॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ तुकाराम गाथा - भाग 6 (501 ते 600)
अभंग 501 ते 600

सार्थ गाथा: भाग 6

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग ५०१ ॥ अभंग रचना
सिणलेती सेवकां देउनि इच्छादान । केला अभिमान अंगीकारा ॥१॥
अहो दीनानाथा आनंदमूर्ती । तुम्हांसि शोभती ब्रीदें ऐसीं ॥ध्रु.॥
बहुतांनीं विनविलें बहुतां प्रकारीं । सकळां ठायीं हरी पुरलेती ॥२॥
तुका म्हणे अगा कुटुंबवत्सळा । कोण तुझी लीळा जाणे ऐसी ॥३॥
संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे आनंदमूर्ती दीनानाथा! तुम्ही तुमच्या भक्तांना आणि सेवकांना त्यांच्या इच्छेनुसार दान देऊन स्वतः कष्ट सोसलेत आणि त्यांचा अभिमान बाळगून त्यांचा स्वीकार केलात. तुमच्यासारख्या परमेश्वराला अशीच ब्रीदें (ब्रीदवाक्ये) शोभतात. अनेकांनी अनेक प्रकारे तुमची प्रार्थना केली आणि तुम्ही सर्वांच्या ठिकाणी हरी होऊन त्यांच्या इच्छा पूर्ण केल्यात. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे कुटुंबवत्सल देवा, तुझी अशी अगाध लीला कोण जाणू शकतो?
॥ अभंग ५०२ ॥ अभंग रचना
उठा भागलेती उजगरा । जाला स्वामी निद्रा करा ॥१॥
वाट पाहाते रुक्मिणी । उभी मंचक संवारुणी ॥ध्रु.॥
केली करा क्षमा । बडबड पुरुषोत्तमा ॥२॥
लागतो चरणा । तुकयाबंधु नारायणा ॥३॥
या अभंगात देवाच्या शेजारतीचा आणि निद्रेचा प्रसंग आहे. महाराज म्हणतात, हे स्वामी! रात्रीच्या जागरणामुळे तुम्ही थकले असाल, आता उठून निद्रा (झोप) घ्या. तिकडे रुक्मिणी माता पलंग आवरून, सजवून तुमची वाट पाहत उभी आहे. हे पुरुषोत्तमा, आम्ही तुमच्यासमोर जी काही बडबड (प्रार्थना/भजन) केली असेल, ती क्षमा करा. तुकाराम महाराजांचे बंधू (कांही ठिकाणी स्वतः तुकाराम महाराज) म्हणतात, हे नारायणा! आम्ही तुमच्या चरणी लीन होत आहोत.
॥ अभंग ५०३ ॥ अभंग रचना
पावला प्रसाद आतां विटोनि जावें । आपला तो श्रम कळों येतसे जीवें ॥१॥
आतां स्वामी सुखें निद्रा करा गोपाळा । पुरले मनोरथ जातों आपुलिया स्थळा ॥ध्रु.॥
तुम्हांसि जागवूं आम्ही आपुलिया चाडा । शुभाशुभ कर्में दोष वाराया पीडा ॥२॥
तुका म्हणे दिलें उच्छिष्टाचें भोजन । आम्हां આપुलिया नाहीं निवडिलें भिन्न ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, देवा! आम्हाला तुमचा प्रसाद मिळाला आहे, आता आम्ही परत फिरतो. आमच्यासाठी तुम्ही जे श्रम घेतले, ते आमच्या जीवाला ठाऊक आहेत. हे गोपाळा, आता तुम्ही सुखाने निद्रा घ्या; आमचे मनोरथ पूर्ण झाले असून आम्ही आमच्या ठिकाणी जातो. आमच्या स्वतःच्या गरजांसाठी, तसेच आमची शुभाशुभ कर्मे आणि दोष-पीडा दूर करण्यासाठी आम्ही तुम्हाला पुन्हा जागे करू. महाराज म्हणतात, तुम्ही आम्हाला तुमच्या उच्छिष्टाचे (प्रसादाचे) भोजन दिले आणि आम्हाला स्वतःपेक्षा वेगळे किंवा भिन्न मानले नाही.
॥ अभंग ५०४ ॥ अभंग रचना
शब्दांचीं रत्नें करूनी अळंकार । तेणें विश्वंभर पूजियेला ॥१॥
भावाचे उपचार करूनि भोजन । तेणें नारायण जेवविला ॥ध्रु.॥
संसारा हातीं दिलें आंचवण । मुखशुद्धी मन समर्पिलें ॥२॥
रंगलीं इंद्रियें सुरंग तांबूल । माथां तुळसीदळ समर्पिलें ॥३॥
एकभावदीप करूनि निरांजन । देऊनि आसन देहाचें या ॥४॥
न बोलोनि तुका करी चरणसेवा । निजविलें देवा माजघरीं ॥५॥
तुकाराम महाराज म्हणतात, मी शब्दांची रत्ने करून त्याचे अलंकार बनवले आणि त्याद्वारे त्या विश्वंभराची (देवाची) पूजा केली. अंतःकरणातील शुद्ध भावाचे उपचार करून मी नैवेद्य तयार केला आणि त्याने नारायणाला जेवू घातले. जेवणानंतर हात धुण्यासाठी (आंचवण) मी संसाराला बाजूला केले आणि मुखशुद्धी म्हणून माझे मनच देवाला समर्पित केले. भगवंताच्या रंगात माझी सर्व इंद्रिये तांबुलासारखी (विडा) रंगली असून, मी देवाच्या डोक्यावर भक्तीचे तुळशीपत्र वाहिले. एकभावाचा दिवा लावून मी देवाला ओवाळले आणि या देहाचेच आसन त्याला दिले. महाराज म्हणतात, शेवटी मी शांत राहून देवाची चरणसेवा केली आणि त्याला हृदयाच्या माजघरात निजवले.
॥ अभंग ५०५ ॥ अभंग रचना
उठोनियां तुका गेला निजस्थळा । उरले राउळा माजी देव ॥१॥
निउल जालें सेवका स्वामींचें । आज्ञे करुनी चित्त समाधान ॥ध्रु.॥
पहुडलिया हरी अनंतशैनावरी । तेथें नाहीं उरी कांहीं काम ॥२॥
अवघी बाहेर घालूनि गेला तुका । सांगितलें लोकां निजले देव ॥३॥
देवाला निजवून तुकाराम महाराज स्वतःच्या ठिकाणी निघून गेले आणि आता मंदिरात (राउळात) फक्त देवच उरले आहेत. स्वामी आणि सेवक यांच्यातील नाते अगदी स्पष्ट आणि शांत झाले असून, स्वामींच्या आज्ञेचे पालन केल्यामुळे सेवकाचे चित्त समाधानी झाले आहे. हरी आता अनंतशयनावर (पलंगावर) पोढले आहेत, त्यामुळे आता तिथे काहीही काम उरलेले नाही. तुकाराम महाराज मंदिरातील सर्व लोकांना बाहेर काढून स्वतःही बाहेर आले आणि त्यांनी लोकांना सांगितले की आता देव निजले आहेत, त्यामुळे शांतता राखा.
॥ अभंग ५०६ ॥ अभंग रचना
पवित्र सुदिन उत्तम दिवस दसरा । सांपडला तो साधा आजि मुहूर्त बरा ।
गर्जा जेजेकार हरी हृदयीं धरा । आळस नका करूं लाहानां सांगतों थोरां ॥१॥
या हो या हो बाइयानो निघाले हरी । सिलंगणा वेगीं घेउनि आरत्या करीं ।
ओवाळूं श्रीमुख वंदूं पाउलें शिरीं । आम्हां दैव आलें येथें घरिच्या घरीं ॥ध्रु.॥
अक्षय मुहूर्त औठामध्यें साधे तें । मग येरी गर्जे जैसें तैसें होत जातें ।
म्हणोनि मागें पुढें कोणी न पाहावें येथें । सांडा परतें काम जाऊं हरी सांगातें ॥२॥
बहुतां बहुतां रीतीं चित्तीं धरा हें मनीं । नका गै करूं आइकाल ज्या कानीं ।
मग हें सुख कधीं न देखाल स्वप्नीं । उरेल हायहाय मागें होईल काहाणी ॥३॥
ऐसियास वंचती त्यांच्या अभाग्या पार । नाहीं नाहीं नाहीं सत्य जाणा निर्धार ।
मग हे वेळ घटिका न ये अजरामर । कळलें असों द्या मग पडतील विचार ॥४॥
जयासाटीं ब्रम्हादिक जालेति पिसे । उच्छिष्टा कारणें देव जळीं जाले मासे ।
अद्धापगीं विश्वमाता लक्षुमी वसे । तो हा तुकयाबंधु म्हणे आलें अनायासें ॥५॥
दसऱ्याच्या पवित्र सणाचे महत्त्व सांगताना महाराज म्हणतात, आज दसऱ्याचा अत्यंत पवित्र आणि उत्तम दिवस आहे, हा चांगला मुहूर्त साधून घ्या. मनात आळस न बाळगता लहानांपासून मोठ्यांपर्यंत सर्वांनी हरीचा जयजयकार करा आणि त्याला हृदयात धरा. अहो स्त्रियांनो, चला, हरी सीमोल्लंघनासाठी (सिलंगणा) निघाले आहेत, हातात आरत्या घेऊन चला. आपण त्यांच्या श्रीमुखावरून आरती ओवाळू आणि त्यांची पावले आपल्या मस्तकी वंदू; आज आपले भाग्य थोर म्हणून देव स्वतः आपल्या घरी आले आहेत. साडेतीन मुहूर्तांपैकी हा एक अक्षय मुहूर्त आहे, यात जे साध्य करायचे ते करून घ्या, इतर गोष्टी नंतर जशा व्हायच्या तशा होतील. म्हणून मागचा-पुढचा विचार न करता, घरची कामे बाजूला ठेवून हरीच्या सोबत चला. ही गोष्ट मनात पक्की धरा, कानाने ऐकूनही दुर्लक्ष करू नका; नाहीतर हे सुख स्वप्नातही मिळणार नाही आणि नंतर फक्त 'हायहाय' करण्याची पाळी येईल. जे या सुखाला मुकतील, ते अत्यंत अभागी ठरतील हे त्रिवार सत्य समजा, कारण ही वेळ पुन्हा येणार नाही. ज्या देवासाठी ब्रह्मादिक देवही वेडे झाले, ज्याच्या प्रसादासाठी देवाने जलचराचा (मत्स्यावतार) अवतार घेतला आणि ज्याच्या अर्धांगात लक्ष्मी वास करते, तोच परमात्मा आज आपल्याला अनायासे (सहज) प्राप्त झाला आहे, असे तुकयाबंधू म्हणतात.
॥ अभंग ५०७ ॥ अभंग रचना
ओवाळूं आरती पंढरीराया । सर्वभावें शरण आलों तुझिया पायां ॥१॥
सर्व व्यापून कैसें रूप आकळ । तो हा गौळ्या घरीं जाला कृष्ण बाळ ॥ध्रु.॥
स्वरूप गुणातीत जाला अवतारधारी । तो हा पांडुरंग उभा विटेवरी ॥२॥
भक्तिचिया काजा कैसा रूपासि आला । ब्रिदाचा तोडर चरणीं मिरविला ॥३॥
आरतें आरती ओवाळिली । वाखाणितां कीर्ति वाचा परतली ॥४॥
भावभक्तिबळें होसी कृपाळु देवा । तुका म्हणे पांडुरंगा तुझ्या न कळती मावा ॥५॥
संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पंढरीराया, आम्ही सर्वभावाने तुझ्या पाया पडत असून तुझी आरती ओवाळत आहोत. जो सर्व चराचरामध्ये व्यापलेला आहे आणि ज्याचे रूप अनाकलनीय आहे, तोच परमात्मा गोकुळात गवळ्यांच्या घरी श्रीकृष्ण बाळ झाला. जो मुळात गुणातीत आणि रूपविरहित आहे, त्यानेच अवतार धारण केला असून तो आज पंढरपुरात विटेवर पांडुरंग म्हणून उभा आहे. भक्तांच्या उद्धारासाठी तो या सगुण रूपात प्रकट झाला आणि त्याच्या चरणी ब्रीदाचा तोडर (पायंडा) मिरवत आहे. अशी ही भक्तीची आरती ओवाळली आहे, ज्याची कीर्ती गाताना स्वतः वेद आणि वाणीही थकून मागे फिरतात. महाराज म्हणतात, हे देवा, तू केवळ भाव आणि भक्तीच्या बळावर कृपाळू होतोस, तुझ्या लीला (मावा) कुणालाच पूर्ण समजू शकत नाहीत.
॥ अभंग ५०८ ॥ अभंग रचना
करूनि आरती । आतां ओवाळूं श्रीपती ॥१॥
आजि पुरले नवस । धन्य जाला हा दिवस ॥ध्रु.॥
पाहा वो सकळा । पुण्यवंता तुम्ही बाळा ॥२॥
तुका वाहे टाळी । होता सन्निध जवळी ॥३॥
महाराज म्हणतात, आम्ही आता आरती तयार करून लक्ष्मीपती विठ्ठलाला ओवाळत आहोत. आज आमचे सर्व नवस पूर्ण झाले आहेत आणि हा दिवस अत्यंत धन्य व पवित्र ठरला आहे. हे उपस्थित असणाऱ्या सर्व पुण्यवान लोकांनो आणि बालकांनो, तुम्ही देवाचे हे रूप डोळे भरून पहा. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी त्या देवाच्या अगदी जवळ, त्याच्या सन्निध राहून आनंदाने टाळी वाजवत नामस्मरण करत आहे.
॥ अभंग ५०९ ॥ अभंग रचना
द्याल माळ जरी पडेन मी पायां । दंडवत वांयां कोण वेची ॥१॥
आलें तें हिशोबें अवघिया प्रमाण । द्यावें तरी दान मान होतो ॥ध्रु.॥
मोकळिया मनें घ्याल जरी सेवा । प्रसाद पाठवा लवकरी ॥२॥
तुका म्हणे तुम्ही जालिया कृपण । नामाची जतन मग कैची ॥३॥
देवाशी लडिवाळपणे बोलताना तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, जर तू मला तुझ्या गळ्यातील माळ (प्रसाद) देणार असशील, तरच मी तुझ्या पाया पडेन; उगीच माझे दंडवत मी का वाया घालवू? या जगात प्रत्येक गोष्टीचा हिशोब असतो, जर तू मला काही देशील, तरच तुझा गौरव किंवा मान राखला जाईल. जर तू माझी सेवा मोकळ्या मनाने स्वीकारली असेल, तर तिचा प्रसाद मला लवकर पाठवून दे. महाराज म्हणतात, हे विठ्ठला, जर तूच प्रसादाच्या बाबतीत कंजूष (कृपण) झालास, तर मग तुझ्या या नामाचे जतन लोक कसे करतील?
॥ अभंग ५१० ॥ अभंग रचना
तुम्हीं जावें निजमंदिरा । आम्ही जातों आपुलया घरा ॥१॥
विठोबा लोभ असों देई । आम्ही असों तुमचें पाई ॥ध्रु.॥
चित्त करी सेवा । आम्ही जातों आपुल्या गावां ॥२॥
तुका म्हणे दिशा भुलों । फिरोन पायापाशीं आलों ॥३॥
पंढरीच्या यात्रेचा निरोप घेताना तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, आता तुम्ही तुमच्या गाभाऱ्यात (निजमंदिरात) जा आणि आम्ही आता आमच्या घरी परत जातो. हे विठोबा, तुझा लोभ आणि तुझी माया आमच्यावर अशीच राहू दे, आम्ही नेहमी तुझ्याच चरणांचे दास राहू. आमचे चित्त सदैव तुझीच सेवा करत राहील, आता आम्ही आमच्या गावाला निघतो. महाराज म्हणतात, आम्ही जरी संसारात इतर दिशांना भटकलो किंवा भुललो, तरी शेवटी फिरून फिरून तुझ्याच पायापाशी आश्रयाला येणार आहोत.
॥ अभंग ५११ ॥ अभंग रचना
पाहें प्रसादाची वाट । द्यावें धोवोनियां ताट ॥१॥
शेष घेउनि जाईन । तुमचें जालिया भोजन ॥ध्रु.॥
जालों एकसवा । तुम्हां आडुनियां देवा ॥२॥
तुका म्हणे चित्त । करूनि राहिलों निश्चित ॥३॥
महाराज म्हणतात, हे देवा, मी तुझ्या महाप्रसादाची वाट पाहत आहे; आता तुझे ताट स्वच्छ धुवून जेवणाची तयारी करावी. तुमचे भोजन पूर्ण झाल्यावर जे काही उरलेले (शेष/उच्छिष्ट) असेल, ते मी महाप्रसाद म्हणून आनंदाने घेऊन जाईन. हे देवा, मी तुमच्या सेवेत पूर्णपणे एकरूप (एकसवा) झालो आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी माझे चित्त पूर्णपणे तुमच्या चरणी ठेवून आता अत्यंत निश्चिंत झालो आहे.
॥ अभंग ५१२ ॥ अभंग रचना
केली कटकट गाऊं नाचों नेणतां । लाज नाहीं भय आम्हां पोटाची चिंता ॥१॥
बैसा सिणलेती पाय रगडूं दातारा । जाणवूं द्या वारा उब जाली शरीरा ॥ध्रु.॥
उशिरा उशीर किती काय म्हणावा । जननिये बाळका कोप कांहीं न धरावा ॥२॥
तुझिये संगतीं येऊं करूं कोल्हाळ । तुका म्हणे बाळें अवघीं मिळोन गोपाळ ॥३॥
तुकाराम महाराज अत्यंत लडिवाळपणे म्हणतात, हे देवा, आम्हाला नीट गाता किंवा नाचता येत नाही, तरीही आम्ही तुमच्यासमोर ही भजन-कीर्तनाची कटकट केली; कारण आम्हाला ना जगाची लाज आहे ना भय, आम्हाला फक्त आमच्या आत्मिक पोटाची (भक्तीची) चिंता आहे. हे दातारा, तुम्ही उभे राहून दमला असाल, तर आता जरा बसा, मी तुमचे पाय चिरडून (रगडूं) देतो आणि शरीराला झालेली उष्णता कमी व्हावी म्हणून वारा घालतो. आता भेटीला किती उशीर लावणार? आईने आपल्या लहान लेकरावर कधीही राग धरू नये. महाराज म्हणतात, आम्ही सर्व गोपाळांची लहान बालके मिळून तुझ्या सोबतीने आनंदाने दंगा (कोल्हाळ) करू.
॥ अभंग ५१३ ॥ अभंग रचना
कळस वाहियेला शिरीं । सहस्रनामें पूजा करीं ॥१॥
पीक पिकलें पिकलें । घन दाटोनियां आलें ॥ध्रु.॥
शेवटीचें दान । भागा आला नारायण ॥२॥
तुका म्हणे पोट । भरलें वारले बोभाट ॥३॥
भक्तीच्या शिखराबद्दल बोलताना महाराज म्हणतात, मी माझ्या मस्तकावर भक्तीचा कळस धारण केला आहे आणि देवाच्या सहस्र नामांनी त्याची पूजा केली आहे. आता भक्तीचे पीक पूर्णपणे पिकले आहे, कारण कृपेचा मेघ (घन) दाटून आला आहे. माझ्या अनेक जन्मांच्या साधनेनंतर शेवटी मला दान म्हणून प्रत्यक्ष नारायण माझ्या वाट्याला आला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता देवाची प्राप्ती झाल्यामुळे माझे पोट पूर्णपणे भरले आहे आणि संसारातील सर्व तक्रारी किंवा गोंधळ (बोभाट) कायमचा संपला आहे.
॥ अभंग ५१४ ॥ अभंग रचना
आरुष शब्द बोलों मनीं न धरावें कांहीं । लडिवाळ बाळकें तूं चि आमुचि आई ॥१॥
देई गे विठाबाई प्रेमभातुकें । अवघियां कवतुकें लहानां थोरां सकळां ॥ध्रु.॥
असो नसो भाव आलों तुझिया ठाया । पाहे कृपादृष्टी आतां पंढरीराया ॥२॥
तुका म्हणे आम्ही तुझीं वेडीं वांकुडीं । नामें भवपाश आतां आपुलिया तोडीं ॥३॥
महाराज म्हणतात, हे विठ्ठला, आम्ही अडाणी आणि वेडेवाकडे (आरुष) शब्द बोलतो, पण तू त्याचे काही मनात धरू नकोस; कारण आम्ही तुझी लडिवाळ बालके आहोत आणि तूच आमची खरी आई आहेस. हे विठाबाई आई, तू लहानांपासून मोठ्यांपर्यंत आम्हा सर्वांना प्रेमाचे भातुकें (खाऊ) कौतुकाने खाऊ घाल. आमच्या मनात पूर्ण भाव असो वा नसो, आम्ही केवळ तुझ्या चरणांच्या आशेने तुझ्या दारी आलो आहोत; म्हणून हे पंढरीराया, आता आमच्यावर तुझी कृपादृष्टी ठेव. तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही तुझी वेडीवाकडी मुले आहोत, आता तुझ्या नामाच्या बळावर आमचे संसाराचे सर्व पाश तोडून टाक.
॥ अभंग ५१५ ॥ अभंग रचना
आडकलें देवद्वार । व्यर्थ काय करकर ॥१॥
आतां चला जाऊं घरा । नका करूं उजगरा ॥ध्रु.॥
देवा लागलीसे निज । येथें उभ्या काय काज ॥२॥
राग येतो देवा । तुका म्हणे नेघे सेवा ॥३॥
देवाची शेजारती झाल्यावर तुकाराम महाराज भाविकांना सांगतात, आता मंदिराचे दरवाजे बंद झाले आहेत (आडकलें देवद्वार), त्यामुळे आता इथे व्यर्थ गडबड किंवा कटकट करू नका. आता सर्वांनी शांतपणे आपापल्या घरी जावे, उगीच इथे रात्रीचे जागरण करू नका. देवाला आता झोप लागली आहे, त्यामुळे आता इथे उभे राहण्याचे काय कारण? जर तुम्ही आता गोंधळ केलात, तर देवाला राग येईल आणि तो तुमची सेवा स्वीकारणार नाही, म्हणून शांतता राखा.
॥ अभंग ५१६ ॥ अभंग रचना
कृष्ण माझी माता कृष्ण माझा पिता । बहिणी बंधु चुलता कृष्ण माझा ॥१॥
कृष्ण माझा गुरू कृष्ण माझें तारूं । उतरी पैल पारू भवनदीची ॥ध्रु.॥
कृष्ण माझें मन कृष्ण माझें जन । सोइरा सज्जन कृष्ण माझा ॥२॥
तुका म्हणे माझा श्रीकृष्ण विसावा । वाटे न करावा परता जीवा ॥३॥
या प्रसिद्ध अभंगात तुकाराम महाराज आपले सर्व नाते कृष्णाशी जोडतात. ते म्हणतात, श्रीकृष्णच माझी माता, माझा पिता, माझी बहीण, माझा भाऊ आणि माझा चुलता आहे; माझे सर्व नातेसंबंध त्याच्याशीच आहेत. कृष्णच माझा खरा गुरू आहे आणि तोच संसाराच्या नदीतून पार करणारे माझे तारू (नाव) आहे, जो मला या भवनदीच्या पैलतीराला नेईल. माझे मन, माझे लोक, माझे सोयरे-धायरे आणि सज्जन मित्र हे सर्व काही श्रीकृष्णच आहे. महाराज म्हणतात, श्रीकृष्ण हाच माझ्या जिवाचा खरा विसावा (विश्रांतीचे स्थान) आहे, त्यामुळे त्याला माझ्या जिवापासून कधीही दूर करू नये असे मला वाटते.
॥ अभंग ५१७ ॥ अभंग रचना
कृपा करावी भगवंतें । ऐसा शिष्य द्यावा मातें ॥१॥
माझें व्रत जो चालवी । त्यासि द्यावें त्वां पालवी ॥ध्रु.॥
व्हावा ब्रम्हज्ञानी गुंडा । तिहीं लोकीं ज्याचा झेंडा ॥२॥
तुका तुका हाका मारी । माझ्या विठोबाच्या द्वारीं ॥३॥
तुकाराम महाराज भगवंताकडे एक प्रार्थना करत आहेत. ते म्हणतात, हे भगवंता, माझ्यावर एवढी कृपा कर की मला असा एक उत्तम शिष्य दे, जो माझे हे भक्तीचे व्रत आणि विचार पुढे समर्थपणे चालवेल; अशा शिष्याला तू तुझा आशीर्वाद (पालवी) दे. तो शिष्य केवळ नावाचा नसावा, तर तो पूर्ण ब्रह्मज्ञानी आणि चारित्र्याने खंबीर (गुंडा) असावा, ज्याच्या ज्ञानाचा झेंडा तिन्ही लोकांत फडकेल. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी विठोबाच्या दारात उभा राहून अशी आर्त हाक मारत आहे.
॥ अभंग ५१८ ॥ अभंग रचना
जातो वाराणसी । निरवी गाई घोडे म्हैसी ॥१॥
गेलों येतों नाहीं ऐसा । सत्य मानावा भरवसा ॥ध्रु.॥
नका काढूं माझीं पेवें । तुम्हीं वरळा भूस खावें ॥२॥
भिकारियाचे पाठीं । तुम्ही घेउनि लागा काठी ॥३॥
सांगा जेवाया ब्राम्हण । तरी कापा माझी मान ॥४॥
वोकलिया वोका । म्यां खर्चिला नाहीं रुका ॥५॥
तुम्हीं खावें ताकपाणी । जतन करा तूपलोणी ॥६॥
नाहीं माझें मनीं । पोरें रांडा नागवणी ॥७॥
तुका म्हणे नीट । होतें तैसें बोले स्पष्ट ॥८॥
हा अभंग उपरोधिक आणि संसारातील खोट्या मोहावर प्रहार करणारा आहे. महाराज म्हणतात, (एखाद्या संसारी माणसाचे रूपक घेऊन) मी जर काशीला (वाराणसी) चाललो, तर जाताना घरातील गाई, घोडे, म्हशी यांची काळजी घ्यायला सांगतो; मी गेलो काय किंवा आलो काय, माझा कोणावरच भरवसा नाही. माझ्या अनुपस्थितीत धान्याची कोठारे (पेवें) उघडू नका, तुम्ही वरवरचे कनिष्ठ अन्न किंवा भूस खाऊन दिवस काढा. दारात आलेल्या भिकाऱ्याला काही देऊ नका, उलट काठी घेऊन त्याच्या पाठी लागा. जर कुणी ब्राह्मणांना जेवायला घालायला सांगितले, तर माझी मान कापलेली बरी, पण मी खर्च करणार नाही! मी स्वतःसाठी कधी एक पैसाही (रुका) खर्च केला नाही. तुम्ही घरातल्यांनी फक्त ताकपाणी खावे आणि मौल्यवान तूप-लोणी विकण्यासाठी जतन करून ठेवावे. माझ्या मनात घरातील मुले, पत्नी यांच्या सुखाची किंवा त्यांच्या नागवणुकीची काहीही काळजी नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, संसारी माणसाची ही जी कंजूष आणि संकुचित वृत्ती असते, ती मी येथे स्पष्टपणे मांडली आहे.
॥ अभंग ५१९ ॥ अभंग रचना
कास घालोनी बळकट । झालों कळिकाळासी नीट । केली पायवाट । भवसिंधूवरूनि ॥१॥
या रे या रे लाहान थोर । याति भलते नारीनर । करावा विचार । न लगे चिंता कोणासी ॥ध्रु.॥
कामी गुंतले रिकामे । जपी तपी येथें जमे । लाविले दमामे । मुक्त आणि मुमुक्षा ॥२॥
एकंदर शिका । पाठविला इहलोका । आलों म्हणे तुका । मी नामाचा धारक ॥३॥
महाराज अत्यंत आत्मविश्वासाने म्हणतात, मी भक्तीची कास घट्ट बांधून थेट कळिकाळाला (मृत्यू/पाप) भिडण्यासाठी तयार झालो आहे आणि मी या अथांग संसारात (भवसिंधूवर) नामस्मरणाची एक सोपी पायवाट तयार केली आहे. आता लहानांपासून मोठ्यांपर्यंत, कोणत्याही जातीचे किंवा धर्माचे असणारे सर्व स्त्री-पुरुष या वाटेने या; आता कोणालाही संसाराची चिंता करण्याचे कारण नाही, फक्त देवाचा विचार करा. जे संसारात कामात गुंतलेले आहेत किंवा जे रिकामे आहेत, जे जपणारे-तपणारे आहेत, मुक्ती मिळालेले आहेत किंवा मुक्तीची इच्छा करणारे (मुमुक्षू) आहेत, त्या सर्वांसाठी मी भक्तीचे नगारे (दमामे) वाजवले आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, या संपूर्ण जगाला अचूक ज्ञान देण्यासाठी (शिका) विठ्ठलाने मला या इहलोकात पाठवले आहे, मी केवळ त्याच्या नामाचा धारक म्हणून येथे आलो आहे.
॥ अभंग ५२० ॥ अभंग रचना
आम्ही वैकुंठवासी । आलों या चि कारणासी । बोलिले जे ॠषी । साच भावें वर्ताव्या ॥१॥
झाडूं संतांचे मारग । आडरानें भरलें जग । उच्छिष्टाचा भाग । शेष उरलें तें सेवूं ॥ध्रु.॥
अर्थे लोपलीं पुराणें । नाश केला शब्दज्ञानें । विषयलोभी मन । साधनें बुडविलीं ॥२॥
पिटूं भक्तिचा डांगोरा । कळिकाळासी दरारा । तुका म्हणे करा । जेजेकार आनंदें ॥३॥
संत तुकाराम महाराजांचा हा अत्यंत प्रसिद्ध अधिकारवाणीचा अभंग आहे. ते म्हणतात, आम्ही मूळचे वैकुंठचे रहिवासी आहोत आणि आम्ही पृथ्वीवर याच कारणासाठी आलो आहोत की, पूर्वकालीन ऋषीमुनींनी जे सत्याचे आणि भक्तीचे विचार सांगितले आहेत, ते लोकांकडून खऱ्या भावनेने पाळवून घ्यावेत. सध्याचे जग हे खोट्या मार्गांनी (आडराने) भरले आहे, आम्ही संतांनी दाखवलेला भक्तीचा मुख्य मार्ग स्वच्छ (झाडू) करण्यासाठी आलो आहोत. संतांनी मागे ठेवलेला जो उपदेशाचा भाग (उच्छिष्ट/शेष) आहे, तोच आम्ही जगाला वाटणार आहोत आणि स्वतः स्वीकारणार आहोत. आजकाल खोट्या शब्दज्ञानामुळे पुराणांचे खरे अर्थ लोप पावले आहेत; लोकांची मने विषयात लोभी झाली असून त्यांनी खरी साधने बुडवली आहेत. आम्ही आता खऱ्या भक्तीचा डांगोरा पिटणार आहोत, ज्यामुळे या कळिकाळालाही दरारा वाटेल. तुकाराम महाराज म्हणतात, सर्वांनी आता आनंदाने त्या विठ्ठलाचा जयजयकार करावा.
॥ अभंग ५२१ ॥ अभंग रचना
बळियाचे अंकित । आम्ही जालों बळिवंत ॥१॥
लाता हाणोनि संसारा । केला षडूर्मीचा मारा ॥ध्रु.॥
जन धन तन । केलें तृणाही समान ॥२॥
तुका म्हणे आतां । आम्ही मुक्तीचिया माथां ॥३॥
महाराज म्हणतात, आम्ही त्या त्रैलोक्याच्या सर्वात बलवान (बळियाचे) अशा परमात्म्याचे अंकित (सेवक) झालो आहोत, म्हणूनच आम्ही स्वतःही अत्यंत बलवान झालो आहोत. आम्ही या नश्वर संसाराला लाथ मारून बाजूला केले आहे आणि काम-क्रोधादी सहा शत्रूंचा (षडूर्मी) पराभव केला आहे. आम्ही लोकमान्यता (जन), संपत्ती (धन) आणि स्वतःचा देह (तन) या सर्वांना गवताच्या काडीसारखे (तृणासमान) तुच्छ मानले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता आमचा अधिकार एवढा वाढला आहे की, आम्ही मुक्तीच्याही डोक्यावर पाय ठेवून उभे आहोत, म्हणजेच मुक्ती आमच्या चरणाशी दासी झाली आहे.
॥ अभंग ५२२ ॥ अभंग रचना
मृत्युलोकीं आम्हां आवडती परी । नाहीं एका हरिनामें विण ॥१॥
विटलें हें चित्त प्रपंचापासूनि । वमन हें मनीं बैसलेंसे ॥ध्रु.॥
सोनें रूपें आम्हां मृत्तिके समान । माणिकें पाषाण खडे तैसे ॥२॥
तुका म्हणे तैशा दिसतील नारी । रिसाचियापरी आम्हांपुढें ॥३॥
या मृत्युलोकात (पृथ्वीवर) एका विठ्ठलाच्या नामाशिवाय आम्हाला इतर कोणत्याही गोष्टीची आवड किंवा कौतुक उरलेले नाही. आमचे चित्त या ऐहिक प्रपंचाला पूर्णपणे विटले असून, प्रपंचाची सर्व सुखे आम्हाला उलटीसारखी (वमन) वाटत आहेत, ज्याची आम्हाला घृणा आली आहे. सोने आणि चांदी ही मौल्यवान रत्ने आम्हाला मातीसारखी वाटतात, तर हिरे-माणिक हे रस्त्यावरील साध्या दगडांसारखे वाटतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, या जगातील सुंदर स्त्रियाही आम्हाला अस्वलासारख्या (रिसाचियापरी) भयानक किंवा निरस वाटतात, कारण आमची दृष्टी केवळ भगवंताच्या रूपात स्थिर झाली आहे.
॥ अभंग ५२३ ॥ अभंग रचना
स्त्रियांचा तो संग नको नारायणा । काष्ठा या पाषाणामृत्तिकेच्या ॥१॥
नाठवे हा देव न घडे भजन । लांचावलें मन आवरे ना ॥ध्रु.॥
दृष्टिमुखें मरण इंद्रियाच्या द्वारें । लावण्य तें खरें दुःखमूळ ॥२॥
तुका म्हणे जरी अग्नि जाला साधु । परी पावे बाधूं संघष्टणें ॥३॥
साधकाच्या दृष्टीने सावध करताना महाराज म्हणतात, हे नारायणा, मला स्त्रियांचा संग (मोह) नको; मग ती स्त्री प्रत्यक्ष असो वा काकड-दगड-मातीची बनवलेली मूर्ती किंवा चित्र असो. स्त्रीच्या मोहात पडल्यास देवाची आठवण राहत नाही आणि भजन घडत नाही, कारण माणसाचे मन तिकडे लाचावते आणि त्याला आवरणे कठीण होते. डोळ्यांनी ते सौंदर्य पाहणे म्हणजे इंद्रियांच्या द्वारे स्वतःच्या विनाशाला (मरण) आमंत्रण देण्यासारखे आहे; हे बाह्य लावण्य (सौंदर्य) खरोखर सर्व दुःखाचे मूळ आहे. महाराज म्हणतात, अग्नी जरी पवित्र आणि श्रेष्ठ (साधु) असला, तरी त्याच्या संपर्कात (संघष्टणें) जो येईल, त्याला तो भाजल्याशिवाय राहत नाही; तसेच हा मोह साधकाला बाधतो.
॥ अभंग ५२४ ॥ अभंग रचना
पराविया नारी रखुमाईसमान । हें गेलें नेमून ठायींचें चि ॥१॥
जाई वो तूं माते न करीं सायास । आम्ही विष्णुदास नव्हों तैसे ॥ध्रु.॥
न साहावें मज तुझें हें पतन । नको हें वचन दुष्ट वदों ॥२॥
तुका म्हणे तुज पाहिजे भ्रतार । तरी काय नर थोडे जाले ॥३॥
तुकाराम महाराजांच्या चारित्र्याची साक्ष देणारा हा एक महान अभंग आहे. त्यांच्यावर मोहित होऊन आलेल्या एका स्त्रीला उद्देशून ते म्हणतात, आमच्या दृष्टीने परस्त्री ही साक्षात रुक्मिणी मातेसमान पवित्र आहे, हा आमचा पक्का आणि मूळचाच नियम आहे. म्हणून हे माते, तू माझ्या बाबतीत असे वाईट प्रयत्न (सायास) करू नकोस; आम्ही विष्णूचे खरे दास आहोत, आम्ही विकारांना बळी पडणारे लोक नाही आहोत. मला तुझे हे नैतिक पतन सहन होत नाही, म्हणून तुझ्या मुखातून असे दुष्ट आणि कामुक वचन काढू नकोस. महाराज म्हणतात, जर तुला पती (भ्रतार) हवाच असेल, तर या जगात इतर पुरुषांची उणीव आहे का? मला केवळ तुझा पुत्र मान.
॥ अभंग ५२५ ॥ अभंग रचना
भक्तिप्रतिपाळे दीन वो वत्सळे । विठ्ठले कृपाळे होसी माये ॥१॥
पडिला विसर माझा काय गुणें । कपाळ हें उणें काय करूं ॥२॥
तुका म्हणे माझें जाळूनि संचित । करीं वो उचित भेट देई ॥३॥
महाराज विठ्ठलाला आईच्या रूपात आळवताना म्हणतात, हे भक्तांचे प्रतिपालन करणारी, दीनांवर अपत्यवत प्रेम करणारी कृपाळू विठ्ठलाई माऊली! तुला कोणत्या कारणाने माझा विसर पडला आहे? की माझेच नशीब (कपाळ) खोटे किंवा कमी पडले आहे, मी काय करू? तुकाराम महाराज म्हणतात, हे माते, माझे पूर्वजन्माचे वाईट कर्म (संचित) जाळून टाक आणि जे योग्य (उचित) आहे ते करून मला त्वरित तुझी भेट दे.
॥ अभंग ५२६ ॥ अभंग रचना
तुजविण मज कोण वो सोयरें । आणीक दुसरें पांडुरंगे ॥१॥
लागलीसे आस पाहा तुझें वास । रात्री वो दिवस लेखीं बोटीं ॥२॥
काम गोड मज न लगे हा धंदा । तुका म्हणे सदा हें चि ध्यान ॥३॥
महाराज म्हणतात, हे पांडुरंगा, तुझ्याशिवाय या जगात माझा दुसरा कोणता सोयरा किंवा नातेवाईक आहे? मला केवळ तुझीच आस लागली असून, मी रात्री-अपरात्री, दिवसभर बोटांवर दिवस मोजत तुझी वाट पाहत आहे. मला आता संसारातील इतर कोणतेही काम किंवा व्यवहार गोड वाटत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्या मनात चोवीस तास केवळ आणि केवळ तुझेच ध्यान चालू असते.
॥ अभंग ५२७ ॥ अभंग रचना
पढियंतें आम्ही तुजपाशीं मागावें । जीवींचें सांगावें हितगुज ॥१॥
पाळसील लळे दीन वो वत्सले । विठ्ठले कृपाळे जननिये ॥ध्रु.॥
जीव भाव तुझ्या ठेवियेला पायीं । तूं चि सर्वा ठायीं एक आम्हां ॥२॥
दुजियाचा संग लागों नेदीं वारा । नाहीं जात घरा आणिकांच्या ॥३॥
सर्वसत्ता एकी आहे तुजपाशीं । ठावें आहे देसी मागेन तें ॥४॥
म्हणउनि पुढें मांडियेली आळी । थिंकोनियां चोळी डोळे तुका ॥५॥
महाराज म्हणतात, हे आमच्या लाडक्या विठ्ठलाई माऊली, आम्ही तुझ्याकडेच हट्ट करावा आणि आमच्या जिवाचे हितगूज तुलाच सांगावे; कारण तू दीनांवर प्रेम करणारी आमची जननी (आई) असून आमचे सर्व लाड (लळे) तूच पुरवणार आहेस. मी माझा जीव आणि भाव तुझ्याच पायांवर अर्पण केला आहे, तूच आमच्यासाठी सर्व ठिकाणी एकच आधार आहेस. मला दुसऱ्या कोणत्याही कुसंगाचा किंवा संसाराचा वाराही लागू देऊ नकोस; म्हणूनच मी इतर कोणाच्याही दारात जात नाही. या सृष्टीची सर्व सत्ता एकट्या तुझ्याकडेच आहे आणि मी जे काही मागेन ते तू नक्की देशील, हे मला ठाऊक आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, म्हणूनच लहान मुलाप्रमाणे मी तुझ्यापुढे माझा हट्ट (आळी) मांडला आहे आणि माझे डोळे पुसत मी तुझ्याकडे प्रेमाची याचना करत आहे.
॥ अभंग ५२८ ॥ अभंग रचना
कोण पर्वकाळ पहासील तीथ । होतें माझें चित्त कासावीस ॥१॥
पाठवीं भातुकें प्रेरीं झडकरी । नको राखों उरी पांडुरंगा ॥ध्रु.॥
न धरावा कोप मजवरी कांहीं । अवगुणी अन्यायी म्हणोनियां ॥२॥
काय रडवीसी नेणतियां पोरां । जाणतियां थोरां याचिपरी ॥३॥
काय उभी कर ठेवुनियां कटीं । बुझावीं धाकुटीं लडिवाळें ॥४॥
तुका म्हणे आतां पदरासी पिळा । घालीन निराळा नव्हे मग ॥५॥
देवाला आळवताना महाराज म्हणतात, हे पांडुरंगा, मला भेटण्यासाठी तू कोणता मुहूर्त, पर्वकाळ किंवा तिथी पाहत बसला आहेस? तुझ्या भेटीविना माझे चित्त अत्यंत कासावीस झाले आहे. तू तुझ्या प्रेमाचा खाऊ (भातुके) मला ताबडतोब पाठवून दे, आता मनात कोणतीही उणीव किंवा अंतर ठेवू नकोस. मी जरी अवगुणी आणि अन्यायी असलो, तरी तू माझ्यावर थोडाही राग धरू नकोस. अशा निष्पाप आणि अजाण पोरांना तू का रडवत आहेस? मोठ्या किंवा समजूतदार लोकांना जसे दूर ठेवतोस, तसेच माझ्यासारख्या लहान बालकालाही दूर ठेवणार का? कमरेवर हात ठेवून नुसतीच काय उभी आहेस? पुढे ये आणि तुझ्या या लहान लडिवाळ मुलाची समजूत काढ (बुझावीं). तुकाराम महाराज म्हणतात, आता मी तुझ्या वस्त्राच्या पदराला अशी घट्ट गाठ (पिळा) घालीन, की तुला माझ्यापासून कधीही वेगळे होता येणार नाही.
॥ अभंग ५२९ ॥ अभंग रचना
कां हो देवा कांहीं न बोला चि गोष्टी । कां मज हिंपुटी करीतसा ॥१॥
कंठीं प्राण पाहें वचनाची आस । तों दिसे उदास धरिलें ऐसें ॥ध्रु.॥
येणें काळें बुंथी घेतलीसे खोल । कां नये विटाळ होऊं माझा ॥२॥
लाज वाटे मज म्हणवितां देवाचा । न पुससी फुकाचा तुका म्हणे ॥३॥
देवाच्या मौनावर रागवताना महाराज म्हणतात, हे देवा, तू माझ्याशी एकही शब्द का बोलत नाहीस? मला असा दुःखी आणि हताश (हिंपुटी) का करत आहेस? तुझ्या मुखातून निघणाऱ्या शब्दांची आस धरून माझा प्राण कंठाशी आला आहे, पण तू मात्र माझ्याविषयी पूर्णपणे उदास किंवा निवांत दिसत आहेस. आजकाल तू चेहऱ्यावर घट्ट पांघरूण (बुंथी) घेतले आहेस, माझ्या संपर्काने तुला विटाळ होईल अशी भीती वाटते का? मला स्वतःला देवाचा माणूस म्हणवून घ्यायची आता लाज वाटू लागली आहे, कारण तू माझी साधी फुकटची चौकशीही करत नाहीस.
॥ अभंग ५३० ॥ अभंग रचना
उचित तें काय जाणावें दुर्बळें । थोरिवेचें काळें तोंड देवा ॥१॥
देतों हाका कोणी नाइकती द्वारीं । ओस कोणी घरीं नाहीं ऐसें ॥ध्रु.॥
आलिया अतीता शब्द समाधान । करितां वचन कायवेंचे॥२॥
तुका म्हणे तुम्हां साजे हें श्रीहरी । आम्ही निलाजिरीं नाहीं ऐसीं ॥३॥
महाराज म्हणतात, माझ्यासारख्या दुर्बळ भक्ताला काय योग्य (उचित) आहे ते कसे समजणार? पण हे देवा, तुझ्या या थोरपणाचे (मोठेपणाचे) तोंड काळे असो, कारण तुझा हा मोठेपणा भक्ताला दूर ठेवतो. मी तुझ्या दारात उभा राहून एवढ्या हाका मारत आहे, पण आत कोणीही ऐकत नाही; तुमचे घर पूर्णपणे ओस पडले आहे की काय, असे वाटते. दारात आलेल्या याचक किंवा संन्याशाला (अतीता) साध्या चांगल्या शब्दांनी समाधान द्यायला तुझे काय पैसे खर्च होतात (काय वेंचे)? तुकाराम महाराज म्हणतात, हे श्रीहरी, भक्तांकडे असे दुर्लक्ष करणे तुझ्या मोठेपणालाच शोभते (साजे), आम्ही काही एवढे निर्लज्ज (निलाजिरी) नाही आहोत की सारखा तुझा पिच्छा पुरवू.
॥ अभंग ५३१ ॥ अभंग रचना
आंम्ही मागों ऐसें नाहीं तुजपाशीं । जरीं तूं भीतोसि पांडुरंगा ॥१॥
पाहें विचारूनि आहे तुज ठावें । आम्ही धालों नावें तुझ्या एका ॥ध्रु.॥
ॠद्धिसिद्धि तुझें मुख्य भांडवल । हें तों आम्हां फोल भक्तीपुढें ॥२॥
तुका म्हणे जाऊं वैकुंठा चालत । बैसोनि निश्चिंत सुख भोगू ॥३॥
महाराज म्हणतात, हे पांडुरंगा, जर तू या भीतीने लपला असशील की मी तुझ्याकडे काही धन-दौलत मागेन, तर ऐक; आम्ही तुझ्याकडे ऐहिक गोष्टी मागूच शकत नाही. तू स्वतः विचार करून पाहा, तुलाही ठाऊक आहे की आम्ही केवळ तुझ्या एका नामाच्या सुखानेच तृप्त (धालो) झालो आहोत. ज्या ऋद्धी-सिद्धींचे ऐश्वर्य हे तुझे मुख्य भांडवल मानले जाते, ते आमच्या निस्सीम भक्तीपुढे अगदी फोल आणि तुच्छ आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही आमच्या भक्तीच्या बळावर थेट चालत वैकुंठाला जाऊ आणि तिथे अत्यंत निश्चिंत होऊन परमानंदाचे सुख भोगू.
॥ अभंग ५३२ ॥ अभंग रचना
न लगे हें मज तुझें ब्रम्हज्ञान । गोजिरें सगुण रूप पुरे ॥१॥
लागला उशीर पतितपावना । विसरोनि वचना गेलासि या ॥ध्रु.॥
जाळोनि संसार बैसलों अंगणीं । तुझे नाहीं मनीं मानसीं तें ॥२॥
तुका म्हणे नको रागेजों विठ्ठला । उठीं देई मला भेटी आतां ॥३॥
महाराज म्हणतात, देवा, मला तुझे ते कोरडे, निर्गुण 'ब्रह्मज्ञान' नको आहे; मला फक्त तुझे हे सुंदर, साजिरे 'सगुण' रूप पुरेसे आहे. हे पतितपावना विठ्ठला, तू भक्तांचा उद्धार करण्याच्या तुझ्या वचनाला विसरून गेला आहेस का? कारण तू भेटीला खूप उशीर लावला आहेस. मी माझा सर्व संसार जाळून (त्याग करून) तुझ्या अंगणात येऊन बसलो आहे, पण तुझ्या मनात मात्र माझी काहीच आठवण दिसत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे विठ्ठला, आता माझ्यावर जास्त रागवू नकोस, उठ आणि मला ताबडतोब दर्शन दे.
॥ अभंग ५३३ ॥ अभंग रचना
कमोदिनी काय जाणे तो परिमळ । भ्रमर सकळ भोगीतसे ॥१॥
तैसें तुज ठावें नाहीं तुझें नाम । आम्ही च तें प्रेमसुख जाणों ॥ध्रु.॥
माते तृण बाळा दुधाची ते गोडी । ज्याची नये जोडी त्यासी कामा ॥२॥
तुका म्हणे मुक्ताफळ शिंपीपोटीं । नाहीं त्याची भेटी भोग तिये ॥३॥
नामाचे महत्त्व सांगताना महाराज देवाला म्हणतात, कमळाच्या वेलीला (कमोदिनी) स्वतःच्या फुलातील सुवासाची (परिमळ) किंमत माहीत नसते, तो सुगंध फक्त भ्रमर (भुंगा) जाणतो आणि भोगतो. अगदी त्याचप्रमाणे, हे देवा, तुझ्या स्वतःच्या 'नामस्मरणात' किती गोडी आहे हे तुला माहीत नाही, ते प्रेमसुख केवळ आम्ही भक्तांनीच अनुभवले आहे. गाय स्वतः गवत (तृण) खाते, पण तिच्या बाळाला (वासराला) तिच्या दुधाची खरी गोडी माहीत असते. तुकाराम महाराज म्हणतात, मौल्यवान मोती हा शिंपल्याच्या पोटात तयार होतो, पण त्या शिंपल्याला त्या मोत्याचे सुख भोगता येत नाही, तो मान दुसऱ्यालाच मिळतो; तसेच तुझ्या नामाचे सुख आम्ही घेत आहोत.
॥ अभंग ५३४ ॥ अभंग रचना
काय सांगों तुझ्या चरणांच्या सुखा । अनुभव ठाउका नाहीं तुज ॥१॥
बोलतां हें कैसें वाटे खरेपण । अमृताचे गुण अमृतासी ॥ध्रु.॥
आम्ही एकएका ग्वाही मायपुतें । जाणों तें निरुतें सुख दोघें ॥२॥
तुका म्हणे आम्हां मोक्षाचा कांटाळा । कां तुम्ही गोपाळा नेणां ऐसें ॥३॥
महाराज म्हणतात, तुझ्या चरणांच्या सेवेत आणि दर्शनात किती अथांग सुख आहे, हे मी तुला काय सांगू? कारण त्याचे अनुभव तुला स्वतःला माहीत असणे शक्य नाही (कारण देव स्वतःचे पाय स्वतः पूजत नाही). अमृताची गोडी काय आहे, हे अमृत स्वतः जाणू शकत नाही, ते पिणाराच जाणतो. आम्ही आई आणि बाळ (मायपुते) सारखे एकमेकांच्या साक्षीने हे अत्यंत पवित्र आणि खरे सुख अनुभवत आहोत. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे गोपाळा, तुझ्या या भक्तीसुखापुढे आम्हांला मोक्षाचाही कंटाळा आला आहे, हे तुला कसे समजत नाही?
॥ अभंग ५३५ ॥ अभंग रचना
देखोनियां तुझ्या रूपाचा आकार । उभा कटीं कर ठेवूनियां ॥१॥
तेणें माझ्या चित्ता होतें समाधान । वाटतें चरण न सोडावे ॥ध्रु.॥
मुखें गातों गीत वाजवितों टाळी । नाचतों राउळीं प्रेमसुखें ॥२॥
तुका म्हणे मज तुझ्या नामापुढें । तुश हें बापुडें सकळी काळ ॥३॥
विठ्ठलाच्या रूपाचे वर्णन करताना महाराज म्हणतात, कमरेवर हात ठेवून विटेवर उभे असणारे तुझे हे सुंदर रूप पाहिल्यावर माझ्या चित्ताला अत्यंत समाधान लाभते आणि असे वाटते की तुझे हे चरण कधीच सोडू नयेत. मी माझ्या मुखाने तुझीच गाणी गातो, हाताने टाळी वाजवतो आणि तुझ्या मंदिरात (राउळी) प्रेमसुखाने नाचतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुझ्या या नामस्मरणाच्या सुखापुढे मला तिन्ही लोकातील इतर सर्व गोष्टी नेहमी अत्यंत तुच्छ (बापुडे) आणि किरकोळ वाटतात.
॥ अभंग ५३६ ॥ अभंग रचना
आतां येणेंविण नाहीं आम्हां चाड । कोण बडबड करी वांयां ॥१॥
सुख तें चि दुःख पुण्यपाप खरें । हें तों आम्हां बरें कळों आलें ॥ध्रु.॥
तुका म्हणे वाचा वाईली अनंता । बोलायाचें आतां काम नाहीं ॥३॥
महाराज म्हणतात, आता या भगवंतप्राप्तीशिवाय आम्हाला जगात कशाचीही इच्छा (चाड) उरलेली नाही, मग उगीच संसाराची बडबड कशाला करायची? या जगातील सुख म्हणजेच शेवटी दुःख आहे आणि पाप-पुण्याच्या पलीकडे जाणे हेच खरे हित आहे, हे आम्हाला आता पूर्णपणे कळून आले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी माझी वाणी (वाचा) आता पूर्णपणे त्या अनंत परमेश्वराच्या चरणी अर्पण केली आहे, त्यामुळे आता संसारी गोष्टी बोलण्याचे मला काहीही काम उरलेले नाही.
॥ अभंग ५३७ ॥ अभंग रचना
बोलों अबोलणें मरोनियां जिणें । असोनि नसणें जनि आम्हां ॥१॥
भोगीं त्याग जाला संगीं च असंग । तोडियेले लाग माग दोन्ही ॥२॥
तुका म्हणे नव्हें दिसतों मी तैसा । पुसणें तें पुसा पांडुरंगा ॥३॥
आपल्या जीवनमुक्त स्थितीचे वर्णन करताना महाराज म्हणतात, आम्ही या जगात असूनही नसण्यासारखे आहोत, आमचे बोलणे हे न बोलण्यासारखे शांत आहे आणि आमचे जगणे हे अहंकाराने मरून आत्मरूपाने जगण्यासारखे आहे. आम्ही सर्व सुखे भोगत असूनही त्यापासून अलिप्त (त्यागी) आहोत आणि लोकांमध्ये राहूनही असंग (अलिप्त) आहोत; आम्ही संसाराचे मागचे-पुढचे सर्व मार्ग तोडून टाकले आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी जसा बाह्य जगाला दिसतो, तसा मी आतून मुळीच नाही; माझ्या या स्थितीबद्दल जर काही खात्री करायची असेल, तर ती थेट पांडुरंगालाच विचारून पाहा.
॥ अभंग ५३८ ॥ अभंग रचना
अधिकार तैसा दावियेले मार्ग । चालतां हें मग कळों येतें ॥१॥
जाळूं नये नाव पावलेनि पार । मागील आधार बहुतांचा ॥२॥
तुका म्हणे रोग वैदाचे अंगीं । नाहीं करी जगीं उपकार ॥३॥
उपदेश करताना महाराज म्हणतात, संतांनी माणसाच्या पात्रतेनुसार आणि अधिकारानुसार साधनेचे वेगवेगळे मार्ग दाखवले आहेत, त्यावर प्रत्यक्ष चालल्याशिवाय त्या मार्गाचे महत्त्व कळत नाही. नदीच्या पैलतीराला पोहोचल्यावर आपण ज्या नावेतून आलो, ती नाव कधीही जाळून टाकू नये; कारण ती नाव आपल्या मागे येणाऱ्या इतर अनेक प्रवाशांचा आधार असते (तसेच संतांचे ग्रंथ आणि नियम हे नंतरच्या पिढ्यांसाठी महत्त्वाचे असतात). तुकाराम महाराज म्हणतात, वैद्य हा स्वतः रोगमुक्त असतो, तरीही तो जगावर उपकार करण्यासाठी आणि लोकांचे रोग दूर करण्यासाठी औषधोपचार करत असतो; संतांचे कार्यही तसेच असते.
॥ अभंग ५३९ ॥ अभंग रचना
संवसार तीहीं केला पाठमोरा । नाहीं द्रव्य दारा जया चित्तीं ॥१॥
शुभाशुभ नाहीं हर्षामर्ष अंगीं । जनार्दन जगीं होउनि ठेला ॥२॥
तुका म्हणे देहें दिला एकसरें । जयासि दुसरें नाहीं मग ॥३॥
खऱ्या संतांची लक्षणे सांगताना महाराज म्हणतात, ज्यांनी आपल्या मनातून संपत्ती (द्रव्य) आणि पत्नी/स्त्री (दारा) यांचा मोह पूर्णपणे काढून टाकला आहे, त्यांनीच या संसाराला खऱ्या अर्थाने पाठ दाखवली (त्याग केला) आहे. त्यांच्या मनात शुभ-अशुभ असा भेद उरलेला नसतो आणि सुख-दुःखाचा किंवा आनंद-खंताचा (हर्षामर्ष) लवलेशही नसतो, ते स्वतः या जगात प्रत्यक्ष जनार्दन (परमात्मा) स्वरूप होऊन राहतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, त्यांनी आपला देह पूर्णपणे भगवंताच्या चरणी वाहून दिलेला असतो, त्यांच्यासाठी देवाव्यतिरिक्त दुसरी कोणतीही गोष्ट उरत नाही.
॥ अभंग ५४० ॥ अभंग रचना
देहबुद्धि वसे लोभ जयां चित्तीं । आपुलें जाणती परावें जे ॥१॥
तयासि चालतां पाहिजे सिदोरी । दुःख पावे करी असत्य तो ॥२॥
तुका म्हणे धर्म रक्षाया कारणें । छाया इच्छी उन्हें तापला तो ॥३॥
जे लोक केवळ देहबुद्धीने जगतात, ज्यांच्या मनात लोभ भरलेला असतो आणि जे नेहमी 'हे माझे आणि हे परके' असा भेद करत बसतात, त्यांना संसाराच्या मार्गावर चालताना नेहमी कर्माची शिदोरी (चिंता) सोबत बाळगावी लागते आणि खोटेपणाने (असत्य) वागल्यामुळे ते शेवटी केवळ दुःखच भोगतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याप्रमाणे उन्हाने अत्यंत तापलेला माणूस सावलीची (छाया) इच्छा करतो, त्याचप्रमाणे संसाराच्या तापाने होरपळलेल्या माणसाने स्वतःचे रक्षण करण्यासाठी धर्माचा आणि नीतीचा आश्रय घेतला पाहिजे.
॥ अभंग ५४१ ॥ अभंग रचना
काळें खादला हा अवघा आकार । उत्पित्तसंहारघडमोडी ॥१॥
वीज तो अंकुर आच्छादिला पोटीं । अनंता सेवटीं एकाचिया ॥२॥
तुका म्हणे शब्दें व्यापिलें आकाश । गुढार हें तैसें कळों नये ॥३॥
सृष्टीच्या गूढ नियमांचे वर्णन करताना महाराज म्हणतात, या जगातील जेवढी म्हणून रूपे आणि आकार दिसतात, ते सर्व या काळाने (वेळेने/मृत्यूने) गिळंकृत केले आहेत; कारण उत्पत्ती, स्थिती आणि संहार (नाश) ही काळाचीच घडमोड चालू असते. ज्याप्रमाणे बीजामध्येच संपूर्ण झाडाचा अंकुर दडलेला असतो, त्याचप्रमाणे या सर्व सृष्टीचा शेवट त्या एका अनंत परमात्म्याच्या पोटातच होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याप्रमाणे शब्द हा संपूर्ण आकाशात व्यापलेला असतो, तसेच हे परमात्म्याचे गूढ सर्व चराचरात दडलेले आहे, जे साध्या बुद्धीला सहजासहजी कळून येत नाही.
॥ अभंग ५४२ ॥ अभंग रचना
आणीक काळें न चले उपाय । धरावे या पाय विठोबाचे ॥१॥
अवघें चि पुण्य असे तया पोटीं । अवघिया तुटी होय पापा ॥ध्रु.॥
अवघें मोकळें अवघिया काळें । उद्धरती कुळें नरनारी ॥२॥
काळ वेळ नाहीं गर्भवासदुःखें । उच्चारितां मुखें नाम एक ॥३॥
तुका म्हणे कांहीं न लगे सांडावें । सांगतसें भावें घेती तयां ॥४॥
महाराज म्हणतात, संकटकाळात किंवा मृत्यूच्या वेळी दुसरा कोणताही उपाय चालत नाही, अशा वेळी केवळ विठोबाचेच पाय घट्ट धरले पाहिजेत. विठ्ठलाच्या चरणापाशी जगातील सर्व पुण्य साठवलेले आहे आणि त्याच्या आश्रयाला गेल्यावर माणसाच्या सर्व पापांचा कायमचा नाश (तुटी) होतो. विठ्ठलाचे नाव हे कोणत्याही वेळी आणि सर्वांसाठी मुक्त (मोकळे) आहे, ज्याच्या बळावर अनेक कुळांमधील स्त्री-पुरुष संसारसागर पार करून उद्धरून गेले आहेत. मुखाने केवळ एकदा जरी त्या देवाचे नाव घेतले, तर माणसाचे गर्भवासाचे मोठे दुःख टळते आणि त्यासाठी कोणतीही वेळ किंवा काळ पाहावा लागत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, यासाठी तुम्हाला तुमचा संसार किंवा घरदार काहीही सोडण्याची (सांडावे) गरज नाही, तुम्ही केवळ खऱ्या भावाने नामस्मरण स्वीकारा, हेच मी तुम्हाला सांगत आहे.
॥ अभंग ५४३ ॥ अभंग रचना
कां रे माझा तुज न ये कळवळा । असोनि जवळा हृदयस्था ॥१ ॥
अगा नारायणा निष्ठ‍ा निर्गुणा । केला शोक नेणां कंठस्फोट ॥ध्रु.॥
कां हें चित्त नाहीं पावलें विश्रांती । इंद्रियांची गति कुंटे चि ना ॥२॥
तुका म्हणे कां रे धरियेला कोप । पाप सरलें नेणों पांडुरंगा ॥३॥
आर्त हाक मारताना महाराज म्हणतात, हे देवा, तू माझ्या अगदी जवळ, माझ्या हृदयात वास करत असूनही तुला माझी थोडीही दया किंवा कळवळा का येत नाही? हे नारायणा, तू एवढा निष्ठूर आणि निर्गुण का झालास? मी तुझ्या भेटीसाठी गळा सुटेपर्यंत (कंठस्फोट) रडून शोक केला, पण तू मात्र पूर्णपणे अजाण (नेणा) बनला आहेस. अजूनही माझे चित्त पूर्णपणे शांत का झाले नाही? आणि माझ्या या वासनांध इंद्रियांची धाव अजूनही का थांबत नाही? तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पांडुरंगा, तू माझ्यावर असा का रागवला (कोप) आहेस? माझे जुने पाप अजून संपले नाही की काय, हे मला समजत नाही.
॥ अभंग ५४४ ॥ अभंग रचना
दीनानाथा तुझीं ब्रिदें चराचर । घेसील कैवार शरणागता ॥१॥
पुराणीं जे तुझे गर्जती पवाडे । ते आम्हां रोकडे कळों आले ॥ध्रु.॥
आपुल्या दासांचें न साहासी उणें । उभा त्याकारणें राहिलासी ॥२॥
चक्र गदा हातीं आयुधें अपारें । न्यून तेथें पुरें करूं धावें ॥३॥
तुका म्हणे तुज भक्तीचें कारण । करावया पूर्ण अवतार ॥४॥
महाराज म्हणतात, हे दीनानाथा विठ्ठला, या चराचरामध्ये तुझे हेच ब्रीदवाक्य प्रसिद्ध आहे की, तू शरण आलेल्या भक्तांचा नेहमी कैवार घेतोस आणि त्यांचे रक्षण करतोस. पुराणांमध्ये तुझ्या पराक्रमाचे आणि कृपेचे जे पोवाडे गायले आहेत, ते आम्हाला आज प्रत्यक्ष (रोकडे) अनुभवाला आले आहेत. तू तुझ्या खऱ्या भक्तांचे थोडेही नुकसान किंवा उणें सहन करत नाहीस, म्हणूनच तू त्यांच्या पाठीशी नेहमी उभा राहिला आहेस. तू हातात चक्र, गदा इत्यादी अपार शस्त्रे घेऊन भक्तांच्या जीवनातील जी काही उणीव असेल, ती पूर्ण करण्यासाठी धावून येतोस. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, केवळ भक्तांच्या भक्तीसाठी आणि त्यांची इच्छा पूर्ण करण्यासाठीच तू नवनवीन अवतार धारण करत असतोस.
॥ अभंग ५४५ ॥ अभंग रचना
वणूप महिमा ऐसी नाहीं मज वाचा । न बोलवे साचा पार तुझा ॥१॥
ठायींची हे काया ठेविली चरणीं । आतां ओवाळुनि काय सांडूं ॥ध्रु.॥
नाहीं भाव ऐसा करूं तुझी सेवा । जीव वाहूं देवा तो ही तुषा ॥२॥
मज माझें कांहीं न दिसे पाहातां । जें तुज अनंता समर्पावें ॥३॥
तुका म्हणे आतां नाहीं मज थार । तुझे उपकार फेडावया ॥४॥
अत्यंत नम्रतेने महाराज म्हणतात, हे देवा, तुझा महिमा गाता येईल एवढी मोठी वाणी माझ्याकडे नाही आणि मला तुझा खरा अंत किंवा पार कधीच गाठता येणार नाही. मी माझी ही संपूर्ण काया (शरीर) आधीच तुझ्या चरणी अर्पण केली आहे, आता तुला ओवाळून टाकण्यासाठी माझ्याकडे वेगळे काही उरलेले नाही. तुझी उत्तम सेवा करता येईल एवढा श्रेष्ठ भावही माझ्याकडे नाही; आणि जर मी माझा जीव तुला वाहून द्यायचा ठरवला, तर तो जीवही मुळात तुझाच आहे. मला माझ्या स्वतःच्या मालकीचे असे काहीच दिसत नाही, जे मी तुला अर्पण करू शकेन. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे विठ्ठला, माझ्यावर असणारे तुझे अनंत उपकार फेडण्यासाठी मला आता जगात कोठेही जागा किंवा मार्ग उरलेला नाही.
॥ अभंग ५४६ ॥ अभंग रचना
नाहीं सुख मज न लगे हा मान । न राहे हें जन काय करूं ॥१॥
देहउपचारें पोळतसे अंग । विषतुल्य चांग मिष्टान्न तें ॥ध्रु.॥
नाइकवे स्तुति वाणितां थोरीव । होतो माझा जीव कासावीस ॥२॥
तुज पावें ऐसी सांग कांहीं कळा । नको मृगजळा गोवूं मज ॥३॥
तुका म्हणे आतां करीं माझें हित । काढावें जळत आगींतूनि ॥४॥
भौतिक जगातील मोठेपणाचा त्याग करताना महाराज म्हणतात, मला या सांसारिक गोष्टींमध्ये थोडेही सुख वाटत नाही आणि मला हा खोटा मान-सन्मानही नको आहे; हे जग माझ्या मागे का लागते, मी काय करू? या शरीराचे चोचले (देहउपचार) पुरवल्याने माझे अंग जळाल्यासारखे होते आणि उत्तम मिष्टान्नही मला विषासारखे वाटते. लोकांनी माझी केलेली स्तुती आणि माझा थोरपणा वर्णन करणे मला ऐकवत नाही, ते ऐकून माझा जीव कासावीस होतो. हे देवा, तू मला अशी एखादी कला किंवा मार्ग सांग ज्यामुळे मी थेट तुझ्यापर्यंत पोहोचू शकेन; मला या संसाराच्या खोट्या सुखात (मृगजळात) अडकवू नकोस. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे विठ्ठला, आता तूच माझे खरे हित कर आणि संसाराच्या या जळत्या आगीतून मला सुखरूप बाहेर काढ.
॥ अभंग ५४७ ॥ अभंग रचना
न मिळो खावया न वाढो संतान । परि हा नारायण कृपा करो ॥१॥
ऐसी माझी वाचा मज उपदेशी । आणीक लोकांसी हें चि सांगे ॥ध्रु.॥
विटंबो शरीर होत कां विपित्त । परि राहो चित्तीं नारायण ॥२॥
तुका म्हणे नासिवंत हे सकळ । आठवे गोपाळ तें चि हित ॥३॥
दृढ भक्तीची व्याख्या करताना महाराज म्हणतात, मला अगदी खायला अन्न नाही मिळाले तरी चालेल, किंवा माझा वंश (संतान) नाही वाढला तरी चालेल, पण त्या नारायणाची कृपा माझ्यावर अखंड राहू दे. माझी बुद्धी आणि वाणी मला नेहमी हाच उपदेश करते आणि मी इतर लोकांनाही नेहमी नेमके हेच सांगत असतो. माझ्या या शरीराची कितीही विटंबना झाली किंवा माझ्यावर कितीही मोठी संकटे (विपित्त) आली, तरी माझ्या चित्तात नेहमी केवळ नारायणच राहिला पाहिजे. तुकाराम महाराज म्हणतात, या जगातील इतर सर्व गोष्टी शेवटी नाशिवंत आहेत, त्यामुळे त्या गोपाळाची आठवण मनात सतत राहणे, यातच माणसाचे खरे कल्याण आहे.
॥ अभंग ५४८ ॥ अभंग रचना
पिंड पोसावे हें अधमाचें ज्ञान । विलास मिष्टान्न करूनियां ॥१॥
शरीर रक्षावें हा धर्म बोलती । काय असे हातीं तयाचिया ॥ध्रु.॥
क्षणभंगुर हें जाय न कळतां । ग्रास गिळि सत्ता नाहीं हातीं ॥२॥
कर्वतिलीं देहें कापियेलें मांस । गेले वनवासा शुकादिक ॥३॥
तुका म्हणे राज्य करितां जनक । अग्नीमाजी एक पाय जळे ॥४॥
केवळ शरीराचे लाड पुरवणाऱ्यांवर प्रहार करताना महाराज म्हणतात, उत्तम मिष्टान्न खाऊन आणि चैनी करून केवळ या नश्वर शरीराचे (पिंड) पोषण करत राहणे, हे अत्यंत कनिष्ठ दर्जाच्या (अधमाचे) माणसाचे लक्षण आहे. अनेक लोक सांगतात की केवळ शरीराचे रक्षण करणे हाच मोठा धर्म आहे, पण हे शरीर टिकवणे नक्की कोणाच्या हातात आहे? हे शरीर अत्यंत क्षणभंगुर असून ते कधी नष्ट होईल हे सांगता येत नाही; साधा अन्नाचा घास गिळण्याची सत्ताही माणसाच्या स्वतःच्या हातात नसते. या जगात अनेक थोर संतांनी आणि ऋषींनी ईश्वरासाठी आपले देह करवतीने कापून घेतले, स्वतःचे मांस कापले आणि शुकादिकांसारखे थोर ज्ञानी संन्यासी सर्व सुखे सोडून जंगलात (वनवासा) गेले. तुकाराम महाराज म्हणतात, राजा जनक हा एवढा मोठा आत्मज्ञानी राजा होता की, तो राजवैभवात राहत असूनही विदेही होता, त्याचा एक पाय अग्नीत जळत असतानाही त्याचे चित्त विचलित झाले नाही; खरा धर्म हा देहाच्या पलीकडे पाहण्यात आहे.
॥ अभंग ५४९ ॥ अभंग रचना
जरी माझी कोणी कापितील मान । तरी नको आन वदों जिव्हे ॥१॥
सकळां इंद्रियां हे माझी विनंती । नका होऊं परतीं पांडुरंगा ॥ध्रु.॥
आणिकांची मात नाइकावी कानीं । आणीक नयनीं न पाहावें ॥२॥
चित्ता तुवां पायीं रहावें अखंडित । होउनी निश्चित एकविध ॥३॥
चला पाय हात हें चि काम करा । माझ्या नमस्कारा विठोबाच्या ॥४॥
तुका म्हणे तुम्हां भय काय करी । आमुचा कैवारी नारायण ॥५॥
महाराज आपल्या इंद्रियांना उपदेश करताना म्हणतात, हे माझ्या जिभे, जरी कोणी येऊन माझी मान कापली, तरी तू तुझ्या मुखातून विठ्ठलाच्या नामाव्यतिरिक्त दुसरे काहीही बोलू नकोस. माझ्या शरीरातील सर्व इंद्रियांना माझी हीच नम्र विनंती आहे की, तुम्ही कधीही पांडुरंगाच्या चरणांपासून दूर (परती) होऊ नका. माझ्या कानांनी विठ्ठलाच्या कथेव्यतिरिक्त दुसऱ्या कोणाच्या गोष्टी ऐकू नयेत आणि माझ्या डोळ्यांनी त्याच्या रूपाव्यतिरिक्त दुसरे काही पाहू नये. हे माझ्या चित्ता, तू पूर्णपणे निश्चित आणि एकनिष्ठ (एकविध) होऊन विठ्ठलाच्या पायाशी अखंड लीन राहा. हे माझे हात आणि पाय हो, तुम्ही नेहमी विठोबाला नमस्कार करण्याचे आणि त्याच्याच मार्गावर चालण्याचे काम करत राहा. तुकाराम महाराज म्हणतात, जर आपण असे वागलो, तर आपल्याला जगातील कोणत्याच गोष्टीचे भय उरणार नाही, कारण आपला पाठीराखा आणि कैवारी प्रत्यक्ष नारायण आहे.
॥ अभंग ५५० ॥ अभंग रचना
करिसी तें देवा करीं माझें सुखें । परी मी त्यासी मुखें न म्हणें संत ॥१॥
जया राज्य द्रव्य करणें उपार्जना । वश दंभमाना इच्छे जाले ॥ध्रु.॥
जगदेव परी निवडीन निराळे । ज्ञानाचे आंधळे भारवाही ॥२॥
तुका म्हणे भय न धरीं मानसीं । ऐसियाचे विशीं करितां दंड ॥३॥
ढोंगी लोकांवर टीका करताना महाराज म्हणतात, हे देवा, तू तुझ्या इच्छेनुसार माझ्या बाबतीत काहीही कर, पण जे लोक ढोंगी आहेत त्यांना मी माझ्या मुखाने कधीही 'संत' म्हणणार नाही. जे लोक केवळ संपत्ती (द्रव्य), सत्ता (राज्य) मिळवण्याच्या मागे लागले आहेत आणि जे दंभ (खोटेपणा), अभिमान व वासनांच्या आहारी गेले आहेत, ते कधीच संत असू शकत नाहीत. हे जग कदाचित त्यांना मोठे मानत असेल, पण मी अशा दांभिक लोकांना आणि कोरड्या शब्दज्ञानाचे ओझे वाहणाऱ्या ज्ञानाच्या आंधळ्यांना नेहमी बाजूला ठेवीन. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा खोट्या आणि ढोंगी लोकांवर टीका करताना किंवा उघडे पाडताना मी माझ्या मनात कोणाचेही भय बाळगणार नाही.
॥ अभंग ५५१ ॥ अभंग रचना
म्हणविती ऐसे आइकतों संत । न देखीजे होत डोळां कोणीं ॥१॥
ऐसियांचा कोण मानितें विश्वास । निवडे तो रस घाईडाई ॥ध्रु.॥
पर्जन्याचे काळीं वाहाळाचे नद । ओसरतां बुंद न thare चि ॥२॥
हिर्‍या ऐशा गारा दिसती दूरोन । तुका म्हणे घन न भेटे तों ॥३॥
संत तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही कानाने फक्त ऐकतो की जगात संत आहेत, पण डोळ्यांनी प्रत्यक्ष तसा परोपकारी संत पाहायला मिळत नाही. अशा ढोंगी संतांवर कोण विश्वास ठेवणार? संकटाच्या वेळी (घाईडाईच्या प्रसंगी) त्यांची खरी लायकी कळून येते. पावसाळ्यात जसे ओढे-नाले नदीसारखे ओसंडून वाहतात, पण पाऊस ओसरताच त्यात पाण्याचा एक थेंबही उरत नाही, तसेच हे तात्पुरते संत असतात. लांबून पाहिल्यावर गारा हिऱ्यासारख्या चमकतात, पण सूर्यप्रकाश पडताच किंवा पाऊस संपताच त्या वितळतात. ढोंगी लोकांचे मोठेपणही तसेच क्षणभंगुर असते.
॥ अभंग ५५२ ॥ अभंग रचना
अतिवाद लावी । एक बोट सोंग दावी ॥१॥
त्याचा बहुरूपी नट । नव्हे वैष्णव तो चाट ॥ध्रु.॥
प्रतिपादी वाळी । एक पुजी एका छळी ॥२॥
तुका म्हणे नाहीं । भूतदया ज्याचे ठायीं ॥३॥
जो मनुष्य विनाकारण वादविवाद वाढवतो आणि स्वतःचे मोठेपण दाखवण्यासाठी सोंग (ढोंग) करतो, तो खरा विठ्ठलाचा भक्त (वैष्णव) नसून केवळ पोट भरणारा बहुरूपी किंवा लबाड नट आहे. जो तोंडाने एका तत्त्वाचे प्रतिपादन करतो, पण प्रत्यक्षात एकाची पूजा आणि दुसऱ्याचा छळ करतो, त्याच्या मनात समभाव नसतो. तुकोबा म्हणतात, ज्याच्या मनात प्राणिमात्रांबद्दल दया (भूतदया) नाही, तो कधीही संत असू शकत नाही.
॥ अभंग ५५३ ॥ अभंग रचना
पोटाचे ते नट पाहों नये छंद । विषयांचे भेद विषयरूप ॥१॥
अर्थ परमार्थ कैसा घडों सके । चित्त लोभी भीके सोंग वांयां ॥ध्रु.॥
देवाचीं चरित्रें दाखविती लीळा । लाघवाच्या कळा मोहावया ॥२॥
तुका म्हणे चित्तीं राहे अभिळास । दोघां नरकवास सारिखा चि ॥३॥
केवळ पोटासाठी देवाचे सोंग घेणाऱ्या लोकांच्या नादी लागू नये, कारण त्याचे हे छंद विषयांनी भरलेले आणि विषासारखे असतात. ज्यांचे चित्त केवळ पैशाच्या लोभापायी भिकेला लागलेले असते आणि जे पैशासाठी सोंग करतात, त्यांच्याकडून खरा परमार्थ कसा घडणार? ते केवळ लोकांना भुरळ पाडण्यासाठी आणि फसवण्यासाठी देवाची चरित्रे व लीला करून दाखवतात. तुकोबा म्हणतात, अशा ढोंग्यांच्या मनात वासना व लोभ कायम असतो, त्यामुळे असे सोंग करणारे आणि त्यांना भुलणारे या दोघांनाही शेवटी नरकवासच मिळतो.
॥ अभंग ५५४ ॥ अभंग रचना
भुंकती तीं द्यावीं भुंकों । आपण त्यांचें नये शिकों ॥१॥
भाविकांनीं दुर्जनाचें । मानूं नये कांहीं साचें ॥ध्रु.॥
होइल तैसें बळ । फजीत करावे ते खळ ॥२॥
तुका म्हणे त्यांचें । पाप नाहीं ताडणाचें ॥३॥
समाजात निंदा करणारे किंवा विनाकारण ओरडणारे जे दुर्जन असतात, ते कुत्र्यासारखे भुंकत असतात, त्यांना भुंकू द्यावे; आपण त्यांची वाईट वृत्ती शिकू नये. विठ्ठलाचे भाविक भक्तांनी अशा दुर्जनांच्या बोलण्याला कधीही खरे मानू नये. आपल्या अंगी जितके सामर्थ्य असेल, तितक्या ताकदीने अशा दुष्टांना (खळांना) उघडे पाडून फजीत करावे. तुकोबा म्हणतात, अशा दुष्टांना शिक्षा किंवा ताडण (शासन) केल्याने आपल्याला कोणतेही पाप लागत नाही, उलट तो धर्मच आहे.
॥ अभंग ५५५ ॥ अभंग रचना
जप करितां राग । आला जवळी तो मांग ॥१॥
नको भोंवतालें जगीं । पाहों जवळी राख अंगीं ॥ध्रु.॥
कुड्याची संगती । सदा भोजन पंगती ॥२॥
तुका म्हणे ब्रम्ह । साधी विरहित कर्म ॥३॥
नामस्मरण किंवा जप करताना जर मनात राग (क्रोध) आला, तर समजून जा की तुमच्या जवळ चांडाळ (मांग वृत्ती) आला आहे. त्यामुळे जगाबाहेर किंवा अवतीभवती दोष शोधत फिरू नको, तर स्वतःच्या अंतःकरणात डोकावून स्वतःला आवर. खोट्या आणि कपटी लोकांची संगती धरून त्यांच्यासोबत पंगतीत बसून जेवणे हे अधोगतीला कारणीभूत ठरते. तुकोबा म्हणतात, जर तुला ब्रह्म प्राप्त करायचे असेल, तर फलाची आशा न धरता (अहंकार विरहित) कर्म साधले पाहिजे.
॥ अभंग ५५६ ॥ अभंग रचना
कांहीं च मी नव्हें कोणिये गांवींचा । एकट ठायींचा ठायीं एक ॥१॥
नाहीं जात कोठें येत फिरोनियां । अवघें चि वांयांविण बोलें ॥ध्रु.॥
नाहीं मज कोणी आपुलें दुसरें । कोणाचा मी खरें कांहीं नव्हे ॥२॥
नाहीं आम्हां ज्यावें मरावें लागत । आहों अखंडित जैसे तैसे ॥३॥
तुका म्हणे नांवरूप नाहीं आम्हां । वेगळा ह्या कर्मा अकर्मासी ॥४॥
तुकाराम महाराज आपल्या आत्मस्वरूपाचे वर्णन करताना म्हणतात, मी कोणत्याच गावचा नाही आणि मी काहीच नाही. मी तर स्वतःच्या मूळ स्वरूपात पूर्णपणे एकटा आणि स्थिर आहे. मी कुठे जातही नाही आणि कुठून येतही नाही; माझे हे बोलणे केवळ व्यावहारिक भाषेपुरते आहे, प्रत्यक्षात मी अचल आहे. माझे या जगात कोणीही दुसरे नाही आणि मीही कोणाचा (नात्याने) लागत नाही. आम्हाला जन्म-मरणाचे फेरे नाहीत, आम्ही आत्मरूपाने जसे आहोत तसेच अखंडित आहोत. तुकोबा म्हणतात, आम्हाला आता नाव आणि रूप उरलेले नाही; आम्ही कर्म आणि अकर्म या दोन्हींच्या पलीकडे गेलो आहोत.
॥ अभंग ५५७ ॥ अभंग रचना
न देखवे डोळां ऐसा हा आकांत । परपीडे चित्त दुःखी होतें ॥१॥
काय तुम्ही येथें नसालसें जालें । आम्हीं न देखिलें पाहिजे हें ॥ध्रु.॥
परचक्र कोठें हरिदासांच्या वासें । न देखिजेत देशें राहातिया ॥२॥
तुका म्हणे माझी लाजविली सेवा । हीनपणें देवा जिणें जालें ॥३॥
लोहगाववर परकीय शत्रूचे संकट (परचक्र) आले असताना तुकोबा देवाकडे साकडे घालतात: हे देवा, लोकांचा हा आक्रोश आणि दुःख माझ्या डोळ्यांनी बघवत नाही. दुसऱ्यांचे दुःख पाहून माझे चित्त व्याकुळ झाले आहे. हे विठ्ठला, तू येथे असूनही नसल्यासारखा का झालास? आम्हाला हे दुःखाचे दिवस पाहावे लागू नयेत. जिथे देवाचे भक्त (हरिदास) राहतात, तिथे कधीही परकीय संकट येत नाही. तुकोबा म्हणतात, देवा, यामुळे तर माझी तू केलेली सेवा लाजवली गेली! लोकांचे हे हीन आणि लाचार जगणे पाहून माझे मन अतिशय कष्टी झाले आहे.
॥ अभंग ५५८ ॥ अभंग रचना
काय म्यां मानावें हरिकथेचें फळ । तरिजे सकळ जनीं ऐसें ॥१॥
उच्छेद तो असे हा गे आरंभला । रोकडें विठ्ठला परचक्र ॥ध्रु.॥
पापाविण नाहीं पाप येत पुढें । साक्षसी रोकडें साक्ष आलें ॥२॥
तुका म्हणे जेथें वसतील दास । तेथें तुझा वास कैसा आतां ॥३॥
हरीच्या कथेने सर्व लोकांचा उद्धार होतो आणि लोक संसार तरून जातात, असे जे सांगितले जाते, त्याचे फळ काय समजावे? कारण इथे तर प्रत्यक्ष परचक्राने (शत्रूने) लोकांचा उच्छेद करायला सुरुवात केली आहे. माणसाच्या पूर्वपापाशिवाय संकटे समोर येत नाहीत, ही गोष्ट खरी असली तरी आता प्रत्यक्ष संकट समोर उभे आहे. तुकोबा म्हणतात, हे विठ्ठला, जिथे तुझे हक्काचे दास वसतात, तिथे जर लोकांवर असा अन्याय होत असेल, तर मग तुझा वास तिथे कसा मानावा?
॥ अभंग ५५९ ॥ अभंग रचना
भीत नाहीं आतां आपुल्या मरणा । दुःखी होतां जना न देखवे ॥१॥
आमची तो जाती ऐसी परंपरा । कां तुम्ही दातारा नेणां ऐसें ॥ध्रु.॥
भजनीं विक्षेप तें चि पैं मरण । न वजावा क्षण एक वांयां ॥२॥
तुका म्हणे नाहीं आघाताचा वारा । ते स्थळीं दातारा ठाव मागें ॥३॥
तुकोबा म्हणतात, हे देवा, मी आता स्वतःच्या मरणाला मुळीच घाबरत नाही; परंतु इथल्या सामान्य जनतेला दुःखी कष्टी झालेले माझ्याने पाहत नाही. दीनांचे रक्षण करणे ही आमची आणि तुमची पिढ्यानपिढ्या चालत आलेली परंपरा आहे, मग हे दातारा, तू हे जाणूनही अनभिज्ञ का राहतोस? आमच्या विठ्ठल भजनात अडथळा (विक्षेप) येणे हेच आमच्यासाठी खरे मरण आहे, आमचा एक क्षणही नामस्मरणाशिवाय वाया जाऊ नये. तुकोबा म्हणतात, हे दातारा, जिथे कोणत्याही संकटाचा किंवा आघाताचा वाराही शिवणार नाही, अशा सुरक्षित ठिकाणी (तुझ्या चरणांपाशी) आम्हाला जागा दे.
॥ अभंग ५६० ॥ अभंग रचना
फिरंगी वाखर लोखंडाचे विळे । परि ते निराळे गुणमोल ॥१॥
पायरी प्रतिमा एक चि पाषाण । परि तें महिमान वेगळालें ॥२॥
तुका म्हणे तैशा नव्हतील परी । संतजना सरी सारिखिया ॥३॥
फिरंगी (तलवार), वाखर (शेतीचे अवजार) आणि विळे हे सर्व लोखंडापासूनच बनतात, परंतु त्यांचे गुण, उपयोग आणि किंमत पूर्णपणे वेगळी असते. देवळाची पायरी आणि गाभाऱ्यातील देवाची मूर्ती एकाच दगडापासून तयार केली जाते, पण त्यांचे महत्त्व आणि महिमा वेगवेगळा असतो (मूर्ती पुजली जाते आणि पायरीवर पाय दिला जातो). तुकोबा म्हणतात, त्याचप्रमाणे जगात अनेक प्रकारची माणसे असली तरी सामान्य माणसांची तुलना संतांशी कधीच होऊ शकत नाही; संतांचे श्रेष्ठत्व वेगळेच असते.
॥ अभंग ५६१ ॥ अभंग रचना
कोण जाणे कोणा घडे उपासना । कोण या वचनाप्रति पावे ॥१॥
आतां माझा श्रोता वक्ता तूं चि देवा । करावी ते सेवा तुझी च मां ॥ध्रु.॥
कुशळ चतुर येथें न सरते । करितील रिते तर्क मतें ॥२॥
तुका म्हणे जालें पेणें एके घरीं । मज आणि हरी तुम्हां गांठी ॥३॥
कुणाची उपासना कशी घडते आणि कोण कोणत्या वचनाला किंवा ध्येयाला प्राप्त करतो, हे कोण जाणे! हे देवा, आता माझ्यासाठी ऐकणारा (श्रोता) आणि बोलणारा (वक्ता) फक्त तूच आहेस; त्यामुळे मला केवळ तुझीच सेवा करायची आहे. या परमार्थाच्या मार्गात जगातील व्यावहारिक चातुर्य किंवा शहाणपण चालत नाही, लोक आपले तर्क-वितर्क करून रिकामे (अज्ञानी) राहतात. तुकोबा म्हणतात, आता माझे आणि हरीचे बिर्‍हाड एकाच घरात झाले आहे, आमची अशी घट्ट गाठ पडली आहे की आम्ही एकरूप झालो आहोत.
॥ अभंग ५६२ ॥ अभंग रचना
आमचा विनोद तें जगा मरण । करिती भावहीण देखोवेखीं ॥१॥
न कळे सतंत हिताचा विचार । तों हे दारोदार खाती फेरे ॥ध्रु.॥
वंदिलें वंदावें निंदिलें निंदावें । एक गेलें जावें त्याचि वाटा ॥२॥
तुका म्हणे कोणी नाइके सांगतां । होती यमदूता वरपडे ॥३॥
आम्ही संतांनी सहज विनोदाने सांगितलेल्या गोष्टीही जगातील लोकांसाठी मरणासमान (हितकारक किंवा जड) ठरतात, परंतु भावहीन लोक केवळ देखावा म्हणून आमचे अनुकरण करतात. जोपर्यंत माणसाला स्वतःच्या खऱ्या हिताचा विचार समजत नाही, तोपर्यंत तो संसारात दारोदार भटकत राहतो (जन्म-मरणाचे फेरे खातो). कुणी वंदन केले तर आनंदी व्हावे आणि कुणी निंदा केली तर दुःखी व्हावे, अशा प्रवृत्तीने जग ज्या वाटेने गेले, त्याच विनाशाच्या वाटेने हे लोक जातात. तुकोबा म्हणतात, चांगले सांगितले तरी कोणी ऐकत नाही, म्हणूनच असे लोक शेवटी यमदूतांच्या तावडीत (नरकात) सापडतात.
॥ अभंग ५६३ ॥ अभंग रचना
दीप घेउनियां धुंडिती अंधार । भेटे हा विचार अघटित ॥१॥
विष्णुदास आम्ही न भ्यो कळिकाळा । भुलों मृगजळा न घडे तें ॥ध्रु.॥
उधळितां माती रविकळा मळे । हें कैसें न कळे भाग्यहीना ॥२॥
तुका म्हणे तृणें झांके हुताशन । हें तंव वचन वाउगें चि ॥३॥
हातात दिवा (ज्ञान) घेऊन अंधार शोधायला निघणे हा विचार जसा अशक्य आणि अघटित आहे, तसेच ज्ञानी माणसाच्या मनात अज्ञान असणे अशक्य आहे. आम्ही विष्णूचे दास आहोत, आम्ही या कलीला किंवा काळाला मुळीच घाबरत नाही; संसाराच्या खोट्या सुखाला (मृगजळाला) भुलणे आमच्या बाबतीत कधीही घडणार नाही. आकाशात माती उधळल्याने सूर्याचे तेज मलीन होते का? हे या भाग्यहीन (निंदक) लोकांना कसे समजत नाही? तुकोबा म्हणतात, गवताने अग्नी झाकून ठेवता येतो, असे म्हणणे जसे पूर्णपणे व्यर्थ आणि खोटे आहे, तसेच संतांचे तेज दुर्जनांच्या निंदेने झाकले जाणे अशक्य आहे.
॥ अभंग ५६४ ॥ अभंग रचना
नटनाट्ये अवघें संपादिलें सोंग । भेद दाऊं रंग न पालटे ॥१॥
मांडियेला खेळ कौतुक बहुरूप । आपुलें स्वरूप जाणतसों ॥ध्रु.॥
स्फटिकाची शिळा उपाधि न मिळे । भाव दावी पिवळे लाल संगे ॥२॥
तुका म्हणे आम्ही या जनाविरहित । होऊनि निश्चिंत क्रीडा करूं ॥३॥
नटाने नाटकात अनेक प्रकारची सोंगे घेतली तरी त्याचा मूळ रंग किंवा मूळ स्वभाव बदलत नाही, तो फक्त वरवरचा भेद दाखवतो. आम्हीही या संसारात कौतुकासाठी हा बहुरूपी खेळ मांडला आहे, परंतु आम्ही आमचे मूळ आत्मस्वरूप चांगले जाणून आहोत. स्फटिकाची शिळा स्वतः निर्मळ असते, त्याला स्वतःचा कोणताही रंग (उपाधी) नसतो, पण ज्या रंगाच्या संगतीत तो येतो, तसा तो पिवळा किंवा लाल भासतो. तुकोबा म्हणतात, त्याचप्रमाणे आम्ही या जगाच्या मायेपासून अलिप्त (विरहित) राहून पूर्णपणे निश्चिंत मनाने या संसारात भगवंताची लीला-क्रीडा करत आहोत.
॥ अभंग ५६५ ॥ अभंग रचना
तुजविण वाणीं आणिकांची थोरी । तरी माझी हरी जिव्हा झडो ॥१॥
तुजविण चित्ता आवडे आणीक । तरी हा मस्तक भंगो माझा ॥ध्रु.॥
नेत्रीं आणिकांसि पाहीन आवडी । जातु ते चि घडी चांडाळ हे ॥२॥
कथामृतपान न करिती श्रवण । काय प्रयोजन मग यांचें ॥३॥
तुका म्हणे काय वांचून कारण । तुज एक क्षण विसंबतां ॥४॥
तुकोबा विठ्ठलाविषयी अनन्य भक्ती व्यक्त करताना म्हणतात: हे हरी, तुझ्याशिवाय जर माझ्या जिभेने दुसऱ्या कोणाची स्तुती किंवा मोठेपण गायले, तर माझी ती जीभ गळून पडो. तुझ्याशिवाय जर माझ्या चित्ताला दुसरे काही आवडले, तर माझे हे मस्तक फुटून जावो. जर माझे डोळे तुझ्याशिवाय इतरांना आवडीने पाहत असतील, तर ती पाहण्याची घडी (वेळ) चांडाळ ठरो. जे कान तुझ्या कथारूपी अमृताचे पान करत नाहीत, त्या कानांचा काय उपयोग? तुकोबा म्हणतात, हे पांडुरंगा, तुला एका क्षणासाठीही विसरून या जगात जगण्यात काय अर्थ आहे? तुझ्याशिवाय जगणे व्यर्थ आहे.
॥ अभंग ५६६ ॥ अभंग रचना
मज चि भोंवता केला येणें जोग । काय याचा भोग अंतरला ॥१॥
चालोनियां घरा सर्व सुखें येती । माझी तों फजीती चुके चि ना ॥ध्रु.॥
कोणाची बाईल होऊनियां वोढूं । संवसारीं काढूं आपदा किती ॥२॥
काय तरी देऊं तोडितील पोरें । मरतीं तरी बरें होतें आतां ॥३॥
कांहीं नेदी वांचों धोवियेलें घर । सारवावया ढोर शेण नाहीं ॥४॥
तुका म्हणे रांड न करितां विचार । वाहुनियां भार कुंथे माथां ॥५॥
(तुकोबांच्या पत्नी जिजाबाईंनी संसारातील त्रासाला कंटाळून केलेले भाषण या अभंगात आले आहे.) जिजाबाई म्हणतात, या माणसाने भक्तीचा उद्योग करून मलाच संकटात पाडले आहे, माझ्या नशिबाचा भोग काही चुकत नाही. इतर लोकांच्या घरी चालत सुख-संपत्ती येते, पण माझी फजिती कधी संपतच नाही. मी कोणाची बायको म्हणून हा संसार ओढू आणि किती हालअपेष्टा सहन करू? मुले भुकेने व्याकुळ होऊन जीव तोडत आहेत, त्यांना काय खायला देऊ? यापेक्षा आता मी मरून गेलेली बरी! याने घरात काही शिल्लक ठेवले नाही, घर पूर्णपणे साफ (धोवियेलें) केले आहे, साधे घर सारवण्यासाठी दारात शेण द्यायला ढोरही नाही. तुकोबा म्हणतात, ती बिचारी संसाराचा कोणताही सखोल विचार न करता डोक्यावर दुःखाचा भार घेऊन विनाकारण कुंथत (रडत) आहे.
॥ अभंग ५६७ ॥ अभंग रचना
काय नेणों होता दावेदार मेला । वैर तो साधिला होउनि गोहो ॥१॥
किती सर्वकाळ सोसावें हें दुःख । किती लोकां मुख वासूं तरीं ॥ध्रु.॥
झवे आपुली आई काय माझें केलें । धड या विठ्ठलें संसाराचें ॥२॥
तुका म्हणे याती बाईले असडे । फुंदोनियां रडे हांसे कांहीं ॥३॥
(जिजाबाईंच्या संतापाचे पुढील वर्णन) जिजाबाई म्हणतात, पूर्वजन्मीचा माझा एखादा वैरी (दावेदार) मरण पावला होता की काय कोण जाणे, जो या जन्मात माझा नवरा (गोहो) बनून माझ्याशी वैर साधत आहे! मी सर्वकाळ हे दारिद्र्याचे दुःख किती सोसावे आणि अन्नासाठी लोकांकडे किती तोंड वासून उभे राहावे? या विठ्ठलाने माझ्या धड चालणाऱ्या संसाराचे काय करून ठेवले आहे! तुकोबा म्हणतात, माझी बायको अशी संतापाने मला झिटकारते (असडे देते), दुःखाने फुंदून रडते आणि हताश होऊन कधी कधी हसतेही.
॥ अभंग ५६८ ॥ अभंग रचना
गोणी आली घरा । दाणे खाऊं नेदी पोरा ॥१॥
भरी लोकांची पांटोरी । मेला चोरटा खाणोरी ॥ध्रु.॥
खवळली पिसी । हाता झोंबे जैसी लांसी ॥२॥
तुका म्हणे खोटा । रांडे संचिताचा सांटा ॥३॥
जिजाबाई म्हणतात, घरात धान्याची गोणी आली तरी हा माणूस माझ्या मुलांना त्यातले दाणे खाऊ देत नाही, ती गोणी उचलून गरिबांना वाटून देतो! लोकांची भांडी (पांटोरी) भरण्यातच याला आनंद मिळतो, हा घरातला माल बाहेर वाटणारा चोरटा आहे. या संतापामुळे ती एखाद्या पिसाळलेल्या कुत्रीसारखी खवळली आहे आणि रागारागाने हाताला येईल तिथे झोंबत आहे. तुकोबा म्हणतात, हिच्या पूर्वसंचिताचा (नशिबाचा) साठाच खोटा आहे, त्यामुळे हिला या परमार्थाचा आनंद समजत नाही.
॥ अभंग ५६९ ॥ अभंग रचना
आतां पोरा काय खासी । गोहो जाला देवलसी ॥१॥
डोचकें तिंबी घातल्या माळा । उदमाचा सांडी चाळा ॥ध्रु.॥
आपल्या पोटा केली थार । आमचा नाहीं येसपार ॥२॥
हातीं टाळ तोंड वासी । गाय देउळीं । देवापासीं ॥३॥
आतां आम्ही करूं काय । न वसे घरीं राणा जाय ॥४॥
तुका म्हणे आतां धीरी । आझुनि नाहीं जालें तरी ॥५॥
जिजाबाई मुलाला जवळ घेऊन म्हणतात, आता माझ्या पोरा, तू काय खाणार? तुझा बाप तर देवभोळा (देवलसी) झाला आहे. त्याने डोक्यावर पाणी ओतून (तिंबी) केस कापले, गळ्यात माळा घातल्या आणि चालणारा व्यापार-धंदा सोडून दिला. त्याने स्वतःच्या पोटाची सोय भजनात करून घेतली, पण आमचा मात्र या जगात काहीच आधार (येसपार) उरला नाही. हातात टाळ घेऊन, तोंड वासून हा नेहमी देवळात देवापाशी गात बसतो. आता आम्ही काय करावे? हा घरात राहत नाही, जंगलात (रानात) पळून जातो. तुकोबा म्हणतात, हे बायको, आता जरा धीर धर, अजून काही सर्व काही संपलेले नाही.
॥ अभंग ५७० ॥ अभंग रचना
बरें जालें गेलें । आजी अवघें मिळालें ॥१॥
आतां खाईन पोटभरी । ओल्या कोरड्या भाकरी ॥ध्रु.॥
किती तरी तोंड । याशीं वाजवूं मी रांड ॥२॥
तुका बाइले मानवला । चीथू करूनियां बोला ॥३॥
(तुकोबांनी विठ्ठल कृपेने आणलेले धान्य पाहून जिजाबाई शांत होतात.) जिजाबाई म्हणतात, जे झाले ते एका अर्थी बरेच झाले, आज घरात सर्व काही (धान्य) मिळाले आहे. आता मी माझ्या पोराबाळांसह ओल्या-कोरड्या भाकरी खाऊन पोटभरीन. मी तरी या माणसाशी किती तोंड वाजवून भांडणार? तुकोबा म्हणतात, शेवटी हिचे सर्व बोलणे शांत करून मी माझ्या बायकोचे मन वळवले (मानवला) आणि घरातील कलह मिटवला.
॥ अभंग ५७१ ॥ अभंग रचना
न करवे धंदा । आइता तोंडीं पडे लोंदा ॥१॥
उठितें तें कुटितें टाळ । अवघा मांडिला कोल्हाळ ॥ध्रु.॥
जिवंत चि मेले । लाजा वाटुनियां प्याले ॥२॥
संसाराकडे । न पाहाती ओस पडे ॥३॥
तळमळती यांच्या रांडा । घालिती जीवा नांवें धोंडा ॥४॥
तुका म्हणे बरें जालें । घे गे बाइले लीहिलें ॥५॥
जिजाबाई पुन्हा खेळकरपणे निंदा करताना म्हणतात, या लोकांना स्वतः काही धंदा करवत नाही, घरात बसून आयता अन्नाचा घास (लोंदा) तोंडात पडावा अशी यांची इच्छा असते. सकाळी उठले की टाळ कुटायला सुरुवात करतात आणि घरात-देवळात अवघा कोल्हाळ (गोंधळ) मांडतात. हे लोक जिवंतपणीच मेल्यासारखे आहेत, कारण हे सर्व लाज सोडून (लाजा वाटून) वागतात. आपल्या संसाराकडे ढुंकूनही पाहत नाहीत, घर ओस पडले तरी यांना चिंता नसते. यांच्या बायका घरात अन्नावाचून तळमळतात आणि यांच्या जिवाच्या नावाने खडे (धोंडा) फोडतात. तुकोबा म्हणतात, जे झाले ते बरेच झाले; हे बायको, देवाच्या दरबारात आपले नाव जे लिहिले गेले आहे, ते तू आता स्वीकार.
॥ अभंग ५७२ ॥ अभंग रचना
कोण घरा येतें आमुच्या काशाला । काय ज्याचा त्याला नाहीं धंदा ॥१॥
देवासाटीं जालें ब्रम्हांड सोइरें । कोमळ्या उत्तरें काय वेचे ॥ध्रु.॥
मानें पाचारितां नव्हे आराणुक । ऐसे येती लोक प्रीतीसाटीं ॥२॥
तुका म्हणे रांडे नावडे भूषण । कांतेलेंसें श्वान पाठीं लागे ॥३॥
तुकोबा पत्नीला समजावताना म्हणतात, आपल्या घरी लोक उगीच कशाला येतील? प्रत्येकाला आपला धंदा-उद्योग असतोच की! परंतु केवळ देवाच्या भक्तीमुळे हे संपूर्ण ब्रह्मांड आपले सोयरे (नातेवाईक) झाले आहे. आलेल्या लोकांशी गोड आणि मऊ (कोमळ्या) शब्दांत बोलल्याने आपले काय खर्च होणार आहे? आदराने आणि मानाने बोलावले तर लोकांची गर्दी होते, हे लोक केवळ प्रेमासाठी आपल्याकडे येतात. तुकोबा म्हणतात, परंतु या मूर्ख बायकोला (रांडेला) हे भाग्याचे भूषण आवडत नाही; जसे वाळलेल्या कातड्याच्या मागे कुत्रे लागते, तशी ही संसाराच्या मागे लागली आहे.
॥ अभंग ५७३ ॥ अभंग रचना
भाव धरी तया तारील पाषाण । दुर्जना सज्जन काय करी ॥१॥
करितां नव्हे नीट श्वानाचें हें पुंस । खापरा परीस काय करी ॥ध्रु.॥
काय करिल तया साकरेचें आळें । बीज तैसीं फळें येती तया ॥२॥
तुका म्हणे वज्र भंगे एक वेळ । कठीण हा खळ तयाहूनी ॥३॥
ज्याच्या मनात शुद्ध भाव असतो, त्याला पाषाण (दगडाची मूर्ती) देखील तारून नेतो; परंतु ज्याच्या मनात खोटेपणा आहे, अशा दुर्जनाला सज्जन माणूस तरी काय करणार? कुत्र्याचे शेपूट (श्वानाचें पुंस) कितीही नळीत घातले तरी ते जसे सरळ होत नाही, किंवा खापराला कितीही घासले तरी त्याचा परिस (सोने करणारा) होत नाही, तसेच दुर्जनांचे असते. कडू वृक्षाला साखरेचे आळे घातले तरी त्याचे कडू फळ गोड होत नाही, कारण जसे बीज असते तशीच फळे येतात. तुकोबा म्हणतात, एखादे वेळी कठीण वज्रही फुटेल, पण दुष्ट (खळ) माणसाचे हृदय वज्राहूनही कठीण असते, ते कधीही वितळत नाही.
॥ अभंग ५७४ ॥ अभंग रचना
इच्छावें तें जवळी आलें । काय बोलें कारण ॥१॥
नामरूपीं पडिली गांठी । अवघ्या गोष्टी सरल्या ॥ध्रु.॥
मुकियाचे परी जीवीं । साकर जेवों खादली ॥२॥
तुका म्हणे काय बोलें । आतां भलें मौन्य ची ॥३॥
ज्या ईश्वराची मी मनापासून इच्छा करत होतो, तो परमात्मा आता माझ्या इतका जवळ आला आहे, मग आता निरर्थक बोलण्याचे काय कारण? माझ्या आत्म्याची त्या विठ्ठलाच्या नाम-रूपाशी अशी गाठ पडली आहे की, आता संसाराच्या इतर सर्व गोष्टी संपल्या आहेत. मुक्या माणसाने साखर खाल्ल्यावर त्याला त्याची गोडी अंतर्बाह्य कळते, पण तो ती शब्दांत सांगू शकत नाही; तशीच माझी अवस्था झाली आहे. तुकोबा म्हणतात, आता देवाच्या या अथांग सुखापुढे बोलणे व्यर्थ आहे, आता शांत (मौन) राहणेच सर्वात उत्तम आहे.
॥ अभंग ५७५ ॥ अभंग रचना
साधनें तरी हीं च दोन्ही । जरी कोणी साधील ॥१訊
परद्रव्य परनारी । याचा धरीं विटाळ ॥ध्रु.॥
देवभाग्यें घरा याती । संपत्ती त्या सकळा ॥२॥
तुका म्हणे तें शरीर । गृह भांडार देवाचें ॥३॥
परमार्थात प्रगती करायची असेल, तर माणसाने प्रामुख्याने दोनच साधने पाळली पाहिजेत: एक म्हणजे दुसऱ्याच्या धनाचा (परद्रव्य) आणि दुसरे म्हणजे परस्त्रीचा (परनारी) विटाळ मानणे; म्हणजेच त्यांच्याकडे कधीही पापबुद्धीने न पाहणे. जो माणूस या दोन गोष्टींचे कडक पालन करतो, त्याच्या घरी देवाच्या कृपेने सर्व प्रकारची सुख-संपत्ती स्वतःहून चालत येते. तुकोबा म्हणतात, असे पवित्र शरीर आणि घर हे माणसाचे न राहता साक्षात देवाचे भांडार बनते.
॥ अभंग ५७६ ॥ अभंग रचना
आम्हासाठीं अवतार । मत्स्यकूर्मादि सूकर ॥१॥
मोहें धांवे घाली पान्हा । नांव घेतां पंढरीराणा ॥ध्रु.॥
कोठें न दिसे पाहतां । उडी घाली अवचिता ॥२॥
सुख ठेवी आम्हासाठीं । दुःख आपणची घोंटी ॥३॥
आम्हां घाली पाठीकडे । पुढें कळिकाळाशीं भिडे ॥४॥
तुका म्हणे कृपानीधी । आम्हां उतरीं नांवेमधीं ॥५॥
भगवंताने घेतलेले मत्स्य, कूर्म, वराह (सूकर) इत्यादी सर्व अवतार हे केवळ आम्हा भक्तांच्या रक्षणासाठीच आहेत. पंढरीराणाचे नाव घेताच, गाय जशी वासराजवळी प्रेमाने धावत येते, तसा तो भक्तांसाठी धावून येतो. तो एरवी डोळ्यांना कुठेही दिसत नाही, पण भक्तावर संकट आले की तो अचानक तिथे उडी घालतो. तो सर्व सुखे आम्हा भक्तांसाठी राखून ठेवतो आणि जगाचे सर्व दुःख (विष) स्वतः प्राशन करतो. संकटाच्या वेळी तो आम्हांला आपल्या पाठीमागे सुरक्षित ठेवतो आणि स्वतः पुढे होऊन काळाशी (मृत्यूशी) भिडतो. तुकोबा म्हणतात, असा हा कृपानिधी विठ्ठल आपल्याला नामरूपी नौकेत (नांवेमधीं) बसवून भवसागर पार उतरवतो.
॥ अभंग ५७७ ॥ अभंग रचना
रवि रश्मीकळा । नये काढितां निराळा ॥१॥
तैसा आम्हां जाला भाव । अंगीं जडोनि ठेला देव ॥ध्रु.॥
गोडी साकरेपासुनी । कैसी निवडती दोन्ही ॥२॥
तुका म्हणे नाद उठी । विरोनि जाय नभा पोटीं ॥३॥
सूर्य आणि त्याच्या किरणांचे तेज (रश्मीकळा) यांना जसे एकमेकांपासून वेगळे करता येत नाही, तशीच माझी अवस्था झाली आहे; देव माझ्या अंतर्बाह्य अंगात असा जडून गेला आहे की आम्ही एकरूप झालो आहोत. साखरेपासून तिची गोडी वेगळी काढणे जसे कुणालाही शक्य नाही, तसेच मला देवापासून वेगळे करणे अशक्य आहे. तुकोबा म्हणतात, जसा एखादा महानाद (ध्वनी) उठतो आणि आकाशाच्या पोटी विरून आकाशाशी एकरूप होतो, तसा माझा जीव देवामध्ये विरून गेला आहे.
॥ अभंग ५७८ ॥ अभंग रचना
थोडें परी निरें । अविट तें घ्यावें खरें ॥१॥
घ्यावें जेणें नये तुटी । बीज वाढे बीजा पोटीं ॥ध्रु.॥
चित्त ठेवीं ग्वाही । आणिकांशीं चाड नाहीं ॥२॥
आपलें तें हित फार । तुका म्हणे खरें सार ॥३॥
परमार्थात अफाट गोष्टी करण्यापेक्षा थोडे पण शुद्ध, पवित्र आणि कधीही न विटणारे (अविट) नाम घ्यावे. जे ज्ञान किंवा नाम घेतल्याने कधीही कमी (तुटी) पडत नाही, उलट एका बीजापासून जशी अनेक बीजे वाढतात, तशी भक्ती वाढत जाते, तेच स्वीकारावे. आपले चित्त स्वतः साक्ष (ग्वाही) देईल असे शुद्ध आचरण ठेवावे, मग इतर जगाच्या मान्यतेची काही गरज (चाड) उरत नाही. तुकोबा म्हणतात, स्वतःचे आत्महित साधणे हेच माणसाचे खरे कर्तव्य आणि जगातील मुख्य सार आहे.
॥ अभंग ५७९ ॥ अभंग रचना
अवघे देव साध । परी या अवगुणांचा बाध ॥१॥
म्हणउनी नव्हे सरी । राहे एका एक दुरी ॥ध्रु.॥
ऊंस कांदा एक आळां । स्वाद गोडीचा निराळा ॥२॥
तुका म्हणे नव्हे सरी । विष अमृताची परी ॥३॥
जगात अनेक प्रकारचे लोक स्वतःला देव किंवा साधू म्हणवून घेतात, परंतु त्यांच्यातील अवगुणांमुळे (काम-क्रोध-लोभ) त्यांच्या परमार्थाला बाधा येते. म्हणूनच सर्वच लोक सारखे (सरी) असू शकत नाहीत; खऱ्या संतांपासून ढोंगी लोक नेहमी दूरच राहतात. ऊस आणि कांदा एकाच जमिनीत (आळ्यात) एकाच पाण्यावर वाढतात, परंतु उसाची गोडी आणि कांद्याचा उग्र स्वाद पूर्णपणे निराळा असतो. तुकोबा म्हणतात, त्याचप्रमाणे विष आणि अमृताची तुलना जशी होऊ शकत नाही, तशीच ढोंगी आणि खऱ्या संतांची बरोबरी होऊ शकत नाही.
॥ अभंग ५८० ॥ अभंग रचना
शांतीपरतें नाहीं सुख । येर अवघें ची दुःख ॥१॥
म्हणउनी शांति धरा । उतराल पैल तीरा ॥ध्रु.॥
खवळलिया कामक्रोधीं । अंगी भरती आधिव्याधी ॥२॥
म्हणे त्रिविध ताप । जाती मग आपेंआप ॥३॥
मनाच्या शांतीशिवाय या जगात दुसरे कोणतेही खरे सुख नाही, बाकीच्या सर्व ऐहिक गोष्टी केवळ दुःख देणाऱ्या आहेत. म्हणूनच मनात नेहमी शांती बाळगा, त्या शांतीच्या बळावरच तुम्ही या भवसागराच्या पैलतीराला सुखरूप जाल. जेव्हा माणसाच्या अंगी काम आणि क्रोध खवळून उठतात, तेव्हा त्याच्या शरीराला आणि मनाला अनेक आधिव्याधी (मानसिक व शारीरिक रोग) जडतात. तुकोबा म्हणतात, मनामध्ये शांती निर्माण झाली की, संसारातील तिन्ही प्रकारचे ताप (आध्यात्मिक, आधिभौतिक, आधिदैविक) आपोआप नष्ट होऊन जातात.
॥ अभंग ५८१ ॥ अभंग रचना
गोडीपणें जैसा गुळ । तैसा देव जाला सकळ ॥१॥
आतां भजों कवणे परी । देव सबाह्य अंतरीं ॥ध्रु.॥
उदका वेगळा । नव्हे तरंग निराळा ॥२॥
हेम अळंकारा नामीं । तुका म्हणे तैसे आम्ही ॥३॥
गुळ जसा सर्व बाजूंनी आणि आतून-बाहेरून केवळ गोडच असतो, तसा परमात्मा या संपूर्ण सृष्टीत व्यापून राहिला आहे. आता मी देवाची भक्ती कोणत्या वेगळ्या पद्धतीने करू? कारण तो देव माझ्या आत आणि बाहेर सर्वत्र भरलेला आहे. पाण्यापासून (उदका) जशी लाट (तरंग) कधीही वेगळी असू शकत नाही, कारण लाट म्हणजेच पाणी असते; किंवा सोन्याचे (हेम) दागिने वेगवेगळ्या नावाचे असले तरी ते मूळचे सोनेच असतात. तुकोबा म्हणतात, अगदी त्याचप्रमाणे आम्ही भक्तांचे अस्तित्व देवापेक्षा वेगळे नाही, आम्ही विठ्ठलमयच आहोत.
॥ अभंग ५८२ ॥ अभंग रचना
परमेष्ठिपदा । तुच्छ करिती सर्वदा ॥१॥
हें चि ज्यांचें धन । सदा हरीचें स्मरण ॥ध्रु.॥
इंद्रपदादिक भोग । भोग नव्हे तो भवरोग ॥२॥
सार्वभौमराज्य । त्यांसि कांहीं नाहीं काज ॥३॥
पाताळींचें आधिपत्य । ते तों मानिती विपत्य ॥४॥
योगसिद्धिसार । ज्यासि वाटे तें असार ॥५॥
मोक्षायेवढें सुख । सुख नव्हे चि तें दुःख ॥६॥
तुका म्हणे हरीविण । त्यासि अवघा वाटे सिण ॥७॥
ज्या भक्तांचे खरे धन केवळ हरीचे नामस्मरण हेच असते, ते ब्रह्मांडातील सर्वोच्च अशा ब्रह्मदेवाच्या पदाला (परमेष्ठिपद) नेहमी तुच्छ मानतात. त्यांच्या दृष्टीने इंद्राचे पद किंवा स्वर्गातील विलास हा भोग नसून संसाराचा मोठा रोग (भवरोग) वाटतो. पृथ्वीचे सार्वभौम राज्य मिळवण्याचीही त्यांना कोणतीही गरज (काज) वाटत नाही. पाताळ लोकांचे आधिपत्य मिळणे हे तर ते स्वतःवर आलेली मोठी आपत्ती (विपत्य) समजतात. ज्या योगसिद्धींना जग श्रेष्ठ मानते, त्या सिद्धी हरीभक्तांना पूर्णपणे असार (व्यर्थ) वाटतात. इतकेच काय, हरीच्या प्रेमापुढे त्यांना मोक्षाचे सुखही दुःखासारखे वाटते. तुकोबा म्हणतात, विठ्ठलाच्या प्रेमाशिवाय या विश्वातील इतर सर्व गोष्टी भक्ताला केवळ थकवा (सिण) देणाऱ्या वाटतात.
॥ अभंग ५८३ ॥ अभंग रचना
मोहोर्‍याच्या संगें । सुत नव्हे आगीजोगें ॥१॥
नाहीं तरी त्याचें भक्ष । काय सांगणें ते साक्ष ॥ध्रु.॥
स्वामीचिया अंगें । रूप नव्हे कोणाजोगें ॥२॥
तुका म्हणे खोडी । देवमणी न देती दडी ॥३॥
विषारी सापाच्या डोक्यावर असणाऱ्या मण्यासोबत (मोहोरा) जर साधा दोरा (सुत) बांधला, तरी तो दोरा अग्नीत जळण्यापासून वाचू शकत नाही, तो जळून खाक होणारच; कारण सापाचे भक्ष किंवा त्याचा स्वभाव बदलत नाही, याला प्रत्यक्ष अनुभव साक्ष आहे. त्याचप्रमाणे एखाद्या दुष्ट माणसाने मोठ्या स्वामींचा किंवा संतांचा संग धरला, तरी त्याची अंतर्गत वाईट वृत्ती बदलत नाही, तो सत्संगाला पात्र ठरत नाही. तुकोबा म्हणतात, ज्याच्या मनात खोड किंवा खोटेपणा आहे, तो देवमणी किंवा बाह्य साधनांचा स्वीकार करूनही स्वतःचे दोष लपवू (दडी देऊ) शकत नाही, त्याचे पापकर्म उघडे पडतेच.
॥ अभंग ५८४ ॥ अभंग रचना
मजसवें नको चेष्टा । नव्हे साळी कांहीं कोष्टा ॥१॥
बैस सांडोनि दिमाख । जाय काळें करीं मुख ॥ध्रु.॥
येथें न सरे चार । हीण आणीक वेव्हार ॥२॥
तुका विष्णुदास । रस जाणतो नीरस ॥३॥
तुकोबा दांभिक लोकांना फटकारताना म्हणतात: माझ्यासोबत चालबाजीतल्या गोष्टी किंवा चेष्टा करू नकोस; मी काही साधा विणकर (साळी-कोष्टा) नाही ज्याला तू फसवशील. तुझा हा खोटा दिमाख आणि अहंकार बाजूला ठेव आणि इथून निघून जा, आपले काळे तोंड कर! या देवाच्या दरबारात तुझा हा कपटी व्यवहार आणि हीन वृत्ती मुळीच चालणार (न सरे) नाही. तुका हा विठ्ठलाचा खरा दास आहे, त्याला खऱ्या भक्तीचा रस आणि ढोंगाचा नीरसपणा यातील फरक चांगला समजतो.
॥ अभंग ५८५ ॥ अभंग रचना
भाव देवाचें उचित । भाव तोचि भगवंत ॥१॥
धन्यधन्य शुद्ध जाती । संदेह कैंचा तेथें चित्तीं ॥ध्रु.॥
बहुत बराडी । देवजवळी आवडी ॥२॥
तुका म्हणे हें रोकडें । लाभ अधिकारी चोखडे ॥३॥
देवाच्या प्राप्तीसाठी केवळ अंतःकरणातील शुद्ध भावच योग्य (उचित) आहे, कारण जिथे भाव असतो तिथेच भगवंत वास करतो. ज्यांची वृत्ती आणि जात (स्वभाव) अशी शुद्ध झाली आहे, ते लोक धन्य आहेत; त्यांच्या चित्तात देवाविषयी कधीही संशय निर्माण होत नाही. अनेक साधे आणि गरीब (बराडी) लोक केवळ आपल्या भोळ्या भक्तीमुळे देवाच्या अत्यंत जवळ असतात आणि देवाला प्रिय होतात. तुकोबा म्हणतात, हा परमार्थ रोखठोक (रोकडें) आहे, जो मनापासून शुद्ध आणि अधिकारी असतो, त्यालाच हा चोखडा (पवित्र) लाभ मिळतो.
॥ अभंग ५८६ ॥ अभंग रचना
गौरव गौरवापुरतें । फळ सत्याचे संकल्प ॥१॥
कठिण योगाहुनि क्षम । ओकलिया होतो श्रम ॥ध्रु.॥
पावलें मरे सिवेपाशीं । क्लेश उरत ते क्लेशीं ॥२॥
तुका म्हणे बहु आणी । कठिण निघालिया रणीं ॥३॥
जगातील मान-सन्मान किंवा गौरव हा केवळ वेळेपुरता (तात्पुरता) असतो, परंतु माणसाला खरे फळ त्याच्या मनातील सत्य संकल्पानेच मिळते. कठीण योगाभ्यास करण्यापेक्षा मनाची क्षमाशीलता किंवा शांती श्रेष्ठ आहे; कारण गर्वाने केवळ श्रम आणि दुःख पदरात पडते. एखादा माणूस गावाच्या सीमेपर्यंत (शिवेपर्यंत) पोहोचूनही जर तिथेच थकून मरण पावला, तर त्याचे कष्ट व्यर्थ जातात आणि केवळ क्लेशच उरतात; तसेच अर्धवट परमार्थाचे असते. तुकोबा म्हणतात, जेव्हा युद्धाचे मैदान (रण) कठीण असते, तेव्हा केवळ बाता मारणारे पळून जातात आणि खरे वीरच टिकून राहतात, परमार्थाचेही तसेच आहे.
॥ अभंग ५८७ ॥ अभंग रचना
न संडी अवगुण । वर्में मानीतसे सिण ॥१॥
भोग देतां करिती काई । फुटतां यमदंडें डोई ॥ध्रु.॥
पापपुण्यझाडा । देतां तेथें मोटी पीडा ॥२॥
तुका म्हणे बोला । माझ्या सिणती विठ्ठला ॥३॥
जो माणूस आपले वाईट अवगुण सोडत नाही आणि संतांनी त्याचे दोष (मर्म) दाखवून दिल्यास उलट राग मानतो (सिण मानतो), अशा मूर्खाचे काय करावे? जेव्हा यमदेवाचा दंड डोक्यावर बसेल आणि डोके फुटेल, तेव्हा पापकर्माचे भोग भोगताना हे लोक काय करणार? जेव्हा आयुष्याच्या शेवटी पाप-पुण्याचा हिशोब (झाडा) द्यावा लागेल, तेव्हा तिथे आत्म्याला मोठी पीडा आणि यातना सहन कराव्या लागतात. तुकोबा म्हणतात, अशा दुष्टांना समजावून सांगून आता माझे शब्द आणि माझा विठ्ठल देखील थकला आहे.
॥ अभंग ५८८ ॥ अभंग रचना
पावे ऐसा नाश । अवघिया दिला त्रास ॥१॥
अविटाचा केला संग । सर्व भोगी पांडुरंग ॥ध्रु.॥
आइता च पाक । संयोगाचा सकळिक ॥२॥
तुका म्हणे धणी । सीमा राहिली होऊनी ॥३॥
ज्या संसाराने सर्वांना नेहमी त्रास दिला आहे, त्या संसाराचा आता माझ्यासाठी पूर्ण नाश झाला आहे. कारण मी आता कधीही न विटणाऱ्या (अविट) अशा पांडुरंगाचा संग केला आहे, त्यामुळे माझ्या सर्व इंद्रियांचे भोग आता विठ्ठलमय झाले आहेत. भगवंताच्या मीलनाचा हा सर्व सुखकारक पाक (अन्न) मला आयता मिळाला आहे, ज्यामुळे जीवाचा आणि देवाचा पूर्ण संयोग झाला है. तुकोबा म्हणतात, आता विठ्ठल प्रेमाची तृप्ती (धणी) इतकी झाली आहे की सुखाची सर्व सीमा ओलांडली गेली आहे.
॥ अभंग ५८९ ॥ अभंग रचना
दुर्बळ हें अवघें जन । नारायणीं विमुख ॥१॥
झाडोनियां हात जाती । पात्र होतीं दंडासी ॥ध्रु.॥
सिदोरी तें पापपुण्य । सवेंसिण भिकेचा ॥२॥
तुका म्हणे पडिला वाहो । कैसा पाहा हो लटिक्याचा ॥३॥
जे लोक या जगात नारायणाच्या (देवाच्या) भक्तीला विमुख झाले आहेत, ते आत्मिकदृष्ट्या अत्यंत दुर्बळ आणि दरिद्री आहेत. ते मृत्यूनंतर या जगातून रिकाम्या हाताने (हात झाडून) जातात आणि केवळ यमदेवाच्या शिक्षेला (दंडाला) पात्र ठरतात. त्यांच्या सोबत असणारी जीवाची शिदोरी म्हणजे केवळ त्यांनी केलेले पाप आणि पुण्य हीच असते, परंतु भक्तीशिवाय ती शिदोरी त्यांना भिकेचे कष्ट (सिण) देणारी ठरते. तुकोबा म्हणतात, या खोट्या संसाराचा प्रवाह (वाहो) कसा पसरला आहे पाहा, लोक भ्रमात जगून आपले आयुष्य वाया घालवत आहेत.
॥ अभंग ५९० ॥ अभंग रचना
वाजतील तुरें । येणें आनंदें गजरें ॥१॥
जिंकोनियां अहंकार । पावटणी केलें शिर ॥ध्रु.॥
काळा नाहीं वाव । परा श्रमा कोठें ठाव ॥२॥
तुका म्हणे आतां । सोपें वैकुंठासी जातां ॥३॥
परमार्थाच्या विजयाचे नगारे आणि तुतारी (तुरे) आता मोठ्या आनंदाच्या गजरत वाजणार आहेत. कारण आम्ही आमच्या मनातील अहंकारावर पूर्ण विजय मिळवला आहे आणि त्या अहंकाराच्या डोक्यावर पाय देऊन (पावटणी करून) त्याला चिरडले आहे. आता आमच्या जीवनात काळाला (मृत्यूला) किंवा संकटांना कोणताही वाव (जागा) उरलेला नाही, तसेच इतर निरर्थक कष्टांनाही थारा नाही. तुकोबा म्हणतात, अहंकार नष्ट झाल्यामुळे आता आमच्यासाठी वैकुंठाला (देवाच्या धामाला) जाणे अत्यंत सोपे झाले आहे.
॥ अभंग ५९१ ॥ अभंग रचना
झाड कल्पतरू । न करी याचकीं आव्हेरू ॥१॥
तुम्ही सर्वी सर्वोत्तम । ऐसे विसरतां धर्म ॥ध्रु.॥
परिसा तुमचें देणें । तो त्या जागे अभिमानें ॥२॥
गार्‍हाण्यानें तुका । गर्जे मारुनियां हाका ॥३॥
कल्पतरूचे झाड जसे आपल्यापाशी मागणाऱ्या (याचकाचा) कधीही अनादर (आव्हेरू) करत नाही, तसेच हे विठ्ठला, तू सर्व देवांमध्ये सर्वोत्तम दात आहेस, मग तू आपला हा कृपा करण्याचा धर्म का विसरतोस? तुझ्या केवळ स्पर्शाने परिसासारखे लोकांचे कल्याण होते, मग तू आपल्या या दातृत्वाचा अभिमान का बाळगत नाहीस? तुका हा देवाच्या दारात उभा राहून हक्काने गार्‍हाणे मांडत आहे आणि मोठ्याने हाका मारून विठ्ठलाला आळवत आहे.
॥ अभंग ५९२ ॥ अभंग रचना
वसवावें घर । देवें बरें निरंतर ॥१॥
संग आसनीं शयनीं । घडे भोजनीं गमनीं ॥ध्रु.॥
संकल्प विकल्प । मावळोनि पुण्यपाप ॥२॥
तुका म्हणे काळ । अवघा गोविंदें सुकाळ ॥३॥
माणसाने आपल्या अंतःकरणात ईश्वराचे घर निरंतर उत्तम प्रकारे वसवले पाहिजे. असे केल्याने उठताना-बसताना (आसनी), झोपताना (शयनी), जेवताना (भोजनी) आणि चालताना (गमनी) प्रत्येक क्रियेत देवाची अखंड संगती घडते. मनातील सर्व संकल्प-विकल्प गळून पडतात आणि पाप-पुण्याच्या पलीकडील अवस्था प्राप्त होते. तुकोबा म्हणतात, ज्याच्या जीवनात सर्व काळ गोविंद (कृष्ण) भरून राहिला आहे, त्याच्यासाठी या जगात केवळ आनंदाचा सुकाळ असतो.
॥ अभंग ५९३ ॥ अभंग रचना
येथील हा ठसा । गेला पडोनियां ऐसा ॥१॥
घरीं देवाचे अबोला । त्याची ते चि सवे त्याला ॥ध्रु॥
नाहीं पाहावें लागत । एकाएकीं च ते रित ॥२॥
तुका म्हणे जन । तयामध्यें येवढें भिन्न ॥३॥
माझ्या अंतःकरणात विठ्ठलाच्या नामाचा आणि स्वरूपाचा असा पक्का ठसा उमटला आहे की तो कधीही पुसला जाणार नाही. जे लोक या संसारात देवाशी अबोला धरून बसले आहेत (देवाला विसरले आहेत), त्यांना तशीच विसरण्याची सवय जडते. त्यांना परमार्थाची गोडी कधी पाहावीच लागत नाही, त्यांचे जीवन एकाएकी रिकामे (रित) होऊन जाते. तुकोबा म्हणतात, संतांचे जीवन आणि जगातील सामान्य जन यांच्यामध्ये एवढाच मोठा फरक (भिन्नता) असतो की संत देवात गुंफलेले असतात आणि जग मायेत.
॥ अभंग ५९४ ॥ अभंग रचना
करितां देवार्चन । घरा आले संतजन ॥१॥
देव सारावे परते । संत पूजावे आरते ॥ध्रु.॥
शाळिग्राम विष्णुमूर्ती । संत हो का भलते याती ॥२॥
तुका म्हणे संधी । अधिक वैष्णवांची मांदी ॥३॥
घरामध्ये देवाची पूजा (देवार्चन) करत असताना जर अचानक घरी संत किंवा अतिथी आले, तर घरातील पाषाणाच्या देवाला थोडे बाजूला करावे (परते सारावे) आणि आलेल्या जिवंत संतांची पूजा आधी (आरते) करावी. देवघरातील शाळिग्राम किंवा विष्णूची मूर्ती ही निर्गुण-सगुण प्रतीक आहे, परंतु घरी आलेले संत हे कोणत्याही जातीचे (भलते याती) असले तरी ते प्रत्यक्ष देवाचे चालते-बोलते रूप आहेत. तुकोबा म्हणतात, अशी नामस्मरणाची आणि संतांची (वैष्णवांची) मांदीआळी (गर्दी) ज्या वेळी घरी जमते, तोच पूजेचा सर्वात मोठा आणि पवित्र क्षण (संधी) असतो.
॥ अभंग ५९५ ॥ अभंग रचना
ज्याची खरी सेवा । त्याच्या भय काय जीवा ॥१॥
करितां स्वामीसवें वाद । अधिक अधिक आनंद ॥ध्रु.॥
असावा तो धर्म । मग साहों जातें वर्म ॥२॥
वदे वाग्देवी । तुका विठ्ठली गौरवी ॥३॥
ज्याची भगवंतावर असणारी भक्ती आणि सेवा खरी असते, त्याच्या जीवाला या जगात कशाचेही भय उरत नाही. अशा हक्काच्या भक्ताने आपल्या स्वामीशी (देवाशी) लाडिकपणे वाद घातला किंवा भांडण केले, तरी त्यातून भक्तीचा अधिक अधिक आनंदच निर्माण होतो. फक्त आपल्या अंगी खरा धर्म आणि निष्ठा असावी लागते, मग देवाचे मर्म (रहस्य) आपल्याला सहज सहन करता किंवा आत्मसात करता येते. तुकोबा म्हणतात, माझ्या मुखातून साक्षात सरस्वती (वाग्देवी) बोलते आहे आणि ती विठ्ठलाच्याच नामाचा गौरव करत आहे.
॥ अभंग ५९६ ॥ अभंग रचना
देवें जीव धाला । संसार तो कडू झाला ॥१॥
ते चि येतील ढेंकर । आनंदाचे हरिहर ॥ध्रु.॥
वेधी आणिकांस । ऐसा जया अंगीं कस ॥२॥
तुका म्हणे भुक । येणें न लगे आणीक ॥३॥
विठ्ठलाच्या प्रेमाने माझा जीव आता पूर्णपणे तृप्त झाला आहे (धाला आहे), त्यामुळे हा नश्वर संसार मला आता कडू वाटू लागला आहे. पोट भरल्यावर जसे समाधानाचे ढेंकर येतात, तसेच माझ्या अंतःकरणातून आता हरी आणि हराच्या (शिवाच्या) प्रेमाचे ढेंकर येत आहेत. ज्या भक्तीच्या अंगी असा खरा कस (ताकद) असतो, ती भक्ती इतर लोकांनाही आपल्या प्रेमाचा वेध लावते (आकर्षित करते). तुकोबा म्हणतात, विठ्ठल सुखाचे हे भोजन मिळाल्यामुळे, आता माझ्या जीवाला या जगात दुसरी कोणतीही भूक उरलेली नाही.
॥ अभंग ५९७ ॥ अभंग रचना
नाम साराचें ही सार । शरणागत यमकिंकर ॥१॥
उतमातम । वाचे बोला पुरुषोत्तम ॥ध्रु.॥
नाम जपतां चंद्रमौळी । नामें तरला वाल्हा कोळी ॥२॥
तुका म्हणे वणूप काय । तारक विठोबाचे पाय ॥३॥
विठ्ठलाचे नाम हे जगातील सर्व सारांचे श्रेष्ठ सार आहे; जो या नामाला शरण जातो, त्याला यमदेव आणि त्याचे दूत (किंकर) देखील नम्र होतात. म्हणूनच आपल्या मुखाने (वाचे) नेहमी सर्वोत्तम असणारे 'पुरुषोत्तम' हे नाव बोला. याच नामाचा जप साक्षात भगवान शिव (चंद्रमौळी) निरंतर करतात आणि याच नामाने वाल्या कोळीचा वाल्मिकी ऋषी होऊन तो संसार तरून गेला. तुकोबा म्हणतात, मी विठ्ठलाच्या नामाचा महिमा किती म्हणून वर्णन करू? विठोबाचे चरण हेच या भवसागरातून भक्तांना तारणारे खरे तारू आहेत.
॥ अभंग ५९८ ॥ अभंग रचना
गातों भाव नाहीं अंगीं । भूषण करावया जगीं ॥१॥
परि तूं पतितपावन । करीं साच हें वचन ॥ध्रु.॥
मुखें म्हणवितों दास । चित्तीं माया लोभ आस ॥५॥
तुका म्हणे दावीं वेश । तैसा अंतरीं नाहीं लेश ॥३॥
तुकोबा अत्यंत नम्रतेने देवापाशी आपले मन मोकळे करताना म्हणतात: हे देवा, मी जगात केवळ स्वतः मोठेपण किंवा भूषण मिळवण्यासाठी तुझ्या रसाळ कथा गातो आहे, माझ्या अंगी अजून खरा भाव नाही, असे समजा. परंतु तुझे नाव 'पतितपावन' (पाप्यांचा उद्धार करणारा) आहे, तर तू आपले हे ब्रीद व वचन माझ्या बाबतीत खरे करून दाखव. मी मुखाने स्वतःला तुझा दास म्हणवून घेतो, पण माझ्या चित्तात मात्र अजून मायेचा लोभ आणि वासनेची आस भरलेली आहे. तुकोबा म्हणतात, मी बाहेरून संतांचा वेश दाखवतो आहे, पण तसा पवित्र भाव माझ्या अंतःकरणात लेशमात्रही (थोडाहि) नाही; तरीही हे विठ्ठला, तू माझा उद्धार कर.
॥ अभंग ५९९ ॥ अभंग रचना
द्रव्य असतां धर्म न करी । नागविला राजद्वारीं ॥१॥
माय त्यासि व्याली जेव्हां । रांड सटवी नव्हती तेव्हां ॥ध्रु.॥
कथाकाळीं निद्रा लागे । कामीं श्वानापरी जागे ॥२॥
भोग स्त्रियेसि देतां लाजे । वस्त्र दासीचें घेउनि निजे ॥३॥
तुका म्हणे जाण । नर गाढवाहुनी हीन ॥४॥
ज्याच्याजवळ भरपूर पैसा (द्रव्य) असूनही तो गरिबांना दान किंवा धर्म करत नाही, त्याचा तो पैसा शेवटी चोरांकडून किंवा राजाच्या दरबारात (राजद्वारी) लुटला जातो. अशा कद्रू माणसाला जेव्हा त्याची माता जन्माला घालत होती, तेव्हा हिंसक सटवीने त्याला तिथल्या तिथेच का मारून टाकले नाही? हरिकथा ऐकण्याची वेळ आली की ज्याला झोप लागते, पण कामवासनेच्या जागी जो कुत्र्यासारखा (श्वानापरी) रात्रीचा जागा असतो; जो स्वतःच्या पत्नीला योग्य मान व भोग द्यायला लाजतो, पण परक्या दासीच्या वस्त्राचा अभिलाष धरतो; तुकोबा म्हणतात, असा मनुष्य या पृथ्वीवर गाढवापेक्षाही हीन दर्जाचा प्राणी आहे, असे समजून जावे.
॥ अभंग ६०० ॥ अभंग रचना
मुखें बोले ब्रम्हज्ञान । मनीं धनअभिमान ॥१॥
ऐशियाची करी सेवा । काय सुख होय जीवा ॥ध्रु.॥
पोटासाठीं संत । झाले कलींत बहुत ॥२॥
विरळा ऐसा कोणी । तुका त्यासि लोटांगणी ॥३॥
जो माणूस मुखाने जगाला मोठे ब्रह्मज्ञान सांगतो, पण ज्याच्या मनात मात्र केवळ पैशाचा (धन) आणि मोठेपणाचा अभिमान भरलेला असतो, अशा ढोंगी माणसाची सेवा करून आपल्या जीवाला काय सुख मिळणार? या कलियुगात केवळ स्वतःचे पोट भरण्यासाठी संत बनलेले अनेक लोक गल्लोगल्ली झाले आहेत. परंतु जो अंतर्बाह्य शुद्ध आणि निष्काम असतो, असा एखादाच खरा संत या जगात विरळा (दुर्मिळ) असतो; तुका अशा खऱ्या संतांच्या चरणावर साष्टांग लोटांगण घालतो.
भाग 5 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 7 (पुढे)