदेवकीनंदना । बाळरांगणा बाळकृष्णा ॥४॥
तुका आला लोटांगणी । मज ठाव द्यावा जी चरणीं । हे चि करीतसें विनवणी । भवबंधनीं सोडवावें ॥५॥
हे देवा, तू अनंत आणि अविनाशी आहेस. तूच जगव्यापक आणि करुणाकर आहेस. तूच या भवसागरातून तारणारा आहेस. मी तुला साष्टांग नमस्कार करतो, मला तुझ्या चरणी जागा दे आणि या जन्म-मरणाच्या बंधनातून मुक्त कर.
॥ अभंग ६४६ ॥ अभंग रचना
आतां येणें बळें पंढरीनाथ । जवळी राहिला तिष्ठत । पाहातां न कळे जयाचा अंत । तो चि हृदयांत घालूं आतां ॥१॥
विसरोनि आपुला देहपणभाव । नामें चि भुलविला पंढरीराव । न विचारी याती कुळ नांव । लागावया पाव संतांचे ॥२॥
बरें वर्म आलें आमुचिया हातां । हिंडावें धुंडावें न लगतां । होय अविनाश सहाकारी दाता । चतुर्भुज संता परि धाकें ॥३॥
होय आवडी सानें थोर । रूप सुंदर मनोहर । भक्तिप्रिय लोभापर । करी आदर याचकपणें ॥४॥
तें वर्म आलें आमुच्या हाता । म्हणोनि शरण निघालों संतां । तुका म्हणे पंढरीनाथा । न सोडी आतां जीवें भावें ॥५॥
विठ्ठलाची भक्ती हेच एक मोठे रहस्य मला सापडले आहे. आता तो सदैव माझ्या हृदयांत आहे. देहभावाचा त्याग केल्यामुळे मला पंढरीनाथाची प्राप्ती झाली आहे. हे रहस्य संतांकडून मला समजले आहे, त्यामुळे आता मी त्याला कधीही सोडणार नाही.
॥ अभंग ६४७ ॥ अभंग रचना
माझा तंव खुंटला उपाव । जेणें तुझे आतुडती पाव । करूं भक्ति तरि नाहीं भाव । नाहीं हातीं जीव कवणेविशीं ॥१॥
धर्म करूं तरि नाहीं चत्ति । दान देऊं तरि नाहीं वत्ति । नेणें पुजों ब्राम्हण अतीत । नाहीं भूतदया पोटा हातीं ॥२॥
नेणें गुरुदास्य संतसेवन । जप तप अनुष्ठान । नव्हे वैराग्य वनसेवन । नव्हे दमन इंद्रियांसी ॥३॥
तीर्थ करूं तरि मन नये सवें । व्रत करूं तरि विधि नेणें स्वभावें । देव जरि आहे म्हणों मजसवें । तरि आपपरावें न वंचे ॥४॥
म्हणोनि जालों शरणागत । तुझा दास मी अंकित । यास कांहीं न लगे संचित । जालों निश्चिंत तुका म्हणे ॥५॥
देवा, माझ्याकडून भक्ती किंवा कोणतेही साधन घडत नाही. मी अज्ञानी आहे. म्हणून मी आता तुला पूर्णपणे शरण आलो आहे. तुझा दास झाल्यामुळे आता मला कोणत्याही कर्माची चिंता नाही, मी पूर्णपणे निश्चिंत झालो आहे.
॥ अभंग ६४८ ॥ अभंग रचना
तरि म्यां आळवावे कोणा । कोण हे पुरवील वासना । तुजवांचूनि नारायणा । लावी स्तना कृपावंते ॥१॥
आपुला न विचारी सिण । न धरीं अंगसंगें भिन्न । अंगीकारिलें राखें दीन । देई जीवदान आवडीचें ॥ध्रु.॥
माझिये मनासिहे आस । नित्य सेवावा ब्रम्हरस । अखंड चरणींचा वास । पुरवीं आस याचकाची ॥२॥
माझिया संचिताचा ठेवा । तेणें हे वाट दाविली देवा । एवढ्या आदराचा हेवा । मागें सेवादान आवडीनें ॥३॥
आळवीन करुणावचनीं । आणीक गोड न लगे मनीं । निद्राजागृती आणि स्वप्नीं । धरिलें ध्यानीं मनीं रूप ॥४॥
आतां भेट न भेटतां आहे । किंवा नाहीं ऐसें विचारूनि पाहें । लागला झरा अखंड आहे । तुका म्हणे साहे केलें अंतरीं ॥५॥
हे देवा, तुझ्याशिवाय मी कोणाला हाक मारू? तूच माझे सर्वस्व आहेस. माझ्या मनात नेहमी तुझ्या चरणांचीच ओढ आहे. दिवस-रात्र मी तुझेच चिंतन करतो. आता तू मला दर्शन दे, तुझ्या प्रेमाचा झरा माझ्या अंतःकरणात नेहमी वाहत राहो.
॥ अभंग ६४९ ॥ अभंग रचना
हें चि भवरोगाचें औषध । जन्म जरा तुटे व्याध । आणीक कांहीं नव्हे बाध । करील वध षड्वर्गा ॥१॥
सांवळें रूप ल्यावें डोळां । सा चौ अठरांचा गोळा । पदर लागों नेदी खळा । नाममंत्रमाळा विष्णुसहस्र ॥ध्रु.॥
भोजना न द्यावें अन्न । जेणें चुके अनुपान । तरीं च घेतल्याचा गुण । होईल जाण सत्य भाव ॥२॥
नये निघों आपुलिया घरा । बाहेर लागों नये वारा । बहु बोलणें तें सारा । संग दुसरा वर्जावा ॥३॥
पास तें एक द्यावें वरी । नवनीताची होईल परी । होईल गुसळिलें तें निवारी । सार भीतरी नाहीं तया ॥४॥
न्हायें अनुतापीं पांघरें दिशा । स्वेद निघों दे अवघी आशा । होसिल मागें होतासि तैसा । तुका म्हणे दशा भोगीं वैराग्य ॥५॥
विठ्ठलाचे नाम हेच भवसागरातून मुक्त होण्याचे औषध आहे. त्याच्या नामामुळे जन्म-मरणाचे रोग दूर होतात. डोळ्यांत त्याचे सावळ रूप धरा आणि मनाला शुद्ध करा. वैराग्याची दशा प्राप्त झाल्यावर माणसाला खऱ्या आत्मज्ञानाचा लाभ होतो.
॥ अभंग ६५० ॥ अभंग रचना
मागुता हा चि जन्म पावसी । भोगिलें सुखदुःख जाणसी। हें तों न घडे रे सायासीं । कां रे अंध होसी जाणोनियां ॥१॥
लक्ष चौर्‍यांशी न चुके फेरा । गर्भवासीं यातना थोरा । येउनि पडसी संदेहपुरा । वोळसा थोरा मायाजाळीं ॥२॥
पशु काय पापपुण्य जाणती । उत्तम मध्यम भोग भोगिती । कांहीं एक उपजतां मरती । बहिरीं अंध होती पांगुळ मुकीं ॥३॥
नरदेह निधान लागलें हातीं । उत्तम सार उत्तम गती । होइन देव चि म्हणती ते होती । तरि कां चित्ती न धरावें ॥४॥
क्षण एक मन स्थिर करूनी । साव होई डोळे उघडोनी । पाहें वेद बोलिले पुराणीं । तुका विनवणी करीतसे ॥५॥
मनुष्य जन्म पुन्हा मिळणार नाही, हे समजून का घेता येत नाही? लक्ष चौऱ्यांशीचे फेरे पुन्हा भोगावे लागतील. नरदेह मिळाला आहे, तर देवाचे भजन करा. मन स्थिर करा आणि वेदान्ताचा विचार करा, हीच माझी विनंती आहे.
॥ अभंग ६५१ ॥ अभंग रचना
दास्य करी दासांचें । उणें न साहे तयांचें । वाढिलें ठायींचें । भानें टाकोनियां धांवे ॥१॥
ऐसा कृपेचा सागर । विटे उभा कटीं कर । सर्वस्वें उदार । भक्तांलागीं प्रगटे ॥ध्रु.॥
हृदयीं श्रीवत्सलांछन । मिरवी भक्तांचें भूषण । नाहीं तयाचा सीण । सुख धरिलें लातेचें ॥२॥
सत्यभामा दान करी । उजुर नाहीं अंगीकारी । सेवकाच्या शिरीं । धरूनि चाले पादुका ॥३॥
राखे दारवंटा बळीचा । रथी जाला अर्जुनाचा । दास सेवकांचा । होय साचा अंकित ॥४॥
भिडा नो बोलवें पुंडलिकाशीं । उभा मर्यादा पाठीशीं । तुका म्हणे ऐसी । कां रे न भजा माउली ॥५॥
भगवंत आपल्या भक्तांचे दास्य करतो, त्यांचे कोणतेही उणेपण त्याला सहन होत नाही. तो कृपेचा सागर विटेवर हात कटीवर ठेवून उभा आहे आणि भक्तांसाठी सर्वस्व उदार होऊन प्रगट होतो. तो भक्तांनी मारलेल्या लातेचेही सुख मानतो. तो बळीचा द्वारपाळ झाला, अर्जुनाचा सारथी झाला. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा दयाळू माउलीचे भजन तुम्ही का करत नाही?
॥ अभंग ६५२ ॥ अभंग रचना
हरि तैसे हरीचे दास । नाहीं तयां भय मोह चिंता आस । होउनि राहाती उदास । बळकट कांस भक्तीची ॥१॥
धरूनि पाय तजिलें जन । न लगे मान मृत्तिकाधन । कंठीं नाम अमृताचें पान । न लगे आन ऐसें जालें ॥ध्रु.॥
वाव तरी उदंड च पोटीं । धीर सिंधु ऐसे जगजेठी । कामक्रोधा न सुटे मिठी । वेठी तरी गिर्‍हे राबवीती ॥२॥
बळें तरि नांगवती काळा । लीन तरि सकळांच्या तळा । उदार देहासी सकळा । जाणोनि कळा सर्व नेणते ॥३॥
संसार तो तयांचा दास । मोक्ष तें पाहातसे वास । रिद्धीसिद्धी देशटा त्रास । न शिवति यास वैष्णवजन ॥४॥
जन्ममृत्युस्वप्नांसारिखें । आप त्यां न दिसे पारखें । तुका म्हणे अखंडित सुखें । वाणी वदे मुखें प्रेमा अमृताची ॥५॥
जसा हरी आहे, तसेच त्याचे दासही असतात. त्यांना भय, मोह, चिंता किंवा आशा नसते. त्यांनी भक्तीची कास घट्ट धरलेली असते. त्यांना मान किंवा धन हे मातीसमान वाटते, त्यांच्या कंठात सतत नाम-अमृत असते. संसार त्यांचा दास बनतो आणि मोक्ष त्यांची वाट पाहत असतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, त्यांचे मुख नेहमी अखंड सुखाने प्रेमाची व अमृताची वाणी बोलते.
॥ अभंग ६५३ ॥ अभंग रचना
बहुत जाचलों संसारीं । वसें गर्भि मातेच्या उदरीं । लक्ष चौर्‍यांशी योनिद्वारीं । जालों भिकारी याचक ॥१॥
जिणें पराधीन आणिकां हातीं । दृढ पाशीं बांधलों संचितीं । प्रारब्ध क्रियमाण सांगाती । भोवंडिती सत्ता आपुलिया ॥ध्रु.॥
न भरे पोट नाहीं विसांवा । नाहीं नेम एक ठाव गांवा । नाहीं सत्ता न फिरे ऐसी देवा । लाहे जीवा खापरीं तडफडी ॥२॥
काळ बहुत गेले ऐसिया रीती । आणीक पुढें नेणों किती । खंडणा नाहीं पुनरावृत्ती । मज कल्पांतीं तरी वेगळें ॥३॥
ऐसें दुःख कोण हरील माझें । कोणा भार घालूं आपुलें ओझें । भवसिंधुतारक नाम तुझें । धांवसि काजें आडलिया ॥४॥
आतां धांव घालीं नारायणा । मजकारणें रंका दीना । गुण न विचारीं अवगुणा । तुका करुणा भाकीतसे ॥५॥
मी या संसारात खूप त्रास सहन केला आहे. चौऱ्यांशी लक्ष योनींच्या फेऱ्यात फिरून मी भिकारी झालो आहे. माझे जगणे पराधीन झाले आहे, प्रारब्ध आणि संचित मला स्वतःच्या सत्तेने फिरवत आहेत. माझे हे दुःख तुझ्याविना कोण हरण करणार? तुकाराम महाराज म्हणतात, हे नारायणा, आता माझ्यासारख्या रंकासाठी धावून ये आणि माझे गुण-अवगुण न पाहता माझ्यावर करुणा कर.
॥ अभंग ६५४ ॥ अभंग रचना
जंव हें सकळ सद्धी आहे । हात चालावया पाये । तंव तूं आपुलें स्वहित पाहें । तीर्थयात्रे जायें चुकों नको ॥१॥
जंव काळ असे दुरी ठेला । तंव तूं हरिगुण गायें आइक वहिला । मनीं भाव धरूनि भला । न वंचें त्याला चुकों नको ॥२॥
जोडोनि धन न घलीं माती । ब्रम्हवृंदें पूजन इति । सत्य आचरण दया भूतीं । करीं सांगाती चुकों न ॥३॥
दशा यौवन बाणली अंगीं । पांगिला नव्हें विषयसंगीं । काम क्रोध लोभ मोह त्यागीं । राहें संतसंगीं चुकों नको ॥५॥
मग तेथें न चले कांहीं । सत्ता संपदा राहेल ठायींच्या ठायीं । पुढें संचित जाईल ग्वाही । तुका म्हणे ते ही यमआज्ञा ॥५॥
जोपर्यंत तुझे हात-पाय व्यवस्थित चालत आहेत, शरीरात ताकद आहे, तोपर्यंत तू स्वतःचे हित साधून घे. हरीचे गुण गा आणि ऐक. सर्व प्राणिमात्रांवर दया कर आणि संतसंगतीत राहा. जेव्हा काळ (मृत्यू) येईल, तेव्हा तुझी संपत्ती आणि सत्ता इथेच राहील. तुकाराम महाराज म्हणतात, वेळेवर सावध होऊन देवाचे भजन कर.
॥ अभंग ६५५ ॥ अभंग रचना
ऐक पांडुरंगा एक मात । कांहीं बोलणें आहे एकांत । आम्हां जरी तारील संचित । तरी उचित काय तुझें ॥१॥
उसनें फेडितां धर्म तो कोण । काय तया मानवेल जन । काय गा मिरवूनि भूषण । वांयां थोरपण जनांमध्यें ॥ध्रु.॥
अन्न जरी न मिळे तयासी देणें । आगांतुक पात्र उचित दान । उपकार तरी धनमंत्रीपणें । जरी देणेंघेणें नाहीं आशा ॥२॥
शूर तों तयासी बोलिजे जाणा । पाठीशीं घालूनि राखे दीना । पार पुण्य नाहीं त्या भूषणा । ऐक नारायणा वचन हें ॥३॥
आतां पुढें बोलणें तें काई । मज तारिसी तरी च सही । वचन आपुलें सिद्धी नेई । तुका म्हणे तई मज कळसी ॥४॥
हे पांडुरंगा, मला तुझ्याशी एकांतात एक गोष्ट बोलायची आहे. जर आमच्या संचितानेच (कर्माच्या बळानेच) आम्ही तरणार असू, तर मग तुझ्या देवपणाचे मोठेपण ते काय? जो संकटात सापडलेल्या दीनांचे रक्षण करतो, तोच खरा शूर आणि दाता. तुकाराम महाराज म्हणतात, जेव्हा तू मला या संसारातून तारशील, तेव्हाच मला तुझे खरे दातृत्व कळेल.
॥ अभंग ६५६ ॥ अभंग रचना
चांगलें नाम गोमटें रूप । निवती डोळे हरती ताप । विठ्ठल विठ्ठल हा जप । प्रगट स्वल्प । अति सार ॥१॥
शस्त्र हे निर्वाणींचा बाण । निकट समय अवसान । कोठें योजेल दश दान । खंडी नारायण दुःख चिंतनें ॥ध्रु.॥
सकळ श्रेष्ठांचें मत । पावे सिद्धी पाववी अनंत । म्हणोनि व्हावें शरणागत । आहे उचित एवढें चि ॥२॥
म्हणोनि रुसलों संसारा । सर्प विखार हा पांढरा । तुजशीं अंतर रे दातारा । या चि दावेदारानिमत्ति ॥३॥
येणें मज भोगविल्या खाणी । नसतां छंद लाविला मनीं । माजलों मी माझे भ्रमणीं । जाली बोडणी विटंबना ॥४॥
पावलों केलियाचा दंड । खाणी भोगिविल्या उदंड । आतां केला पाहिजे खंड । तुका दंडवत घाली देवा ॥५॥
देवाचे नाम सुंदर आहे आणि रूपही गोड आहे, ज्याच्या दर्शनाने डोळे निवतात आणि दुःख हरण होते. 'विठ्ठल विठ्ठल' हा जप अत्यंत सोपा आणि श्रेष्ठ आहे. हा संसार म्हणजे एका पांढऱ्या विषारी सर्पासारखा आहे, ज्याच्यामुळे देवापासून अंतर पडते. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी या संसाराला कंटाळलो आहे आणि आता देवाला शरण येऊन साष्टांग दंडवत घालत आहे.
॥ अभंग ६५७ ॥ अभंग रचना
चांगला तरी पूर्णकाम । गोड तरी याचें चि नाम । दयाळ तरी अवघा धर्म । भला तरी दासा श्रम होऊं नेदी ॥१॥
उदार तरी लक्ष्मीयेसी । जुंझार तरी कळिकाळासी । चतुर तरी गुणांची च रासी । जाणता तयासी तो एक ॥ध्रु.॥
जुनाट तरी बहु काळा । न कळे जयाची लीळा । नेणता गोवळीं गोवळा । लाघवी अवळाभुलवणा ॥२॥
गांढ्या तरी भावाचा अंकित । बराडी तरी उच्छिष्टाची प्रीत । ओंगळ तरी कुब्जेशीं रत । भ्याड अनंत बहु पापा ॥३॥
खेळतो येणें चि खेळावा । नट तो येणें चि आवगावा । लपोनि जीवीं न कळे जीवा । धरितां देवा नातुडेसी ॥४॥
उंच तरी बहुत चि उंच । नीच तरी बहुत चि नीच । तुका म्हणे बोलिलों साच । नाहीं अहाच पूजा केली ॥५॥
तो विठ्ठल सर्व प्रकारे चांगला आणि पूर्णकाम आहे. त्याचे नाम गोड आहे आणि तो आपल्या दासांना कधीही श्रम होऊ देत नाही. तो लक्ष्मीपेक्षाही उदार आहे आणि कळिकाळाशी झुंजणारा आहे. तो जसा अत्यंत उंच आहे, तसाच भक्ताच्या भावासाठी अत्यंत लीनही होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी हे अगदी सत्य बोललो आहे.
॥ अभंग ६८ ॥ अभंग रचना
काय आम्ही भक्ति करणें कैसी । काय एक वाहावें तुम्हांसी । अवघा भरोनि उरलासी । वाणीं खाणीं रसीं रूपगंधी ॥१॥
कसें करूं इंद्रियां बंधन । पुण्यपापाचें खंडण । काय व्रत करूं आचरण । काय तुजविण उरलें तें ॥२॥
काय डोळे झांकुनियां पाहूं । मंत्रजप काय ध्याऊं । कवणें ठायीं धरूनि भाव । काय तें वाव तुजविण ॥३॥
काय हिंडों कवण दिशा । कवणे ठायीं पाय ठेवूं कैसा । काय तूं नव्हेसि न कळे तैसा । काय मी कैसा पाहों आतां ॥४॥
तुझिया नामाची सकळ । पूजा अर्चन मंत्र माळ । धूप दीप नैवेद्य फळ तांबूल । घेऊं पुष्पांजुळ तुका म्हणे ॥५॥
हे देवा, आम्ही तुझी भक्ती कशी करावी? कारण तू तर चराचरात, रसात, रूपात आणि गंधात सर्वत्र भरून उरला आहेस. तुझ्याशिवाय जगात काही उरलेच नाही, तर मग मी इंद्रियांना कसे आवरू? डोळे झाकून कोणाचे ध्यान करू? तुकाराम महाराज म्हणतात, तुझ्या नामाचा उच्चार करणे हीच माझी सर्व पूजा, अर्चा आणि धूप-दीप आहे.
॥ अभंग ६५९ ॥ अभंग रचना
शरीर दुःखाचें कोठार । शरीर रोगाचें भांडार । शरीर दुगपधीची थार । नाहीं अपवित्र शरीरा ऐसें ॥१॥
शरीर उत्तम चांगलें । शरीर सुखाचें घोंसुलें । शरीरें साध्य होय केलें । शरीरें साधलें परब्रम्ह ॥ध्रु.॥
शरीर विटाळाचें अळें । मायामोहपाशजाळें । पतन शरीराच्या मुळें । शरीर काळें व्यापिलें ॥२॥
शरीर सकळ हें शुद्ध । शरीर निधींचा ही निध । शरीरें तुटे भवबंध । वसे मध्यें भोगी देव शरीरा ॥३॥
शरीर अविद्येचा बांधा । शरीर अवगुणाचा रांधा । शरीरीं वसे बहुत बाधा । नाहीं गुण सुदा एक शरीरीं ॥४॥
शरीरा दुःख नेदावा भोग । न द्यावें सुख न करीं त्याग । नव्हे वोखटें ना चांग । तुका म्हणे वेग करीं हरिभजनीं ॥५॥
हे शरीर एका बाजूने दुःखाचे कोठार, रोगांचे भांडार आणि अपवित्र आहे. परंतु दुसऱ्या बाजूने, याच शरीराच्या माध्यमातून परब्रह्माची प्राप्ती करून घेता येते, म्हणून ते उत्तमही आहे. या शरीरामुळेच भवबंध तुटू शकतात. म्हणून तुकाराम महाराज म्हणतात, शरीराला जास्त सुख किंवा दुःख न देता, याचा उपयोग वेगाने हरीचे भजन करण्यासाठी करावा.
॥ अभंग ६६० ॥ अभंग रचना
इतुलें करीं भलत्या परी । परद्रव्य परनारी । सांडुनि अभिलाष अंतरीं । वर्तें वेव्हारीं सुखरूप ॥१॥
न करीं दंभाचा सायास । शांती राहें बहुवस । जिव्हे सेवीं सुगंधरस । न करीं आळस रामनामीं ॥२॥
जनमित्र होई सकळांचा । अशुभ न बोलावी वाचा । संग न धरावा दुर्जनाचा । करीं संतांचा सायास ॥३॥
करिसी देवाविण आस । अवघी होईल निरास । तृष्णा वाढविसी बहुवस । कधीं सुखास न पवसी ॥४॥
धरूनि विश्वास करीं धीर । करितां देव हा चि निर्धार । तयाचा वाहे योगक्षेमभार । नाहीं अंतर तुका म्हणे ॥५॥
माणसाने कोणत्याही परिस्थितीत परधनाचा आणि परस्त्रीचा अभिलाष धरू नये. व्यवहारात शुद्ध राहावे. दंभ करू नये, शांत राहावे आणि रामनामाचा आळस करू नये. सर्वांचा मित्र व्हावे, वाईट बोलू नये आणि दुर्जनांची संगत सोडून संतांची संगत धरावी. तुकाराम महाराज म्हणतात, जो देवावर पूर्ण विश्वास ठेवतो, त्याचा योगक्षेम स्वतः भगवान् वाहतो.
॥ अभंग ६६१ ॥ अभंग रचना
संसारसिंधु हा दुस्तर । नुलंघवे उलंघितां पार । बहुत वाहाविलें दूर । न लगे चि तीर पैल थडी ॥१॥
किती जन्म जाला फेरा । गणित नाहीं जी दातारा । पडिलों आवर्ति भोंवरा । बहुता थोरा वोळसिया ॥ध्रु.॥
वाढलों परी नेणती बुद्धी । नाहीं परतली धरिली शुद्धी । मग म्यां विचारावें कधीं । ऐसी संधी सांडुनिया ॥२॥
अनेक खाणीं आहार निद्रा । भयमैथुनाचा चि थारा । बाळत्व तारुण्य जरा । प्रधान पुरा भोग तेथें ॥३॥
ऐसीं उलंघूनि आलों स्थळें । बहु भोवंडिलों काळें । आतां हें उगवावें जाळें । उजेडा बळें दिवसाच्या ॥४॥
सांडीन या संसाराची वाट । बहु येणें भोगविले कष्ट । दावी सत्या ऐसें नष्ट । तुका म्हणे भ्रष्ट जालों देवद्रोही ॥५॥
हा संसाररूपी समुद्र अत्यंत कठीण आहे, ज्याचा पार लागत नाही. मी यामध्ये कितीतरी जन्मांचे फेरे मारले आहेत आणि या संसाररूपी भवर्‍यात अडकलो आहे. आता मनुष्यजन्माची ही उत्तम संधी मिळाली असताना मी विचार कधी करणार? तुकाराम महाराज म्हणतात, मला या संसाराने खूप कष्ट दिले आहेत, आता मला या मायेच्या जाळ्यातून सोडव.
॥ अभंग ६६२ ॥ अभंग रचना
विठ्ठल भीमातीरवासी । विठ्ठल पंढरीनिवासी । विठ्ठल पुंडलिकापासीं । कृपादानाविसीं उदार ॥१॥
विठ्ठल स्मरणा कोंवळा । विठ्ठल गौरवीं आगळा । आधार ब्रम्हांडा सकळा । विठ्ठल लीळाविग्रही ॥ध्रु.॥
उभा चि परी न मानी सीण । नाहीं उद्धरितां भिन्न । समर्थाचे घरीं एक अन्न । आर्तभूता क्षणोक्षणा सांभाळी ॥२॥
रुचीचे प्रकार। आणिताती आदरें । कोठें ही न पडे अंतर । थोरां थोर धाकुट्या धाकुटा ॥३॥
करितां बळ धरितां नये । झोंबतां डोळे मनें च होय । आपुल्या उद्देशाची सोय । जाणे हृदयनिवासी ॥४॥
पान्हा तरी आल्या अंतर तेथें । तों नाहीं भरिलें रितें । करितों सेवन आइतें । तुका म्हणे चित्ते चित्त मेळवूनी ॥५॥
विठ्ठल भीमा नदीच्या तीरावर, पंढरीत पुंडलिकाजवळ उभा आहे. तो कृपा करण्यात अत्यंत उदार आहे. केवळ स्मरणानेच तो प्रसन्न होतो. तो संपूर्ण ब्रह्मांडाचा आधार आहे. तो भक्तांचा उद्धार करताना कोणताही भेदभाव करत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, तो अंतर्यामी असून भक्ताच्या चित्ताशी आपले चित्त मिळवून त्याला प्रेमाचा पान्हा पाजतो.
॥ अभंग ६६३ ॥ अभंग रचना
ताप हें हरण श्रीमुख । हरी भवरोगा ऐसें दुःख । अवलोकितां उपजे सुख । उभें सन्मुख दृष्टीपुढें ॥१॥
न पुरे डोळियांची धणी । सखोल कृपेची च खाणी । स्तवितां न पुरे वेदवाणी । तो हा समचरणी कृपानिधी ॥ध्रु.॥
रामकृष्णध्यान वामननारसिंहीं । उग्र आणि सौम्य कांहीं च नाहीं । सांपडे भरलीये वाही । भाव शुद्ध पाहीं याचें भातुकें ॥२॥
गुणगंभीर चतुर सुजाण । शूर धीर उदार नारायण । व्यापक तरी त्रिभुवन । मनमोहनलावण्य हें ॥३॥
ठाण हें साजिरें सुंदर । अविनाश अविकार । अनंत आणि अपार । तो हा कटीं कर धरिताहे ॥४॥
जयाची वाणी सुमनमाळा । परमामृतजिव्हाळा । अनंता अंगीं अनंत कळा । तुका जवळा चरण सेवे ॥५॥
भगवंताचे ते सुंदर मुख दर्शन सर्व संताप आणि भवरोग दूर करणारे आहे. त्याचे रूप पाहिल्यावर मनाला असीम सुख मिळते आणि डोळ्यांची तृप्ती होत नाही. तो गुणांचा गंभीर, चतुर, धीर आणि उदार नारायण आहे. त्याचे हे रूप सुंदर व अविनाशी आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी नेहमी त्याच्या चरणसेवेच्या जवळ असतो.
॥ अभंग ६६४ ॥ अभंग रचना
अगा ये वैकुंटनायका । अगा ये त्रैलोक्यतारका । अगा जनार्दना जगव्यापका । अगा पाळका भक्तांचिया ॥१॥
अगा ये वसुदेवदेवकीनंदना । अगा ये गोपिकारमणा । अगा बळिबंध वामना । अगा निधाना गुणनिधी ॥ध्रु.॥
अगा ये द्रौपदीबांधवा । अगा ये सखया पांडवा । अगा जीवाचिये जीवा । अगा माधवा मधुसूदना ॥२॥
अगा महेश्वरा महाराजा । अगा श्रीहरी गरुडध्वजा । अगा सुंदरा सहस्रभुजा । पार मी तुझा काय वणूप ॥३॥
अगा अंबॠषिपरंपरा । निलारंभ निर्विकारा । अगा गोवर्धन धरणीधरा । अगा माहेरा दीनाचिया ॥४॥
अगा धर्मराया धर्मशीळा । कृपासिंधु कृपाळा । अगा प्रेमाचिया कल्लोळा । सकळकळाप्रवीणा ॥५॥
अगा चतुरा सुजाणा । मधुरागिरा सुलक्षणा । अगा उदारा असुरमर्दना । राखें शरणा तुकयाबंधु ॥६॥
या अभंगात तुकाराम महाराजांचे बंधू (कान्होबा) देवाचा धावा करत आहेत: हे वैकुंठनायका, त्रैलोक्यतारका, भक्तांचे पालन करणाऱ्या जनार्दना! तू वसुदेव-देवकीचा पुत्र, गोपिकांचा प्राण, द्रौपदीचा बंधू आणि पांडवांचा सखा आहेस. तू दीनांचे माहेरघर आहेस. मी तुझ्या गुणांचे काय वर्णन करू? हे उदारा, तुझ्या चरणी आलेल्या या तुकयाच्या बंधूला (मला) शरण ठेव.
॥ अभंग ६६५ ॥ अभंग रचना
उभा देखिला भीमातीरीं । कर मिरवले कटावरी । पाउलें तरी सम चि साजिरीं । नाम तरी अनंत अतिगोड ॥१॥
शंखचक्रांकित भूषणें । जडितमेखळा चिद्रत्नें । पितांबर उटी शोभे गोरेपणें । लोपलीं तेणें रवितेजें ॥२॥
श्रवणीं कुंडलें देती ढाळ । दशांगुळीं मुद्रिका माळ । दंतओळी हिरे झळाळ । मुख निर्मळ सुखरासी ॥३॥
कडीं कडदोरा वांकी वेळा । बाहीं बाहुवटे पदक गळां । मृगनाभी रेखिला टिळा । लवती डोळां विद्युल्लता ॥४॥
सुंदरपणाची साम्यता । काय वणूप ते पावे आतां । तुकयाबंधु म्हणे रे अच्युता । धन्य ते मातापिता प्रसवली ॥५॥
भीमा नदीच्या तीरावर कटीवर हात ठेवून उभे असलेले ते विठ्ठलाचे रूप मी पाहिले. त्याच्या हातावर शंख-चक्र आहेत, अंगावर पितांबर आणि दागिने शोभत आहेत. कानात कुंडले आणि कपाळावर कस्तुरीचा टिळा लावलेला आहे. त्याचे मुख सुखराशी आहे. कान्होबा म्हणतात, हे अच्युता, तुझे हे सुंदर रूप पाहून तुला जन्म देणारे माता-पिता खरोखर धन्य आहेत.
॥ अभंग ६६६ ॥ अभंग रचना
एक मागणें हृषीकेशी । चत्ति द्यावें सांगतों वचनासी । मज अंतर तुझ्या चरणासी । न पडे ऐसी कृपा करीं ॥१॥
नको दुजी बुद्धी आणीक । रिद्धीसिद्धी परलोक । तूं स्वामी मी सेवक । खंडणा नको करूं ऐसी ॥ध्रु.॥
मना येईल तो जन्म देई । भलते कुळीं भलते ठायीं । तें मी सांकडें घालीत नाहीं । हृदयींहुनीं तूं न वजें ॥२॥
इतुलें करीं भलत्या परी । भलत्या भावें तुझें द्वारीं । राहेन दास होऊनि कामारी । वदो वैखरी नित्य नाम ॥३॥
नको विचारूं दुसरें आतां । शरण आलों जी पंढरीनाथा । तुकयाबंधु म्हणे रे अच्युता । आहेसि तूं दाता दानशूर ॥४॥
हे हृषीकेशी, माझे एकच मागणे आहे की माझ्या आणि तुझ्या चरणांमध्ये कधीही अंतर पडू देऊ नकोस. मला रिद्धी-सिद्धी किंवा परलोकाचे सुख नको, फक्त तू स्वामी आणि मी तुझा सेवक हे नाते कायम राहू दे. मला कोणताही जन्म मिळाला तरी चालेल, पण तू माझ्या हृदयातून जाऊ नकोस. माझी वाणी नेहमी तुझेच नाम घेईल अशी कृपा कर.
॥ अभंग ६६७ ॥ अभंग रचना
कई देखतां होईन डोळीं । सकळां भूतीं मूर्ति सांवळी । जीवा नांव भूमंडळीं । जळीं स्थळीं काष्ठीं पाषाणीं ॥१॥
ऐसा कृपा करीं नारायण । जीव जगाचा होईन । प्रेमसागरीं बुडईन । होईल स्नान अनुतापीं ॥ध्रु.॥
ऐसा कई येईन दैवास । दृश्य नासोनि जाईल आस । सदा संतचरणीं देहाचा वास । सेवीन शेष धणीवरी ॥२॥
कई नवसा यातील अंकुर । सुखा नाहींसा होईल पार । अमृत तें पृथ्वीजळ सागर । वाहाती पूर आनंदाचे ॥३॥
प्रसन्न दया क्षमा शांति । कई नवविधा होईल भक्ति । भोगीन वैराग्यसंपत्ति । मनोरथ कळती तई पुरले ॥४॥
तुकयाबंधु म्हणे सांग । नव्हे तुजविण निरसेना पांग । म्हणोनि घातलें साष्टांग । पांडुरंगा वरी चरणा ॥५॥
मला जळी, स्थळी, काष्ठी, पाषाणी आणि सर्व प्राणिमात्रांमध्ये ती देवाची सावळी मूर्ती कधी दिसेल? जेव्हा नारायण अशी कृपा करेल, तेव्हा मी प्रेमाच्या सागरात बुडून जाईन. सर्व आसक्ती नष्ट होईल आणि संतांच्या चरणी माझा वास होईल. कान्होबा म्हणतात, तुझ्याशिवाय माझे कोणतेही कोड पुरणार नाही, म्हणूनच मी तुझ्या चरणांवर साष्टांग प्रणिपात करतो.
॥ अभंग ६६८ ॥ अभंग रचना
तूं बळिया शिरोमणी । आहेसि माजी ये त्रिभुवनीं । रिघालों पाठी तुझी म्हणउनी । आतां करीन मी असेल तें ॥१॥
तूं देवा प्रतापदिनकर । सुरा असुरांचा सुर । महावीरां वीर धनुर्धर । मी तों पामर काय तेथें ॥ध्रु.॥
कृपासिंधु दीनवत्सल । फोडिली देवाची बंदशाळ । संहारूनि राक्षसदळ । शरणागत राजीं स्थापिला ॥२॥
उपकर्म करावा बहुत । तरी तूं जाणसी धर्मनीत । उचित काय तें अनुचित । राखें शरणागत आलों आतां ॥३॥
किती म्यां काय विनवावें । शरण आलों जीवें भावें । तुकयाबंधु म्हणे करावें । क्षेम अवघें येणें काळें ॥४॥
तू या तिन्ही लोकांमध्ये सर्वात मोठा बलवान आणि शिरोमणी आहेस. मी तुला शरण आलो आहे, म्हणून आता मला कशाचीही भीती नाही. तू कृपासिंधु आणि दीनवत्सल आहेस, ज्याने राक्षसांचा संहार करून शरणागतांचे रक्षण केले आहे. कान्होबा म्हणतात, मी तुला जीवभावाने शरण आलो आहे, आता तूच माझे कल्याण कर.
॥ अभंग ६६९ ॥ अभंग रचना
देवा मी चांडाळ चांडाळ । म्हणतां लागताहे वेळ । नसे पाहातां भूमंडळ । ऐसा अमंगळ खळ दुसरा ॥१॥
जन्मा उपजलियापासुनी । असत्य कर्म तें अझुनी । सत्य आचरण नेणें स्वप्नीं । निखळ खाणी अवगुणांची ॥२॥
भक्ति दया अथवा कथा । कानीं न साहवे वार्ता । अखंड विषयांची वेथा । अधम पुरता अधमाहुनी ॥३॥
काम क्रोध दंभ अहंकार । गर्व ताठा मद मत्सर । यांचें तरी माहेरघर । परउपकार वैरी तैसा ॥४॥
निंदा द्वेष घात विश्वास । करितां नाहीं केला आळस । करूं नये ते केले संतउपहास । अभक्ष तें ही भिक्षलें ॥५॥
पाळिलें नाहीं पितृवचन । सदा परद्वारीं परधनीं ध्यान । बोलों नये घडलें ऐसें अनोविन । दासीगमन आदिकरूनी ॥६॥
कायामनें वाचाइंद्रियांशीं । सकळ पापांची च राशी । तुकयाबंधु म्हणे ऐसियासी । आलों हृषीकेशी तुज शरण ॥७॥
या अभंगात स्वतःच्या चुकांची कबुली देत देवाकडे क्षमायाचना केली आहे: हे देवा, मी सर्व अवगुणांची खाण आहे. जन्मापासून मी फक्त असत्य कर्मेच केली आहेत. माझ्या मनात काम, क्रोध, दंभ आणि अहंकार भरलेला आहे. मी काया-वाचा-मनाने केवळ पापांची राशी गोळा केली आहे. कान्होबा म्हणतात, अशा संपूर्ण पापी अवस्थेत मी तुला शरण आलो आहे, मला सांभाळ.
॥ अभंग ६७० ॥ अभंग रचना
काय काय करितों या मना । परी नाइके नारायणा । करूं नये त्याची करी विवंचना । पतना नेऊं आदरिलें ॥१॥
भलतिये सवें धांवे सैराट । वाट आडवाट दरे दरकुट । न विचारी कुडें कांहीं कपट । घात बळकट मांडियेला ॥२॥
न पुरती भ्रमणा दाही दिशा । सप्त ही पाताळ आकाशा । घाली उडी बळें चि देखोनि फांसा । केलों या देशा पाहुणा ॥३॥
चेतवूनि इंद्रियें सकळ । आशा तृष्णा कल्पना काम क्रोध काळ । दुराविली शुद्ध बुद्धी केली राळ । ऐसें चांडाळ अनिवार हें ॥४॥
आतां काय ऐसें करावें यासी । बहु जाचिलों केलों कासाविसी । तुकयाबंधु म्हणे हृषीकेशी । धांव मज ऐसी परी जाली ॥५॥
हे नारायणा, मी या मनाला खूप समजावण्याचा प्रयत्न करतो, पण ते माझे ऐकत नाही. जे करू नये, त्या गोष्टींकडेच ते धाव घेते आणि अधःपतनाकडे जाते. ते इतके सैराट धावते की चांगला-वाईट मार्ग विचारत नाही. या चंचल मनामुळे मी कासावीस झालो आहे. कान्होबा म्हणतात, हे हृषीकेशी, आता तूच धावून ये आणि मला या मनाच्या तावडीतून सोडव.
॥ अभंग ६७१ ॥ अभंग रचना
काय खावें आतां कोणीकडे जावें । गांवांत राहावें कोण्या बळें ॥१॥
कोपला पाटील गांवचे हे लोक । आतां घाली भीक कोण मज ॥ध्रु.॥
आतां येणें चवी सांडिली म्हणती । निवाडा करिती दिवाणांत ॥२॥
भल्या लोकीं यास सांगितली मात । केला माझा घात दुर्बळाचा ॥३॥
तुका म्हणे याचा संग नव्हे भला । शोधीत विठ्ठला जाऊं आतां ॥४॥
(लौकिक संसारातील त्रासाचे वर्णन करताना) आता मी काय खावे आणि कुठे जावे? गावातील मुख्य लोक आणि पाटील माझ्यावर रागावले आहेत. लोक म्हणतात की याने संसाराची गोडी सोडून दिली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, या संसारी लोकांची संगत काही उपयोगाची नाही, म्हणून आता मी यांचा संग सोडून सरळ माझ्या विठ्ठलाला शोधण्यासाठी निघतो.
॥ अभंग ६७२ ॥ अभंग रचना
संत मागे पाणी नेदी एक चूळ । दासीस आंघोळ ठेवी पाणी ॥१॥
संतासी देखोनी होय पाठमोरा । दासीचिया पोरा चुंबन देतो ॥ध्रु.॥
संतासी देखोनि करितो ढवाळ्या । भावें धुतो चोळ्या दासीचिया ॥२॥
तुका म्हणे त्याच्या तोंडावरी थुंका । जातो यमलोका भोगावया ॥३॥
जो ढोंगी आणि विषयी माणूस संतांनी पाणी मागितले तर त्यांना एक चूळभर पाणीही देत नाही, पण आपल्या दासीसाठी मात्र सर्व सुखसोयी करतो; संतांना पाहून पाठ फिरवतो आणि दासीच्या मुलाला जवळ करतो; तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा नीच आणि वासनांध माणसाच्या तोंडावर थुंकले पाहिजे, कारण तो केवळ यमलोकाची शिक्षा भोगण्यासाठीच जन्माला आला आहे.
॥ अभंग ६७३ ॥ अभंग रचना
एक प्रेमगुज ऐकें जगजेठी । आठवली गोष्टी सांगतसें ॥१॥
एक मृग दोन्ही पाडसांसहित । आनंदें चरत होती वनी ॥ध्रु.॥
अवचिता तेथें पारधी पावला । घेऊनियां आला श्वानें दोन्ही ॥२॥
एकीकडे त्याणें चिरिल्या वाघुरा । ठेविलें श्वानपुत्रा एकीकडे ॥३॥
एकीकडे तेणें वोणवा लाविला । आपण राहिला एकीकडे ॥४॥
चहूंकडोनियां मृगें वेढियेलीं । स्मरों तें लागलीं नाम तुझें ॥५॥
रामा कृष्णा हरी गोविंदा केशवा । देवाचिया देवा पावें आतां ॥६॥
कोण रक्षी आतां ऐसिये संकटीं । बापा जगजेठी तुजविण ॥७॥
आइकोनि तुम्ही तयांचीं वचनें । कृपाअंतःकरणें कळवळिलां ॥८॥
आज्ञा तये काळीं केली पर्जन्यासी । वेगीं पावकासी विझवावें ॥९॥
ससें एक तेथें उठवुनी पळविलें । तया पाठीं गेली श्वानें दोन्ही ॥१०॥
मृगें चमकोनी सत्वर चाललीं । गोविंदें रिक्षलीं म्हणोनियां ॥११॥
ऐसा तूं कृपाळु दयाळु आहेसी । आपुल्या भक्तांसी जीवलग ॥१२॥
ऐसी तुझी कीर्ती जीवीं आवडती । रखुमाईच्या पती तुका म्हणे ॥१३॥
तुकाराम महाराज देवाला एका हरणाची कथा सांगून त्याच्या दयेची आठवण करून देतात: जंगलात एक हरीण आपल्या पाडसांसह चरत असताना शिकारी, कुत्रे आणि वणव्याने चहूबाजूंनी वेढले गेले. जेव्हा त्या हरणाने मनोभावे देवाचा धावा केला, तेव्हा देवाने पाऊस पाडून वणवा विझवला आणि कुत्र्यांना दुसऱ्या शिकारीच्या मागे लावून हरणाचे प्राण वाचवले. विठ्ठला, तू असाच भक्तांचा पाठीराखा आणि दयाळू आहेस.
॥ अभंग ६७४ ॥ अभंग रचना
आशाबद्ध वक्ता । धाक श्रोतयाच्या चित्ता ॥१॥
वांयां गेलें तें भजन । उभयतां लोभी मन ॥ध्रु.॥
बहिर्मुख एके ठायीं । तैसें जालें तया दोहीं ॥२॥
माप तैसी गोणी । तुका म्हणे रितीं दोन्ही ॥३॥
जर कीर्तन करणारा वक्ता स्वतः पैशाच्या किंवा कीर्तीच्या आशेने बांधलेला असेल, तर ऐकणाऱ्या श्रोत्याच्या मनात कधीही खरा भाव निर्माण होऊ शकत नाही. असे भजन वाया जाते कारण दोघांचेही मन लोभी असते. तुकाराम महाराज म्हणतात, जसे रिकामे माप आणि रिकामी गोणी एकत्र आल्यावर काहीच निष्पन्न होत नाही, तसेच या दोन्ही लोभी लोकांचे होते.
॥ अभंग ६७५ ॥ अभंग रचना
विठ्ठला रे तूं उदाराचा राव । विठ्ठला तूं जीव या जगाचा ॥१॥
विठ्ठला रे तूं उदाराची रासी । विठ्ठला तुजपाशीं सकळसिद्धी ॥ध्रु.॥
विठ्ठला रे तुझें नाम बहु गोड । विठ्ठला रे कोड पुरविसी ॥२॥
विठ्ठला रे तुझें श्रीमुख चांगलें । विठ्ठला लागलें ध्यान मनीं ॥३॥
विठ्ठला रे वाचे बोला बहुरस । विठ्ठला रे सास घेतला जीवें ॥४॥
विठ्ठला रे शोक करीतसे तुका । विठ्ठला तूं ये कां झडकरी ॥५॥
हे विठ्ठला, तू उदारांचा राजा आहेस आणि या जगाचा प्राण आहेस. तुझ्याकडे सर्व सिद्धी आहेत. तुझे नाम अत्यंत गोड आहे आणि तू भक्तांचे सर्व कोडकौतुक पुरवतोस. तुझ्या सुंदर मुखाचे ध्यान माझ्या मनात स्थिरावले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी तुझ्या भेटीसाठी शोक करत आहे, तू आता लवकर धावून ये.
॥ अभंग ६७६ ॥ अभंग रचना
बाहिर पडिलों आपुल्या कर्तव्यें । संसारासि जीवें वेटाळिलों ॥१॥
एकामध्यें एक नाहीं मिळो येत । ताक नवनीत निवडीलें ॥ध्रु.॥
जालीं दोनी नामें एका चि मथनीं । दुसरिया गुणीं वेगळालीं ॥२॥
तुका म्हणे दाखविल्या मुक्ताफळीं । शिंपले चि स्वस्थळीं खुंटलिया ॥३॥
मी माझ्या कर्तव्याने संसाराच्या बाहेर पडलो आहे आणि संसाराची सत्यता ओळखून त्यापासून अलिप्त झालो आहे. जसे दह्याचे मंथन केल्यावर ताक आणि लोणी वेगळे होतात व ते पुन्हा एकत्र मिसळत नाहीत, तसेच माझे आणि संसाराचे झाले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला आत्मज्ञानाचे मोती सापडल्यामुळे आता संसाराच्या रिकाम्या शिंपल्यांची गरज उरली नाही.
॥ अभंग ६७७ ॥ अभंग रचना
बरवा बरवा बरवा रे देवा तूं । जीवाहूनी आवडसी जीवा रे देवा तूं ॥१॥
पाहातां वदन संतुष्ट लोचन । जाले आइकतां गुण श्रवण रे देवा ॥ध्रु.॥
अष्टै अंगें तनु त्रिविध ताप गेला सीण । वर्णितां लक्षण रे देवा ॥२॥
मन जालें उन्मन अनुपम ग्रहण । तुकयाबंधु म्हणे महिमा नेणें रे ॥३॥
हे देवा, तू अत्यंत चांगला आहेस आणि मला माझ्या प्राणापेक्षाही जास्त आवडतोस. तुझे मुख पाहिल्यावर माझे डोळे संतुष्ट होतात आणि तुझे गुण ऐकताना कान तृप्त होतात. कान्होबा म्हणतात, तुझे गुण गाताना शरीराचे त्रिविध ताप आणि थकवा दूर होतो. मन उन्मन अवस्थेत जाते, तुझा महिमा अगाध आहे.
॥ अभंग ६७८ ॥ अभंग रचना
सोलीव जें सुख अतिसुखाहुनि । उभें हें अंगणीं वैष्णवांच्या ॥१॥
वृंदावन सडे चौक रंग माळा । नाचे तो सोहोळा देखोनियां ॥ध्रु.॥
भूषणमंडित सदा सर्वकाळ । मुद्रा आणि माळ तुळसी कंठीं ॥२॥
नामओघ मुखीं अमृताचें सार । मस्तक पवित्र सहित रजें ॥३॥
तुका म्हणे मोक्ष भक्तचिया मना । नये हा वासना त्याची करी ॥४॥
जे सर्वात श्रेष्ठ आणि शुद्ध सुख आहे, ते वैष्णवांच्या (भक्तांच्या) अंगणात सतत उभे असते. जिथे तुळशीचे वृंदावन, सडे, रांगोळ्या असतात, तिथे भगवंत स्वतः भक्तांचा सोहळा पाहून नाचतो. भक्तांच्या गळ्यात तुळशीची माळ असते आणि मुखात अमृतासारखे नाम असते. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा भक्तांच्या मनात मोक्षाचीही इच्छा उरत नाही.
॥ अभंग ६७९ ॥ अभंग रचना
तीर्थेचकेलीं कोटीवरी । नाहीं देखिली पंढरी ॥१॥
जळो त्याचें ज्यालेंपण । न देखे चि समचरण ॥ध्रु.॥
योग याग अनंत केले । नाहीं समचरण देखिले ॥२॥
तुका म्हणे विठ्ठलपायीं । अनंत तीर्थे घडिलीं पाहीं ॥३॥
ज्याने करोडो तीर्थयात्रा केल्या, पण पंढरी पाहिली नाही, त्याचे जगणे व्यर्थ आहे. ज्याने विठ्ठलाचे ते विटेवरचे समचरण पाहिले नाहीत, त्याचे योग-याग करणे निरर्थक आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, विठ्ठलाच्या चरणांशीच अनंत तीर्थे वसलेली आहेत, त्यामुळे त्याच्या चरणांचे दर्शन म्हणजेच सर्व तीर्थांचे पुण्य मिळवणे होय.
॥ अभंग ६८० ॥ अभंग रचना
कोणतें कारण राहिलें यामुळें । जें म्यां तुज बळें कष्टवावें ॥१॥
नाहीं जात जीव नाहीं होत हानी । सहज तें मनीं आठवलें ॥ध्रु.॥
नाहीं कांहीं चिंता मरतों उपवासी । अथवा त्या म्हैसी गाई व्हाव्या ॥२॥
हें तों तुज कळों येतसे अंतरीं । लाखणीक वरी साच भाव ॥३॥
तुका म्हणे देवा नासिवंतासाठीं । पायांसवें तुटी करिती तुझ्या ॥४॥
हे देवा, मी तुला उगीच कशासाठी त्रास देऊ? माझ्या मनात तुझी आठवण सहजच आली आहे. मला मी उपवासी मरण्याची किंवा मला धनदौलत मिळण्याची काहीही चिंता नाही. माझ्या अंतरात काय आहे हे तुला चांगलेच ठाऊक आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मूर्ख लोक संसारातील नाशवंत गोष्टी मागून देवाच्या चरणांशी असलेले आपले नाते तोडून घेतात, पण मला तसे करायचे नाही.
॥ अभंग ६८१ ॥ अभंग रचना
रामा अयोध्येच्या राया । दिनानाथा रे सखया ॥१॥
पाप ताप विघ्न हरीं । दिनानाथा सुख करीं ॥ध्रु.॥
भिलटीचिया रे उच्छिष्टा । स्वीकारिसी रे तूं भ्रष्टा ॥२॥
मी तों सलगीचें मूल । तुका म्हणे तू सखोल ॥३॥
हे अयोध्येच्या राजा रामा, तू दीनांचा कैवारी आणि सखा आहेस. तू आमची सर्व पापे, ताप आणि विघ्ने दूर करून आम्हाला सुखी कर. ज्याप्रमाणे तू शबरीची उष्टी बोरे प्रेमाने स्वीकारलीस, त्यावरून तुझे भक्तांवरील अगाध प्रेम दिसून येते. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी तर तुझ्याशी हट्ट करणारे लहान मूल आहे आणि तू दयेने अथांग आहेस.
॥ अभंग ६८२ ॥ अभंग रचना
तुजवरी ज्याचें मन । दरुषण दे त्याचें ॥१॥
कैसा जाती शुद्ध भाव । हात पाव ना वृत्ती ॥ध्रु.॥
अवघियांचा करूनि मेळा । तुज डोळां रोखिलें ॥२॥
तुका म्हणे तुज आड । लपोनि कोड दावीं देवा ॥३॥
देवा, ज्याचे मन पूर्णपणे तुझ्यावर जडले आहे, त्याला तू नक्कीच दर्शन देतोस. भक्ताचा शुद्ध भाव कधीही वाया जात नाही. मी माझ्या सर्व वृत्ती गोळा करून माझे डोळे तुझ्या रूपावर स्थिरावले आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, तू आता लपून न राहता मला दर्शन देऊन माझे कोड पुरव.
॥ अभंग ६८३ ॥ अभंग रचना
विश्वव्यापी माया । तिणें झाकुळिलें छाया ॥१॥
सत्य गेलें भोळ्यावारी । अविद्येची चाली थोरी ॥ध्रु.॥
आपुलें चि मन । करवी आपणां बंधन ॥२॥
तुका म्हणे देवा । तुम्ही कोडीं हीं उगवा ॥३॥
या जगातील विश्वव्यापी मायेने सत्याला झाकून टाकले आहे. अज्ञानाचा प्रभाव खूप वाढला आहे आणि माणसाचे स्वतःचे मनच त्याला वेगवेगळ्या मोहांच्या बंधनात अडकवून ठेवते. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, मायेचे हे कठीण कोडे आणि मनाचे हे बंधन आता तूच सोडव व आम्हाला मुक्त कर.
॥ अभंग ६८४ ॥ अभंग रचना
पोटीं जन्मती रोग । तरि कां म्हणावे आप्तवर्ग ॥१॥
रानीं वसती औषधी । तरि कां म्हणाव्या निपराधी ॥२॥
तैसें शरीराचें नातें । तुका म्हणे सर्व आप्तें ॥३॥
आपल्या स्वतःच्या पोटात रोग निर्माण होतात, मग त्यांना आपले नातेवाईक कसे म्हणायचे? याउलट, अरण्यात असणाऱ्या वनस्पती आणि औषधे आपले रोग दूर करतात, म्हणून त्या परक्या असूनही आपल्या खऱ्या नातेवाईक ठरतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, शरीराचे नातेही असेच आहे. जे आपले हित करतात, तेच आपले खरे आप्त समजावेत.
॥ अभंग ६८५ ॥ अभंग रचना
नव्हे शब्द एक देशी । सांडी गवशी कोणाला ॥१॥
जाली माझी वैखरी । विश्वंभरी व्यापक ॥ध्रु.॥
मोकलिलें जावें बाणें । भाता जेणे वाइलें ॥२॥
आतां येथें कैचा तुका । बोले सिका स्वामीचा ॥३॥
माझी ही वाणी आता एका मर्यादित जागेपुरती राहिलेली नाही, ती संपूर्ण विश्वंभरामध्ये व्यापक झाली आहे. जसा भात्यातून सुटलेला बाण मागे फिरत नाही, तसेच भगवंताच्या प्रेरणेने हे शब्द बाहेर पडत आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता इथे 'मी' किंवा 'तुका' असा वेगळा अहंकार उरलेला नाही, मी फक्त माझ्या स्वामीच्या (विठ्ठलाच्या) सत्तेने आणि अधिकाराने बोलत आहे.
॥ अभंग ६८६ ॥ अभंग रचना
गायनाचे रंगीं । शक्ति अद्भुत हे अंगीं ॥१॥
हें तों देणें तुमचें देवा । घ्यावी अखंडित सेवा ॥ध्रु.॥
अंगीं प्रेमाचें भरतें । नाहीं उतार चढतें ॥२॥
तुका म्हणे वाणी । नाम अमृताची खाणी ॥३॥
कीर्तनाच्या आणि नामगायनाच्या रंगात जी अद्भुत शक्ती अंगात येते, ती सर्व तुझीच देणगी आहे. हे देवा, तू माझी ही सेवा अखंड स्वीकारून घे. माझ्या मनात तुझ्या प्रेमाचे भरते आले आहे, जे कधीही कमी होत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझी वाणी आता तुझ्या नाम-अमृताची खाण बनली आहे.
॥ अभंग ६८७ ॥ अभंग रचना
माप म्हणे मी मवितें । भरी धणी ठेवी रितें ॥१॥
देवा अभिमान नको । माझेठायीं देऊं सकों ॥ध्रु.॥
देशी चाले सिका । रितें कोण लेखी रंका ॥२॥
हातीं सूत्रदोरी । तुका म्हणे त्याची थोरी ॥३॥
धान्य मोजणारे माप जसे म्हणते की 'मी मोजत आहे', पण प्रत्यक्षात धान्य मालकाचे असते आणि माप रिकामेच राहते, तसेच देवा, माझ्या मनात 'मी बोलतोय' असा अभिमान येऊ देऊ नकोस. राजाच्या सत्तेने जशी नाणी चालतात, तसेच तुझ्या सत्तेने माझे शब्द चालत आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, या सर्व जगाची सूत्रदोरी ज्याच्या हातात आहे, मोठेपण सर्व त्याचेच आहे.
॥ अभंग ६८८ ॥ अभंग रचना
कोण सांगायास । गेलें होतें देशोदेश ॥१॥
नेलें वार्‍यां हातीं माप । समर्थ तो माझा बाप ॥ध्रु.॥
कोणाची हे सत्ता । जाली वाचा वदविता ॥२॥
तुका म्हणे या निश्चयें । माझें निरसलें भय ॥३॥
माझे हे अभंग आणि विचार देशोदेशी पोहोचवण्यासाठी कोण गेले होते? हा सर्व प्रसार वार्‍याच्या वेगाने माझ्या समर्थ बापाने (विठ्ठलाने) केला आहे. माझी ही वाचा बोलती करण्याची सत्ता फक्त त्याचीच आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, जेव्हा मला हा निश्चय झाला, तेव्हा मनातील सर्व भीती पूर्णपणे नष्ट झाली.
॥ अभंग ६९० ॥ अभंग रचना
सकळिकांच्या पायां माझी विनवणी । मस्तक चरणीं ठेवीतसें ॥१॥
अहो श्रोते वक्ते सकळ ही जन । बरें पारखुन बांधा गांठी ॥ध्रु.॥
फोडिलें भांडार धन्याचा हा माल । मी तंव हामाल भारवाही ॥२॥
तुका म्हणे चाली जाली चहूं देशी । उतरला कसीं खरा माल ॥३॥
मी सर्व श्रोते आणि वक्ते यांच्या चरणांवर मस्तक ठेवून विनंती करतो की, मी जे सांगत आहे ते नीट पारखून घ्या. हे आत्मज्ञानाचे भांडार देवाचे आहे आणि हा सर्व माल त्याचाच आहे, मी तर फक्त देवाचा हुकूम पाळणारा हमाल (भार वाहणारा) आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हा खरा माल चारी दिशांना पोहोचला आहे आणि तो कसोटीवर अगदी खरा उतरला आहे.
॥ अभंग ६९१ ॥ अभंग रचना
कोण त्याचा पार पावला धुंडितां । पुढें विचारितां विश्वंभरा ॥१॥
अणुरेणु सूक्ष्मस्थूळा पार नाहीं । श्रुती नेती त्या ही खुंटलिया ॥ध्रु.॥
फळांत कीटक येवढें आकाश । ऐसीं तरुवरास अनेक किती ॥२॥
दाविलें अनंतें अर्जुनासि पोटीं । आणीक त्या सृष्टी कृष्णलोक ॥३॥
तुका म्हणे लागा संतांचिये कासे । ठाव घेतां कैसे वांचा जीवें ॥४॥
त्या विश्वंभराचा पार कोणालाही शोधून सापडलेला नाही. तो अणुरेणूपेक्षा लहान आणि स्थूलापेक्षा मोठा आहे, जिथे वेदांची वाणीही 'नेति नेति' म्हणून थांबते. त्याने अर्जुनाला आपल्या उदरात संपूर्ण ब्रह्मांड दाखवले होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा अथांग देवाला समजून घेण्यासाठी संतांची कास धरा, तरच तुमचा जीव संसारातून वाचेल.
॥ अभंग ६९२ ॥ अभंग रचना
जें जें कांही करितों देवा । तें तें सेवा समर्पें ॥१॥
भेद नाहीं सर्वात्मना । नारायणा तुज मज ॥ध्रु.॥
आम्ही दुजें नेणों कोणा । हें चि मना मन साक्ष ॥२॥
तुका म्हणे जगन्नाथा । हें अन्यथा नव्हे कीं ॥३॥
हे देवा, मी जे काही कर्म करतो, ते सर्व तुझ्या चरणी सेवा म्हणून समर्पित करतो. आता तुझ्यामध्ये आणि माझ्यामध्ये कोणताही भेद उरलेला नाही. आम्ही तुझ्याशिवाय इतर कोणालाही जाणत नाही, या गोष्टीला माझे मनच साक्ष आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे जगन्नाथा, हे माझे बोलणे त्रिवार सत्य आहे, यात तिळमात्र फरक नाही.
॥ अभंग ६९३ ॥ अभंग रचना
स्तुति करूं तरी नव्हे चि या वेदा । तेथें माझा धंदा कोणीकडे ॥१॥
परी हे वैखरी गोडावली सुखें । रसना रस मुखें इच्छीतसे ॥ध्रु.॥
रूप वर्णावया कोठें पुरे मती । रोमीं होती जाती ब्रम्हांडें हीं ॥२॥
तुका म्हणे तूं ऐसा एक साचा । ऐसी तंव वाचा जाली नाहीं ॥३॥
ज्या भगवंताची स्तुती वेदांनाही पूर्णपणे करता आली नाही, तिथे माझी काय ताकद? पण माझी ही जीभ विठ्ठलनामाच्या सुखाने गोडावली आहे आणि तिला सतत तोच रस हवा आहे. ज्याच्या एका एका रोमात करोडो ब्रह्मांडे निर्माण होतात आणि नष्ट होतात, त्याचे रूप वर्णन करण्यास माझी बुद्धी अपुरी आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, तू इतका थोर आणि सत्य आहेस की तुंला पूर्ण वणूप शकेल अशी वाणी अजून तयारच झालेली नाही.
॥ अभंग ६९४ ॥ अभंग रचना
तुज वर्णी ऐसा तुज विण नाहीं । दुजा कोणी तीहीं त्रिभुवनीं ॥१॥
सहस्रमुखें शेष सिणला बापुडा । चिरलिया धडा जिव्हा त्याच्या ॥ध्रु.॥
अव्यक्त अलक्षा अपारा अनंता । निर्गुणा सचिद नारायणा ॥२॥
रूप नाम घेसी आपुल्या स्वइच्छा । होसी भाव तैसा त्याकारणें ॥३॥
तुका म्हणे जरी दाविसी आपणा । तरि च नारायणा कळों येतसी ॥४॥
हे नारायणा, तुझे वर्णन करू शकेल असा तुझ्याशिवाय या तिन्ही लोकांत दुसरा कोणीही नाही. हजार मुखांचा शेषनागही तुझे गुण गाऊन थकला. तू अव्यक्त, अपार, अनंत आणि निर्गुण आहेस. तरीही भक्तांच्या भावासाठी तू स्वतःच्या इच्छेने रूप आणि नाम धारण करतोस. तुकाराम महाराज म्हणतात, जेव्हा तू स्वतःहून दर्शन देशील, तेव्हाच तू भक्ताला खऱ्या अर्थाने कळतोस.
॥ अभंग ६९५ ॥ अभंग रचना
पूर आला आनंदाचा । लाटा उसळती प्रेमाच्या ॥१॥
बांधूं विठ्ठलसांगडी । पोहुनि जाऊं पैल थडी । अवघे जन गडी । घाला उडी भाई नो ॥ध्रु.॥
हें तों नाहीं सर्वकाळ । अमुप अमृतांचें जळ ॥२॥
तुका म्हणे थोरा पुण्यें । ओघ आला पंथें येणें ॥३॥
पंढरीत नामघोषाने आनंदाचा पूर आला आहे आणि प्रेमाच्या लाटा उसळत आहेत. आपण विठ्ठलनामाची सांगडी (आधार) धरू आणि या संसारसमुद्राच्या पलीकडच्या तीराला पोहून जाऊ. हे माझ्या सर्व संसारी भावांनो, तुम्ही सर्वांनी यात उडी घ्या. हे अमृताचे पाणी नेहमी मिळत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, मोठ्या पुण्याच्या बळानेच हा भक्तीचा ओघ आपल्यापर्यंत आला आहे.
॥ अभंग ६९६ ॥ अभंग रचना
आणीक दुसरें मज नाहीं आतां । नेमिलें या चित्तीपासुनियां ॥१॥
पांडुरंग मनीं पांडुरंग ध्यानीं । जाग्रतीं स्वप्नीं पांडुरंग ॥ध्रु.॥
पडिलें वळण इंद्रियां सकळां । भाव तो निराळा नाहीं दुजा ॥२॥
तुका म्हणे नेत्रीं केलें ओळखण । साजिरें तें ध्यान विटेवरी ॥३॥
आता माझ्या मनात विठ्ठलाशिवाय दुसरा कोणताही विचार उरलेला नाही, मी माझ्या चित्ताचा तसा निश्चय केला आहे. माझ्या मनात पांडुरंग आहे, ध्यानात पांडुरंग आहे, जागी असताना आणि स्वप्नातही फक्त पांडुरंगच आहे. माझ्या सर्व इंद्रियांना आता विठ्ठलनामाचेच वळण पडले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्या डोळ्यांनी विटेवरचे ते सुंदर ध्यान कायमचे ओळखून मनात साठवले आहे.
॥ अभंग ६९७ ॥ अभंग रचना
मी तों सर्वभावें अनधिकारी । होइल कैसी परी नेणों देवा ॥१॥
पुराणींचे अर्थ आणितां मनास । होय कासावीस जीव माझा ॥ध्रु.॥
इंद्रियांचीं आम्ही पांगिलों अंकितें । त्यांचे रंगीं चत्ति रंगलेंसे ॥२॥
एकाचें ही मज न घडे दमन । अवघीं नेमून कैसीं राखों ॥३॥
तुका म्हणे मज तारीं पंढरीराया । नाहीं तरी वांयां गेलों दास ॥४॥
हे देवा, मी सर्व प्रकारे अनधिकारी आहे, माझे कसे होईल हे मला माहीत नाही. जेव्हा मी पुराणांमधील कठीण नियम आणि अर्थ मनात आणतो, तेव्हा माझा जीव कासावीस होतो. मी तर इंद्रियांचा गुलाम झालो आहे आणि माझे चित्त त्यांच्याच रंगात रंगले आहे. मला एकाही इंद्रियाचे दमन करता येत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पंढरीराया, आता तूच तुझ्या कृपेने मला तार, नाहीतर तुझा हा दास वाया जाईल.
॥ अभंग ६९८ ॥ अभंग रचना
लक्षूनियां योगी पाहाती आभास । तें दिसे आम्हांस दृष्टीपुढें ॥१॥
कर दोनी कटी राहिलासे उभा । सांवळी हे प्रभा अंगकांती ॥ध्रु.॥
व्यापूनि वेगळें राहिलेंसे दुरी । सकळां अंतरीं निर्विकार ॥२॥
रूप नाहीं रेखा नाम ही जयासी । आपुला मानसीं शिव ध्याय ॥३॥
अंत नाहीं पार वर्णा नाहीं थार । कुळ याति शिर हस्त पाद ॥४॥
अचेत चेतलें भक्ताचिया सुखें । आपुल्या कौतुकें तुका म्हणे ॥५॥
मोठे मोठे योगी ज्या परब्रह्माचा केवळ आभास पाहण्याचा प्रयत्न करतात, ते परब्रह्म विठ्ठलरूपाने कटीवर हात ठेवून माझ्या डोळ्यांसमोर उभे आहे. त्याची अंगकांती सावळी आणि सुंदर आहे. तो सर्वांच्या अंतर्यामी राहूनही अलिप्त आहे, ज्याला कोणतेही रूप, रेखा किंवा नाम नाही आणि ज्याचे ध्यान स्वतः शिव करतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, तो निर्गुण निराकार देव आपल्या भक्तांच्या सुखासाठी सगुण होऊन विटेवर उभा राहिला आहे.
॥ अभंग ६९९ ॥ अभंग रचना
कैसें करूं ध्यान कैसा पाहों तुज । वर्म दावीं मज याचकासी ॥१॥
कैसी भक्ति करूं सांग तुझी सेवा । कोण्या भावें देवा आतुडसी ॥ध्रु.॥
कैसी कीर्ती वाणूं कैसा लक्षा आणूं । जाणूं हा कवण कैसा तुज ॥२॥
कैसा गाऊं गीतीं कैसा ध्याऊं चित्ती । कैसी स्थिती मती दावीं मज ॥३॥
तुका म्हणे जैसें दास केलें देवा । तैसें हें अनुभवा आणीं मज ॥४॥
हे देवा, मी तुझे ध्यान कसे करू आणि तुला कसे पाहू? मी तुझ्या दारी आलेला याचक आहे, मला याचे गुपित दाखव. मी तुझी भक्ती आणि सेवा कशी करू जेणेकरून तू मला प्रसन्न होशील? मी तुझी कीर्ती कशी गाऊ? तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, तू जसे मला तुझ्या चरणांचा दास केले आहेस, तसेच आता तुझ्या स्वरूपाचा अनुभवही मला आणून दे.
॥ अभंग ७०० ॥ अभंग रचना
निगमाचें वन । नका शोधूं करूं सीण ॥१॥
या रे गौळियांचे घरीं । बांधलें तें दावें वरी ॥ध्रु.॥
पीडलेती भ्रमें । वाट न कळतां वर्में ॥२॥
तुका म्हणे भार । माथा टाका अहंकार ॥३॥
वेदांच्या आणि शास्त्रांच्या कठीण अरण्यात शोध घेऊन स्वतःला थकवू नका. तुम्ही सरळ या गवळ्यांच्या (गोकुळातील) घरी या, जिथे तो परमात्मा भक्तीच्या एका साध्या दोरीने (दाव्याने) बांधला गेला आहे. तुम्ही चुकीच्या मार्गाने फिरून भ्रमात पडला आहात. तुकाराम महाराज म्हणतात, जर त्या देवाला भेटायचे असेल, तर तुमच्या डोक्यावरील अहंकाराचा भार आधी खाली उतरवून ठेवा.
भाग 6 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 8 (पुढे)