॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ तुकाराम गाथा - भाग 42 (4101 ते 4200)
अभंग 4101 ते 4200

सार्थ गाथा: भाग 42

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग ४१०१ ॥ अभंग रचना
आपुली बुटबुट घ्यावी । माझी प्रताप द्यावी ॥१॥
आपुला मंत्र नव्हे बरा । माझा बैल चुकला मोरा ॥२॥
तुका म्हणे ऐशा नरा । परिस न झोंबे खापरा ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात की, जो मनुष्य स्वतःचे क्षुद्र विचार आणि व्यर्थ खटपटी सोडत नाही आणि दुसऱ्याचे चांगले विचार स्वीकारत नाही, अशा मूर्ख माणसाचा उद्धार होऊ शकत नाही. ज्याप्रमाणे लोखंडाचे सोने करणाऱ्या परिसाचा स्पर्श मातीच्या खापराला झाला तरी त्याचे सोने होत नाही, तसेच या लोकांचे होते.
॥ अभंग ४१०२ ॥ अभंग रचना
भावभक्तीवादे करावे कीर्तन । आशाबद्ध मन करू नये ॥१॥
अन्न पाणी धन द्रव्य नारायण । विठ्ठलाव वाचून बोलू नये ॥ध्रु.॥
सप्रेम करावे देवाचे कीर्तन । भय द्या सोडून शरीराचे ॥२॥
तरी मग जोडे विठ्ठलनिधान । केलिया कीर्तन सिद्धी पावे ॥३॥
देव जोडिलिया तया काय उणे । तुका म्हणे मन धीट करा ॥४॥
कीर्तन करताना मनात कोणत्याही प्रकारची धन-द्रव्याची आशा न ठेवता निव्वळ भाव आणि भक्तीने कीर्तन करावे. विठ्ठलाशिवाय इतर कोणत्याही लौकिक गोष्टींबद्दल बोलू नये. देहाची पर्वा न करता प्रेमाने कीर्तन केल्यास परमेश्वराची प्राप्ती होते आणि कीर्तन यशस्वी होते.
॥ अभंग ४१०३ ॥ अभंग रचना
चोरासी चांदणे वेश्येसी शेजार । परिसांसी खापर काय होय ॥१॥
दुधाचे आधणी वैरिले पाषाण । कदा काळी जाण पाक नव्हे ॥२॥
तुका म्हणे जरि पूर्वपुण्ये सिद्धी । तरि च राहे बुद्धी संतसंगी ॥३॥
चोराला जसे चांदणे आवडत नाही किंवा दुधात दगड शिजवले तरी ते कधी मऊ होत नाहीत, तसेच दुर्जनांना चांगल्या गोष्टींची आवड असत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, पूर्वजन्मीचे पुण्य पाठीशी असेल तरच माणसाची बुद्धी संतांच्या संगतीत स्थिर राहते.
॥ अभंग ४१०४ ॥ अभंग रचना
रोगिया मिष्टान्न मर्कटा चंदन । कागासी लेपन कर्पूराचे ॥१॥
निर्नासिका जैसा नावडे आरिसा । मूर्खालागी तैसा शास्त्रबोध ॥ध्रु.॥
दास तुका म्हणे विठ्ठलउदारे । अज्ञानअंधारे दूरी केले ॥२॥
आजारी माणसाला जसे गोड अन्न आवडत नाही, माकडाला चंदनाची किंमत कळत नाही किंवा नाक कापलेल्या माणसाला आरसा पाहायला आवडत नाही, तसेच मूर्ख माणसाला शास्त्राचा उपदेश आवडत नाही. परंतु उदार विठ्ठलाने माझे अज्ञानाचे अंधार दूर केले आहे.
॥ अभंग ४१०५ ॥ अभंग रचना
मथनासाठी धर्माधर्म । त्याचे वर्म नवनीत ॥१॥
ते चि ते घालू नये । आले जाय नासूनि ॥ध्रु.॥
सांभाळावे वरावर । वर्म दूर न वजावे ॥२॥
तुका म्हणे घाले पोट । मग बोटचांचणी ॥३॥
धर्म आणि अधर्म यांचा विचार मंथनासारखा आहे आणि त्याचे मूळ मर्म लोण्यासारखे सारभूत आहे. आत्मज्ञानाचे हे मर्म जपले पाहिजे, ते व्यर्थ गमावता कामा नये. मूळ सत्यापासून दूर न जाता त्याचा सांभाळ केला पाहिजे.
॥ अभंग ४१०६ ॥ अभंग रचना
माझा घात पात अथवा हित फार । अवघा विचार तुझ्या हाती ॥१॥
ठेवुनि जीव भाव तुझ्या ठायी चित्त । राहिलो निवांत पांडुरंगा ॥ध्रु.॥
चित्ताचा चाळक बुद्धीचा जनिता । काय नाही सत्ता तुझे हाती ॥२॥
तुका म्हणे काय करिसी ते पाहीन । ठेविसी राहीन सुखे तिथे ॥३॥
हे पांडुरंगा, माझे हित असो वा अहित, सर्व विचार तुझ्याच हाती आहे. मी माझे चित्त आणि संपूर्ण भाव तुझ्या चरणी अर्पण करून निवांत झालो आहे. तू जसे ठेवशील तसे मी आनंदाने राहीन.
॥ अभंग ४१०७ ॥ अभंग रचना
संतपाऊले साजिरी । गंगा आली आम्हावरी ॥१॥
जेथे पडे रजधुळी । तिथे करावी अंघोळी ॥ध्रु.॥
श्वेतबंद वाराणसी । अवघी तीर्थे तयापासी ॥२॥
तुका म्हणे धन्य जालो । संतसागरी मिळालो ॥३॥
संतांची पावले आमच्या घरी लागली म्हणजे साक्षात गंगाच आमच्यावर प्रसन्न झाली असे वाटते. संतांच्या चरणाची धुळ जिथे पडते तिथे स्नान केल्याने सर्व तीर्थांचे पुण्य मिळते. संतांच्या संगतीत आल्यामुळे मी धन्य झालो आहे.
॥ अभंग ४१०८ ॥ अभंग रचना
न घडे मायबापे बाळकाचा घात । आपणादेखत होऊ नेदी ॥१॥
कां मी मनी चिंता वाहू भय धाक । काय नव्हे एक करिता तुझ ॥ध्रु.॥
वर्म जाणे त्याच्या हिताचे उपाय । तहान भूक वाहे कडिये खांदी ॥२॥
तुका म्हणे तू गा कृपावंत भारी । असे मज हरी कळून आले ॥३॥
आई-बाप जसे स्वतःसमोर आपल्या लेकराचा घात होऊ देत नाहीत आणि त्याची सर्व काळजी वाहतात, तसेच हे देवा, तू माझा सांभाळ करतोस. तू अत्यंत कृपाळू आहेस याची मला खात्री पटली आहे, त्यामुळे मी कोणतीही चिंता करत नाही.
॥ अभंग ४१०९ ॥ अभंग रचना
करावे कीर्तन । मुखी गावे हरिचे गुण ॥१॥
मग काही नव्हे बाधा । काम दुर्जनाच्या क्रोधा ॥ध्रु.॥
शांतीखड्ग हाती । काळासी ते नागविती ॥२॥
तुका म्हणे दाता सखा । असा अनंतासारखा ॥३॥
संतत भगवंताचे गुणगान आणि कीर्तन करावे, त्याने काम आणि क्रोधाची बाधा होत नाही. ज्याच्या हातात शांतीरुपी खड्ग असते, त्याला काळही घाबरतो. भगवंतासारखा दुसरा कोणताही उदार सखा नाही.
॥ अभंग ४११० ॥ अभंग रचना
तुझी कीर्ती सांगो तुजपुढे जरी । ब्रह्मांडी ही हरी माईना ते ॥१॥
मेरूची लेखणी सागराची शाई । कागद हा मही न पुरे चि ॥ध्रु.॥
अनंत अपार आपंगिले भक्त । माझे चि संचित ओडवेना ॥२॥
तुका म्हणे तुम्हा बोल नाही देवा । पामरे म्या सेवा केली नाही ॥३॥
हे हरी, तुझी कीर्ती एवढी अथांग आहे की मेरू पर्वताची लेखणी केली, समुद्राची शाई केली आणि पृथ्वीचा कागद केला तरी ती पुरणार नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवा तुझ्या कडे काही दोष नाही, मीच पामराने तुझी योग्य सेवा केली नाही.
॥ अभंग ४१११ ॥ अभंग रचना
काय साधनांच्या कोटी । केल्या आटी होत्या त्या ॥१॥
देव कृपा करी जरी । होय उजरी स्वरूपी ॥ध्रु.॥
केले होते चिंता श्रम । उपरम न होता ॥२॥
तुका म्हणे कळून आले । सर्व झाले आपरूप ॥३॥
माणसाने कितीही साधने केली तरी ईश्वरकृपेशिवाय आत्मज्ञान प्राप्त होत नाही. देवाची कृपा झाली की सर्व श्रम थांबतात आणि आपोआप स्वरूपाचा साक्षात्कार होतो.
॥ अभंग ४११२ ॥ अभंग रचना
तुज काय करू मज एक सार । अमृतसागर नाम तुझे ॥१॥
काय येणे उणे आम्हा तयापोटी । गोविता हे कंठी कामधेनू ॥ध्रु.॥
नोळखि तानुले माय ऐसी कोण । वोहोरसे देखून शोक त्याचा ॥२॥
जो नाही देखिला याचक नयनी । तो पावे घेऊन लज्जा दान ॥३॥
नामासाठी प्राण सांडियेला रणी । शूर ते भांडणी न फिरती ॥४॥
तुका म्हणे आम्ही गाता गीती भला । भेटूनी विठ्ठला काय चाड ॥५॥
देवा, तुझे नाम हेच माझ्यासाठी अमृताचा सागर आहे. ज्याच्या कंठात नामरुपी चिंतामणी किंवा कामधेनू आहे त्याला कशाचीही कमतरता भासत नाही. तुझ्या नामाचा महिमा अपार आहे.
॥ अभंग ४११३ ॥ अभंग रचना
कृपेचे सागर हे साधुजन । तिंही कृपादान केले मज ॥१॥
बोबडे वाणीचा केला अंगीकार । तेणे माझा स्थिर केला जीव ॥ध्रु.॥
तेणे सुखे मन स्थिर झाले ठायी । संती दिला पायी ठाव मज ॥२॥
नाभी नाभी असे बोलिलो वचन । ते माझे कल्याण सर्वस्व ही ॥३॥
तुका म्हणे जालो आनंदनिर्भर । नाम निरंतर घोष करू ॥४॥
साधुसंत हे कृपेचे सागर आहेत. त्यांनी माझ्या बोबड्या बोलांचा स्वीकार करून मला आपल्या चरणांशी जागा दिली. त्यामुळे माझे मन पूर्ण शांत झाले असून मी आता निरंतर नामस्मरण करत आनंदाने राहत आहे.
॥ अभंग ४११४ ॥ अभंग रचना
भक्तीचे वर्म जयाचिये हाती । तया घरी शांती दया ॥१॥
अष्टमासिद्धी वोळगती द्वारी । न वजती दुरी दवडिता ॥ध्रु.॥
तेथे दुष्ट गुण न मिले निशेष । चैतन्याचा वास जयामाजी ॥२॥
संतुष्ट चित्त सदा सर्वकाळ । तुटली हळहळ त्रिगुणाची ॥३॥
तुका म्हणे येथे काय तो संदेह । आमचे गौरव आम्ही करू ॥४॥
ज्याच्या हातात भक्तीचे गूढ मर्म आले आहे, त्याच्या घरी दया आणि शांती वास करते. त्याच्या दारात अष्टसिद्धी दासींसारख्या उभ्या असतात. त्याचे चित्त नेहमी संतुष्ट असते आणि सर्व ताप नष्ट होतात.
॥ अभंग ४११५ ॥ अभंग रचना
साच हा विठ्ठल साच हे करणे । संत जे वचने बोलियेले ॥१॥
साच ते स्वहित साच ते प्रचित । साच वेद नीत सांगतील ॥२॥
तुका म्हणे घेती साच साच भावे । लटके वर्म ठावे नाही त्यांसी ॥३॥
हा विठ्ठल सत्य आहे आणि संतांचे वचनही सत्य आहे. संतांचा आणि वेदांचा मार्ग सत्याचाच आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, जे लोक खऱ्या भावाने देवाला शरण जातात, त्यांना कोणत्याही असत्याशी काही देणेघेणे नसते.
॥ अभंग ४११६ ॥ अभंग रचना
संगें वाढे शीण न घडे भजन । त्रिविध हे जन बहु देवा ॥१॥
याचि दुःखें या जनाचा कांटाळा । दिसताती डोळा नानाछंद ॥ध्रु.॥
एकविध भाव राहावया ठाव । नेदी हा संदेह राहों चित्ती ॥२॥
शब्दज्ञानी हित नेणती आपुले । आणीक देखिले नावडे त्या ॥३॥
तुका म्हणे आतां एकलें चि भलें । बैसोनि उगलें राहावें ते ॥४॥
प्रपंचातील लोकांच्या संगतीने त्रास वाढतो आणि भजन नीट होत नाही. केवळ शब्दांचे ज्ञान असणारे लोक स्वतःचे हित जाणत नाहीत. त्यामुळे तुकाराम महाराज म्हणतात की, एकांतात शांत बसून एकाग्रतेने भजन करणे हेच सर्वोत्कृष्ट आहे.
॥ अभंग ४११७ ॥ अभंग रचना
तुझे वर्म आम्हा कळून आले सुखे । संतांचिया मुखे पांडुरंगा ॥१॥
अवघा चि नट वाउगा पसारा । चेईला तू खरा तू चि एक ॥ध्रु.॥
म्हणऊनि देहबुद्धी नाशिवंता । नातळे या चित्ता नेदावया ॥२॥
सोय हे लागली पुढिलांची वाट । पावले जे नीट तुजपाशी ॥३॥
तुका म्हणे नाही कोणासवे काज । बोलायाचे मज अंतरीचे ॥४॥
संतांच्या उपदेशामुळे हे पांडुरंगा, तुझे रहस्य आम्हाला सहज समजले. हा सर्व प्रपंच म्हणजे एक आभास आहे आणि केवळ तूच एक शाश्वत सत्य आहेस. त्यामुळे आता देहबुद्धीचा त्रास आम्हाला उरलेला नाही.
॥ अभंग ४११८ ॥ अभंग रचना
पुण्यपापा ठाव नाही सुखदुःखा । हानिलाभशंका नासलिया ॥१॥
जिंता मरण आले आप पर गेले । मूळ छेदियेले संसाराचे ॥ध्रु.॥
अधिकार जाती वर्णधर्मयाती । ठाव नाही सत्यअसत्याशी ॥२॥
जन वन भिन्न आचेत चळण । नाही दुजेपण ठाव यासी ॥३॥
तुका म्हणे देह वाहिले विठ्ठली । तेव्हा च घडली सर्व पूजा ॥४॥
जेव्हा माणसाने आपला देह विठ्ठलाच्या चरणी अर्पण केला, तेव्हा सर्व संसाराचे मूळच गळून पडते. मग पाप-पुण्य, सुख-दुःख, नफा-तोटा किंवा भेदभाव उरत नाही. देह देवाला अर्पण करणे हीच खरी सर्वोत्कृष्ट पूजा आहे.
॥ अभंग ४११९ ॥ अभंग रचना
संकोचतो जीव महत्वाच्या भारे । दासत्व चि बरे बहु वाटे ॥१॥
कळावी जी माझी आवडी हे संता । देणे तरि आता हे चि द्यावे ॥ध्रु.॥
तुमचे चरण पावविलो सेवा । म्हणऊनि हेवा हा चि करी ॥२॥
विनउनी तुका वंदितो चरण । लेखा रजरेणू चरणीचे ॥३॥
मोठेपणाच्या ओझ्याने जीव संकोचून जातो, त्यापेक्षा देवाचे व संतांचे दास होऊन राहणेच खूप चांगले वाटते. तुकाराम महाराज संतांना विनंती करतात की, मला तुमच्या चरणाची सेवा द्या आणि मला तुमच्या चरणाची धूळ समजा.
॥ अभंग ४१२० ॥ अभंग रचना
देव कैंचा तया दुरी । भाका बरी करुणा ॥१॥
आळवित्या न लगे धर । माय जाणे रे भातुके ॥ध्रु.॥
नावे तरी ज्याचा भार । पैल पार जवळी त्या ॥२॥
आता परदेशी तुका । जाला लोकांवेगळा ॥३॥
जो मनापासून करुणेने देवाला आळवतो, त्याला देव अजिबात दूर नाही. आई जशी बाळाच्या भुकेची जाणीव ठेवते, तसा देव भक्ताची काळजी घेतो. जो देवावर संपूर्ण भार टाकतो, तो भवसागर सहज पार करतो.
॥ अभंग ४१२१ ॥ अभंग रचना
भक्ती ज्याची थोडी । पूर्ण विषयांची गोडी ॥१॥
तो नर चि नव्हे पाही । खर जाणावा तो देही ॥ध्रु.॥
भजन पूजन ही नेणे । काय स्वरूपासी जाणे ॥२॥
तुका म्हणे त्याला । भोवंडून बाहेर घाला ॥३॥
ज्याच्या मनात भक्ती अजिबात नाही आणि ज्याला केवळ विषयभोगांचीच आवड आहे, तो माणूस नसून गाढवासारखा आहे. ज्याला भजन-पूजन काहीच माहिती नाही, अशा कुसंगतीला लांबच ठेवले पाहिजे.
॥ अभंग ४१२२ ॥ अभंग रचना
समुद्र हा पिता बंधू हा चंद्रमा । भगिनी ते रमा शंखाची या ॥१॥
मेहुणा जयाचा द्वारकेचा हरी । शंख दारोदारी भीक मागे ॥२॥
दुष्ट हे जाणावे आपुले स्वहित । तुका म्हणे मात ऐसी आहे ॥३॥
शंखाचे नातेवाईक केवढे मोठे, समुद्र पिता, चंद्र भाऊ आणि लक्ष्मी बहीण, तर विठ्ठल मेहुणा. तरीही शंख दरोदारी भिक्षेसाठी वाजवला जातो. यावरून हेच सिद्ध होते की, केवळ मोठ्यांचे नाते असून चालत नाही, स्वतःचे कर्माचे गुण असावे लागतात.
॥ अभंग ४१२३ ॥ अभंग रचना
भवाचिया संगे बहु च नाडिले । कळिकाळे पाडिले तोंडघशी ॥१॥
तया भवसंगे गुंतलासी वाया । धन पुत्र जाया भुलो नको ॥ध्रु.॥
जे जे घडी जाय ते ते काळ खाय । प्राण्या तरणोपाय काय केला ॥२॥
तुका म्हणे करी सर्व ही तू त्याग । अर्पी हे सर्वांग जगदीशी ॥३॥
या सांसारिक मोहात गुंतल्यामुळे माणसाची फसवणूक होते आणि वेळ निघून जाते. धन, पुत्र, स्त्री यांच्या मोहात पडू नको. आयुष्य क्षणाक्षणाला कमी होत आहे. त्यामुळे सर्व अहंकार सोडून स्वतःला देवाला अर्पण कर.
॥ अभंग ४१२४ ॥ अभंग रचना
रुचे सकळा मिष्टान्न । रोग्या विखाच्या समान ॥१॥
तरी का तया एकासाठी । काम अवघे करणे खोटी ॥ध्रु.॥
दर्पण नावडे एका । ठाव नाही ज्याच्या नाका ॥२॥
तुका म्हणे खळा । उपदेशाचा कांटाळा ॥३॥
गोड अन्न सर्वांना आवडते, पण आजारी माणसाला ते विषासारखे वाटते. नाक नसलेल्या माणसाला आरसा पाहायला आवडत नाही. तसेच दुर्जन माणसाला चांगल्या उपदेशाचा नेहमी कंटाळाच येतो.
॥ अभंग ४१२५ ॥ अभंग रचना
जागा घरटी फिरे तस्कराची दिवसाराती । नीदसुरे नाडिली असो मागो किती ॥१॥
हाट करी सकळ जन । वस्तू करा रे जतन ॥ध्रु.॥
हुशार ठाव । निजनिजेलिया पाही ॥२॥
सावचित्त असे खरा । लाभ घेऊन जाये घरा ॥३॥
तराळ राळ बोंबे उतराई । राखा आपुलिया भाई ॥४॥
हरीच्या नामी घालू जागा । तुका म्हणे हुशार गा ॥५॥
काम-क्रोधासारखे चोर दिवस-रात्र मानवी शरीरावर दरोडा टाकण्यासाठी फिरत आहेत. अज्ञानाच्या झोपेत राहू नका, सावध राहा. हरिनामाचा जप करून आत्मज्ञानाचा साठा जपा आणि सावध होऊन भक्तीचा लाभ घ्या.
॥ अभंग ४१२६ ॥ अभंग रचना
संतांनी सरता केलो तैसेपरी । चंदनी ते बोरी व्यापियेली ॥१॥
गुण दोष याती न विचारिता काही । ठाव दिला पायी आपुलिया ॥२॥
तुका म्हणे आले समर्थाच्या मना । तरी होय राणा रंक त्याचा ॥३॥
ज्याप्रमाणे चंदनाच्या स्पर्शाने बोरीचे झाडही सुवासिक होते, तसेच संतांनी माझे गुण-दोष किंवा जात न पाहता मला आपल्या चरणी आश्रय दिला. समर्थांची कृपा झाली तर रंकाचाही राजा होतो.
॥ अभंग ४१२७ ॥ अभंग रचना
चित्ती तुझे पाय डोळा रूपाचे ध्यान । अखंड मुखी नाम वर्णावे गुण ॥१॥
हे चि एक तुम्हा देवा मागणे दातारा । उचित ते करा माझा भाव जाणूनि ॥ध्रु.॥
खुंटली जाणीव माझे बोलणे आता । करू यावी तैसी करावी बाळकाची चिंता ॥२॥
तुका म्हणे आता नको देऊ अंतर । न कळे पुढे काय बोलो विचार ॥३॥
हे देवा, माझ्या चित्तात तुझे पाय, डोळ्यात तुझे ध्यान आणि मुखात तुझे नाम असावे, हेच माझे मागणे आहे. माझी स्वतःची बुद्धी आता थांबली आहे, आईने बाळाची काळजी घ्यावी तशी तू माझी काळजी घे.
॥ अभंग ४१२८ ॥ अभंग रचना
संतांच्या पादुका घेईन मोचे खांदी । हाती टाळ दिंडी नाचेन पुढे ॥१॥
भजनविधी नेणे साधन उपाय । सकळ सिद्धी पाय हरिदासांचे ॥ध्रु.॥
ध्यानगति मती आसन समाधी । हरिनाम गोविंदि प्रेमसुख ॥२॥
नेणता निर्लज्ज नेणे नादभेद । सुखे हा गोविंद गाऊ गीती ॥३॥
सर्व जोडी मज गोत आणि वित्त । तुका म्हणे संतमहंतपाय ॥४॥
मला कोणतेही कठीण साधन-मंत्र माहिती नाहीत. संतांच्या चरणाची सेवा करणे आणि आनंदाने हरिनाम गात नाचणे हेच माझे सर्वस्व आहे. संतांचे पाय हीच माझी खरी संपत्ती आहे.
॥ अभंग ४१२९ ॥ अभंग रचना
हरिजनी प्राण विकली हे काया । अंकिला मी तया घरी जालो ॥१॥
म्हणिये सत्वर करीन सांगता । घेईन मी देता शेष त्यांचे ॥ध्रु.॥
आस करूनिया राहीन अंगणी । उच्छिष्टाची धणी घ्यावयासी ॥२॥
चालता ते मार्गा चरणीचे रज । उडती सहज घेईन आता ॥३॥
दुरी त्यांपासूनि न वजे दवडिता । तुका म्हणे लाता घेईन अंगी ॥४॥
मी माझा देह संतांच्या चरणी पूर्णपणे विकला आहे. त्यांनी सांगितलेले काम मी तत्परतेने करेन आणि त्यांचा महाप्रसाद घेईन. संतांच्या संगतीत राहून त्यांच्या चरणाची धूळ मस्तकी घेणे हाच माझा आनंद आहे.
॥ अभंग ४१३० ॥ अभंग रचना
पुण्य फलले बहुता दिवसां । भाग्यउदयाचा ठसा । झाला सन्मुख तो कैसा । संतचरण पावलो ॥१॥
आज फिटले माझे कोडे । भवदुःखाचे साकडे । कोंदाटले पुढे । ब्रह्म सावळे ॥ध्रु.॥
आलिंगणे संतांचिया । दिव्य झाली माझी काया । मस्तक पाया । वरी त्यांच्या ठेविता ॥२॥
तुका म्हणे धन्य झालो । सुखे संतांचिया धालो । लोटांगणी आलो । पुढे भार देखोनी ॥३॥
अनेक दिवसांच्या पुण्याचा उदय झाला म्हणून मला संतांचे चरण प्राप्त झाले. संतांच्या भेटीने आणि त्यांच्या आलिंगनाने माझे सर्व संसारदुःख मिटले आणि माझी काया पावन झाली.
॥ अभंग ४१३१ ॥ अभंग रचना
ठाव देऊनिया राखे पायापासी । मी तो आहे राशी पातकाची ॥१॥
पातकाची राशी म्हणता लागे वेळ । ऐके तो कृपाळ नारायण ॥ध्रु.॥
नारायणनामे अवघे सांग झाले । असंग चि केले एकमय ॥२॥
एकमाय झाले विठोबाच्या नामे । भेदाभेद कर्म आणिक काही ॥३॥
तुका म्हणे चित्ती चिंतले जे होते । ते होय आपैते नामे याच्या ॥४॥
मी पापी असलो तरी हे नारायणा, मला तुझ्या पायांशी जागा दे. विठोबाच्या नामाच्या जपाने सर्व पापांचा नाश होतो आणि मनातील सर्व चांगल्या इच्छा सहजरीत्या पूर्ण होतात.
॥ अभंग ४१३२ ॥ अभंग रचना
आता आम्हा भय नाही बा कोणाचे । बल विठोबाचे झाले असे ॥१॥
धीर दिला आम्हा येणे पांडुरंगे । न पांगो या पांगे संसाराच्या ॥२॥
तुका म्हणे माझा कैवारी हा देव । नाही भय भेव त्याच्या संगे ॥३॥
आता मला कोणाचेही भय उरलेले नाही, कारण पाठीशी साक्षात विठोबाचे बळ आहे. पांडुरंगाने मला धीर दिला आहे, त्यामुळे संसाराच्या संकटांची मला मुळीच भीती वाटत नाही.
॥ अभंग ४१३३ ॥ अभंग रचना
भक्ती आम्ही केली सांडुनी उद्वेग । पावलो हे सांग सुख याचे ॥१॥
सुख आम्हा झाले धरिता यांचा संग । पळाले उद्वेग सांडूनिया ॥२॥
तुका म्हणे सुख बहु झाले जिवा । घडली या सेवा विठोबाची ॥३॥
सर्व चिंता आणि उद्वेग सोडून आम्ही भगवंताची भक्ती केली, त्यामुळे आम्हाला परमसुख प्राप्त झाले. विठोबाची सेवा घडल्यामुळे आमचे आयुष्य आनंदाने भरून गेले आहे.
॥ अभंग ४१३४ ॥ अभंग रचना
शास्त्रज्ञ हो ज्ञाते असती भरपूर । परि नाही चित्त हाता आले ॥१॥
क्षणा एका साठी न धरवे धीर । तेणे हा रघुवीर अंतरतो ॥ध्रु.॥
तोळाभर सोने रतिभार राई । मेळविल्या पाही नास होतो ॥२॥
हरीचे अंकित असती विरळागत । तयांसी अच्युत कृपा करी ॥३॥
तुका म्हणे काय धुडवण्याच्या गोष्टी । जंव नाही गाठी चित्त आले ॥४॥
पुष्कळ शास्त्रज्ञ आणि ज्ञानी असतात, पण जर मन आणि चित्त स्वाधीन नसेल तर देवाचा अनुभव येत नाही. ज्याचे चित्त पूर्णपणे देवाच्या चरणी स्थिर आहे, त्यावरच भगवंताची खरी कृपा होते.
॥ अभंग ४१३५ ॥ अभंग रचना
इंद्रियांसी नेम नाही । मुखी राम म्हणोनि काई ॥१॥
जेवि मासीसंगे अन्न । सुख नेदी ते भोजन ॥ध्रु.॥
कीर्तन करावे । तैसे करूनी दावावे ॥२॥
हे तो अंगी नाही चिन्हे । गाइले वेश्येच्या ढव्याने ॥३॥
तुका म्हणे नका रागा । संत शिवू नेदिती अंगा ॥४॥
इंद्रियांवर ताबा नसेल आणि केवळ मुखाने रामनाम घेतले तर त्याचा उपयोग नाही, जसे अन्नात माशी पडली तर ते जेवण आनंद देत नाही. जसे कीर्तन करतो तसे स्वतःचे आचरणही शुद्ध असावे.
॥ अभंग ४१३६ ॥ अभंग रचना
न लगे देवा तुझे आम्हासी वैकुंठ । सायुज्याचा पट न लगे मज ॥१॥
देई तुझे नाम मज सर्वकाळी । मागेन वनमाळी हे चि तुज ॥ध्रु.॥
नारद तुंबर उद्धव प्रल्हाद । बळी रुक्मांगद नाम ध्याती ॥२॥
सिद्ध मुनिगण गंधर्व किन्नर । करिताती गजर रामनामे ॥३॥
तुका म्हणे हरी देई तुझे नाम । अखंडित प्रेम हे चि द्यावे ॥४॥
हे देवा, मला वैकुंठ किंवा मोक्ष नको, मला फक्त तुझे नामस्मरण आणि तुझ्या चरणी अखंड प्रेम हवे आहे. नारद, प्रल्हाद यांच्याप्रमाणे मलाही तुझ्या नामाचा जप करण्याची आवड दे.
॥ अभंग ४१३७ ॥ अभंग रचना
पावलो प्रसाद इच्छा केली तैसी । झाले या चित्तासी समाधान ॥१॥
मायबाप माझा उभा कृपादानी । विटे सम जोडून पादांबुजे ॥ध्रु.॥
सांभाळासी येऊ नेदी च उणीव । अधिकारगौरव राखे तैसे ॥२॥
तुका म्हणे सर्व अंतर्बाह्य आहे । जया तैसा राहे कवळूनी ॥३॥
विटेवर दोन्ही पावले समान जोडून उभा असलेला पांडुरंग माझा मायबाप आहे. माझी इच्छा पूर्ण करून त्याने माझ्या चित्ताला समाधान दिले आहे. तो भक्तांची सर्व प्रकारे सांभाळ करतो.
॥ अभंग ४१३८ ॥ अभंग रचना
होते तैसे पायी केले निवेदन । अंतरलो दिन बहुत होतो ॥१॥
संबोखुनी केले समाधान चित्त । वोगरुणि भात प्रेमरस ॥ध्रु.॥
नामरत्नमणी करूनी भूषण । अळंकारमंडण माळा दिली ॥२॥
तुका म्हणे सुखे जालो निरामय । नामी नामसोय निमग्नता ॥३॥
मी बऱ्याच दिवसांपासून देवापासून लांब होतो, पण देवाने मला जवळ घेतले आणि प्रेमाचा प्रसाद देऊन माझे मन शांत केले. नामाचा अलंकार देऊन त्याने मला निरोगी आणि आनंदी केले.
॥ अभंग ४१३९ ॥ अभंग रचना
स्थिरावली वृत्ती पांगुळला प्राण । अंतरींची खूण पावूनिया ॥१॥
पुंजाळले नेत्र झाले अर्धोन्मीळित । कंठ सद्गदित रोमांच आले ॥ध्रु.॥
चित्त चाकाटले स्वरूपा माझारी । न निघे बाहेरी सुखावलो ॥२॥
सुनीळ प्रकाश उदैजला दिन । अमृताचे पान जीवनकळा ॥३॥
शशिसूर्या झाली जीवे ओंवाळणी । आनंदा दाटली आनंदाची ॥४॥
तुका म्हणे सुखे प्रेमासी डुलत । वीरालो निश्चिंत निश्चिंतीने ॥५॥
आत्मज्ञानाची अंतरीची खूण पटताच माझी वृत्ती शांत झाली. डोळे आनंदाने भरून आले आणि कंठ दाटून आला. भगवंताच्या स्वरूपात चित्त असे रंगले की, मी सर्व चिंता विसरून केवळ आनंदात लीन झालो.
॥ अभंग ४१४० ॥ अभंग रचना
बोध्यअवतार माझिया अदृष्टा । मौन्य मुखे निष्ठा धरियेली ॥१॥
लोकांचियेसाठी शाम चतुर्भुज । संतांसवे गुज बोलतसा ॥ध्रु.॥
आले कलियुग माझिया संचिता । डोळा हाकलिता न पडेसी ॥२॥
म्या च तुझे काय केले नारायणा । का नये करुणा तुका म्हणे ॥३॥
हे नारायणा, तू मौन धारण केले आहेस आणि विटेवर शांत उभा आहेस. संतांशी तू गुजगोष्टी करतोस, मग माझ्यावरच तू कृपा करायला उशीर का करतोस? माझी करुणा तुला का येत नाही?
॥ अभंग ४१४१ ॥ अभंग रचना
मुखी विठ्ठलाचे नाम । मग कैचा भवभ्रम ॥१॥
चालता बोलता खाता । जेविता निद्रा करिता ॥ध्रु.॥
सुखे असो संसारी । मग जवळी च हरी ॥२॥
मुक्तीवरील भक्ती जाण । अखंड मुखी नारायण ॥३॥
मग देवभक्त झाला । तुका तुकी उतरला ॥४॥
उठताना, बसताना, खाताना, पिताना अखंड मुखात विठ्ठलाचे नाव असेल तर संसाराचा कोणताच त्रास होत नाही. अखंड भक्तीमुळे देव आणि भक्त एकरूप होतात.
॥ अभंग ४१४२ ॥ अभंग रचना
प्रेम जडले तुझे पायी । आणीक न सुचे मजला काही ॥१॥
रात्रीदिवस तुझे ध्यान । ते चि माझे अनुष्ठान ॥ध्रु.॥
नामापरते नेणे दुजे । असे कळले मजला निज ॥२॥
तुका म्हणे अंतकाळी । आम्हा सोडवी तात्काळी ॥३॥
देवा, माझे प्रेम तुझ्या चरणी जडले आहे. रात्रंदिवस तुझे ध्यान करणे हेच माझे मुख्य साधन आहे. अंतकाळी तू मला या भवरोगातून सोडव, हीच माझी प्रार्थना आहे.
॥ अभंग ४१४३ ॥ अभंग रचना
तुझे पाय माझी काशी । कोण जाय माझे काशी ॥१॥
तुझे रूप ते चि ध्यान । ते चि माझे अनुष्ठान ॥ध्रु.॥
तुझे चरण ते चि गया । झाले गयावर्जन देहा ॥२॥
तुका म्हणे सकळ तीर्थे । तुझ पायी वसती येथे ॥३॥
हे विठ्ठला, तुझे पाय हीच माझी काशी आणि गया आहे. मला वेगळ्या तीर्थक्षेत्री जाण्याची गरज नाही, कारण जगातील सर्व तीर्थे तुझ्याच चरणांशी वास करतात.
॥ अभंग ४१४४ ॥ अभंग रचना
क्षुधा तृषा काही सर्वथा नावडे । पहावया धावे कोल्हाटासी ॥१॥
कथेसी साक्षेपे पाचारिला जरी । म्हणे माझ्या घरी कोणी नाही ॥ध्रु.॥
बलत्कारी जरी आणिला कथेसी । निद्रा घे लोडेशी टेकूनिया ॥२॥
तुका म्हणे थुंका त्याच्या तोंडावरी । जातो यमपुरी भोगेसाठी ॥३॥
ज्या माणसाला खेळाचे तमाशे पाहायला वेळ असतो, पण हरिची कथा ऐकायला बोलावले तर घरच्या कामांचे कारण देतो आणि जबरदस्तीने आणले तरी झोपा काढतो, असा माणूस स्वतःचे नुकसान करून घेतो.
॥ अभंग ४१४५ ॥ अभंग रचना
श्रीराम सखा असा धरी भाव । मीपणाचा ठाव पुशी मना ॥१॥
शरण निरंतर म्हण तू गोविंदा । वाचे लावी धंदा नारायण ॥ध्रु.॥
यापरि सोपान नाही रे साधन । वाहातसे आण तुझी मना ॥२॥
नको काही करू अलस अंतरी । जपे निरंतर रघुपती ॥३॥
तुका म्हणे मोठा लाभ नरदेही । देही च विदेही होती नामे ॥४॥
मनात राम हाच आपला खरा सखा आहे असा भाव ठेव आणि अहंकार सोडून दे. रामनामाचा सतत जप करणे हे संसारातून तरण्याचे सर्वात सोपे साधन आहे. नामस्मरणाने माणूस जिवंतपणीच मुक्त होतो.
॥ अभंग ४१४६ ॥ अभंग रचना
सर्वापरी तुझे गुण गाऊ उत्तम । तुझेठायी प्रेम राहो माझे ॥१॥
माउलीपरिस आहेसी उदार । तरी का निष्ठुर मन केले ॥ध्रु.॥
गजेंद्राकारण केले त्वा धावणे । तरी का निर्वाण पाहातोसी ॥२॥
प्रल्हादास कष्टी रिक्षले तो देवा । तरी का केशवा सांडी केली ॥३॥
अन्यायी अजामेळ तो झाला पावन । असे हे पुराण हाका मारी ॥४॥
तुका म्हणे माझे थोर अपराध । नाम करी छेद क्षणमात्रे ॥५॥
देवा, तू आईपेक्षाही उदार आहेस आणि तू गजेंद्र, प्रल्हाद, अजामेळ यांचा उद्धार केलास. माझे अपराध कितीही मोठे असले तरी तुझे नाम त्यांचा क्षणार्धात नाश करू शकते, म्हणून माझ्यावर कृपा कर. ॥ अभंग ॥ ४१४७ ॥ आता वाटो नेदी आपुले हे मन । न सोडी चरण विठोबाचे ॥१॥ दुजियाचा संग लागो नेदी वारा । आपुल्या शरीरावरूनिया ॥ध्रु.॥ यावे जावे आम्ही देवा च सांगाते । मागूनी करीत हे चि आलो ॥२॥ काय वाया गेलो तो करू उद्वेग । उभा पांडुरंग मागे पुढे ॥३॥ तुका म्हणे प्रेम मागतो आगळे । येथे भोगू फळे वैकुंठीची ॥४॥
॥ अभंग ४१४८ ॥ अभंग रचना
आता आम्हा हे चि काम । वाचे स्मरू रामराम ॥१॥
ऐसी मोलाची हे घडी । धरू पायांची आवडी ॥ध्रु.॥
अमृताची खाणी । तये ठायी वेचू वाणी ॥२॥
तुका म्हणे पांडुरंगा । माझ्या जीवींच्या जिवलगा ॥३॥
आता आमचे एकच काम आहे, ते म्हणजे सतत मुखाने रामराम म्हणणे. आयुष्याचा हा मोलाचा वेळ भगवंताच्या चरणी अर्पण करून अमृतासारख्या नामाचा रस प्यावा.
॥ अभंग ४१४९ ॥ अभंग रचना
आता जावे पंढरीसी । दंडवत विठोबासी ॥१॥
जेथे चंद्रभागातीरी । आम्ही नाचू पंढरपुरी ॥ध्रु.॥
जेथे संतांची दाटणी । त्याचे घेऊ पायवणी ॥२॥
तुका म्हणे आम्ही बळी । जीव दिधला पाया तळी ॥३॥
आता पंढरपूरला जाऊन विठोबाच्या चरणी नमस्कार करावा. चंद्रभागेच्या वाळवंटात आनंदाने नाचावे आणि संतांच्या चरणाचे तीर्थ प्यावे. आम्ही आमचा जीव विठ्ठलाच्या चरणी अर्पण केला आहे.
॥ अभंग ४१५० ॥ अभंग रचना
आम्ही नरका जाता काय येईल तुझ्या हाता । असा तू अनंता विचारी पा ॥१॥
तुज शरण आल्याचे काय हे चि फळ । विचारा दयाळ कृपानिधी ॥ध्रु.॥
तुझे पावनपण न चले आम्हासी । असे हृषीकेशी कळून आले ॥२॥
आम्ही दुःख पावू जन्ममरण व्यथा । काय तुझ्या हाता येत असे ॥३॥
तुका म्हणे तुम्ही खादली हो रडी । आम्ही धरली शेंडी नाम तुझे ॥४॥
हे अनंता, तुझ्या शरण आलेल्या भक्ताला जर नरकात जावे लागले तर तुझ्या कृपेचा काय उपयोग? तुका म्हणे आम्ही तुझे नाम घट्ट पकडले आहे, आता आमचा उद्धार करणे ही तुझीच जबाबदारी आहे.
॥ अभंग ४१५१ ॥ अभंग रचना
पांडुरंगे पाहा खादलीसे रडी । परिणाम शेंडी धरिली आम्ही ॥१॥
आता संतांनी करावी पंचाईत । कोण हा फजितखोर येथे ॥ध्रु.॥
कोणाचा अन्याय येथे आहे स्वामी । गर्जतसो आम्ही पातकी ही ॥२॥
याचे पावनपण सोडवा चि तुम्ही । पतितपावन आम्ही आहो खरे ॥३॥
आम्ही तंव आहो अन्यायी सर्वथा । याची पावन कथा कैसी आहे ॥४॥
तुका म्हणे आम्ही मेलो तरी जाणा । परि तुमच्या चरणा न सोडावे ॥५॥
आम्ही पापी आहोत हे खरे, पण देवाचे नाव 'पतितपावन' आहे. मग पतित नसतील तर देवाला पावन कोण म्हणणार? म्हणूनच आम्ही मेलो तरी देवा तुझे चरण कधी सोडणार नाही.
॥ अभंग ४१५२ ॥ अभंग रचना
घालूनिया मध्यावर्ती । दाटुनि उपदेश देती ॥१॥
ऐसे पोटभरे संत । तयां कैंचा भगवंत ॥ध्रु.॥
रांडापोराते गोविती । वर्षासन ते लाविती ॥२॥
जसे बोलती निरोपणी । तैसी न करिती करणी ॥३॥
तुका म्हणे तया । तमोगुणियाची क्रिया ॥४॥
जे ढोंगी संत स्वतःचे पोट भरण्यासाठी लोकांना उपदेश देतात, वर्षासने बांधून घेतात आणि जसे बोलतात तसे वागत नाहीत, त्यांच्याजवळ भगवंत नसतो. ते केवळ तमोगुणी आणि स्वार्थी असतात.
॥ अभंग ४१५३ ॥ अभंग रचना
वैभव राज्य संपत्ती टाकावी । उदरार्थ मागावी मधुकरी ॥१॥
आपूले ते आधी करावे स्वहित । अशी आहे नीत स्वधर्माची ॥ध्रु.॥
वर्ण कूळ जाती याचा अभिमान । तजावा सन्मान लौकिकाचा ॥२॥
तुका म्हणे राहे एकाकी निःशंक । देउनिया हाक कंठी काळ ॥३॥
वैराग्य धारण करून, जाती-कुळाचा आणि लौकिक सन्मानाचा अहंकार सोडून स्वतःचे आत्महित साधावे. कोणत्याही गोष्टीची भीती न बाळगता ईश्वराचे ध्यान करावे.
॥ अभंग ४१५४ ॥ अभंग रचना
हातपाय मिळोनि मेळा । चला म्हणती पाहू डोळा ॥१॥
देखणी नव्हे देखती कैसे । सकळांचा देखणा डोळा चि असे ॥२॥
डोळ्याचा डोळा पाहू गेला । तुका म्हणे तो पाहू ठेला ॥३॥
सर्व इंद्रिये एकत्र आली तरी ती आत्म्याशिवाय काही पाहू शकत नाहीत. जो सर्व पाहणारा मुख्य पाहणारा आहे, त्याला जेव्हा माणूस ओळखतो, तेव्हा तो स्वतःच तद्रूप होऊन जातो.
॥ अभंग ४१५५ ॥ अभंग रचना
मुखे संती इंद्रिये जती । आणिक नेणे भाव भक्ती ॥१॥
देवा हे चि दोन्ही पदे । येर गाइली विनोदे ॥२॥
चित्ताचे आसन । तुका करितो कीर्तन ॥३॥
मुखाने शांत राहणे आणि इंद्रियांवर ताबा ठेवणे हाच खरा भक्तीचा मार्ग आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी माझे चित्त देवाच्या चरणी स्थिर करून भक्तीभावाने कीर्तन करतो.
॥ अभंग ४१५६ ॥ अभंग रचना
धावोनिया आलो पहावया मुख । गेले माझे दुःख जन्मांतरीचे ॥१॥
ऐकिले ही होते तैसे चि पाहिले । मन स्थिरावले तुझ्या पायी ॥२॥
तुका म्हणे माझी इच्छा पूर्ण झाली । काही न राहिली वासना हे ॥३॥
हे देवा, तुझे श्रीमुख पाहण्यासाठी मी धावत आलो आणि तुझे दर्शन होताच माझे जन्मांतराचे दुःख नाहीसे झाले. जसे ऐकले होते तसेच तुझे रूप पाहिले आणि माझे मन तुझ्या चरणी स्थिर झाले.
॥ अभंग ४१५७ ॥ अभंग रचना
गावलोकिकाही लावियेले पिसे । काय सांगू ऐसे तुजपासी ॥१॥
तोंड काले केले फिरविले मज । नाही धरिली लाज पांडुरंगा ॥ध्रु.॥
काय तुजपासी सांगू हे गाऱ्हाणे । मग काय जिणे तुझे माझे ॥२॥
कोणासाठी आता करावा संसार । केली वारावार आपणे चि ॥३॥
तुका म्हणे आम्ही मोडिला घरचार । धरियेला धीर तुझ्या पायी ॥४॥
लोकांनी मला भले-बुरे म्हटले तरी मी त्याची लाज धरली नाही. मी प्रपंचाचा पसारा सोडून दिला आहे आणि तुझ्या चरणी धैर्याने आश्रय घेतला आहे.
॥ अभंग ४१५८ ॥ अभंग रचना
जीवे जीव नेणे पापी सारिका चि । नळी दुजयाची कापू बैसे ॥१॥
आत्मा नारायण सर्वा घटी आहे । पशुमध्ये काय कळू नये ॥ध्रु.॥
देखत हा जीव हुंबरे वरडत । निष्ठुराचे हात वाहाती कैसे ॥२॥
तुका म्हणे तया चांडालासी नर्क । भोगिती अनेक महादुःखे ॥३॥
सर्व प्राण्यांच्या ठायी साक्षात नारायण वास करतो. जो निष्ठुर माणूस मुख प्राण्यांची हत्या करतो किंवा त्यांना त्रास देतो, त्याला यमपुरीत अथांग दुःखे आणि नरक भोगावा लागतो.
॥ अभंग ४१५९ ॥ अभंग रचना
मनी भाव असे काही । तिथे देव येती पाही ॥१॥
पाहा जनाई सुंदरी । तिथे देव पाणी भरी ॥ध्रु.॥
शुद्ध पाहोनिया भाव । त्याचे हृदयी वसे देव ॥२॥
तुका म्हणे विठोबासी । ठाव देई चरणापासी ॥३॥
ज्याच्या मनात सच्चा भाव असतो, तिथे देव स्वतः धावून येतो. संत जनाबाईंचा शुद्ध भाव पाहून देव त्यांच्या घरी पाणी भरत असे. भाव शुद्ध असेल तर देव हृदयातच वास करतो.
॥ अभंग ४१६० ॥ अभंग रचना
भागल्याचे तारू शिणल्याची साउली । भुकेलिया घाली प्रेमपान्हा ॥१॥
ऐसी हे कृपाळू अनाथांची वेशी । सुखाची च राशी पांडुरंग ॥ध्रु.॥
सकला सन्मुख कृपेचिया दृष्टी । पाहे बहु भेटी उतावीळा ॥२॥
तुका म्हणे येथे आता उरला कैंचा । अनंता जन्मीचा शीण भाग ॥३॥
पांडुरंग हा थकलेल्यांचा आधार, भुकेल्यांची आई आणि सुखाची राशी आहे. तो अत्यंत उतावीळ होऊन भक्तांकडे कृपेने पाहतो. त्याच्या दर्शनाने जन्मांतराचा थकवा दूर होतो.
॥ अभंग ४१६१ ॥ अभंग रचना
काय न्यून आहे सांगा । पांडुरंगा तुम्हापे ॥१॥
आमुची तो न पुरे इच्छा । पिता असा मस्तकी ॥ध्रु.॥
कैसी तुम्हा होय सांडी । करुणा तोंडी उच्चारे ॥२॥
आश्चर्य चि करी तुका । हे नायका वैकुंठीचिया ॥३॥
हे पांडुरंगा, तुझ्यासारखा समर्थ पिता पाठीशी असताना आमच्या इच्छा अपूर्ण का राहाव्यात? तू वैकुंठाचा राजा असताना भक्तांची उपेक्षा कशी करू शकतोस?
॥ अभंग ४१६२ ॥ अभंग रचना
चित्त गुंतले प्रपंचे । झाले वेडे ममतेचे ॥१॥
आता सोडवी पांडुरंगा । आले निवारी ते अंगा ॥ध्रु.॥
गुंतली चावटी । नामी रूपी झाली तुटी ॥२॥
तुका म्हणे चाली । पुढे वाट खोळंबली ॥३॥
माझे चित्त प्रपंचात आणि ममेत गुंतून वेडे झाले आहे. त्यामुळे देवा तुझ्या नामाचे विस्मरण होत आहे. हे पांडुरंगा, तूच मला या मोहातून सोडव आणि तुझा मार्ग दाखव.
॥ अभंग ४१६३ ॥ अभंग रचना
किती एका दिसी । बुद्धी झाली होती ऐसी ॥१॥
काही करावे स्वहित । तो हे न घडे उचित ॥ध्रु.॥
अवलंबुनी भीक । लाज सांडिली लौकिक ॥२॥
तुका म्हणे दीन । जालो मनुष्यपणा हीन ॥३॥
मनात वाटत होते की स्वतःचे काही हित साधावे, पण प्रपंचात पडून तसे घडले नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, देहाचा अभिमान आणि लौकिक लाज सोडून मी देवाचा दीन दास झालो आहे.
॥ अभंग ४१६४ ॥ अभंग रचना
आता बरे झाले । सकाळी च कळून आले ॥१॥
मज न ठेवी इहलोकी । आलो तेव्हा झाली चुकी ॥ध्रु.॥
युगमहिमा ठावा । नव्हता असा पुढे देवा ॥२॥
तुका म्हणे ठेवी । भोगासाठी निरयगावी ॥३॥
मला आता कळले आहे की या मृत्युलोकात अडकून पडणे ही एक चूक होती. तुकाराम महाराज म्हणतात की, या संसारातील मोहात अडकण्यापेक्षा भगवंताच्या चरणी लीन राहणे हेच खरे श्रेयस्कर आहे.
॥ अभंग ४१६५ ॥ अभंग रचना
परि आता माझी परिसावी विनंती । रखुमाईच्या पती पांडुरंगा ॥१॥
चुकलिया बाळा न मारावे जीवे । हित ते करावे मायबापी ॥२॥
तुका म्हणे तुझा म्हणताती मज । आता आहे लाज हे चि तुम्हा ॥३॥
हे रखुमाईच्या पती पांडुरंगा, मूल चुकले तरी आई-बाप त्याला मारत नाहीत, तर त्याचे हितच करतात. लोक मला तुझा म्हणतात, त्यामुळे आता माझी लाज राखणे हे तुझेच कर्तव्य आहे.
॥ अभंग ४१६६ ॥ अभंग रचना
पापाचिया मुले । झाले सत्याचे वाटोले ॥१॥
दोष झाले बलिवंत । नाही अशी झाली नीत ॥ध्रु.॥
मेघ पडो भीती । पिके सांडियेली क्षिती ॥२॥
तुका म्हणे काही । वेदा वीर्य शक्ती नाही ॥३॥
समाजात पाप वाढल्यामुळे सत्याचा नाश होत आहे आणि अधर्म बळकट होत आहे. लोक नीती सोडून वागत आहेत, त्यामुळे निसर्गानेही आपली कृपा कमी केली आहे.
॥ अभंग ४१६७ ॥ अभंग रचना
ऐसा दुस्तर भवसागर । नेणो कैसा उतरू पार ॥१॥
कामक्रोधादि सावजे थोर । दिसताती भयंकर ॥ध्रु.॥
मायाममतेचे भोवरे । घेती भयानक फेरे ॥२॥
वासनेच्या लहरा येती । उद्योगहेलकावे बसती ॥३॥
तरावया एक युक्ती असे । तुका नामनावेमधी बैसे ॥४॥
हा संसाररूपी समुद्र अत्यंत दुस्तर आहे. यात काम-क्रोधासारखे भयंकर जलचर आहेत आणि मायेचे भोवरे आहेत. या समुद्रातून पार जाण्यासाठी तुकाराम महाराजांनी 'हरिनाम' नावाची नाव धरली आहे.
॥ अभंग ४१६८ ॥ अभंग रचना
देव जडला जाईना अंगा । यासी काय करू सांगा ॥१॥
वरकड देव येती जाती । हा देव जन्माचा सांगाती ॥ध्रु.॥
अंगी भरले देवाचे वारे । देव जग चि दिसे सारे ॥२॥
भूत न बोले निरुते । काही केल्या न सुटे ते ॥३॥
जीव खादला दैवते । माझा आणि पंचभूते ॥४॥
तुका म्हणे वाडे कोडे । उभे पुंडलिकापुढे ॥५॥
पांडुरंग माझ्या अंगी असा भिनला आहे की तो आता सुटतच नाही. मला सर्व जगात फक्त देवच दिसतो. पुंडलिकापुढे उभा असलेला हा विठ्ठल माझा जन्माचा सखा झाला आहे.
॥ अभंग ४१६९ ॥ अभंग रचना
हरिदासाचिये घरी । मज उपजवा जन्मांतरी ॥१॥
म्हणसी काही मागा । हे चि देगा पांडुरंगा ॥ध्रु.॥
संता लोटांगणी । जाता लाजो नको मनी ॥२॥
तुका म्हणे अंगी । शक्ती देई नाचे रंगी ॥३॥
हे पांडुरंगा, जर मला पुन्हा जन्म दिलास तर तो एखाद्या वारकऱ्याच्या किंवा हरिदासाच्या घरी दे. मला संतांच्या चरणी लोटांगण घालण्याची आणि भजनात नाचण्याची शक्ती दे.
॥ अभंग ४१७० ॥ अभंग रचना
लटिक्याचे आवतण जेविलिया साच । काय त्या विश्वास तो चि खरा ॥१॥
कोल्हाटिणी लागे आकाशी खेळत । ते काय पावत अमरपद ॥ध्रु.॥
जलमंडपयाचे घोडे राऊत नाचती । ते काय तडवती युद्धालागी ॥२॥
तुका म्हणे तैसे मतवादीयांचे जिणे । दिसे लाजिरवाने बोलता चि ॥३॥
केवळ शब्दांचे खेळ किंवा वरवरच्या कसरती करून कोणी मोक्षाला जात नाही. बाहुल्यांचे युद्धातील घोडे खरे युद्ध करू शकत नाहीत. तसेच अनुभवाशिवाय केवळ कोरड्या गप्पा मारणाऱ्यांचे जिणे लाजिरवाणे असते.
॥ अभंग ४१७१ ॥ अभंग रचना
काय आम्ही केले ऐसे । नुद्धरीजेसे सांगावे ॥१॥
हरण कोल्हे वैकुंठवासी । कोण त्यासी अधिकार ॥ध्रु.॥
गजा नाड्या सरोवरी । नाही हरी विचारिले ॥२॥
तुका म्हणे गणिका नष्ट । माझे कष्ट त्याहूनि ॥३॥
देवा, तू हरिण, कोल्हे, हत्ती, गणिका यांचा उद्धार केलास. मग मी असा कोणता मोठा अपराध केला आहे की तू माझा उद्धार करत नाहीस? तू पतितपावन आहेस, तर माझ्यावरही कृपा कर.
॥ अभंग ४१७२ ॥ अभंग रचना
भाग्यासाठी गुरू केला । नाही आम्हासी फलला ॥१॥
याचा मंत्र पडता कानी । आमच्या पेवात गेले पाणी ॥ध्रु.॥
गुरू केला घरवासी । आमच्या चुकल्या गाईम्हशी ॥२॥
स्वामी आपुली बुटबुट घ्यावी । आमुची प्रताप टाकून द्यावी ॥३॥
तुका म्हणे ऐसे नष्ट । त्यांसी दुणे होती कष्ट ॥४॥
केवळ संसारातील सुख किंवा संपत्ती मिळवण्यासाठी जो गुरू करतो, त्याचा गुरू कधीच फळत नाही. भक्ती सोडून लौकिक फायद्यासाठी केलेल्या गुरूमुळे माणसाचे उलट नुकसानच होते.
॥ अभंग ४१७३ ॥ अभंग रचना
गुणा आला ईटेवरी । पीतांबरधारी सुंदर जो ॥१॥
डोले कान त्याच्या ठायी । मन पायी राहो हे ॥ध्रु.॥
निवारोनी जाय माया । अशी छाया जयासी ॥२॥
तुका म्हणे समध्यान । हे चरण सकुमार ॥३॥
विटेवर उभा असलेला तो पीतांबरधारी पांडुरंग अत्यंत सुंदर आहे. माझे डोळे, कान आणि मन सदैव त्याच्याच स्वरूपात आणि मऊ चरणांवर स्थिर राहो. त्याची छाया मायेचा नाश करणारी आहे.
॥ अभंग ४१७४ ॥ अभंग रचना
रंगी रंगे नारायण । उभा करितो कीर्तन ॥१॥
हाती घेऊनिया वीणा । कंठी राहे नारायणा ॥ध्रु.॥
देखिलीसे मूर्ती । माझ्या हृदयाची विश्रांती ॥२॥
तुका म्हणे देवा । देई कीर्तनाचा हेवा ॥३॥
हातात वीणा घेऊन जेव्हा मी कीर्तनात उभा राहतो, तेव्हा नारायण स्वतः माझ्या कंठात वास करतो. ती सुंदर मूर्ती पाहून माझ्या हृदयाला पूर्ण विश्रांती मिळते.
॥ अभंग ४१७५ ॥ अभंग रचना
तुझा भरवसा आम्हा । फार होता पुरुषोत्तमा ॥१॥
भवसागरसंकटी । तारिशील जगजेठी ॥ध्रु.॥
नाम आदित्याचे झाड । त्याचा न पडे उजेड ॥२॥
शिलंगणीचे सोने । त्यासी गहाण ठेवी कोण ॥३॥
तुका म्हणे देवा । ब्रीद सोडूनिया ठेवा ॥४॥
हे पुरुषोत्तमा, या संसाराच्या संकटातून तू आम्हाला नक्की तारशील असा आम्हाला पूर्ण भरवसा आहे. तू अनाथनाथ आणि पतितपावन आहेस, तुझे हे बीरूद तू कायम सांभाळ.
॥ अभंग ४१७६ ॥ अभंग रचना
जालो आता दास । माझी पुरवी हे आस ॥१॥
पंढरीचा वारकरी । वारी चुको नेदी हरी ॥ध्रु.॥
संतसमागम । अंगी भरोनिया प्रेम ॥२॥
चंद्रभागे स्नान । तुका म्हणे हे चि दान ॥३॥
हे हरी, मी आता तुझा दास झालो आहे. मला पंढरीची वारी कधीही चुकू देऊ नकोस. संतांचा संग, मनात प्रेम आणि चंद्रभागेचे स्नान एवढेच दान मला दे.
॥ अभंग ४१७७ ॥ अभंग रचना
यासाठी करितो निष्ठुर भाषण । आहेसी तू जाण सर्वदाता ॥१॥
ऐसे दुःख कोण आहे निवारिता । ते मी जाऊ आता शरण त्यासी ॥ध्रु.॥
बैसलासे केणे करुनि एक घरी । नाही येथे उरी दुसऱ्याची ॥२॥
तुका म्हणे आले अवघे पायांपे । आता मायबापे नुपेक्षावे ॥३॥
तू सर्वदाता आहेस म्हणूनच मी हक्काने तुझ्याशी बोलतो. तुझ्याशिवाय माझे दुःख निवारण करणारे दुसरे कोणी नाही. मी सर्व भावाने तुझ्या चरणी आलो आहे, आता माझी उपेक्षा करू नकोस.
॥ अभंग ४१७८ ॥ अभंग रचना
पोरा लागलीसे चट । धरी वाट देवळाची ॥१॥
सांगितले नेघे कानी । दुजे मनी विठ्ठल ॥ध्रु.॥
काम घरी न करी धंदा । येथे सदा दुश्चित्त ॥२॥
आमुचे कुली नव्हते ऐसे । हे चि पिसे निवडले ॥३॥
लौकिकाची नाही लाज । माझे मज पारिखे ॥४॥
तुका म्हणे नरका जाणे । त्या वचने दुष्टाची ॥५॥
संसारात बुडालेले लोक परमार्थ करणाऱ्याला वेडा ठरवतात. ते म्हणतात की हा घरचे काम सोडून सदैव देवळातच असतो. पण तुकाराम महाराज म्हणतात की, भगवंताची भक्ती करणाऱ्यालाच खरा मार्ग सापडतो.
॥ अभंग ४१७९ ॥ अभंग रचना
देवा बोले आता बोला । त्वा का धरिला अबोला ॥१॥
भेऊ नको देई भेटी । तू का पडिलासी संकटी ॥ध्रु.॥
तुझ्या जीवींचे मी जाणे । म्हणसी मुक्ती आम्हा देणे ॥२॥
तुका म्हणे न लगे काही । चित्त राहो तुझे पायी ॥३॥
हे देवा, तू माझ्याशी अबोला का धरला आहेस? मला मुक्ती वगैरे काही नको, मला फक्त तुझे दर्शन दे आणि माझे चित्त तुझ्या चरणी अखंड स्थिर राहू दे.
॥ अभंग ४१८० ॥ अभंग रचना
यमधर्म आणिक ब्रह्मादिक देव । त्यांचा पूर्ण भाव तुझे पायी ॥१॥
करिती स्मरण पार्वतीशंकर । तिथे मी किंकर कोणीकडे ॥ध्रु.॥
सहस्रमुखेंसी घोष फणिवराचा । मज किंकराचा पाड काय ॥२॥
चंद्र सूर्य आणि सर्व तारांगणे । करिती भ्रमण प्रदक्षिणा ॥३॥
तुका म्हणे त्यांसी स्वरूप कलेना । तिथे मज दिना कोण पुसे ॥४॥
ब्रह्मा, शंकर, चंद्र, सूर्य हे सर्व तुझ्या चरणी लीन आहेत आणि तुझे ध्यान करतात. तिथे माझ्यासारख्या लहान भक्ताची काय गणती? तरीही हे देवा, तू माझ्यासारख्या दीनावर कृपा कर.
॥ अभंग ४१८१ ॥ अभंग रचना
विठोबाचे पायी जीव म्या ठेविला । भक्तीभावे केला देव ऋणी ॥१॥
देव माझा ऋणी आहे सहाकारी । परस्परवारि भवभय ॥ध्रु.॥
भवभयडोही बुडो नेदी पाही । धरूनिया बाही तारी मज ॥२॥
तारियेले दास पडिल्या संकटी । विष केले पोटी अमृतमय ॥३॥
अमृताते सेवीतसे नामरसा । तोडियेला फांसा बंधनाचा ॥४॥
बंधनाचा फांसा आम्ही काही नेणो । पाय तुझे जाणो पद्मनाभा ॥५॥
पद्मनाभा नाभिकमली ब्रह्मादिक । त्रैलोक्यनायक म्हणविसी ॥६॥
म्हणविसी देवा दासाचा अंकित । मनाचा संकेत पाहोनिया ॥७॥
पाहोनिया दृढ निश्चय तयाचा । तो चि दास साचा जवळीक ॥८॥
जवळीक झाली ब्रह्मी सुखावले । मार्ग दाखविले मूढा जना ॥९॥
मूढा जनामाजी दास तुझा मूढ । कास तुझी दृढ धरियेली ॥१०॥
धरियेले तुझे पाय रे विठ्ठला । तुका सुखी झाला तुझ्या नामे ॥११॥
मी माझा जीव विठोबाच्या चरणी ठेवला आहे आणि भक्तीने देवाला मिंधे केले आहे. तो माझ्या संकटात हात धरून मला भवसागरातून तारतो. त्याचे नाम अमृतातुल्य आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी विठ्ठलाचे पाय घट्ट पकडले आहेत आणि नामाच्या जपाने सुखी झालो आहे.
॥ अभंग ४१८२ ॥ अभंग रचना
बहु क्लेशी जालो या हो नरदेही । कृपादृष्टी पाही पांडुरंगा ॥१॥
पांडुरंगा सर्वदेवांचिया देवा । घ्यावी माझी सेवा दिनानाथा ॥ध्रु.॥
दिनानाथ ब्रीद त्रिभुवनी तुझे । मायबापा ओझे उतरावें ॥२॥
उतरी सत्वर पैलथडी नेई । पूर्णसुख देई पायांपास ॥३॥
पायांपाशी मज ठेवी निरंतर । आशा तुझी फार दिवस केली ॥४॥
केली आस तुझी वाट मी पाहातो । निशिदिनी ध्यातो नाम तुझे ॥५॥
नाम तुझे गोड स्वभक्ता आवडे । भक्तांलागी कडे खांदा घेसी ॥६॥
घेसी खांद्यावरी खेळविसी लोभे । पाउल शोभे विटेवरि ॥७॥
विटेवरि उभा देखिलासी डोळा । मनाचा सोहळा पुरविसी ॥८॥
पुरवी सत्वर त्रैलोक्यस्वामिया । मिठी घाली पाया तुका भावे ॥९॥
या नरदेहात अनेक कष्ट सोसल्यानंतर आता हे पांडुरंगा, तू माझ्यावर कृपादृष्टी कर. तू दीनांचा नाथ आहेस, त्यामुळे माझे संसाराचे ओझे दूर कर. विटेवर उभे असलेले तुझे सुंदर रूप पाहून मी भावाने तुझ्या चरणी मिठी मारतो.
॥ अभंग ४१८३ ॥ अभंग रचना
एक वेळे तरी जाईन माहेरा । बहुजन्म फेरा जाल्यावरी ॥१॥
चित्ता हे बैसली अविट आवडी । पालट ती घडी नेघे एकी ॥ध्रु.॥
करावे ते करी कारणशरीर । अंतरी त्या धीर जीवनाचा ॥२॥
तुका म्हणे तरी होईल विलंब । परि माझा लाभ खरा झाला ॥३॥
अनेक जन्मांच्या फेऱ्यांनंतर का होईना, पंढरपूर या माझ्या माहेराला मी नक्की जाईन. माझ्या चित्तात विठ्ठलाची कधीही न संपणारी आवड निर्माण झाली आहे.
॥ अभंग ४१८४ ॥ अभंग रचना
सांग त्वा कोणासी तारिले । संतांवेगले उद्धरिले ॥१॥
संत शब्द उपदेशी । मग तू हो म्हणशी ॥२॥
तुका म्हणे नाही तुझा उपकार । करू संतांचा उच्चार ॥३॥
संतांच्या उपदेशाशिवाय देवाने कोणाचा उद्धार केला आहे? संतच आपल्याला योग्य मार्ग दाखवतात आणि देव त्याचा स्वीकार करतो, म्हणूनच संतांचा महिमा अथांग आहे.
॥ अभंग ४१८५ ॥ अभंग रचना
उमा रमा एके सरी । वाराणसी ते पंढरी ॥१॥
दोघे सारिखे सारिखे । विश्वनाथ विठ्ठल सखे ॥ध्रु.॥
तेथे असे भागीरथी । येथे जाणा भीमरथी ॥२॥
वाराणसी त्रिशुलावरी । सुदर्शनावरी पंढरी ॥३॥
मनकर्णिका मनोहर । चंद्रभागा सरोवर ॥४॥
वाराणसी भैरवकाल । पुंडलीक क्षेत्रपाल ॥५॥
धुंडिराज दंडपाणी । उभा गरुड कर जोडुनी ॥६॥
गया ते चि गोपालपुर । प्रयाग निरानरसिंहपुर ॥७॥
तेथे असती गयावल । येथे गाई आणि गोपाळ ॥८॥
शमीपत्रपिंड देती । येथे काला निजसुखप्राप्ती ॥९॥
संतसज्जनी केला काला । तुका प्रसाद लाधला ॥१०॥
काशी आणि पंढरपूर ही दोन्ही क्षेत्रे समान आहेत. काशीत विश्वनाथ तर पंढरीत विठ्ठल आहे. तिथे गंगा तर इथे चंद्रभागा आहे. पंढरपुरात संतांच्या संगतीत भक्तीचा काला खाऊन मला परमानंदाचा प्रसाद मिळाला आहे.
॥ अभंग ४१८६ ॥ अभंग रचना
फटायाचे बडबडे चवी ना संवाद । आपुला चि वाद आपणासी ॥१॥
कोणे या शब्दाचे मरावे घाणी । अंतरे शहाणी राहिजे हो ॥ध्रु.॥
गाढवाचा भुंक ऐकता कानी । काय कोडवाणी ऐसियेचे ॥२॥
तुका म्हणे ज्यासी करावे वचन । त्याचे येती गुण अंगास ते ॥३॥
व्यर्थ बडबड करणाऱ्या किंवा असत्य बोलणाऱ्या माणसांच्या शब्दांत काहीही गोडवा नसतो. गाढवाच्या ओरडण्यासारख्या व्यर्थ गोष्टी ऐकण्यापेक्षा ज्ञानी माणसाने शांत राहावे.
॥ अभंग ४१८७ ॥ अभंग रचना
दिवसा व्यापारचावटी । रात्री कुटुंबचिंता मोटी ॥१॥
काय करू या मनासी । नाठवे हृषीकेशी ॥ध्रु.॥
वेश्येपाशी रात्री जागे । हरिकीर्तनी निद्रा लागे ॥२॥
तुका म्हणे काय झालासी । वृथा संसारा आलासी ॥३॥
जो माणूस दिवसा व्यापारात आणि रात्री कुटुंबाच्या चिंतेत आयुष्य घालवतो, पण देवाची आठवण काढत नाही, तसेच कीर्तनात ज्याला झोप येते, त्याचे मनुष्य जन्म मिळूनही जिणे व्यर्थ गेले आहे.
॥ अभंग ४१८८ ॥ अभंग रचना
अहो कृपावंता । देई बुद्धीचा ये दाता ॥१॥
जेणे पाविजे उद्धार । होय तुझे पायी थार ॥ध्रु.॥
वदवी हे वाचा । भाव पांडुरंगी साचा ॥२॥
तुका म्हणे देवा । माझे अंतर वसवा ॥३॥
हे कृपाळू देवा, मला अशी सद्बुद्धी दे ज्याने माझा उद्धार होईल आणि मला तुझ्या चरणी स्थान मिळेल. माझ्या मुखातून नेहमी तुझेच नाव येवो आणि मनात सच्चा भाव राहो.
॥ अभंग ४१८९ ॥ अभंग रचना
निंदक तो परउपकारी । काय वर्णू त्याची थोरी । जे रजकाहुनि भले परि । सर्व गुणे आगळा ॥१॥
नेघे मोल धुतो फुका । पाप वरच्यावरि देखा । करी साधका । शुद्ध सरते तिही लोकी ॥ध्रु.॥
मुखसंवदणी सांगते । अवघे सांटविले तिथे । जिव्हा साबण निरूते । दोष काढी जन्माचे ॥२॥
तया ठाव यमपुरी । वास करणे अघोरी । त्यासी दंडण करी । तुका म्हणे न्हाणी ते ॥३॥
निंदक हा एक प्रकारे परोपकारीच असतो, कारण तो कोणतेही पैसे न घेता आपल्या जिव्हेने साबणासारखे काम करून साधकाचे दोष दाखवून त्याला शुद्ध करतो. परंतु निंदा करणाऱ्याला स्वतःला मात्र यमपुरीत त्रास भोगावा लागतो.
॥ अभंग ४१९० ॥ अभंग रचना
प्रपंचाची पीडा सोसिती अघोरी । जया क्षणभरी नाम नये ॥१॥
नाम नाठविती आत्मया रामाचे । धिग जिणे त्याचे भवा मूळ ॥ध्रु.॥
मूळ ते पापाचे आचरण तयाचे । नाही राघवाचे स्मरण त्या ॥२॥
स्मरण भजन नावडे जयासी । आंदणीया दासी यमदूता ॥३॥
चिंतन रामाचे न करी तो दोषी । एकांत तयासी बोलू नये ॥४॥
नये त्याचा संग धरू म्हणे तुका । धरिता पातका वांटेकरी ॥५॥
जो माणूस प्रपंचाचा त्रास सहन करतो पण क्षणाभरासाठीही रामनाम घेत नाही, त्याचे जिणे व्यर्थ आहे. नामस्मरण न करणाऱ्या पापी माणसाची संगत कधीही करू नये, अन्यथा त्याच्या पापाचे वाटेकरी व्हावे लागते.
॥ अभंग ४१९१ ॥ अभंग रचना
अर्थाविण पाठांतर कासया करावे । व्यर्थ चि मरावे घोकूनिया ॥१॥
घोकूनिया काय वेगी अर्थ पाहे । अर्थरूप राहे होऊनिया ॥२॥
तुका म्हणे ज्याला अर्था आहे भेटी । नाही तरी गोष्टी बोलो नका ॥३॥
अर्थ समजून न घेता केवळ पाठांतर किंवा घोकमपट्टी करण्यात काहीही अर्थ नाही. जे वाचतो किंवा गातो त्याचा अर्थ समजून घेऊन त्यानुसार आचरण केले तरच खरा लाभ होतो.
॥ अभंग ४१९२ ॥ अभंग रचना
बसता चोरापाशी तैसी होय बुद्धी । देखता चि चिंधी मन धावे ॥१॥
व्यभिचाऱ्यापाशी बैसता क्षणभरी । देखता चि नारी मन धावे ॥ध्रु.॥
प्रपंचाचा छंद टाकूनिया गोवा । धरावे केशवा हृदयांत ॥२॥
सांडूनिया देई संसाराची बेडी । कीर्तनाची गोडी धरावी गा ॥३॥
तुका म्हणे तुला सांगतो मी एक । रुक्मिणीनायक मुखी गावा ॥४॥
वाईट माणसांच्या संगतीने बुद्धीही तशीच भ्रष्ट होते. म्हणून कुसंगती आणि संसाराची बेडी सोडून देऊन मुखाने पांडुरंगाचे नाम घ्यावे आणि कीर्तनाची गोडी धरावी.
॥ अभंग ४१९३ ॥ अभंग रचना
मस्तकी सहावे ठांकियासी जाण । तेव्हा देवपण भोगावे गा ॥१॥
आपुलिये स्तुती निंदा अथवा मान । टाकावा थुंकोन पैलीकडे ॥ध्रु.॥
सद्गुरूसेवन ते चि अमृतपान । करूनी प्राशन बैसावे गा ॥२॥
आपुल्या मस्तकी पडोत डोंगर । सुखाचे माहेर टाकू नये ॥३॥
तुका म्हणे आता सांगू तुला किती । जिण्याची फजीती करू नये ॥४॥
दगडाने छिन्नी-हातोड्याचे घाव सहन केले तरच त्याला देवपण प्राप्त होते. तसेच मान, अपमान, स्तुती आणि निंदा बाजूला सारून सद्गुरूंची सेवा करणे हेच अमृतासारखे सुख देणारे आहे.
॥ अभंग ४१९४ ॥ अभंग रचना
स्वामिसेवा गोड । माते बालकाचे कोड ॥१॥
जे जे मागावे भातुके । ते ते पुरवी कौतुके ॥ध्रु.॥
खेळविले कोडे । हरुषे बोले की बोबडे ॥२॥
तुका म्हणे लाड । येथे पुरे माझे कोड ॥३॥
स्वामींची सेवा करणे अत्यंत गोड आहे. आई जशी बाळाचे सर्व हट्ट कौतुकाने पुरवते, तसा देव भक्ताचे सर्व लाड पुरवतो आणि भक्ताचे सर्व मनोरथ पूर्ण करतो.
॥ अभंग ४१९५ ॥ अभंग रचना
तुझे नाम पंढरीनाथा । भावेविण नये हाता ॥१॥
दाहा नये विसा नये । पंनासा साटा नये ॥ध्रु.॥
शा नये सहस्रा नये । लक्षकोडीलागी नये ॥२॥
तुका म्हणे पंढरीनाथा । भावेविण नये हाता ॥३॥
हे पंढरीनाथा, तुझे नाम असो वा तुझे दर्शन, ते केवळ पैशाने किंवा कोणत्याही बाह्य उपायांनी प्राप्त होत नाही. भक्ती आणि शुद्ध भावाशिवाय देव कधीही प्राप्त होत नाही.
॥ अभंग ४१९६ ॥ अभंग रचना
संतांपायी विन्मुख झाला । तो जरि संगती मागो आला ॥१॥
तरी त्याहुनि दुरी जावे । सुखे एकांती बैसावे ॥ध्रु.॥
आत्मचर्चा नाही जेथे । अगी लावुनि द्यावी तिथे ॥२॥
तुका म्हणे नाही । चित्ता समाधान काही ॥३॥
जो संतांच्या चरणांपासून दुरावलेला आहे, अशा माणसाची संगत धरू नये, त्यापेक्षा एकांतात बसणे चांगले. जिथे आत्मज्ञानाची किंवा भक्तीची चर्चा होत नाही, अशी जागा उपयोगाची नाही.
॥ अभंग ४१९७ ॥ अभंग रचना
हिरा ठेविता काले गाहाण । मोल न तुटे दुकाळी जाण ॥१॥
तैसे संतजन पाही । विनटले श्रीहरिपायी ॥२॥
तुका म्हणे तैसे भक्त । तयांसी जन हे निंदित ॥३॥
हिरा कुठेही ठेवला किंवा दुष्काळ पडला तरी त्याचे मूल्य कमी होत नाही. तसेच जे भक्त भगवंताच्या चरणी पूर्णपणे लीन झाले आहेत, लोकांच्या निंदेने त्यांचे श्रेष्ठत्व कधीही कमी होत नाही.
॥ अभंग ४१९८ ॥ अभंग रचना
परिसे गे सुनेबाई । नको वेचू दूध दही ॥१॥
आवा चालिली पंढरपुरा । वेसीपासुनि आली घरा ॥ध्रु.॥
ऐके गोष्टी सादर बाले । करी जतन फुटके पाले ॥२॥
माझे हातीचा कलवडू । मजवाचुनि नको फोडू ॥३॥
वळवटिक्षरीचे लिंपन । नको फोडू मजवांचून ॥४॥
उखळ मुसळ जाते । माझे मन गुंतले तिथे ॥५॥
भिक्षुक आल्या घरा । सांग गेली पंढरपुरा ॥६॥
भक्षी मपित आहारु । नको फारसी वरो सारू ॥७॥
सून म्हणे बहुत निके । तुम्ही यात्रेसि जावे सुखे ॥८॥
सासूबाई स्वहित जोडा । सर्व मागील आशा सोडा ॥९॥
सुनमुखीचे वचन कानी । ऐकोनि सासू विवंची मनी ॥१०॥
सवतीचे चाले खोटे । म्या जावेसे इला वाटे ॥११॥
अता कासया यात्रे जाऊ । काय जाउनि तिथे पाहू ॥१२॥
मुले लेकेरे घर दार । माझे येथे चि पंढरपूर ॥१३॥
तुका म्हणे ऐसे जन । गोवियेले मायेकरून ॥१४॥
सासू पंढरपूरला यात्रेला निघते, पण घराचा, दुधा-दह्याचा आणि वस्तूंचा मोह ती सोडत नाही. सून जेव्हा प्रेमाने म्हणते की तुम्ही सुखाने यात्रेला जा, तेव्हा सासूच्या मनात संशय येतो की हिला मी घराबाहेर हवी आहे. त्यामुळे ती यात्रा रद्द करते. तुकाराम महाराज म्हणतात, लोक मायेच्या पाशात असे पूर्णपणे अडकलेले असतात.
॥ अभंग ४१९९ ॥ अभंग रचना
एक ते गाढव मनुष्याचे वेष । हालविती पुस पुढे दाढी ॥१॥
निंदा हे भोजन जेवण तयांसी । जोडी घरी राशी पातकांच्या ॥२॥
तुका म्हणे सुखे बैसोनिया खाती । कुंभपाकी होती नर्कवासी ॥३॥
जे लोक माणसाच्या रूपात असून केवळ इतरांची निंदा करण्यातच वेळ घालवतात, ते गाढवासारखेच आहेत. निंदा करून ते स्वतःच्या घरी पापांचा साठा करतात आणि शेवटी नरकवास भोगतात.
॥ अभंग ४२०० ॥ अभंग रचना
मागत्याची टाळाटाळी । झिंझ्या वोढूनि कपाळी ॥१॥
ऐसा तंव मोला । तुमचा नसेल गोपाला ॥ध्रु.॥
नसेल ना नवे । ऐसे धरियेले देवे ॥२॥
तुका म्हणे झाला । उशीर नाही तो विठ्ठला ॥३॥
भिक्षेसाठी आलेल्या माणसाला टाळण्यासाठी लोक जसे नाना बहाणे करतात, तसे पांडुरंगा तुझ्या दारात नाही. जो खऱ्या भावाने देवाला आळवतो, त्याला दर्शन द्यायला विठ्ठल अजिबात उशीर करत नाही.
भाग 41 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 43 (पुढे)