॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ तुकाराम गाथा - भाग 43 (4201 ते 4300)
अभंग 4201 ते 4300

सार्थ गाथा: भाग 43

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग ४२०१ ॥ अभंग रचना
संसार करिती मोठ्या महत्वानें । दिसे लोका उणें न कळे त्या ॥१॥
पवित्रपण आपुलें घरच्यासी च दिसे । बाहेर उदास निंदिताती ॥ध्रु.॥
आपणा कळेना आपले अवगुण । पुढिलाचे दोषगुण वाखाणिती ॥२॥
विषयाचे ध्यासें जग बांधियेलें । म्हणोनि लागले जन्ममृत्यु ॥३॥
तुका म्हणे माझें संचित चि असें । देवाजीचें पिसे सहजगुण ॥४॥
लोक मोठ्या अहंकाराने आणि गर्वाने संसार करतात, पण त्यांना स्वतःतील दोष कधीच दिसत नाहीत. स्वतःचे श्रेष्ठत्व केवळ घरच्यांनाच जाणवते, पण बाहेरचे लोक मात्र उदासीन राहून त्यांची निंदा करतात. माणसाला स्वतःचे अवगुण कळत नाहीत आणि तो सतत दुसऱ्यांच्या गुण-दोषांची चर्चा करत राहतो. हे संपूर्ण जग विषयांच्या ध्यासात अडकले आहे, म्हणूनच त्याला जन्म-मरण या चक्रात फिरावे लागते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, माझे हे सर्व संचित कर्मच असे आहे आणि देवाचे वेड लागणे हाच माझा मूळ स्वभाव आहे.
॥ अभंग ४२०२ ॥ अभंग रचना
गव्हाराचें ज्ञान अवघा रजोगुण । सुखवासी होऊन विषय भोगी ॥१॥
त्यासी ज्ञानउपदेश केला । संगेंविण त्याला राहावेना ॥२॥
तुका म्हणे संग उत्तम असावा । याविण उपावा काय सांगों ॥३॥
मूर्ख माणसाचे ज्ञान हे केवळ रजोगुणाने भरलेले असते, तो सुखात राहून केवळ विषयोपभोगात गुंग असतो. अशा माणसाला कितीही ज्ञानाचा उपदेश केला, तरी त्याला वाईट संगतीशिवाय राहताच येत नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, म्हणूनच माणसाची संगत नेहमी उत्तम असली पाहिजे. याशिवाय तरणोपायाचा दुसरा कोणताही सोपा मार्ग नाही.
॥ अभंग ४२०३ ॥ अभंग रचना
भाग्यालागी लांचावले । देवधर्म ते राहिले ॥१॥
कथे जातां अळसे मन । प्रपंचाचें मोटें ज्ञान ॥ध्रु.॥
अखंडप्रीति जाया । नेणे भजनाच्या ठाया ॥२॥
कथाकीर्तन धनाचें । सर्वकाळ विषयीं नाचे ॥३॥
तुका म्हणे पंढरिराया । ऐसे जन्मविले वांयां ॥४॥
लोक केवळ धन आणि भाग्याच्या मोहाने लाच खाण्यास तयार होतात आणि त्यामुळे देवधर्म बाजूलाच राहतो. हरिकथेला जाताना मनामध्ये आळस येतो, पण प्रपंचाच्या गोष्टींमध्ये मात्र त्यांना मोठे ज्ञान असते. स्वतःच्या पत्नीवर त्यांचा अखंड प्रेम असतो, पण भजनाचे स्थान कोणते हे त्यांना माहीत नसते. कथा-कीर्तन केवळ पैशांसाठी केले जाते आणि मन सर्वकाळ विषयांमध्येच भटकत राहते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पंढरीनाथा, अशा माणसांचा जन्म पूर्णपणे वाया गेला आहे.
॥ अभंग ४२०४ ॥ अभंग रचना
पतिव्रतेची कीर्ती वाखाणितां । सिंदळईंच्या माथां तिडिक उठे ॥१॥
आमुचें तें आहे सहज बोलणें । नाहीं विचारून केलें कोणीं ॥ध्रु.॥
अंगें उणें त्याच्या बैसे टाळक्यांत । तेणें ठिणग्या बहुत गाळीतसे ॥२॥
तुका म्हणे आम्ही काय करणें त्यासी । ढका खवंदासी लागतसे ॥३॥
एखाद्या पतिव्रता स्त्रीच्या कीर्तीची प्रशंसा केली की भ्रष्ट स्त्रीच्या मस्तकात संतापाची तिडिक उठते. आमचे बोलणे हे अगदी सहज असते, आम्ही कोणाचाही विशेष विचार करून काही बोलत नाही. ज्याच्या अंगी स्वतःच दोष असतात, त्याला सत्य बोलणे डोक्यात लागते आणि तो संतापाने आगपाखड करू लागतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही त्याला काय करणार, ज्याचा जसा स्वभाव असतो त्याला तसाच धक्का बसतो.
॥ अभंग ४२०५ ॥ अभंग रचना
आहे ऐसा देव वदवावी वाणी । नाहीं ऐसा मनीं अनुभवावा ॥१॥
आवडी आवडी कळिवराकळिवरी । वरिली अंतरी ताळी पडे ॥ध्रु.॥
अपूर्व दर्शन मातेपुत्रा भेटी । रडूं मागे तुटी हर्षयोगें ॥२॥
तुका म्हणे एकें कळतें दुसरें । बरियानें बरें आहाचाचें आहाच ॥३॥
वाचेने देव आहे असे म्हणावे, पण मनाने मात्र त्याच्या अनंताची अनुभूती घ्यावी. प्रेमाच्या आवडीने ईश्वराचे रूप अंतःकरणात साठवावे, ज्यामुळे बाह्य रूप आणि अंतःकरणातील भाव यांची एकरूपता होते. जशी आई आणि मुलाच्या अपूर्व भेटीमध्ये आनंदाश्रू वाहतात आणि दुःखाचे रडणे संपते, तद्वतच ही भेट असते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, एका गोष्टीवरून दुसरी गोष्ट कळते; चांगल्याने चांगले घडते आणि खोट्याने केवळ खोटेच उरते.
॥ अभंग ४२०६ ॥ अभंग रचना
हे चि माझे चित्ती । राहो भावप्रीति । विठ्ठल सुषुप्ती । जागृति स्वप्नासी ॥१॥
आणिक नाहीं तुज मागणें । राज्यचाड संपत्ति धन । जिव्हे सुख तेणें । घेतां देहीं नाम तुझें ॥ध्रु.॥
तुझें रूप सर्वाठायीं । देखें ऐसें प्रेम देई । न ठेवावा ठायीं । अनुभव चित्तीचा ॥२॥
जन्ममरणाचा बाध । समुळूनि तुटे कंद । लागो हा चि छंद । हरि गोविंद वाचेसी ॥३॥
काय पालटे दरुषणें । अवघें कोंदाटे चैतन्य । जीवशिवा खंडण । होय ते रे चिंतितां ॥४॥
तुका म्हणे या चि भावें । आम्हीं धालों तुझ्या नामें । सुखें होत जन्म । भलते याती भलतैसीं ॥५॥
माझ्या चित्तात फक्त तुझ्याबद्दलची भावभक्ती आणि प्रीती कायम राहो; जागृती, स्वप्न आणि सुषुप्ती या तिन्ही अवस्थांत मला विठ्ठलाचाच ध्यास असो. हे देवा, मला तुझ्याकडे राज्य, संपत्ती किंवा धन मागायचे नाही, तर केवळ तुझ्या नामाचा जप करताना माझ्या जिभेला सुख मिळावे हीच इच्छा आहे. तू सर्वव्यापी आहेस हे रूप मला सर्वत्र दिसू दे आणि असे प्रेम मला दे, जेणेकरून अंतःकरणात कोणताही वेगळा भाव उरणार नाही. तुझ्या नामस्मरणाचा छंद वाचेला लागल्यामुळे जन्म-मरणाचे मूळच समूळ नष्ट होऊन जाते. तुझ्या दर्शनाने सर्वत्र चैतन्य भरून जाते आणि तुझे चिंतन केल्याने जीव आणि शिव यातील भेद मिटतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, याच भावाने आम्ही तुझ्या नामाने तृप्त झालो आहोत; आता कोणत्याही जातीत किंवा कुळात जन्म झाला तरी आम्हाला त्यात आनंदच आहे.
॥ अभंग ४२०७ ॥ अभंग रचना
मौन कां धरिलें विश्वाच्या जीवना । उत्तर वचना देई माझ्या ॥१॥
तूं माझें संचित तूं चि पूर्वपुण्य । तूं माझें प्राचीन पांडुरंगा ॥ध्रु.॥
तूं माझें सत्कर्म तूं माझा स्वधर्म । तूं चि नित्यनेम नारायणा ॥२॥
कृपावचनाची वाट पाहातसें । करुणा वोरसें बोल कांहीं ॥३॥
तुका म्हणे प्रेमळाच्या प्रियोत्तमा । बोल सर्वोत्तमा मजसवें ॥४॥
हे जगदात्म्या पांडुरंगा, तू असे शांत मौन का धरले आहेस, माझ्या हाकेला काहीतरी उत्तर दे. तूच माझे संचित, तूच माझे पूर्वपुण्य आणि तूच माझे प्राचीन सुकृत आहेस. तूच माझे सत्कर्म, तूच माझा स्वधर्म आणि तूच माझा नित्यनेम आहेस. मी तुझ्या कृपाशीर्वादाच्या शब्दांची वाट पाहत आहे, तरी तू करुणेने माझ्याशी काहीतरी बोल. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे भक्तांच्या प्रियोत्तमा आणि सर्वोत्तमा, तू माझ्याशी संवाद साध.
॥ अभंग ४२०८ ॥ अभंग रचना
काय करूं आतां धरुनियां भीड । निःशंक हें तोंड वाजविलें ॥१॥
नव्हे जगीं कोणी मुकियाचा जाण । सार्थक लाजोनी नव्हे हित ॥ध्रु.॥
आलें तें उत्तर बोलें स्वामीसवें । धीट नीट जीवें होऊनियां ॥२॥
तुका म्हणे मना समर्थासीं गांठी । घालावी हे मांडी थापटूनि ॥३॥
आता कोणाचीही भीड किंवा लोकलाज धरून काय फायदा, म्हणूनच मी निःशंक होऊन माझे तोंड उघडले आहे. या जगात मुक्याचे मन कोणी समजून घेत नाही आणि लाजत राहिल्याने स्वतःचे हित साध्य होत नाही. म्हणूनच मनापासून धीट आणि सरळ होऊन जे काही सुचेल ते माझ्या स्वामींशी म्हणजेच देवाशी मी बोलत आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, त्या समर्थ पांडुरंगाशी छातीठोकपणे आणि पूर्ण विश्वासाने गाठ घातली पाहिजे.
॥ अभंग ४२०९ ॥ अभंग रचना
माझिया तो जीवें घेतला हा सोस । पाहें तुझी वास भेटावया ॥१॥
मातेविण बाळ न मनी आणिका । सर्वकाळ धोका स्तनपाना ॥ध्रु.॥
वोसंगा निघाल्या वांचूनि न राहे । त्याचें आर्त माय पुरवीते ॥२॥
तुका म्हणे माते भक्तां तूं कृपाळ । गिळियेले जाळ वनांतरीं ॥३॥
माझ्या जिवाने तुला भेटण्याचा मोठा ध्यास घेतला आहे आणि मी सतत तुझ्या वाटेकडे डोळे लावून बसलो आहे. ज्याप्रमाणे लहान बाळ आईशिवाय दुसऱ्या कोणालाही मानत नाही आणि त्याला सतत आईच्या दुधाचीच ओढ असते, तसेच माझे झाले आहे. आई आपल्या बाळाला जवळ घेतल्याशिवाय राहत नाही आणि त्याची सर्व आवड पूर्ण करते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे माऊली, तू भक्तांवर कृपा करणारी आहेस; जेव्हा वनात वनवा लागला होता, तेव्हा तूच भक्तांचे रक्षण केले होतेस.
॥ अभंग ४२१० ॥ अभंग रचना
ते काय पवाडे नाहीं म्यां ऐकिले । गोपाळ रक्षिले वनांतरीं ॥१॥
मावेचा वोणवा होऊनि राक्षस । लागला वनास चहूंकडे ॥ध्रु.॥
गगनासी ज्वाळा लागती तुंबळ । गोधनें गोपाळ वेडावलीं ॥२॥
तुका म्हणे तेथें पळावया वाट । नाहीं वा निपट ऐसें जालें ॥३॥
मी तुझे ते पराक्रम ऐकलेले नाहीत का, जेव्हा तू वनामध्ये गोपाळांचे रक्षण केले होतेस? कपटी असुराने वनव्याचे रूप घेऊन चहूबाजूंस वनाला आग लावली होती. आगीच्या ज्वाळा आकाशाला भिडत होत्या आणि त्या भीषण आगीत सर्व गाई व गोपाळ घाबरून बावरले होते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, त्या वेळी तेथून पळून जाण्यासाठी कोणतीही वाट उरली नव्हती आणि अत्यंत कठीण प्रसंग ओढवला होता.
॥ अभंग ४२११ ॥ अभंग रचना
धडकला अग्नि आह्या येती वरी । गोपाळ श्रीहरी विनविती ॥१॥
अरे कृष्णा काय विचार करावा । आला रे वोणवा जळों आतां ॥ध्रु.॥
अरे कृष्णा तुझें नाम बळिवंत । होय कृपावंत राख आतां ॥२॥
तुका म्हणे अरे कृष्णा नारायणा । गोपाळ करुणा भाकितिले ॥३॥
अग्नीचा भडका उडाला आणि उष्णतेच्या झळा अंगावर येऊ लागल्या, तेव्हा सर्व गोपाळ श्रीकृष्णाची आळवणी करू लागले. ते म्हणाले, हे कृष्णा, आता काय उपाय करावा, हा वनवा जवळ आला आहे आणि आपण सर्व जळून खाक होऊ. हे कृष्णा, तुझे नाम अत्यंत सामर्थ्यवान आहे, तू कृपा कर आणि आता आमचे रक्षण कर. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा प्रकारे सर्व गोपाळ श्रीकृष्ण नारायणाला करुणेची विनवणी करू लागले.
॥ अभंग ४२१२ ॥ अभंग रचना
अरे कृष्णा आम्ही तुझे निज गडी । नवनीत आवडी देत होतों ॥१॥
अरे कृष्णा आतां राखेंराखें कैसें तरीं । संकटाभीतरीं पडियेलों ॥ध्रु.॥
वरुषला इंद्र जेव्हां शिळाधारीं । गोवर्धन गिरी उचलिला ॥२॥
तुका म्हणे तुझे पवाडे गोपाळ । वर्णिती सकळ नारायणा ॥३॥
गोपाळ म्हणाले, हे कृष्णा, आम्ही तुझे आवडीचे सखे आहोत आणि तुला प्रेमाने लोणी खाऊ घालत होतो. हे कृष्णा, आता आम्ही अत्यंत मोठ्या संकटात सापडलो आहोत, तू कोणत्याही प्रकारे आमचे रक्षण कर. जेव्हा इंद्राने मुसळधार दगडांचा पाऊस पाडला होता, तेव्हा तू गोवर्धन पर्वत उचलून आमचे रक्षण केले होतेस. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे नारायणा, तुझे हे सर्व पराक्रम सर्व गोपाळ प्रेमाने गात आहेत.
॥ अभंग ४२१३ ॥ अभंग रचना
अरे कृष्णा तुवां काळया नाथिला । दाढे रगडिला रिठासुर ॥१॥
अरे कृष्णा तुवां पुतना शोषिली । दुर्बुद्धि कळली अंतरींची ॥ध्रु.॥
गोपाळ करुणा ऐसी नानापरी । भाकिती श्रीहरी तुजपुढें ॥२॥
तुझें नाम कामधेनु करुणेची । तुका म्हणे त्यांची आली कृपा ॥३॥
गोपाळ म्हणाले, हे कृष्णा, तू कालिया नागाचा गर्व हरण केलास आणि अरिष्टासुराला दाढेत चिरडून टाकलेस. तू पुतनेचे प्राण शोषून घेतले आणि तिच्या अंतःकरणातील दुष्ट बुद्धी ओळखलीस. अशा प्रकारे सर्व गोपाळ श्रीहरीपुढे विविध प्रकारे करुणेची आळवणी करू लागले. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, तुझे नाम करुणेची कामधेनू आहे आणि तुझ्या कृपेने त्यांचे रक्षण झाले.
॥ अभंग ४२१४ ॥ अभंग रचना
चहुंकडूनियां येती ते कलोळ । सभोंवते जाळ जवळि आले ॥१॥
सकुमार मूर्ति श्रीकृष्ण धाकुटी । घोंगडी आणि काठी खांद्यावरि ॥ध्रु.॥
लहान लेंकरूं होत ते सगुण । विक्राळ वदन पसरिलें ॥२॥
चाभाड तें एक गगनीं लागलें । एक तें ठेविलें भूमीवरि ॥३॥
तये वेळे अवघे गोपाळ ही भ्याले । तुकें ही लपालें भेऊनियां ॥४॥
चहूबाजूने आगीचे कल्लोळ येऊ लागले आणि आगीचा जाळ अगदी जवळ आला. खांद्यावर घोंगडी आणि हातात काठी घेतलेली श्रीकृष्णाची ती सुकुमार आणि लहान मूर्ती तेथे उभी होती. ते सगुण लहान बाळ असलेले श्रीकृष्ण अचानक आपले मुख अतिशय विक्राळ करून पसरू लागले. त्यांचे एक जबडे आकाशाला टेकले आणि दुसरे जमिनीवर टेकले. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, ते अक्राळविक्राळ रूप पाहून सर्व गोपाळ घाबरले आणि मी तुकासुद्धा भीतीपोटी लपून बसलो.
॥ अभंग ४२१५ ॥ अभंग रचना
श्रीमुख वोणवा गिळीत चालिलें । भ्यासुर वासिलें वदनांबुज ॥१॥
विक्राळ त्या दाढा भ्यानें पाहावेना । धाउनी रसना ज्वाळ गिळी ॥ध्रु.॥
जिव्हा लांब धांवे गोळा करी ज्वाळ । मोटें मुखकमळ त्यांत घाली ॥२॥
तुका म्हणे अवघा वोणवा गीळिला । आनंद जाहाला गोपाळांसी ॥३॥
श्रीकृष्णाचे मुख तो संपूर्ण वनवा गिळू लागले, त्यांनी आपले मुखकमळ अतिशय भयानक पसरले होते. त्यांच्या अक्राळविक्राळ दाढा पाहून भीती वाटत होती आणि त्यांची जीभ धावून आगीच्या ज्वाळा गिळू लागली. लांब जीभ पसरून त्यांनी सर्व ज्वाळा एकत्र केल्या आणि आपल्या मोठ्या मुखात टाकल्या. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा प्रकारे श्रीकृष्णाने सर्व वनवा गिळून टाकला आणि गोपाळांना मोठा आनंद झाला.
॥ अभंग ४२१६ ॥ अभंग रचना
गोपाळ प्रीतीनें कैसे विनविती । विक्राळ श्रीपती होऊं नको ॥१॥
नको रे बा कृष्णा धरूं ऐसें रूप । आम्हां चळकांप सुटलासे ॥ध्रु.॥
होई बा धाकुटा शाम चतुर्भूज । बैसोनियां गुज सुखें बोलों ॥२॥
वोणव्याच्या रागें गिळिशील आम्हां । तुका मेघशामा पायां लागे ॥३॥
गोपाळ प्रेमाने श्रीकृष्णाला विनंती करू लागले की, हे श्रीपती, तू एवढे विक्राळ रूप धारण करू नकोस. हे कृष्णा, असे भयंकर रूप घेऊ नकोस, आम्हाला भीतीने थरकाप सुटला आहे. तू पुन्हा तोच लहान, सुंदर, सावळा चतुर्भुज हो, म्हणजे आपण एकत्र बसून सुखाने गोष्टी करू शकू. वनव्याच्या रागात तू कुठे आम्हालाच गिळून टाकशील की काय अशी भीती वाटते; संत तुकाराम महाराज म्हणतात, मी त्या मेघशाम श्रीकृष्णाच्या पाया पडतो.
॥ अभंग ४२१७ ॥ अभंग रचना
सांडियेलें रूप विक्राळ भ्यासुर । झालें सकुमार कोडिसवाणें ॥१॥
शाम चतुर्भुज मुकुट कुंडलें । सुंदर दंडलें नव बाळ ॥ध्रु.॥
गोपाळ म्हणती कैसें रे बा कृष्णा । रूप नारायणा धरियेलें ॥२॥
कैसा वाढलासी विक्राळ जालासी । गटगटा ज्वाळांसी गिळियेलें ॥३॥
तुका म्हणे भावें पुसती गोपाळ । अनाथवत्सल म्हणोनियां ॥४॥
श्रीकृष्णाने ते भयंकर विक्राळ रूप सोडून दिले आणि पुन्हा अत्यंत सुकुमार आणि मनोहर रूप धारण केले. डोक्यावर मुकुट, कानात कुंडले असे सावळे चतुर्भुज सुंदर बाळरूप प्रकट झाले. गोपाळ विचारू लागले, हे कृष्णा, हे नारायणा, तू हे अचानक कसले रूप धारण केले होतेस? तू कसा एवढा मोठा आणि भयंकर झालास आणि आगीच्या ज्वाळा गटगटा गिळून टाकलीस! संत तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाला अनाथवत्सल समजून सर्व गोपाळ प्रेमाने त्याला विचारू लागले.
॥ अभंग ४२१८ ॥ अभंग रचना
बा रे कृष्णा तुझें मुख कीं कोमळ । कैसे येवढे ज्वाळ ग्रासियेले ॥१॥
बा रे कृष्णा तुझी जिव्हा कीं कोवळी । होईंल पोळिली नारायणा ॥ध्रु.॥
बैसें कृष्णा तुझें पाहूं मुखकमळ । असेल पोळलें कोणे ठायीं ॥२॥
घोंगडिया घालीं घालूनियां तळीं । वरी वनमाळी बैसविती ॥३॥
तुका म्हणे भावें आकळिला देव । कृपासिंधुराव त्रैलोक्याचा ॥४॥
गोपाळ म्हणाले, हे कृष्णा, तुझे मुख किती कोमल आहे, तू एवढ्या प्रचंड आगीच्या ज्वाळा कशा गिळल्यास? तुझी कोवळी जीभ भाजली असेल ना, हे नारायणा! कृष्णा, तू जरा बस, तुझे मुखकमळ पाहू दे, कुठे पोळले आहे का ते तपासू दे. त्यांनी आपली घोंगडी खाली अंथरली आणि त्यावर त्या वनमाळी श्रीकृष्णाला बसवले. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा प्रकारे त्या तिन्ही लोकांच्या स्वामीला, कृपासिंधू देवाला गोपाळांनी आपल्या भावभक्तीने जिंकून घेतले.
॥ अभंग ४२१९ ॥ अभंग रचना
एक म्हणती मुख वासीं नारायणा । पाहों दे वदना डोळेभरि ॥१॥
वासुनियां मुख पहाती सकळ । अवघे गोपाळ व्योमाकार ॥ध्रु.॥
म्हणती गोपाळ बेटे हो हा देव । स्वरूपाचा ठाव न कळे याच्या ॥२॥
तुका म्हणे अवघे विठोबाभोंवते । मळिाले नेणते लहानथोर ॥३॥
एक गोपाळ म्हणाला, हे नारायणा, तुझे तोंड उघड, आम्हाला डोळे भरून तुझे तोंड पाहू दे. देवाने तोंड उघडल्यावर सर्व गोपाळांनी आत पाहिले, तर त्यांना संपूर्ण आकाशच त्याच्या मुखात दिसले. गोपाळ आपापसात म्हणाले, मित्रांनो, हा प्रत्यक्ष देव आहे, याच्या मूळ स्वरूपाचा थांगपत्ता कोणालाच लागू शकत नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, सर्व लहान-थोर आणि अजाण गोपाळ त्या विठ्ठलाभोवती एकत्र जमले.
॥ अभंग ४२२० ॥ अभंग रचना
एक म्हणती कृष्णा वासिलें त्वां मुख । तेव्हां थोर धाक पडिला आम्हां ॥१॥
गिळो लागलासी अग्नीचे कल्लोळ । आम्ही चळचळां कांपतसों ॥ध्रु.॥
ज्वाळांबरोबरि गळिशील आम्हां । ऐसें मेघशामा भय वाटे ॥२॥
तुका म्हणे ऐसे भाग्याचे गोपाळ । फुटकें कपाळ आमुचें चि ॥३॥
काही गोपाळ म्हणाले, हे कृष्णा, जेव्हा तू तोंड उघडलेस, तेव्हा आम्हाला खूप भीती वाटली होती. तू जेव्हा अग्नीचे कल्लोळ गिळू लागलास, तेव्हा आम्ही भीतीने थरथर कापत होतो. हे मेघशाम कृष्णा, तू त्या ज्वाळांसोबत आम्हालाही गिळतोस की काय, अशी भीती आम्हाला वाटत होती. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, ते गोपाळ किती भाग्यवान होते, आणि आमचेच कपाळ दुर्दैवी आहे जे आम्हाला ते सुख लाभले नाही.
॥ अभंग ४२२१ ॥ अभंग रचना
गोपाळांचें कैसें केलें समाधान । देउनि आलिंगन निवविले ॥१॥
ज्वाळांबरोबरि तुम्हां कां ग्रासीन । अवतार घेणें तुम्हांसाटीं ॥ध्रु.॥
निर्गुण निर्भय मी सर्वांनिराळा । प्रकृतिवेगळा गुणातीत ॥२॥
चिन्मय चिद्रूप अवघें चिदाकार । तुका म्हणे पार नेणे ब्रम्हा ॥३॥
श्रीकृष्णाने गोपाळांना प्रेमाने आलिंगन देऊन शांत केले आणि त्यांचे समाधान केले. श्रीकृष्ण म्हणाले, मी ज्वाळांसोबत तुम्हांला का गिळेन? मी तर तुमच्यासाठीच हा अवतार घेतला आहे. मी निर्गुण, निर्भय आणि सर्वांपासून अलिप्त आहे; मी प्रकृतीच्या आणि तिन्ही गुणांच्या पलीकडचा आहे. मी केवळ चैतन्यरूप आहे, ज्याचा पार साक्षात ब्रह्मादेवालाही लागत नाही, असे संत तुकाराम महाराज म्हणतात.
॥ अभंग ४२२२ ॥ अभंग रचना
ऐसा मी अपार पार नाहीं अंत । परि कृपावंत भाविकांचा ॥१॥
दुर्जनां चांडाळां करीं निर्दाळण । करीं संरक्षण अंकितांचें ॥ध्रु.॥
भक्त माझे सखे जिवलग सांगाती । सर्वांग त्यांप्रति वोडवीन ॥२॥
पीतांबरछाया करीन त्यांवरी । सदा त्यांचे घरीं दारी उभा ॥३॥
माझे भक्त मज सदा जे रातले । त्यांघरीं घेतलें धरणें म्यां ॥४॥
कोठें हें वचन ठेविलें ये वेळे । तुका म्हणे डोळे झांकियेले ॥५॥
श्रीकृष्ण म्हणतात, मी असा अनंत आणि अपार आहे, पण भाविक भक्तांसाठी अत्यंत कृपावंत आहे. मी दुर्जनांचा आणि दुष्टांचा विनाश करतो आणि मला शरण आलेल्यांचे रक्षण करतो. भक्त हे माझे सखे आणि जिवलग सोबती आहेत, त्यांच्यासाठी मी माझे सर्वस्व अर्पण करतो. मी माझ्या पीतांबराची छाया त्यांच्यावर धरतो आणि नेहमी त्यांच्या घराच्या दारात उभा राहतो. जे भक्त रात्रंदिवस माझ्या भक्तीत रंगले आहेत, त्यांच्या घरी मी ठाण मांडून बसतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, तुझे हे वचन या वेळी कुठे गेले आहे, तू का डोळे झाकून बसला आहेस?
॥ अभंग ४२२३ ॥ अभंग रचना
भ्रतारेंसी भार्या बोले गुज गोष्टी । मज ऐसी कष्टी नाहीं दुजी ॥१॥
अखंड तुमचें धंद्यावरी मन । माझें तों हेळण करिती सर्व ॥ध्रु.॥
जोडितसां तुम्ही खाती हेरेंचोरें । माझीं तंव पोरें हळहळीती ॥२॥
तुमची व्याली माझे डाई हो पेटली । सदा दुष्ट बोली सोसवेना ॥३॥
दुष्टव्रुति नंदुली सदा द्वेष करी । नांदों मी संसारीं कोण्या सुखें ॥४॥
भावा दीर कांहीं धड हा न बोले । नांदों कोणां खालें कैसी आतां ॥५॥
माझ्या अंगसंगें तुम्हांसी विश्रांति । मग धडगति नाहीं तुमची ॥६॥
ठाकतें उमकतें जीव मुठी धरूनि । परि तुम्ही अजूनि न धरा लाज ॥७॥
वेगळे निघतां संसार करीन । नाहीं तरी प्राण देतें आतां ॥८॥
तुका म्हणे जाला कामाचा अंकित । सांगे मनोगत तैसा वर्ते ॥९॥
पत्नी नवऱ्याशी गुपिते सांगताना म्हणते, माझ्यासारखी कष्टी स्त्री दुसरी कोणी नाही. तुमचे मन सतत धंद्यात असते आणि इथे घरात मात्र सगळे माझी अवहेलना करतात. तुम्ही कमावून आणता आणि भलतेच लोक ते खातात, तर माझी मुले मात्र अन्नासाठी तळमळतात. तुमची आई माझ्यावर सतत संतापते, तिचे दुष्ट शब्द मला सोसत नाहीत. तुमची बहीण दुष्ट प्रवृत्तीची असून सतत माझा द्वेष करते, मग मी या संसारात कोणत्या सुखाने राहू? तुमचा भाऊ माझ्याशी कधी सरळ बोलत नाही, मी आता कोणाच्या छत्राखाली राहू? माझ्या सहवासाने तुम्हाला विश्रांती मिळते, पण नंतर तुम्हाला माझे काही पडलेले नसते. मी जीव मुठीत धरून सर्व सहन करते, पण तुम्हाला अजूनही माझी लाज वाटत नाही. मला वेगळे काढून संसार मांडून दिला तरच मी राहीन, नाहीतर मी माझा जीव देईन. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, असा कामवासनेच्या आधीन झालेला पुरुष पत्नीचे म्हणणे ऐकून तिच्या मर्जीनुसार वागू लागतो.
॥ अभंग ४२२४ ॥ अभंग रचना
कामाचा अंकित कांतेतें प्रार्थित । तूं कां हो दुश्चित्त निरंतर ॥१॥
माझीं मायबापें बंधु हो बहिण । तुज करी सीण त्यागीन मी ॥ध्रु.॥
त्यांचें जरि तोंड पाहेन मागुता । तरि मज हत्या घडो तुझी ॥२॥
सकाळ उठोन वेगळा निघेन । वाहातों तुझी आण निश्चयेंसी ॥३॥
वेगळें निघतां घडीन दोरे चुडा । तूं तंव माझा जोडा जन्माचा कीं ॥४॥
ताईंत सांकळी गळांचि दुलडी । बाजुबंदजोडी हातसर ॥५॥
वेणीचे जे नग सर्व ही करीन । नको धरूं सीण मनीं कांहीं ॥६॥
नेसावया साडी सेलारी चुनडी । अंगींची कांचोळी जाळिया फुलें ॥७॥
तुका म्हणे केला रांडेनें गाढव । मनासवें धांव घेतलीसे ॥८॥
कामवासनेने आंधळा झालेला नवरा पत्नीची विनवणी करत म्हणतो, तू सतत उदास का असतेस? माझे आई-बाप, भाऊ आणि बहीण जर तुला त्रास देत असतील तर मी त्यांचा त्याग करेन. मी जर पुन्हा त्यांचे तोंड पाहिले, तर मला तुझी हत्या केल्याचे पाप लागू दे. मी उद्या सकाळीच उठून वेगळा निघेन, मी तुझीच शपथ घेऊन सांगतो. आपण वेगळे निघाल्यावर मी तुला नवीन दागिने आणि सोन्याचा चुडा घडवून देईन, तू तर माझी जन्माची सोबती आहेस. गळ्यातील साखळी, ताईत, बाजूबंद आणि हातातील सर हे सर्व दागिने मी तुला करून देईन. वेणीत माळायचे सोन्याचे नगही करून देईन, तू मनात काहीही वाईट वाटून घेऊ नकोस. नेसण्यासाठी सुंदर साड्या, चुनडी आणि छान चोळी आणून देईन. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा प्रकारे स्त्रीने त्या पुरुषाला गाढव बनवले असून तो तिच्या तालावर नाचू लागला आहे.
॥ अभंग ४२२५ ॥ अभंग रचना
उजळितां उजळे दीपकाची वाती । स्वयंभ ते ज्योति हिर्‍या अंगीं ॥१॥
एकीं महाकष्टें मेळविलें धन । एकासी जतन दैवयोगें ॥ध्रु.॥
परिमळें केलें चंदनाचे चिन्ह । निवडी ते भिन्न गाढव तो ॥२॥
तुका म्हणे जया अंगीं हरिठसा । तो तरे सहसा वंद्य होय ॥३॥
दिव्याची वात पेटवली की प्रकाश देते, पण हिऱ्याच्या अंगी मात्र स्वयंभू चमक असते. एकाला प्रचंड कष्ट करून धन मिळवावे लागते, तर दुसऱ्याला नशिबानेच ते प्राप्त होते. सुवासावरून चंदनाची ओळख पटते, पण गाढवाला मात्र त्यातील फरक कळत नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याच्या अंगी ईश्वराच्या भक्तीचा ठसा उमटला आहे, तो सहज तरून जातो आणि जगाला वंदनीय होतो.
॥ अभंग ४२२६ ॥ अभंग रचना
बारावर्षे बाळपण । तें ही वेचलें अज्ञानें ॥१॥
ऐसा जन्म गेला वांयां । न भजतां पंढरिराया ॥ध्रु.॥
बाकी उरलीं आठ्याशीं । तीस वेचली कामासी ॥२॥
बाकी उरलीं आठावन्न । तीस वेचली ममतेनें ॥३॥
बाकी उरलीं आठावीस । देहगेह विसरलास ॥४॥
तुका म्हणे ऐसा झाडा । संसार हा आहे थोडा ॥५॥
आयुष्याची पहिली बारा वर्षे बालपणात अज्ञानात निघून गेली. अशा प्रकारे पंढरीनाथाचे भजन न करता जन्म वाया गेला. शंभर वर्षांपैकी उरलेल्या अठ्ठ्याऐंशी वर्षांतील तीस वर्षे कामवासनेमध्ये खर्च झाली. त्यानंतर उरलेल्या अठ्ठावन्न वर्षांतील तीस वर्षे कौटुंबिक ममतेमध्ये निघून गेली. उरलेल्या अठ्ठावीस वर्षांत माणूस देह आणि घराच्या मोहातच सर्व विसरून गेला. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, असा आयुष्याचा हिशोब केला असता समजते की हा संसार आणि आयुष्य अतिशय थोडे आहे.
॥ अभंग ४२२७ ॥ अभंग रचना
सोवळा तो जाला । अंगीकार देवें केला ॥१॥
येर करिती भोजन । पोट पोसाया दुर्जन ॥ध्रु.॥
चुकला हा भार । तयाची च येरझार ॥२॥
तुका म्हणे दास । जाला तया नाहीं नास ॥३॥
ज्याचा स्वीकार साक्षात देवाने केला, तोच खरा सोवळा किंवा पवित्र झाला. बाकीचे दुर्जन लोक केवळ आपले पोट भरण्यासाठी भोजन करतात. ज्याला हा भक्तीचा मार्ग चुकला, त्यालाच जन्म-मरणाच्या फेऱ्या माराव्या लागतात. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, जो देवाचा खरा दास झाला, त्याचा कधीही नाश होत नाही.
॥ अभंग ४२२८ ॥ अभंग रचना
आजि शिवला मांग । माझें विटाळलें आंग ॥१॥
यासी घेऊं प्रायश्चित्त । विठ्ठलविठ्ठल हृदयांत ॥ध्रु.॥
जाली क्रोधासी भेटी । तोंडावाटे नर्क लोटी ॥२॥
अनुतापीं न्हाऊं । तुका म्हणे रवी पाहूं ॥३॥
आज माझ्या अंगाला क्रोधरूपी मातंगाचा स्पर्श झाला आणि माझे शरीर विटाळले. या पापाचे प्रायश्चित्त म्हणून मी हृदयामध्ये विठ्ठल विठ्ठल नामाचा जप करेन. क्रोधाशी गाठ पडली की तोंडावाटे केवळ दूषित आणि वाईट शब्द बाहेर पडतात. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, आता पश्चात्तापाच्या तीर्थात स्नान करून ज्ञानरूपी सूर्याचे दर्शन घेऊया.
॥ अभंग ४२२९ ॥ अभंग रचना
ठाव तुम्हांपाशीं । जाला आतां हृषीकेशी ॥१॥
न लगे जागावें सतत । येथें स्वभावें हे नीत ॥ध्रु.॥
चोरट्यासी थारा । येथें कैंचा जी दातारा ॥२॥
तुका म्हणे मनें । आम्हां जालें समाधान ॥३॥
हे हृषिकेशी भगवंता, आता मला तुझ्या पायांशी आश्रय मिळाला आहे. तुझ्या चरणांशी आल्यावर सतत जागे राहण्याची गरज उरत नाही, कारण हाच येथील निसर्गनियम आहे. हे दात्या, तुझ्या दरबारात चोरट्या विचारांना किंवा पापाला कुठेही जागा नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, तुझ्या आश्रयाने आमच्या मनाला पूर्ण समाधान लाभले आहे.
॥ अभंग ४२३० ॥ अभंग रचना
पाळियेले लळे । माझे विठ्ठले कृपाळे ॥१॥
बहुजन्माचें पोषणें । सरतें पायांपाशीं तेणें ॥ध्रु.॥
सवे दिली लागों । भातें आवडीचें मागों ॥२॥
तुका म्हणे भिन्न । नाहीं दिसों दिलें क्षण ॥३॥
माझ्या दयाळू विठ्ठल माऊलीने माझे सर्व लाड पुरवले आहेत. कित्येक जन्मांचे माझे पोषण तिने केले आहे आणि शेवटी तिच्या चरणांशी मला स्थान दिले आहे. मला तिची अशी सवय लागली आहे की मी तिच्याकडे आवडीच्या भक्तीचे शिदोरी मागत असतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाने मला एका क्षणासाठीही स्वतःपासून वेगळे असल्याचे भासू दिले नाही.
॥ अभंग ४२३१ ॥ अभंग रचना
जो या गेला पंढरपुरा । आणीक यात्रा न मानी तो ॥१॥
सुलभ माय पंढरिराणा । पुरवी खुणा अंतरींच्या ॥ध्रु.॥
जन्मांतरिंच्या पुण्यरासी । वारी त्यासी पंढरी ॥२॥
बाहेर येतां प्राण फुटे । रडें दाटे गहिवरें ॥३॥
दधिमंगळभोजन सारा । म्हणती करा मुरडींव ॥४॥
मागुता हा पाहों ठाव । पंढरिराव दर्शनें ॥५॥
तुका म्हणे भूवैकुंठ । वाळुवंट भींवरा ॥६॥
जो माणूस एकदा पंढरपूरला जाऊन आला, तो दुसऱ्या कोणत्याही यात्रेला श्रेष्ठ मानत नाही. पंढरीचा राजा ही अत्यंत सुलभ आई आहे, जी अंतःकरणातील सर्व इच्छा पूर्ण करते. पूर्वजन्मातील पुण्याचा साठा पाठीशी असल्याशिवाय पंढरीची वारी घडत नाही. पंढरपूर सोडताना भक्तांचा जीव कासावीस होतो आणि गळा आवळून येऊन रडू कोसळते. गोपाळकाल्याचा प्रसाद घेऊन भक्त पुन्हा पंढरपुरात येण्याची आणि पांडुरंगाचे दर्शन घेण्याची आस धरतात. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, भीमा नदीचे वाळवंट आणि पंढरपूर हेच या पृथ्वीवरील प्रत्यक्ष वैकुंठ आहे.
॥ अभंग ४२३२ ॥ अभंग रचना
न मिळती एका एक । जये नगरीचे लोक ॥१॥
भलीं तेथें राहूं नये । क्षणें होईंल न कळे काय ॥ध्रु.॥
न करितां अन्याय । बळें करी अपाय ॥२॥
नाहीं पुराणाची प्रीति । ठायींठायीं पंचाइती ॥३॥
भल्या बुर्‍या मारी । होतां कोणी न निवारी ॥४॥
अविचार्‍या हातीं । देऊनि प्रजा नागविती ॥५॥
तुका म्हणे दरी । सुखें सेवावी ते बरी ॥६॥
ज्या नगरातील लोक एकमेकांशी जुळवून घेत नाहीत, तेथे चांगल्या लोकांनी राहू नये; कारण कोणत्या क्षणी काय घडेल हे सांगता येत नाही. कोणतीही चुकी नसताना लोक बळजबरीने नुकसान करतात. तेथे पुराणांची आवड नसते, तर ठिकठिकाणी केवळ भांडणे आणि पंचायती चालू असतात. चांगल्या-वाईट माणसांना मारहाण होते आणि कोणीही सोडवायला येत नाही. मूर्ख लोकांच्या हाती सत्ता देऊन प्रजेची लूट केली जाते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा वाईट वस्तीत राहण्यापेक्षा एखाद्या दरीत किंवा जंगलात सुखाने भगवंताची सेवा केलेली बरी.
॥ अभंग ४२३३ ॥ अभंग रचना
शिकवणें नाक झाडी । पुढील जोडी कळेना ॥१॥
निरयगांवीं भोग देता । तेथें सत्ता आणिकांची ॥ध्रु.॥
अवगुणांचा सांटा करी । ते चि धरी जीवासी ॥२॥
तुका म्हणे जडबुद्धि । कर्मशुद्धी सांडवीं ॥३॥
दुसऱ्याच्या उपदेशाला नावे ठेवणारा माणूस पुढील जन्माच्या प्राप्तीला किंवा लाभाला समजू शकत नाही. नरकात जेव्हा दुःखाचे भोग भोगावे लागतात, तेव्हा तेथे यमदूतांची सत्ता असते. असा माणूस अवगुणांचा साठा करतो आणि तेच अवगुण त्याच्या जिवाला जडून राहतात. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा मंद बुद्धीच्या माणसाची कर्माची शुद्धी पूर्णपणे सुटून जाते.
॥ अभंग ४२३४ ॥ अभंग रचना
गोपीचंदन मुद्रा धरणें । आम्हां लेणें वैष्णवां ॥१॥
मिरवूं अळंकार लेणें । हीं भूषणें स्वामीचीं ॥ध्रु.॥
विकलों ते सेवाजीवें । एक्या भावें एकविध ॥२॥
तुका म्हणे शूर जालों । बाहेर आलों संसारा ॥३॥
गोपीचंदनाचे टिळे आणि तुळशीच्या माळा धारण करणे हेच आम्हा वैष्णवांचे दागिने आहेत. आम्ही हे अलंकार अभिमानाने मिरवतो, कारण ही आमच्या स्वामीची म्हणजेच देवाची भूषणे आहेत. आम्ही एकाच भावाने ईश्वराच्या सेवेला आमचा जीव विकला आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही आता शूरवीर झालो आहोत आणि संसाराच्या मोहातून बाहेर पडलो आहोत.
॥ अभंग ४२३५ ॥ अभंग रचना
विषयांचे लोलिंगत । ते फजीत होतील ॥१॥
न सरे येथें यातिकुळ । शुद्ध मूळबीज व्हावें ॥ध्रु.॥
शिखासूत्र सोंग वरि । दुराचारी दंड पावे ॥२॥
तुका म्हणे अभिमाना । नारायणा न सोसे ॥३॥
जे लोक सतत विषयसुखाच्या मागे धावतात, त्यांची शेवटी फजितीच होणार आहे. येथे केवळ उच्च जातीचे किंवा कुळाचे असणे कामास येत नाही, तर अंतःकरणाचे मूळ बीज शुद्ध असावे लागते. डोक्यावर शेंडी आणि अंगावर जानवे घालून केवळ सोंग घेणाऱ्या दुराचाऱ्याला शेवटी दंडाच मिळतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, कोणत्याही प्रकारचा अहंकार भगवंताला कधीही सहन होत नाही.
॥ अभंग ४२३६ ॥ अभंग रचना
वडिलें दिलें भूमिदान । तें जो मागे अभिळासून ॥१॥
अग्रपूजेचा अधिकारी । श्रेष्ठ दंड यमा घरीं ॥ध्रु.॥
उभयकुल समवेत । नर्का प्रवेश अद्भुत ॥२॥
तप्तलोहें भेटी । तुका म्हणे कल्पकोटी ॥३॥
पूर्वजांनी दिलेले भूमिदान जो लोभापोटी परत मागतो किंवा हडप करतो, तो यमाच्या दरबारात मोठ्या दंडास पात्र ठरतो. तो स्वतःच्या माता आणि पिता या दोन्ही कुळांसह भयानक नरकात प्रवेश करतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा माणसाला करोडो कल्पांपर्यंत तापलेल्या तापलेल्या लोखंडाशी गाठ पडून यातना भोगाव्या लागतात.
॥ अभंग ४२३७ ॥ अभंग रचना
लटिकी ग्वाही सभेआंत । देतां पतित आगळा ॥१॥
कुंभपाकीं वस्ती करूं । होय धुरु कुळेसी ॥ध्रु.॥
रजस्वला रुधिर स्रवे । तें चि घ्यावें तृषेसी ॥२॥
तुका म्हणे जन्मा आला । काळ जाला कुळासी ॥३॥
सभेमध्ये खोटी साक्ष देणारा माणूस अत्यंत महापापी असतो. असा माणूस आपल्या संपूर्ण कुळासह कुंभीपाक नावाच्या भयानक नरकात वास करतो. त्याला तहान लागल्यावर पिण्यासाठी अत्यंत दूषित द्रव मिळतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, असा माणूस जन्माला येऊन आपल्या कुळासाठी काळच बनतो.
॥ अभंग ४२३८ ॥ अभंग रचना
आचरे दोष न धरी धाक । परीपाक दुःखाचा ॥१॥
चांडाळ तो दुराचारी । अंगीकारी कोण त्या ॥ध्रु.॥
नव्हे संतान वोस घर । अंधकार कुळासी ॥२॥
तुका म्हणे त्याचें दान । घेतां पतन दुःखासी ॥३॥
जो माणूस कसलीही भीती न बाळगता सतत पापकर्मे करतो, त्याला शेवटी दुःखाचाच परिणाम भोगावा लागतो. असा दुराचारी माणूस चांडाळासारखा असतो, त्याला कोणीही स्वीकारत नाही. त्याच्या घरी संतान होत नाही, घर उजाड राहते आणि कुळात अंधार पसरतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा दुष्टाकडून दान घेतल्यास दात्यासोबत दान घेणाराही दुःखात पडतो.
॥ अभंग ४२३९ ॥ अभंग रचना
कीविलवाणा जाला आतां । दोष करितां न विचारी ॥१॥
अभिळाषी नारी धन । झकवी जन लटिकें चि ॥ध्रु.॥
विश्वासिया करी घात । न धरी चित्ति कांटाळा ॥२॥
तुका म्हणे नाहीं आला । वृथा गेला जन्मासी ॥३॥
पाप करताना विचार न करणारा माणूस शेवटी अत्यंत केविलवाणा बनतो. तो परस्त्री आणि परधनाचा लोभ धरून लोकांना खोटेपणाने फसवतो. विश्वासू माणसाचा घात करताना त्याला मनामध्ये किळस किंवा भीती वाटत नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, असा माणूस जणू जन्माला आलाच नाही, त्याचा मनुष्य जन्म पूर्णपणे व्यर्थ गेला आहे.
॥ अभंग ४२४० ॥ अभंग रचना
घेऊं नये तैसें दान । ज्याचें धन अभिळाषी ॥१॥
तो ही येथें कामा नये । नर्का जाय म्हणोनि ॥ध्रु.॥
विकी स्नानसंध्या जप । करी तप पुढिलांचें ॥२॥
तुका म्हणे दांभिक तो । नर्का जातो स्वइच्छा ॥३॥
ज्याच्या धनात लोभ भरलेला आहे, अशा माणसाचे दान कधीही घेऊ नये. असा माणूस स्वतःही काही कामाचा नसतो आणि दानाच्या मोहाने नरकात जातो. जो आपली स्नान, संध्या, जप आणि तप विकून इतरांसाठी करतो, तो दांभिक असतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, असा ढोंगी माणूस स्वतःच्याच इच्छेने नरकाची वाट धरतो.
॥ अभंग ४२४१ ॥ अभंग रचना
सदा नामघोष करूं हरिकथा । तेणें सदा चित्ति समाधान ॥१॥
सर्वसुख ल्यालों सर्व अलंकार । आनंदें निर्भर डुलतसों ॥ध्रु.॥
असों ऐसा कोठें आठव ही नाहीं । देहीं च विदेही भोगूं दशा ॥२॥
तुका म्हणे आम्ही जालों अग्निरूप । लागों नेदूं पापपुण्य आतां ॥३॥
आम्ही सतत हरिनामाचा घोष आणि हरिकथा करतो, ज्यामुळे आमच्या चित्ताला अखंड समाधान लाभते. सर्व सुखे आणि अलंकार आम्ही परिधान केले आहेत आणि आनंदाने डुलत आहोत. आम्ही कुठे आहोत याचा विसर पडला असून देहात असूनही विदेही अवस्थेचा अनुभव घेत आहोत. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही आता अग्नीसारखे शुद्ध झालो आहोत, त्यामुळे पाप किंवा पुण्य आम्हाला शिवू शकत नाही.
॥ अभंग ४२४२ ॥ अभंग रचना
वरिवरि बोले युद्धाचिया गोष्टी । परसैन्या भेटी नाहीं जाली ॥१॥
पराव्याचे भार पाहुनियां दृष्टी । कांपतसे पोटीं थरथरां ॥ध्रु.॥
मनाचा उदार रायांचा जुंझार । फिरंगीचा मार मारीतसे ॥२॥
धन्य त्याची माय धन्य त्याचा बाप । अंगीं अनुताप हरिनामें ॥३॥
तुका म्हणे साधु बोले खर्गधार । खोचती अंतरें दुर्जनाचें ॥४॥
जोवर शत्रूच्या सैन्याशी गाठ पडत नाही, तोवर माणूस वरवर युद्धाच्या मोठ्या गोष्टी सांगतो. पण शत्रूचे सैन्य समोर पाहताच त्याच्या पोटी थरकाप सुटतो. जो खरोखर मनाचा उदार, राजाचा शूर योद्धा असतो, तो शत्रूवर तलवारीचे वार करतो. ज्याच्या अंगी हरिनामाचा पश्चात्ताप आणि भक्ती आहे, त्याचे आई-बाप धन्य आहेत. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, संतांचे शब्द तलवारीच्या धारेसारखे असतात, जे दुर्जनांच्या अंतःकरणाला टोचतात.
॥ अभंग ४२४३ ॥ अभंग रचना
गंधर्वनगरीं क्षण एक राहावें । तें चि पैं करावें मुळक्षत्र ॥१॥
खपुष्पाची पूजा बांधोनि निर्गुणा । लक्ष्मीनारायणा तोषवावें ॥ध्रु.॥
वंध्यापुत्राचा लग्नाचा सोहळा । आपुलिया डोळां पाहों वेगीं ॥२॥
मृगजळा पोही घालुनि सज्ञाना । तापलिया जना निववावें ॥३॥
तुका म्हणे मिथ्या देहेंद्रियकर्म । ब्रम्हार्पण ब्रम्ह होय बापा ॥४॥
काल्पनिक आभासी नगरात क्षणभर राहून त्यालाच आपले मूळ घर मानावे. आकाशातील फुलांनी (ज्याला अस्तित्वच नाही) निर्गुण लक्ष्मीनारायणाची पूजा करून त्याला प्रसन्न करावे. वांझ स्त्रीच्या मुलाचा लग्नाचा सोहळा आपल्या डोळ्यांनी पाहावा. मृगजळाची पाणपोई उघडून तहानलेल्या ज्ञानी लोकांना शांत करावे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, देह आणि इंद्रियांचे हे सर्व व्यवहार काल्पनिक/मिथ्या आहेत; हे सर्व ब्रह्मास अर्पण केले की सर्व काही ब्रह्ममय होऊन जाते.
॥ अभंग ४२४४ ॥ अभंग रचना
तुझा म्हणविलों दास । केली उच्छिष्टासी आस ॥१॥
मुखीं घालावा कवळ । जरी तूं होशील कृपाळ ॥२॥
सीण भाग माझा पुसें । तुका म्हणे न करीं हांसें ॥३॥
हे देवा, मी स्वतःला तुझा दास म्हणवून घेतले आहे आणि तुझ्या प्रसादाच्या अन्नाची आशा धरली आहे. तू जर माझ्यावर कृपा करशील, तर तुझ्या प्रसादाचा घास माझ्या मुखात घाल. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, माझा सर्व श्रम आणि थकवा घालवून माझी विचारपूस कर, माझी अवहेलना करू नकोस.
॥ अभंग ४२४५ ॥ अभंग रचना
काय मागें आम्ही गुंतलों काशानीं । पुढें वाहों मनीं धाक देवा ॥१॥
कीर्ति चराचरीं आहे तैसी आहे । भेटोनियां काय घ्यावें आम्हां ॥ध्रु.॥
घेउनी धरणें बैसती उपवासी । हट आम्हांपासीं नाहीं तैसा ॥२॥
तातडी तयांनीं केली विटंबणा । आम्हां नारायणा काय उणें ॥३॥
नाहीं मुक्तिचाड वास वैकुंठींचा । जीव भाव आमुचा देऊं तुज ॥४॥
तुका म्हणे काय मानेल तें आतां । तूं घेई अनंता सर्व माझें ॥५॥
हे देवा, मागे आम्ही कशात गुंतलो होतो आणि पुढे मनात कसली भीती बाळगू? तुझी कीर्ती संपूर्ण चराचरामध्ये पसरलेली आहेच, मग तुला भेटून आम्ही काय वेगळे मिळवायचे? काही लोक तुझ्या दारात उपवास करून हट्ट धरून बसतात, पण तसा कोणताही बालहट्ट आमच्यापाशी नाही. त्यांनी घाईघाईने हट्ट करून स्वतःची विटंबना करून घेतली, पण तुझ्या कृपेने आम्हाला कशाचीही कमतरता नाही. आम्हाला मुक्तीची किंवा वैकुंठाला जाण्याची आस नाही, आम्ही आमचा जीव आणि भाव तुला अर्पण करतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे अनंता, तुला जे योग्य वाटेल ते कर, माझे सर्वस्व मी तुला अर्पण करतो.
॥ अभंग ४२४६ ॥ अभंग रचना
जालों बळिवंत । होऊनियां शरणागत ॥१॥
केला घरांत रिघावा । ठायीं पाडियेला ठेवा ॥ध्रु.॥
हाता चढे धन । ऐसें रचलें कारण ॥२॥
तुका म्हणे मिठी । पायीं देउनि केली लुटी ॥३॥
भगवंताला पूर्णपणे शरण जाऊन आम्ही अत्यंत बलवान झालो आहोत. आम्ही देवाच्या हृदयरूपी घरात प्रवेश केला आणि तेथील भक्तीचा गुप्त ठेवा मिळवला. आम्हाला नामाचे आणि भक्तीचे धन हस्तगत व्हावे, अशीच योजना आम्ही आखली. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही देवाच्या चरणांना घट्ट मिठी मारून सुखाची आणि आनंदाची लुटालूट केली आहे.
॥ अभंग ४२४७ ॥ अभंग रचना
दासीचा जो संग करी । त्याचे पूर्वज नर्का द्वारीं ॥१॥
ऐसे सांगों जातां जना । नये कोणाचिया मना ॥ध्रु.॥
बरें विचारूनी पाहें । तुज अंतीं कोण आहे ॥२॥
तुका म्हणे रांडलेंका । अंतीं जासिल यमलोका ॥३॥
जो माणूस परस्त्री किंवा दासीचा संग करतो, त्याचे पूर्वज नरकाच्या दारात जातात. लोकांना हे कितीही समजावून सांगितले तरी ते कोणाच्याही मनात उतरत नाही. माणसाने शांतपणे विचार करून पाहावे की शेवटी तुझा सांगाती कोण असणार आहे? संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे दुष्टा, अशा पापकर्मांमुळे शेवटी तुला यमलोकातच जावे लागेल.
॥ अभंग ४२४८ ॥ अभंग रचना
गुळ सांडुनि गोडी घ्यावी । मीठ सांडुनि चवि चाखावी ॥१॥
ऐसा प्रपंच सांडुनि घ्यावा । मग परमार्थ जोडावा ॥ध्रु.॥
साकरेचा नव्हे ऊंस । आम्हां कैंचा गर्भवास ॥२॥
बीज भाजुनि केली लाही । जन्ममरण आम्हांसि नाहीं ॥३॥
आकारासी कैंचा ठाव । देह प्रत्यक्ष जाला वाव ॥४॥
तुका म्हणे अवघें जग । सर्वां घटीं पांडुरंग ॥५॥
गूळ सोडून जशी त्याची गोडी अनुभवावी आणि मीठ सोडून जशी त्याची चव चाखावी, तसा प्रपंचाचा मोह सोडून परमार्थाची जोड मिळवावी. साखरेपासून पुन्हा ऊस तयार होत नाही, तसा आम्हाला पुन्हा गर्भवास संभवत नाही. आमचे कर्माचे बीज भाजून लाही झाले आहे, त्यामुळे आम्हाला जन्म-मरण उरलेले नाही. देहाच्या अहंकाराला आता जागा उरली नाही, देहभाव पूर्णपणे निघून गेला आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, आता हे संपूर्ण जग आणि सर्व भूतांच्या ठायी आम्हाला पांडुरंगच दिसत आहे.
॥ अभंग ४२४९ ॥ अभंग रचना
आमुचें दंडवत पायांवरि डोईं । व्हावें उतराईं ठेवूनियां ॥१॥
कराल तें काय नव्हे जी विठ्ठला । चत्ति द्यावें बोला बोबडिया ॥२॥
तुका म्हणे आम्ही लडिवाळें अनाथें । म्हणोनि दिनानाथें सांभाळावें ॥३॥
तुझ्या चरणांवर डोके ठेवून आमचे हे साष्टांग दंडवत आहे, ते स्वीकारून आम्हाला तुझ्या ऋणातून मुक्त कर. हे विठ्ठला, तू ठरवशील ते काय शक्य होणार नाही? तू फक्त आमच्या या बोबड्या बोलांकडे लक्ष दे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही तुझी लडिवाळ आणि अनाथ बालके आहोत, म्हणूनच हे दीनानाथा, तू आमचा सांभाळ कर.
॥ अभंग ४२५० ॥ अभंग रचना
भाग्यवंत आम्ही विष्णुदास जगीं । अभंग प्रसंगीं धैर्यवंत ॥१॥
नाही तें पुरवीत आणुनि जवळी । गाउनी माउली गीत सुखें ॥ध्रु.॥
प्रीति अंगीं असे सदा सर्वकाळ । वोळली सकळ सुखें ठायीं ॥२॥
आपुल्या स्वभावें जैसे जेथें असों । तैसे तेथें दिसों साजिरे चि ॥३॥
वासनेचा कंद उपडिलें मूळ । दुरितें सकळ निवारिलीं ॥४॥
तुका म्हणे क्तजनाची माउली । करील साउली विठ्ठल आम्हां ॥५॥
आम्ही या जगात अत्यंत भाग्यवान विष्णुदास आहोत, प्रसंगी अभंग गाऊन धीर धरणारे आहोत. आमची माऊली विठ्ठल आपल्या सुमधुर गीतांनी आमची प्रत्येक कमतरता जवळ येऊन पूर्ण करते. तिच्या अंतःकरणात आमच्याबद्दल सर्वकाळ प्रीती भरलेली असून सर्व सुखे तिच्या पायी लोळतात. आम्ही आमच्या स्वभावाने जिथे जसे असू, तिथे तसेच सुंदर आणि शोभून दिसतो. आमच्या वासनेचे मूळच उपटून फेकले गेले आहे आणि सर्व पापे नष्ट झाली आहेत. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, भक्तांची माऊली असलेला विठ्ठल आम्हावर सदैव आपली सावली धरेल.
॥ अभंग ४२५१ ॥ अभंग रचना
तीर्थे फळती काळें जन्में आगळिया । संतदृष्टी पाया हेळामात्रें ॥१॥
सुखाचे सुगम वैष्णवांचे पाय । अंतरींचा जाय महाभेव ॥ध्रु.॥
काळें हि न सरे तपें समाधान । कथे मूढजन समाधिस्थ ॥२॥
उपमा द्यावया सांगतां आणीक । नाहीं तिन्ही लोक धुंडाळितां ॥३॥
तुका म्हणे मी राहिलों येणें सुखें । संतसंगें दुःखें नासावया ॥४॥
तीर्थयात्रांचे फळ मिळण्यासाठी अनेक जन्म आणि मोठा काळ जावा लागतो, पण संतांची कृपादृष्टी आणि चरणस्पर्श एका क्षणात उद्धार करतो. वैष्णवांचे पाय हे सुखाचा सोपा मार्ग आहेत, त्यांच्या स्पर्शाने अंतःकरणातील मोठी भीती निघून जाते. कित्येक काळ तपश्चर्या करूनही जे समाधान मिळत नाही, ते हरिकथेमध्ये अडाणी लोकांनाही समाधीच्या रूपात मिळते. या संतांच्या सुखाला उपमा देण्यासाठी तिन्ही लोकांत शोधले तरी काहीही सापडत नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, मी या संतांच्या संगतीत राहून माझे सर्व दुःख नष्ट करण्याचे सुख अनुभवत आहे.
॥ अभंग ४२५२ ॥ अभंग रचना
संतजना माझी यावया करुणा । म्हणउनी दीन हीन जालों ॥१॥
नेणें योग युक्ती नाहीं ज्ञान मति । गातसें या गीती पांडुरंगा ॥ध्रु.॥
भाव भक्ती नेणें तप अनुष्ठान । करितों कर्तिन विठ्ठलाचें ॥२॥
ब्रम्हज्ञान ध्यान न कळे धारणा । एका नारायणा वांचूनियां ॥३॥
तुका म्हणे माझा विटोबासी भार । जाणे हा विचार तो चि माझा ॥४॥
संतांना माझी दया यावी, म्हणूनच मी अत्यंत दीन आणि नम्र झालो आहे. मला कोणतेही योग, युक्ती किंवा मोठे ज्ञान माहीत नाही; मी केवळ पांडुरंगाची ही भक्तीगीते गात असतो. मला मोठी भावभक्ती, तप किंवा अनुष्ठान कळत नाही, मी फक्त विठ्ठलाचे कीर्तन करतो. एका नारायणाशिवाय मला ब्रह्मज्ञान, ध्यान किंवा धारणा यातील काहीही समजत नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्या आयुष्याचा सर्व भार मी विठ्ठलावर सोपवला आहे आणि जो हा विचार जाणतो, तोच माझा आहे.
॥ अभंग ४२५३ ॥ अभंग रचना
ऐसें काय उणें जालें तुज देवा । भावेंविण सेवा घेसी माझी ॥१॥
काय मज द्यावा न लगे मुशारा । पहावें दातारा विचारूनि ॥ध्रु.॥
करितों पाखांडें जोडूनि अक्षरें । नव्हे ज्ञान खरें भक्तिरस ॥२॥
गुणवाद तुझे न बोलवे वाणी । आणिका छळणी वाद सांगें ॥३॥
तरी आतां मज राखें तुझे पायीं । देखसील कांहीं प्रेमरस ॥४॥
तुका म्हणे तुज हांसतील लोक । निःकाम सेवक म्हणोनियां ॥५॥
हे देवा, तुझ्यापाशी अशी कोणती कमतरता झाली आहे की तू माझ्या भावहीन सेवेचा स्वीकार करत आहेस? हे दात्या, मला कोणताही मोबदला किंवा पगार द्यावा लागत नाही, म्हणून तू विचार करून पाहा. मी केवळ अक्षरे जुळवून दिखावा करतो, त्यात खरे ज्ञान किंवा भक्तीचा रस नाही. माझ्या वाचेने तुझे गुणगान गायले जात नाही, उलट मी इतरांना छळणारे वाद सांगत बसतो. तरीही आता तू मला तुझ्या चरणांशी सांभाळून घे, म्हणजे तुला माझ्यात खरा प्रेमरस दिसेल. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, तू मला निष्काम सेवक मानतोस म्हणून लोक तुला हसतील.
॥ अभंग ४२५४ ॥ अभंग रचना
भोंदावया मीस घेऊनि संतांचें । करी कुटुंबाचें दास्य सदा ॥१॥
मनुष्याचे परी बोले रावा करी । रंजवी नरनारी जगामध्यें ॥ध्रु.॥
तिमयाचा बैल करी सिकविलें । चित्रींचें बाहुलें गोष्टी सांगे ॥२॥
तुका म्हणे देवा जळो हे महंती । लाज नाहीं चित्ती निसुगातें ॥३॥
संतांचे सोंग घेऊन लोकांना फसवणे आणि दिवसरात्र केवळ स्वतःच्या कुटुंबाची सेवा करणे हेच चालू आहे. माणसासारखा पोपट बोलतो आणि लोकांना खूश करतो, तशीच ही परिस्थिती आहे. शिकवलेला नंदीबैल मान हलवतो आणि चित्रातील बाहुली गोष्टी सांगते, तसे हे सोंग आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, अशा खोट्या साधुपणाचा आणि मोठेपणाचा संताप येतो, कारण अशा निर्लज्ज लोकांच्या मनात कसलीही लाज उरलेली नाही.
॥ अभंग ४२५५ ॥ अभंग रचना
अंगीं घेऊनियां वारें दया देती । तया भक्ता हातीं चोट आहे ॥१॥
देव्हारा बैसोनि हालविती सुपें । ऐसीं पापी पापें लिंपताती ॥ध्रु.॥
एकीबेकीन्यायें होतसे प्रचित । तेणें लोक समस्त भुलताती ॥२॥
तयाचे स्वाधीन दैवतें असती । तरी कां मरती त्यांचीं पोरें ॥३॥
तुका म्हणे पाणी अंगारा जयाचा । भक्त कान्होबाचा तो ही नव्हे ॥४॥
अंगात वारे आणून लोकांवर दया दाखवणाऱ्या अशा तथाकथित भक्तांच्या हाती केवळ फसवणूक असते. देवाच्या देव्हाऱ्यासमोर बसून सुपे हालवून अंधश्रद्धा पसरवणारे हे पापी लोक पापात बुडालेले असतात. योगायोगाने एखादी गोष्ट खरी ठरली की सर्व सामान्य लोक त्याला भुलतात. जर देव खरोखरच त्यांच्या स्वाधीन असतात, तर मग त्यांची स्वतःची मुले का मरतात? संत तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याचा अंगात येणे किंवा अंगारा-धुपारा यावर विश्वास आहे, तो कृष्णाचा खरा भक्त असूच शकत नाही.
॥ अभंग ४२५६ ॥ अभंग रचना
कोणा एकाचिया पोरें केली आळी । ठावी नाहीं पोळी मागें देखी ॥१॥
बुझाविलें हातीं देउनी खापर । छंद करकर वारियेली ॥ध्रु.॥
तैसें नको करूं मज कृपावंता । काय नाहीं सत्ता तुझे हातीं ॥२॥
तुका म्हणे मायबापाचें उचित । करावें तें हित बाळकाचें ॥३॥
एखाद्या गरिबाच्या मुलाने खाण्यासाठी हट्ट केला, पण त्याने कधी पोळी पाहिलेलीच नव्हती. मग त्याला हातावर खापराचा तुकडा देऊन त्याची समजूत काढली आणि त्याचा हट्ट थांबवला. हे कृपावंता, तू माझ्यासोबत असे भलतेच काही करू नकोस; तुझ्या हातात काय सत्ता नाही? संत तुकाराम महाराज म्हणतात, आई-वडिलांचे हेच कर्तव्य असते की त्यांनी आपल्या बाळाचे खरे हित कशात आहे ते करावे.
॥ अभंग ४२५७ ॥ अभंग रचना
पंढरपुरींचें दैवत भजावें । काया वाचा जावें शरण त्या ॥१॥
मनीं ध्यान करी अहंता धरूनी । तया चक्रपाणी दूर ठेला ॥ध्रु.॥
मान अभिमान सांडुनियां द्यावे । अवघ्यां नीच व्हावें तरी प्राप्त ॥२॥
तुका म्हणे हें चि कोणासी सांगावें । सादर होउनि भावें भजें देवा ॥३॥
पंढरपूरच्या पांडुरंगाची भक्ती करावी आणि काया, वाचा, मनाने त्याला शरण जावे. जो मनात अहंकार धरून देवाचे ध्यान करतो, त्याच्यापासून पांडुरंग नेहमी दूरच राहतो. मानापमान बाजूला सोडून सर्वांपेक्षा नम्र व्हावे, तरच देवाची प्राप्ती होते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे वेगळे कोणाला सांगण्याची गरज नाही, स्वतः आदराने आणि भावाने देवाचे भजन करावे.
॥ अभंग ४२५८ ॥ अभंग रचना
अधमाचें चत्ति अहंकारीं मन । उपदेश शीण तया केला ॥१॥
पापियाचें मन न करी आचार । विधवे शृंगार व्यर्थ केला ॥ध्रु.॥
अधमाचें चत्ति दुश्चित्त ऐकेना । वांयां सीण मना करूं काय ॥२॥
गर्धबासी दिली चंदनाची उटी । केशर लल्हाटीं शुकराच्या ॥३॥
पतिवंचकेसी सांगतां उदंड । परि तें पाषांड तिचे मनीं ॥४॥
तुका म्हणे तैसें अभावीं सांगतां । वाउगा चि चित्ति सीण होय ॥५॥
नीच माणसाचे चित्त आणि मन अहंकाराने भरलेले असते, त्याला उपदेश करणे म्हणजे स्वतःला त्रास देणे होय. पापी माणसाचे मन चांगला आचार करत नाही, जसा विधवेने केलेला शृंगार व्यर्थ असतो. दुष्टाचे मन चंचल असते आणि तो ऐकत नाही, मग उगाच मनाला त्रास का करून घ्यावा? गाढवाला चंदनाची उटी लावणे आणि डुकराच्या कपाळाला केशर लावणे जसे व्यर्थ आहे. नवऱ्याला फसवणाऱ्या स्त्रीला कितीही समजावले तरी तिच्या मनातील दुष्टपणा जात नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, तद्वतच श्रद्धा नसलेल्या अभावी माणसाला उपदेश केल्यास उगाच मनाला मनस्ताप होतो.
॥ अभंग ४२५९ ॥ अभंग रचना
किती उपदेश करावा खळासी । नावडे तयासी बरें कांहीं ॥१॥
शुद्ध हे वासना नाहीं चांडाळाची । होळी आयुष्याची केली तेणें ॥ध्रु.॥
नाहीं शुद्ध भाव नायके वचन । आपण्या आपण नाडियेलें ॥२॥
तुका म्हणे त्यासी काय व्याली रांड । करितो बडबड रात्रदिस ॥३॥
दुष्ट माणसाला कितीही उपदेश केला तरी त्याला काहीही चांगले आवडत नाही. अशा दुष्टाची वासना कधीही शुद्ध नसते आणि तो स्वतःच्याच आयुष्याची होळी करतो. मनात शुद्ध भाव नसतो आणि तो कोणाचेही चांगले ऐकत नाही, अशा प्रकारे तो स्वतःच स्वतःची फसवणूक करतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा व्यर्थ रात्रंदिवस बडबड करणाऱ्या दुष्टाला त्याची आई का जन्माला आली, असा प्रश्न पडतो.
॥ अभंग ४२६० ॥ अभंग रचना
संत देखोनियां स्वयें दृष्टी टाळी । आदरें न्याहाळी परस्त्रीसी ॥१॥
वीट ये कर्णासी संतवाक्यामृता । स्त्रीशब्द ऐकतां निवे कर्ण ॥ध्रु.॥
कथेमाजी निज वाटे नित्यक्षणीं । स्त्रियेचे कीर्तनीं प्रेमें जागे ॥२॥
तुका म्हणे तुम्ही क्रोधासी न यावें । स्वभावा करावें काय कोणीं ॥३॥
असा माणूस संतांना पाहून स्वतःची नजर चोरतो किंवा तोंड फिरवतो, पण परस्त्रीला मात्र आदराने न्याहाळतो. संतांच्या अमृतासारख्या उपदेशाचा त्याच्या कानांना कंटाळा येतो, पण स्त्रीचे शब्द ऐकताच त्याचे कान तृप्त होतात. हरिकथेला बसल्यावर त्याला दरक्षणी झोप येते, पण स्त्रीच्या विषयीच्या गोष्टी चालल्या असतील तर प्रेमाने जागा राहतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा लोकांवर तुम्ही रागवू नका, कारण ज्याचा जसा वाईट स्वभाव आहे त्याला कोणी काय करणार?
॥ अभंग ४२६१ ॥ अभंग रचना
मणि पडिला दाढेसी मकरतोंडीं । सुखें हस्तें चि काढवेल प्रौढीं ॥१॥
परि मूर्खाचें चत्ति बोधवेना । दुधें कूर्मीच्या पाळवेल सेना ॥ध्रु.॥
सकळ पृथ्वी हिंडतां कदाचित । ससीसिंगाची प्राप्त होय तेथें ॥२॥
अतिप्रयत्नें गाळितां वाळुवेतें । दिव्य तेलाची प्राप्त होय तेथें ॥३॥
अतिक्रोधें खवळला फणी पाही । धरूं येतो मस्तकीं पुष्पप्रायी ॥४॥
पहा ब्रम्हानंदें चि एकीं हेळा । महापातकी तो तुका मुक्त केला ॥५॥
मगरीच्या जबड्यात अडकलेला मणी कदाचित धैर्याने हाताने बाहेर काढता येईल. संपूर्ण पृथ्वीवर हिंडल्यास कदाचित सशाचे शिंगही सापडू शकेल. वाळू अत्यंत प्रयत्नाने पिलली असता कदाचित त्यातून तेलही निघू शकेल. अत्यंत रागावलेला भुजंगही कदाचित मस्तकावर फुलासारखा धारण करता येईल, किंवा कासवीच्या दुधाने सैन्यही पाळता येईल. परंतु एका मूर्खाचे मन मात्र कधीही उपदेशाने जिंकता येत नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, पण पहा, त्या ब्रह्माच्या एका आनंदाच्या लाटेने माझ्यासारख्या महापाप्यालाही मुक्त करून टाकले.
॥ अभंग ४२६२ ॥ अभंग रचना
भोळे भाविक हे जुनाट चांगले । होय तैसें केलें भक्तिभावें ॥१॥
म्हणउनि चिंता नाहीं आम्हां दासां । न भ्यो गर्भवासा जन्म घेतां ॥ध्रु.॥
आपुलिया इच्छा करूं गदारोळ । भोगूं सर्वकाळ सर्व सुखें ॥२॥
तुका म्हणे आम्हां देवाचा सांगात । नाहीं विसंबत येर येरां ॥३॥
जुने भोळेभाबडे भक्त अत्यंत चांगले होते, ज्यांनी जसा जमला तसा भक्तीभाव देवाला अर्पण केला. म्हणूनच आम्हा दासांना कोणतीही चिंता नाही आणि पुन्हा जन्म घेण्याच्या गर्भवासाला आम्ही घाबरत नाही. आम्ही आमच्या इच्छेने भक्तीचा गदारोळ करू आणि सर्वकाळ ईश्वराच्या सुखाचा उपभोग घेऊ. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्हाला साक्षात देवाचा सहवास लाभला आहे आणि आम्ही दोघेही एकमेकांना कधीही विसरत नाही.
॥ अभंग ४२६३ ॥ अभंग रचना
आतां तरी माझी परिसा वीनवती । रखुमाईंच्या पति पांडुरंगा ॥१॥
चुकलिया बाळा न मारावें जीवें । हित तें करावें मायबापीं ॥२॥
तुका म्हणे तुझा म्हणताती मज । आतां आहे लाज हे चि तुम्हां ॥३॥
हे रुक्मिणीच्या पती पांडुरंगा, आता तरी माझी ही विनंती ऐकून घे. बाळ चुकले किंवा चुकले म्हणून आई-वडिलांनी त्याला मारून टाकू नये, तर त्याचे हित कशात आहे तेच करावे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, सर्व लोक मला तुझा दास मानतात, त्यामुळे आता माझी सांभाळ करण्याची लाज तुलाच आहे.
॥ अभंग ४२६४ ॥ अभंग रचना
नाही बळयोग अभ्यास कराया । न कळे ते क्रिया साधनाची ॥१॥
तुझिये भेटीचें प्रेम अंतरंगीं । नाहीं बळ अंगीं भजनाचें ॥ध्रु.॥
काय पांडुरंगा करूं बा विचार । झुरतें अंतर भेटावया ॥२॥
तुका म्हणे सांगा वडिलपणें बुद्धी । तुजविण दयानिधी पुसों कोणां ॥३॥
माझ्याकडे योगसाधनेचा अभ्यास करण्याचे बळ नाही आणि मला कठीण साधनांची कोणतीही क्रिया समजत नाही. माझ्या अंतःकरणात केवळ तुला भेटण्याचे प्रेम आहे, पण अंगात मोठे भजन करण्याचे सामर्थ्य नाही. हे पांडुरंगा, आता मी काय विचार करू? माझे मन तुला भेटण्यासाठी सतत झुरत आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे दयानिधी, तूच मला वडिलकीच्या नात्याने बुद्धी दे, तुझ्याशिवाय मी कोणाला विचारू?
॥ अभंग ४२६५ ॥ अभंग रचना
जिहीं तुझी कास भावें धरियेली । त्यांची नाहीं केली सांड देवा ॥१॥
काय माझा भोग आहे तो न कळे । सुखें तुम्ही डोळे झांकियेले ॥ध्रु.॥
राव रंक तुज सारिके चि जन । नाहीं थोर लहान तुजपाशीं ॥२॥
तुका म्हणे मागें आपंगिलें भक्तां । माझिया संचिता कृपा नये ॥३॥
हे देवा, ज्यांनी भावभक्तीने तुझा आसरा घेतला, त्यांना तू कधीही सोडले नाहीस. पण माझा असा कोणता वाईट भोग आहे हे कळत नाही, ज्यामुळे तू सुखाने डोळे झाकून बसला आहेस. तुझ्यासाठी राजा आणि रंक सर्व समान आहेत, तुझ्याकडे थोर किंवा लहान असा भेद नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, तू पूर्वी अनेक भक्तांचा सांभाळ केलास, पण माझ्या संचित कर्मामुळे तुला माझी दया येत नाही.
॥ अभंग ४२६६ ॥ अभंग रचना
पहावया तुझा जरि बोलें अंत । तरि माझे जात डोळे देवा ॥१॥
स्तंबीं तुज नाहीं घातलें प्रल्हादें । आपुल्या आनंदें अवतार ॥ध्रु.॥
भक्ताचिया काजा जालासी सगुण । तुज नाहीं गुण रूप नाम ॥२॥
ऐसा कोण देवा अधम यातीचा । निर्धार हा साचा नाहीं तुझा ॥३॥
तुका म्हणे बोले कवतुकें गोष्टी । नेदीं येऊं पोटीं राग देवा ॥४॥
हे देवा, मी जर तुझ्या धैर्याचा अंत पाहू गेलो, तर माझे डोळेच निघून जातील. प्रल्हादाने तुला खांबात बांधून ठेवले नव्हते, तरी तू स्वतःच्या आनंदाने अवतार घेतलास. भक्तांच्या कार्यासाठी तू सगुण रूप धारण केलेस, वास्तविक तुला कोणतेही गुण, रूप किंवा नाव नाही. असा कोणता नीच जातीचा माणूस आहे, ज्याचा उद्धार तू केला नाहीस? तुझा असा कोणताही भेदभाव नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, मी सहज कौतुकाने या गोष्टी बोलत आहे, हे देवा तू मनात राग धरू नकोस.
॥ अभंग ४२६७ ॥ अभंग रचना
प्रगट व्हावें हे अज्ञानवासना । माझी नारायणा हीनबुद्धि ॥१॥
खाणीवाणी होसी काष्टीं तूं पाषाणीं । जंतु जीवाजनीं प्रसद्धि हा ॥ध्रु.॥
ज्ञानहीन तुज पाहें अल्पमति । लहान हा चित्ती धरोनियां ॥२॥
परि तूं कृपाळ होसी देवराणा । ब्रिदें तुझीं जना प्रसिद्ध हें ॥३॥
उतावीळ बहु भक्तांचिया काजा । होसी केशीराजा तुका म्हणे ॥४॥
हे नारायणा, तू प्रत्यक्ष प्रगट व्हावेस ही माझी अज्ञानरूपी इच्छा आणि माझी मंद बुद्धी आहे. तू तर दगड, लाकूड, खाणी आणि सर्व जीवजंतूंमध्ये व्यापलेला आहेस हे जगप्रसिद्ध आहे. मी ज्ञानहीन आणि अल्पबुद्धी असल्यामुळे तुला लहान रूपात पाहू इच्छितो. परंतु तू देवराजा अत्यंत कृपाळू आहेस आणि तुझी ही बीरुदावली जगाला माहीत आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे केशवा, तू भक्तांच्या कामासाठी नेहमी अत्यंत उतावीळ असतोस.
॥ अभंग ४२६८ ॥ अभंग रचना
जरी तुझा मज नसता आधार । कैसा हा संसार दुर्‍हावला ॥१॥
ऐसा बळी कोण होइल पुरता । जो हे वारी चिंता आशापाश ॥ध्रु.॥
मायामोहफांसा लोकलाजबेडी । तुजवीण तोडी कोण एक ॥२॥
हें तों मज कळों आलें अनुभवें । बरें मेरे जीवें पांडुरंगा ॥३॥
तुका म्हणे यास तूं चि माझा गोही । पुरी भाव नाहीं जना लोका ॥४॥
हे पांडुरंगा, जर मला तुझा आधार नसता, तर हा कठीण संसार कसा पार पडला असता? असा समर्थ कोण आहे, जो मनातील आशा आणि चिंतेचे पाश दूर करू शकेल? माया-मोहाचा फास आणि लोकलाजेची बेडी तुझ्याशिवाय दुसरा कोण तोडू शकतो? मला हे माझ्या स्वतःच्या अनुभवावरून उत्तम प्रकारे कळून आले आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, या सर्व गोष्टींचा तूच माझा एकमेव साक्षीदार आहेस, कारण या जगात लोकांपाशी पुरेसा भाव उरलेला नाही.
॥ अभंग ४२६९ ॥ अभंग रचना
तुजविण चाड आणिकांची कांहीं । धरीन हें नाहीं तुज ठावें ॥१॥
तरणउपाय योगक्षेम माझा । ठेवियेला तुझ्या पायीं देवा ॥ध्रु.॥
कोण मज आळी काय हे तांतडी । सोनियाची घडी जाय दिस ॥२॥
तुझिया नामाचें ल्यालोंसें भूषण । कृपा संतजन करितील ॥३॥
तुका म्हणे जाला आनंदाचा वास । हृदया या नास नव्हे कधीं ॥४॥
हे देवा, तुझ्याशिवाय मला दुसऱ्या कशाचीही आस नाही, हे तुला माहीतच आहे. माझा उद्धार आणि माझा सर्व योगक्षेम मी तुझ्या चरणांवर सोपवला आहे. मला कसली घाई आणि कसला हट्ट आहे? हा आनंदाचा सोन्याचा दिवस आणि वेळ चालली आहे. मी तुझ्या हरिनामाचे भूषण परिधान केले आहे, त्यामुळे संतजन माझ्यावर कृपा करतील. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्या हृदयात आनंदाचे स्थान निर्माण झाले आहे आणि त्याचा कधीही नाश होणार नाही.
॥ अभंग ४२७० ॥ अभंग रचना
हें चि सुख पुढे मागतों आगळें । आनंदाचीं फळें सेवादान ॥१॥
जन्मजन्मांतरीं तुझा चि अंकिला । करूनि विठ्ठला दास ठेवीं ॥ध्रु.॥
दुजा भाव आड येऊं नेदीं चत्तिा । करावा अनंता नास त्याचा ॥२॥
अभय देऊनि करावें सादर । क्षण तो विसर पडों नेदीं ॥३॥
तुका म्हणे आम्ही जेजे इच्छा करूं । ते ते कल्पतरू पुरविसी ॥४॥
हे विठ्ठला, मी तुझ्याकडे पुढचे मोठे सुख मागत आहे, ते म्हणजे तुझ्या सेवेचे दान आणि आनंदाची फळे. जन्मजन्मांतरी मला तुझाच समर्पित दास बनवून ठेव. माझ्या चित्तात कोणताही द्वैतभाव आड येऊ देऊ नकोस आणि हे अनंता, अशा भेदभावाचा नाश कर. मला अभय देऊन तुझा दास म्हणून स्वीकार कर आणि एका क्षणासाठीही तुझा विसर पडू देऊ नकोस. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, आमची जी जी इच्छा असेल, ती तू कल्पतरू बनून पूर्ण करतोस.
॥ अभंग ४२७१ ॥ अभंग रचना
तुज केलिया नव्हे ऐसें काईं । डोंगराची राईं क्षणमात्रें ॥१॥
मज या लोकांचा न साहे आघात । देखणें प्रचित जीव घेती ॥ध्रु.॥
सहज विनोदें बोलियेलों गोष्टी । अरंभी तों पोटीं न धरावी ॥२॥
दीनरूप मज करावें नेणता । याहुनी अनंता आहें तैसा ॥३॥
तुका म्हणे जेणें मज तूं भोगसी । तें करीं जनासीं चाड नाहीं ॥४॥
हे देवा, तू ठरवलेस तर काय शक्य नाही? तू एका क्षणात डोंगराची राई आणि राईचा डोंगर करू शकतोस. मला या संसारी लोकांचे आघात सोसत नाहीत, त्यांची प्रचिती आणि टोमणे जीव घेतात. मी सहज विनोदाने काही गोष्टी बोललो असेन, तर ती गोष्ट तू मनात धरू नकोस. हे अनंता, मला अत्यंत नम्र आणि अज्ञानी कर, मी जसा आहे तसा मला सांभाळ. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याने मला तुझे सुख आणि अनुभव लाभेल तेच तू कर, मला या जगाची काहीही पर्वा नाही.
॥ अभंग ४२७२ ॥ अभंग रचना
ऐसा सर्व भाव तुज निरोपिला । तूं मज एकला सर्वभावें ॥१॥
अंतरींची कां हे नेणसील गोष्टी । परि सुखासाटीं बोलविसी ॥ध्रु.॥
सर्व माझा भार तुज चालवणें । तेथें म्यां बोलणें काय एक ॥२॥
स्वभावें स्वहित हिताचें कारण । कौतुक करून निवडिसी ॥३॥
तुका म्हणे तूं हें जाणसी गा देवा । आमुच्या स्वभावा अंतरींच्या ॥४॥
मी माझा सर्व भाव तुला सांगितला आहे, तूच सर्व भावाने माझा एकमेव सखा आहेस. माझ्या अंतःकरणातील सर्व गोष्टी तुला माहीत आहेतच, पण केवळ सुखाच्या आनंदासाठी तू माझ्याकडून ते बोलवून घेतोस. माझा सर्व भार चालवणे हे तुझेच काम आहे, मग मी वेगळे काय बोलावे? तू स्वतःच्या स्वभावाने माझे हित कशात आहे ते कौतुकाने निवडून देतोस. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, तू आमच्या अंतःकरणातील सर्व भाव आणि स्वभाव पूर्णपणे जाणतोस.
॥ अभंग ४२७३ ॥ अभंग रचना
लोखंडाचे न पाहे दोष । शिवोन परीस सोनें करी ॥१॥
जैसी तैसी तरीं वाणी । मना आणी माउली ॥ध्रु.॥
लेकराचें स्नेहे गोड । करी कोड त्यागुणें ॥२॥
मागें पुढें रिघे लोटी । साहे खेटी करी तें ॥३॥
तुका विनंती पांडुरंगा । ऐसें सांगा आहे हें ॥४॥
परिस लोखंडाचे कोणतेही दोष न पाहता त्याला स्पर्श करून त्याचे सोने करतो. तद्वतच, हे माऊली, माझी भाषा कशीही असो, तू ती गोड मानून घे. आई जशी बाळाच्या प्रेमाने त्याचे सर्व लाड पुरवते आणि कौतुक करते, तशी तू माझी काळजी घेतेस. आई बाळाच्या मागे-पुढे फिरते, त्याला सांभाळते आणि त्याचे मार-लाथाही सोसते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पांडुरंगा, माझी तुला हीच विनंती आहे.
॥ अभंग ४२७४ ॥ अभंग रचना
पर्वकाळीं धर्म न करी नासरी । खर्ची राजद्वारीं द्रव्यरासी ॥१॥
सोइर्‍याची करी पाहुणेर बरा । कांडवी ठोंबरा संतांलागीं ॥ध्रु.॥
बाइलेचीं सर्व आवडीनें पोसी । मातापितरांसी दवडोनी ॥२॥
श्राद्धीं कष्टी होय सांगतां ब्राम्हण । गोवार मागून सावडीतो ॥३॥
नेतो पानें फुलें वेश्येला उदंड । ब्राम्हणासी खांड नेदी एक ॥४॥
हातें मोर्‍या शोधी कष्ट करी नाना । देवाच्या पूजना कांटाळतो ॥५॥
सारा वेळ धंदा करितां श्रमेना । साधूच्या दर्शना जातां कुंथे ॥६॥
हरिच्या कीर्तनीं गुंगायासि लागे । येरवीं तो जागे उगला चि ॥७॥
पुराणीं बैसतां नाहीं रिकामटी । खेळतो सोंगटी अहोरात्रीं ॥८॥
देवाच्या विभुती न पाहे सर्वथा । करी पानवथा नेत्रभिक्षा ॥९॥
गाईंला देखोनी बदबदां मारी । घोड्याची चाकरी गोड लागे ॥१०॥
ब्राम्हणाचें तीर्थ घेतां त्रास मोटा । प्रेमें घेतो घोंटा घटघटां ॥११॥
तुका म्हणे ऐसे प्रपंचीं गुंतले । जन्मोनि मुकले विठोबासी ॥१२॥
असा माणूस पर्वकाळाला धर्म-पुण्य करत नाही, पण राजदरबारात किंवा दंडासाठी पैशांच्या राशी खर्च करतो. नातेवाइकांचा चांगला पाहुणचार करतो, पण संतांना मात्र निकृष्ट अन्न देतो. आई-वडिलांना घराबाहेर काढून पत्नीच्या नातेवाइकांना प्रेमाने पोसतो. श्राद्धाच्या वेळी ब्राह्मणाने काही मागितले की दुःखी होतो, पण इतरांना मात्र मागून सर्व देतो. वेश्येला भरपूर पाने-फुले नेऊन देतो, पण ब्राह्मणाला मात्र तुकडाही देत नाही. घराची गटारे साफ करण्यात कष्ट करतो, पण देवाच्या पूजेचा मात्र त्याला कंटाळा येतो. दिवसभर धंदा करताना थकत नाही, पण साधूंच्या दर्शनाला जाताना कुरकूर करतो. हरिकीर्तनात बसल्यावर त्याला डुलक्या येतात, पण इतर वेळी उगाच जागा राहतो. पुराणाला बसण्यास वेळ नसतो, पण रात्रंदिवस सोंगट्यांचा खेळ खेळत बसतो. देवाच्या विभूतींकडे किंवा भक्तांकडे पाहत नाही, पण पाणवठ्यावर स्त्रियांकडे वाईट नजरेने पाहतो. गाईला पाहिले की काठीने बदबद मारतो, पण घोड्याची सेवा मात्र आनंदाने करतो. ब्राह्मणाचे तीर्थ घेताना त्रास होतो, पण दारूचे घोट मात्र प्रेमाने घटघटा पितो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, असे प्रपंचात आंधळे झालेले लोक जन्माला येऊनही विठ्ठलाच्या सुखाला मुकले आहेत.
॥ अभंग ४२७५ ॥ अभंग रचना
आम्ही रामाचे राऊत । वीर जुंझार बहुत ॥१॥
मनपवनतुरंग । हातीं नामाची फिरंग ॥ध्रु.॥
वारू चालवूं चहूंखुरीं । घाला घालूं यमपुरी ॥२॥
तुका म्हणे पेणें । आम्हां वैकुंठासी जाणें ॥३॥
आम्ही प्रभू श्रीरामाचे अत्यंत शूर आणि लढवय्ये योध्दे आहोत. मन आणि पवन (वारा) हा आमचा घोडा आहे आणि हातात हरिनामाची तलवार आहे. आम्ही आमच्या घोड्याला चारी खुरांनी वेगाने धाववून थेट यमपुरीवर हल्ला करू आणि यमाला पराभूत करू. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, आमचा पुढील टप्पा आणि अंतिम मुक्काम थेट वैकुंठाला जाणे हाच आहे.
॥ अभंग ४२७६ ॥ अभंग रचना
पवित्र तें कुळ पावन तो देश । जेथें हरिचे दास घेती जन्म ॥१॥
कर्मधर्म त्याचे जाला नारायण । त्याचेनी पावन तिन्ही लोक ॥ध्रु.॥
वर्णअभिमानें कोण जाले पावन । ऐसें द्या सांगून मजपाशीं ॥२॥
अंत्यजादि योनि तरल्या हरिभजनें । तयाचीं पुराणें भाट जालीं ॥३॥
वैश्य तुळाधार गोरा तो कुंभार । धागा हा चांभार रोहिदास ॥४॥
कबीर मोमीन लतिब मुसलमान । शेणा न्हावी जाण विष्णुदास ॥५॥
काणोपात्र खोदु पिंजारी तो दादु । भजनीं अभेदू हरिचे पायीं ॥६॥
चोखामेळा बंका जातीचा माहार । त्यासी सर्वेश्वर ऐक्य करी ॥७॥
नामयाची जनी कोण तिचा भाव । जेवी पंढरीराव तियेसवें ॥८॥
मैराळा जनक कोण कुळ त्यांचें । महिमान तयाचें काय सांगों ॥९॥
यातायातीधर्म नाहीं विष्णुदासा । निर्णय हा ऐसा वेदशास्त्रीं ॥१०॥
तुका म्हणे तुम्ही विचारावे ग्रंथ । तारिले पतित नेणों किती ॥१॥
ज्या कुळात आणि देशात हरायचे दास (भक्त) जन्म घेतात, ते कुळ आणि तो देश अत्यंत पवित्र होतो. नारायण स्वतःच त्यांचा कर्म-धर्म बनतो आणि त्यांच्यामुळे तिन्ही लोक पावन होतात. केवळ उच्च वर्णाचा अभिमान बाळगून कोण पावन झाले आहे, ते मला सांगा? शूद्र आणि अंत्यज कुळात जन्मलेले लोकही हरिभजनाने तरून गेले आणि पुराणेही त्यांच्या यशाची कीर्ती गाऊ लागली. तुळाधार वैश्य, गोरा कुंभार, रोहिदास चांभार, कबीर मोमीन, लतीफ मुसलमान, शेणा न्हावी हे सर्व श्रेष्ठ विष्णुदास झाले. कान्होपात्रा, दादू पिंजारी हे सर्व भेद सोडून हरीच्या चरणी एकरूप झाले. चोखामेळा आणि बंका महार जातीचे असूनही सर्वेश्वराने त्यांना स्वतःमध्ये लीन करून घेतले. नामदेवाची जनी (जनाबाई) हिचा भाव असा होता की साक्षात पंढरीनाथ तिच्यासोबत जेवत असत. मैराळ आणि जनक राजा यांचे कुळ कोणतेही असो, त्यांचे महात्म्य काय सांगावे? विष्णुदासांना कोणतीही जात किंवा वर्ण उरत नाही, असाच निर्णय वेद आणि शास्त्रांनी दिला आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, तुम्ही ग्रंथ विचारून पाहा, ईश्वराने अशा कितीतरी पतित लोकांचा उद्धार केला आहे.
॥ अभंग ४२७७ ॥ अभंग रचना
नामासारिखी करणी । हे तों न दिसे त्रिभुवनीं ॥१॥
सिलंगणीचें सोनें । ठेवूं नये तें गाहाण ॥ध्रु.॥
आदित्याचीं झाडें । काय त्याचा उजड पडे ॥२॥
तुका म्हणे देवा । ब्रिदें सोडोनियां ठेवा ॥३॥
भगवंताच्या नामस्मरणासारखे श्रेष्ठ कार्य या तिन्ही लोकांत दुसरे कोणतेही दिसत नाही. दसऱ्याच्या दिवशी वाटलेले आपट्याचे सोने जसे कुठे गहाण ठेवता येत नाही, तशी ही गोष्ट आहे. सूर्यफुलाची झाडे कितीही असली तरी साक्षात सूर्यासारखा प्रकाश ती देऊ शकत नाहीत. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, तू तुझी नामाची बीरुदावली सोडून देऊन आम्हा भक्तांचा सांभाळ कर.
॥ अभंग ४२७८ ॥ अभंग रचना
येऊनि संसारा काय हित केलें । आयुष्य नासिलें शिश्नोदरा ॥१॥
विषय सेवितां कोण तृप्त जाला । इंधनीं निवाला अग्नि कोठें ॥ध्रु.॥
देखोनी मृगजळ भांबावलीं वेडीं । विचाराची थडी न टाकिती ॥२॥
ऐसियां जीवांसी सोय न लाविसी । निष्ठ‍ कां होसी कृपाळुवा ॥३॥
तुका म्हणे देवा अगाध पैं थोरी । सर्वांचे अंतरीं पुरलासी ॥४॥
या संसारात जन्माला येऊन तू स्वतःचे काय हित साधलेस? तू आपले सर्व आयुष्य केवळ कामवासना आणि पेट भरण्यातच नष्ट केलेस. विषयांचा उपभोग घेऊन आजवर कोण तृप्त झाले आहे? लाकडे टाकून अग्नी कधी शांत झाला आहे का? मृगजळ पाहून मूर्ख लोक भुलतात आणि विचारांचा किनारा गाठत नाहीत. हे दयाळू देवा, अशा भटकणाऱ्या जीवांना तू योग्य मार्ग का दाखवत नाहीस, तू असा निष्ठुर का होतोस? संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा तुझी महिमा अगाध आहे, तू सर्वांच्या अंतःकरणात व्यापून उरला आहेस.
॥ अभंग ४२७९ ॥ अभंग रचना
समर्थाचे सेवे बहु असे हित । विचार हृदयांत करुनी पाहें ॥१॥
वरकडोऐसा नव्हे हा समर्थ । क्षणें चि घडित सृष्टी नाशें ॥ध्रु.॥
ज्याची कृपा होतां आपणा ऐसें करी । उरों नेदी उरी दारिद्राची ॥२॥
ऐशालागीं मन वोळगे अहर्निशीं । तेणें वंद्य होशी ब्रम्हांदिकां ॥३॥
तुका म्हणे हें चि आहे पैं मुद्दल । सत्य माझा बोल हा चि माना ॥४॥
समर्थ अशा ईश्वराच्या सेवेत अत्यंत हित आहे, याचा तू आपल्या अंतःकरणात विचार करून पाहा. हा समर्थ ईश्वर इतर सामान्य लोकांसारखा नाही, तो एका क्षणात सृष्टीची निर्मिती आणि विनाश करू शकतो. त्याची कृपा झाली की तो भक्ताला स्वतःसारखेच बनवतो आणि गरिबीचा किंवा दैन्याचा लेशही उरू देत नाही. म्हणूनच रात्रंदिवस त्याचे मनःपूर्वक ध्यान कर, ज्यामुळे तू ब्रह्मादिकांनाही वंदनीय होशील. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हेच आयुष्याचे मूळ भांडवल आहे, माझे हे बोल तू पूर्ण सत्य मान.
॥ अभंग ४२८० ॥ अभंग रचना
पिकलिये सेंदे कडुपण गेलें । तैसें आम्हां केलें पांडुरंगें ॥१॥
काम क्रोध लोभ निमाले ठायीं चि । सर्व आनंदाची सृष्टि जाली ॥ध्रु.॥
आठव नाठव गेले भावाभाव । जाला स्वयमेव पांडुरंग ॥२॥
तुका म्हणे भाग्य या नांवें म्हणीजे । संसारीं जन्मीजे या चि लागीं ॥३॥
पिकलेल्या चिंचेचे किंवा फळाचे कडूपण जसे निघून जाते, तसेच पांडुरंगाने आमचे सर्व दोष दूर केले आहेत. आमचे काम, क्रोध आणि लोभ जागच्या जागी नष्ट झाले आहेत आणि सर्वत्र आनंदाचीच सृष्टी निर्माण झाली आहे. स्मरण-विस्मरण आणि भेदभावाचे भाव पूर्णपणे निघून गेले आहेत आणि सर्वत्र स्वतः पांडुरंगच प्रकट झाला आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, यालाच खरे भाग्य म्हणतात आणि या सुखाचा अनुभव घेण्यासाठीच संसारात जन्म घ्यावा.
॥ अभंग ४२८१ ॥ अभंग रचना
येऊनि नरदेहा विचारावें सार । धरावा पैं धीर भजनमार्गा ॥१॥
चंचळ चत्तिासी ठेवूनियां ठायीं । संतांचिये पायीं लीन व्हावें ॥ध्रु.॥
भावाचा पैं हात धरावा नश्चियें । तेणें भवभय देशधडी ॥२॥
नामापरतें जगीं साधन सोपें नाहीं । आवडीनें गाई सर्वकाळ ॥३॥
तुका म्हणे धन्य वंश त्या नराचा । ऐसा नश्चियाचा मेरु जाला ॥४॥
या मानवी देहात जन्माला आल्यावर खरा अर्थ काय आहे याचा विचार करावा आणि भक्तीच्या मार्गावर धैर्याने चालावे. आपल्या चंचल चित्ताला स्थिर करून संतांच्या चरणांशी नम्र व्हावे. निश्चयाने भक्तीचा हात घट्ट धरावा, ज्यामुळे संसाराचे भय पळून जाते. हरिनामासारखे सोपे साधन या जगात दुसरे कोणतेही नाही, म्हणूनच सर्वकाळ आवडीने नामस्मरण गात राहावे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्या माणसाचा असा दृढ निश्चय मेरूपर्वतासारखा अढळ झाला आहे, त्याचा वंश धन्य आहे.
॥ अभंग ४२८२ ॥ अभंग रचना
षडधसीं रांधिलें खापरीं घातलें । चोहोटा ठेविलें मध्यरात्रीं ॥१॥
त्यासी सदाचारी लोक न शिवती । श्वानासी निश्चिती फावलें तें ॥ध्रु.॥
तैसें दुष्टकर्म जालें हरिभक्ता । त्यागिली ममता विषयासक्ति ॥२॥
इहपरलोक उभय विटाळ । मानिती केवळ हरिचे दास ॥३॥
तुका म्हणे देवा आवडे हे सेवा । अनुदिनीं व्हावा पूर्ण हेतु ॥४॥
सहा रसांनी शिजवलेले अन्न खापरात ठेवून मध्यरात्री वेशीवर किंवा चव्हाट्यावर ठेवले, तर त्याला सदाचारी लोक स्पर्शही करत नाहीत; ते केवळ कुत्र्यांच्याच उपयोगाचे ठरते. तद्वतच हरिभक्तांसाठी दुष्टकर्मे आणि विषयांची आसक्ती ही त्या खापरातील अन्नासारखी टाकाऊ झाली आहे. हरिचे दास इहलोक आणि परलोक या दोन्हीच्या मोहाला विटाळ मानतात. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, मला तुझी हीच निष्काम सेवा आवडते आणि दररोज माझा हा हेतू पूर्ण व्हावा.
॥ अभंग ४२८३ ॥ अभंग रचना
बीज भाजुनि केली लाही । आम्हां जन्ममरण नाहीं ॥१॥
आकाराशी कैंचा ठाव । देहप्रत्यक्ष जाला देव ॥ध्रु.॥
साकरेचा नव्हे उस । आम्हां कैंचा गर्भवास ॥२॥
तुका म्हणे औघा योग । सर्वां घटीं पांडुरंग ॥३॥
ज्याप्रमाणे भाजलेल्या बीजाची लाही झाल्यावर त्यातून पुन्हा अंकुर फुटत नाही, तसे आमचे कर्माचे बीज भाजले गेल्यामुळे आम्हाला जन्म-मरण उरलेले नाही. शरीराच्या अहंकाराला आता जागा उरलेली नाही, आमचा देहच प्रत्यक्ष देवमय झाला आहे. साखरेपासून पुन्हा ऊस तयार होत नाही, तसा आम्हाला पुन्हा गर्भवास संभवत नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हा सर्व भक्तीचाच योग आहे, ज्यामुळे सर्व भूतांच्या ठायी आम्हाला पांडुरंगच दिसतो.
॥ अभंग ४२८४ ॥ अभंग रचना
वैकुंठींचा देव आणिला भूतळा । धन्य तो आगळा पुंडलीक ॥१॥
धारष्टि धैर्याचा वरिष्ठ भक्तांचा । पवित्र पुण्याचा एकनिष्ठ ॥ध्रु.॥
पितृसेवा पुण्यें लाधला निधान । ब्रम्ह सनातन अंगसंगें ॥२॥
अंगसंगें रंगें क्रीडा करी जाणा । ज्या घरीं पाहुणा वैकुंठींचा ॥३॥
धन्य त्याची शक्ति भक्तीची हे ख्याति । तुका म्हणे मुक्ति पायीं लोळे ॥४॥
वैकुंठातील देवाला या पृथ्वीवर आणणारा तो भक्त पुंडलिक अत्यंत धन्य आणि श्रेष्ठ आहे. तो धैर्याचा मेरूमणी, भक्तांमध्ये श्रेष्ठ, अत्यंत पवित्र, पुण्यवान आणि एकनिष्ठ होता. आई-वडिलांच्या सेवेच्या पुण्यामुळे त्याला साक्षात सनातन ब्रह्म पांडुरंगाच्या रूपाने प्राप्त झाले. ज्याच्या घरी वैकुंठाचा धनी स्वतः पाहुणा म्हणून आला, तो त्याच्या सहवासात प्रेमाने क्रीडा करतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, त्याची भक्तीची ख्याती आणि शक्ती धन्य आहे, मुक्ती तर त्याच्या पायी लोळत असते.
॥ अभंग ४२८५ ॥ अभंग रचना
मृगाचिये अंगीं कस्तुरीचा वास । असे ज्याचा त्यास नसे ठाव ॥१॥
भाग्यवंत घेती वेचूनियां मोलें । भारवाही मेले वाहतां ओझें ॥ध्रु.॥
चंद्रामृतें तृप्तिपारणें चकोरा । भ्रमरासी चारा सुगंधाचा ॥२॥
अधिकारी येथें घेती हातवटी । परीक्षावंता दृष्टी रत्न जैसें ॥३॥
तुका म्हणे काय अंधळिया हातीं । दिले जैसें मोतीं वांयां जाय ॥४॥
कस्तुरीमृगाच्या स्वतःच्या नाभीमध्येच कस्तुरीचा सुगंध असतो, पण त्याला स्वतःला मात्र त्याचा पत्ता नसतो. भाग्यवान लोक पैसे देऊन ती कस्तुरी विकत घेतात, तर तो मृग मात्र केवळ ओझे वाहून मरतो. चंद्राच्या अमृताने चकोर पक्षी तृप्त होतो आणि भुंगा फुलांतील सुवासाचा आस्वाद घेतो. पारखी माणूस जसा रत्नाची पारख करतो, तसेच अधिकारी पुरुष या परमार्थाची गुरुकिल्ली हस्तगत करतात. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, अंधाऱ्या माणसाच्या हाती दिलेले मोती जसे व्यर्थ जाते, तसेच अडाणी माणसाला परमार्थाचे महत्त्व कळत नाही.
॥ अभंग ४२८६ ॥ अभंग रचना
आलिया संसारीं देखिली पंढरी । कीर्ति महाद्वारीं वानूं तुझी ॥१॥
पताकांचे भार नामाचे गजर । देखिल्या संसार सफळ जाला ॥ध्रु.॥
साधुसंतांचिया धन्य जाल्या भेटी । सांपडली लुटी मोक्षाची हे ॥२॥
तुका म्हणे आतां हें चि पैं मागणें । पुढती नाहीं येणें संसारासी ॥३॥
या संसारात जन्म घेऊन आम्ही पंढरपूर पाहिले आणि तुझ्या महाद्वारात उभे राहून तुझ्या कीर्तीचे वर्णन करत आहोत. वारकऱ्यांच्या हातातील पताकांचे भार आणि हरिनामाचा गजर पाहून आमचा संसार सफल झाला आहे. साधुसंतांच्या भेटी झाल्यामुळे आम्हाला जणू मोक्षाचीच मोठी लूट सापडली आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, आता तुझ्याकडे हेच मागणे आहे की पुन्हा या संसारात जन्माला यावे लागू नये.
॥ अभंग ४२८७ ॥ अभंग रचना
ऐसे कैसे जाले भोंदू । कर्म करोनि म्हणति साधु ॥१॥
अंगा लावूनियां राख । डोळे झांकुनी करिती पाप ॥ध्रु.॥
दावुनि वैराग्याची कळा । भोगी विषयाचा सोहळा ॥२॥
तुका म्हणे सांगों किती । जळो तयांची संगती ॥३॥
हे कसले भोंदू लोक झाले आहेत, जे पापकर्मे करूनही स्वतःला साधू म्हणवून घेतात. अंगाला राख फासतात आणि डोळे झाकून पापे करतात. बाहेरून वैराग्याचा आव आणतात, पण आतून मात्र विषयसुखाचा सोहळा भोगतात. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा लोकांबद्दल किती सांगावे, अशा ढोंगी लोकांची संगत नष्ट होवो.
॥ अभंग ४२८८ ॥ अभंग रचना
कोणी निंदा कोणी वंदा । आम्हां स्वहिताचा धंदा ॥१॥
काय तुम्हांसी गरज । आम्ही भजूं पंढरिराज ॥ध्रु.॥
तुम्हांसारिखें चालावें । तेव्हां स्वहिता मुकावें ॥२॥
तुका म्हणे हो कां कांहीं । गळ दिला विठ्ठल पायीं ॥३॥
कोणी आमची निंदा करो किंवा वंदना करो, आम्ही तर आमच्या आत्महिताचा भक्तीचा धंदा मांडला आहे. तुम्हाला काय करायचे आहे, आम्ही तर पंढरीच्या राजाचे भजन करत राहू. तुमच्यासारख्या संसारी लोकांच्या सांगण्याप्रमाणे चाललो, तर स्वतःच्या हिताला मुकावे लागेल. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, आता काहीही झाले तरी आम्ही आमचे मन विठ्ठलाच्या चरणी पूर्णपणे गुंतवले आहे.
॥ अभंग ४२८९ ॥ अभंग रचना
तुझे नामें दिनानाथा । आम्ही उघडा घातला माथा ॥१॥
आतां न धरावें दुरी । बोल येईंल ब्रीदावरी ॥ध्रु.॥
पतित होतों ऐसा ठावा । आधीं कां न विचारावा ॥२॥
तुका म्हणे तुझे पायीं । आम्ही मिरास केली पाहीं ॥३॥
हे दीनानाथा, तुझ्या नामाच्या विश्वासावर आम्ही आमचे डोके उघडे टाकले आहे (तुला पूर्ण शरण आलो आहोत). आता आम्हाला स्वतःपासून दूर ठेवू नकोस, नाहीतर तुझ्या कृपाळू बीरुदावलीवर शिंतोडे उडतील. आम्ही पतित आहोत हे तुला आधीच माहीत होते, मग आधीच विचार का केला नाहीस? संत तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही तुझ्या चरणांवर आमचा कायमचा हक्क आणि मिरासदारी मिळवली आहे.
॥ अभंग ४२९० ॥ अभंग रचना
रक्त श्वेत कृष्ण पीत प्रभा भिन्न । चिन्मय अंजन सुदलें डोळां ॥१॥
तेणें अंजनगुणें दिव्यदृष्टि जाली । कल्पना निवाली द्वैताद्वैत ॥ध्रु.॥
देशकालवस्तुभेद मावळला । आत्मा निर्वाळला विश्वाकार ॥२॥
न जाला प्रपंच आहे परब्रम्ह । अहंसोहं ब्रम्ह आकळलें ॥३॥
तत्वमसि विद्या ब्रम्हानंद सांग । तें चि जाला अंगें तुका आतां ॥४॥
लाल, पांढरा, काळा आणि पिवळा अशा विविध प्रभांपलीकडचे चैतन्यरूपी अंजन माझ्या डोळ्यांत घातले गेले. त्या भक्तीच्या अंजनामुळे मला दिव्यदृष्टी प्राप्त झाली आणि द्वैत-अद्वैताची सर्व कल्पना शांत झाली. देश, काळ आणि वस्तू यातील सर्व भेद मावळले असून आत्माच संपूर्ण विश्वाच्या रूपात प्रकट झाला आहे. हा प्रपंच मुळात झालाच नाही, केवळ परब्रह्मच सत्य आहे आणि 'मीच ते ब्रह्म आहे' हे ज्ञान कळून आले आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, 'तत्त्वमसि' या महावाक्याचा पूर्ण ब्रह्मानंद मी स्वतःच्या अंगाने अनुभवला आहे.
॥ अभंग ४२९१ ॥ अभंग रचना
नीत सांडोनि अवनीत चाले । भंडउभंड भलतें चि बोले ॥१॥
त्यांत कोणाचें काय बा गेलें । ज्याचें तेणें अनहित केलें ॥ध्रु.॥
ज्यासि वंदावें त्यासी निंदी । मैत्री सांडोनि होतसे दंदी ॥२॥
आन यातीचे संगती लागे । संतसज्जनामध्यें ना वागे ॥३॥
केल्याविण पराक्रम सांगे । जेथें सांगे तेथें चि भीक मागे ॥४॥
करी आपुला चि संभ्रम । परि पुढें कठीण फार यम ॥५॥
तुका म्हणे कांहीं नित्यनेम । चित्ती न धरी तो अधम ॥६॥
जो माणूस नीतिमत्ता सोडून अनीतीने वागतो आणि मर्यादा सोडून वाटेल ते बोलतो, त्यात दुसऱ्या कोणाचे काय बिघडते? तो स्वतःच स्वतःचे वाईट करून घेतो. ज्यांना वंदन करायचे त्यांची निंदा करतो आणि मैत्री सोडून भांडणे उकरून काढतो. तो वाईट लोकांच्या संगतीत राहतो आणि संत-सज्जनांमध्ये मिसळत नाही. कोणतीही कर्तबगारी न करता पराक्रमाच्या बढाया मारतो आणि जिथे बढाया मारतो तिथेच भीक मागत फिरतो. तो स्वतःचाच खोटा थाटमाट करतो, पण पुढे यमाचा कठीण दंड त्याला मिळणार आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, जो मनात कोणताही चांगला नित्यनेम धरत नाही, तो अत्यंत अधम माणूस आहे.
॥ अभंग ४२९२ ॥ अभंग रचना
मानूं कांहीं आम्ही आपुलिया स्वइच्छा । नाहीं तरि सरिसा रंकरावो ॥१॥
आपुल्या उदास आहों देहभावीं । मग लज्जाजीवीं चाड नाहीं ॥२॥
तुका म्हणे खेळों आम्ही सहजलीळे । म्हणोनी निराळे सुख दुःख ॥३॥
आम्ही आमच्या इच्छेने काही मानले तर मानू, नाहीतर आमच्यासाठी राजा आणि रंक दोन्ही समान आहेत. आम्ही स्वतःच्या देहभावाबद्दल पूर्णपणे उदासीन झालो आहोत, त्यामुळे आम्हाला कोणत्याही लोकलाजेची पर्वा उरलेली नाही. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही सहज लीलेने भगवंताचा खेळ खेळत आहोत, म्हणूनच आम्ही सुख आणि दुःखापासून पूर्णपणे अलिप्त आहोत.
॥ अभंग ४२९३ ॥ अभंग रचना
बोले तैसा चाले । त्याचीं वंदीन पाउलें ॥१॥
अंगें झाडीन अंगण । त्याचें दासत्व करीन ॥ध्रु.॥
त्याचा होईंन किंकर । उभा ठाकेन जोडोनि कर ॥२॥
तुका म्हणे देव । त्याचे चरणीं माझा भाव ॥३॥
जो माणूस जसे बोलतो तसेच आचरण करतो, मी त्याच्या चरणांना वंदन करेन. मी स्वतः त्याच्या घरचे अंगण झाडीन आणि त्याचे दास्य करेन. मी त्याचा सेवक बनेन आणि त्याच्यासमोर हात जोडून उभा राहीन. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, तोच प्रत्यक्ष देव आहे आणि त्याच्याच चरणी माझा भाव आहे.
॥ अभंग ४२९४ ॥ अभंग रचना
पाण्या निघाली गुजरी । मन ठेविलें दो घागरीं । चाले मोकऑया पदरीं । परी लक्ष तेथें ॥१॥
वावडी उडाली अंबरीं । हातीं धरोनियां दोरी । दिसे दुरिच्या दुरी । परी लक्ष तेथें ॥ध्रु.॥
चोर चोरी करी । ठेवी वनांतरीं । वर्ततसे चराचरीं । परी लक्ष तेथें ॥२॥
व्यभिचारिणी नारी । घराश्रम करी । परपुरुष जिव्हारीं । परी लक्ष तेथें ॥३॥
तुका म्हणे असों भलतिये व्यापारीं । लक्ष सर्वेश्वरीं । चुकों नेदी ॥४॥
पाणी आणायला निघालेली स्त्री मोकळ्या हातांनी चालत असली, तरी तिचे पूर्ण लक्ष डोक्यावरील दोन घागरींवर असते. आकाशात उडणाऱ्या पतंगाची दोरी हातात धरून माणूस कुठेही फिरला, तरी त्याचे लक्ष दूर आकाशातील पतंगाकडेच असते. चोर चोरी करून धन जंगलात लपवतो आणि समाजात वावरतो, पण त्याचे लक्ष लपवलेल्या धनाकडेच असते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, तद्वतच आम्ही कोणत्याही व्यवहारात असलो, तरी आमचे लक्ष सर्वेश्वर पांडुरंगावरून कधीही ढळू देत नाही.
॥ अभंग ४२९५ ॥ अभंग रचना
जनाचिया मना जावें कासियेसी । माझी वाराणसी पांडुरंग ॥१॥
तेथें भागीरथी येथें भीमरथी । अधिक म्हणती चंद्रभागा ॥ध्रु.॥
तेथें माधवराव येथें यादवराज । जाणोनियां भाव पुंडलिकाचा ॥२॥
विष्णुपद गया ते चि येथें आहे । प्रत्यक्ष हें पाहे विटेवरी ॥३॥
तुका म्हणे हे चि प्रपंच उद्धरी । आतां पंढरपुरी घडो बापा ॥४॥
लोकांच्या मनासारखे वागण्यासाठी मी कुठे जाऊ? माझा साक्षात वाराणसी क्षेत्र म्हणजे हा पांडुरंगच आहे. तेथे गंगा नदी आहे, तर येथे भीमरथी आहे, ज्याला लोक चंद्रभागा म्हणतात आणि तिचा महिमा अधिक आहे. तेथे बिंदूमाधव आहे, तर येथे पुंडलिकाचा भाव ओळखून आलेला यादवराज (श्रीकृष्ण) आहे. गया क्षेत्रातील विष्णुपद जे आहे, ते प्रत्यक्ष येथे विटेवर उभे असलेले पांडुरंगच आहे. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे क्षेत्र प्रपंचाचा उद्धार करणारे आहे, म्हणूनच माझे वास्तव्य पंढरपुरातच घडो.
॥ अभंग ४२९६ ॥ अभंग रचना
नको येऊं लाजे होय तूं परती । भजों दे श्रीपती सखा माझा ॥१॥
तुझे संगती-नें मोटा जाला घात । जालों मी अंकित दुर्जनाचा ॥२॥
तुका म्हणे रांडे घेइन काठीवरी । धनी सहाकारी राम केला ॥३॥
हे लोकलाजे, तू माझ्या आड येऊ नकोस आणि निघून जा; मला माझ्या सख्या श्रीपतीचे भजन करू दे. तुझ्या संगतीमुळे माझा मोठा घात झाला आणि मी दुर्जनांचा दास बनलो होतो. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, आता साक्षात प्रभू श्रीराम माझे पाठीराखे आणि धनी झाले आहेत, त्यामुळे या लोकलाजेला मी दूर हाकलून देईन.
॥ अभंग ४२९७ ॥ अभंग रचना
भक्तिॠण घेतलें माझें । चरण गाहाण आहेत तुझे ॥१॥
प्रेम व्याज देई हरी । माझा हिशेब लवकरी करीं ॥ध्रु.॥
माझें मी न सोडीं धन । नित्य करितों कीर्तन ॥२॥
तुझें नाम आहे खत । सुखें करी पंचाईंत ॥३॥
तुका म्हणे गरुडध्वजा । यासी साक्ष श्रीगुरुराजा ॥४॥
हे देवा, तू माझ्या भक्तीचे कर्ज घेतले आहेस आणि त्यासाठी तुझे चरण माझ्याकडे गहाण ठेवले आहेत. हे हरी, तू मला व्याजरूपाने तुझे प्रेम दे आणि माझा हिशोब लवकर पूर्ण कर. मी माझे भक्तीचे धन सोडणार नाही, म्हणूनच मी रोज तुझे कीर्तन करतो. तुझे नाम हेच माझे दस्तऐवज (कागदपत्र) आहे, हवे तर तू यावर पंचायत किंवा न्याय कर. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे गरुडध्वजा, या सर्व हिशोबाला माझे श्रीगुरुराज साक्षीदार आहेत.
॥ अभंग ४२९८ ॥ अभंग रचना
फिरविलें देऊळ जगामाजी ख्याति । नामदेवा हातीं दुध प्याला ॥१॥
भरियेली हुंडी नरसी महत्याची । धनाजीजाटाचीं सेतें पेरी ॥ध्रु.॥
मिराबाईंसाटीं घेतों विष प्याला । दामाजीचा जाला पाढेवार ॥२॥
कबीराचे मागीं विणूं लागे सेले । उठविलें मूल कुंभाराचें ॥३॥
आतां तुम्ही दया करा पंढरिराया । तुका विनवी पायां नमीतसे ॥४॥
तू नामदेवासाठी मंदिर फिरवले हे जगात प्रसिद्ध आहे आणि त्याच्या हाताने दूध प्यालास. तू नरसी मेहताची हुंडी भरलीस आणि धना जाटाच्या शेतात धान्य पेरलेस. मीराबाईसाठी तू विषाचा घोट प्यालास आणि दामाजीपंतांसाठी महार (पाढेवार) बनून हिशोब चुकता केलास. कबीरासाठी तू शेले विणण्याचे काम केलेस आणि कुंभाराच्या मेलेल्या मुलाला जिवंत केलेस. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पंढरीराया, आता तशीच दया माझ्यावरही कर, मी तुझ्या चरणी मस्तक ठेवून विनंती करतो.
॥ अभंग ४२९९ ॥ अभंग रचना
हे चि वेळ देवा नका मागें घेऊं । तुम्हांविण जाऊं शरण कोणा ॥१॥
नारायणा ये रे पाहें विचारून । तुजविण कोण आहे मज ॥ध्रु.॥
रात्रहि दिवस तुज आठवूनि आहें । पाहातोसी काये सत्व माझें ॥२॥
तुका म्हणे किती येऊं काकुलती । कांहीं माया चित्ती येऊं द्यावी ॥३॥
हे देवा, हीच खरी वेळ आहे, आता तू पाऊल मागे घेऊ नकोस; तुझ्याशिवाय आम्ही कोणाला शरण जाऊ? हे नारायणा, तूच शांतपणे विचार करून पाहा, तुझ्याशिवाय माझे या जगात कोण आहे? मी रात्रंदिवस फक्त तुझेच स्मरण करत आहे, तू माझी अजून किती परीक्षा पाहणार आहेस? संत तुकाराम महाराज म्हणतात, मी किती वेळ तुझ्याकडे आळवणी करू, आता तुझ्या मनात माझ्याबद्दल थोडीतरी दया येऊ दे.
॥ अभंग ४३०० ॥ अभंग रचना
इंद्रावणा केलें साकरेचें आळें । न सांडी वेगळें कडुपण ॥१॥
कावळ्याचें पिलूं कौतुकें पोशिलें । न राहे उगलें विष्ठेविण ॥ध्रु.॥
क्षेम देतां अंगा गांधेलाची पोळी । करवी नादाळी महाशब्द ॥२॥
तुका म्हणे ऐसे न होती ते भले । घालिती ते घाले साधुजना ॥३॥
कडू असलेल्या कुड्याच्या वेलिला (इंद्रावणाला) साखरेचे आळे घातले तरी त्याचे मूळ कडूपण जात नाही. कावळ्याच्या पिल्लाला कितीही कौतुकाने पाळले, तरी ते विष्ठा खाल्ल्याशिवाय शांत राहत नाही. गांधिलमाशीच्या पोळ्याला जवळ घेतले किंवा स्पर्श केला की त्या उठून मोठा त्रास देतात. संत तुकाराम महाराज म्हणतात, दुष्ट माणसे कधीही चांगली होत नाहीत, ती उलट साधु-सज्जनांवरच संकटे आणतात.
भाग 42 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 44 (पुढे)