॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ तुकाराम गाथा - भाग 44 (4301 ते 4400)
अभंग 4301 ते 4400

सार्थ गाथा: भाग 44

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग ४३०१ ॥ अभंग रचना
मुसळाचें धनु नव्हे हो सर्वथा । पाषाण पिळितां रस कैंचा ॥१॥
वांझे बाळा जैसें दुध नाहीं स्तनीं । गारा त्या अधणीं न सिजती ॥ध्रु.॥
नवखंड पृथ्वी पिके मृगजळें । डोंगर भेटे बळें असमानासी ॥२॥
नैश्वर ब्रम्ह तेव्हां होय ब्रम्ह । तुका म्हणे श्रम करुनी काय ॥३॥
मुसळाचे धनुष्य कधीही होऊ शकत नाही आणि दगड पिळला तरी त्यातून रस निघू शकत नाही. वंध्य स्त्रीच्या स्तनात दुध नसते आणि खडे उकळत्या पाण्यात शिजत नाहीत. मृगजळाने नऊ खंड पृथ्वी पिकेल किंवा डोंगर आकाशाला भिडू शकेल, पण नश्वर जड गोष्टी कधीही परब्रह्म होऊ शकत नाहीत. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा अशक्य गोष्टींचा उगाच व्यर्थ श्रम करून काय उपयोग?
॥ अभंग ४३०२ ॥ अभंग रचना
धन्या आतां काय करूं । माझें तान्हुलें लेकरूं ॥१॥
धन्या अवचित मरण आलें । मज कोणासी निरविलें ॥ध्रु.॥
माझें दारवंड नका पाडूं । त्याचे हात पाय तोडूं ॥२॥
एके हातीं धरली दाढी । घे कुर्‍हाडी दुजे हातीं ॥३॥
येरी घाव घालूं पाहे । तंव तो उठोनि उभा राहे ॥४॥
तुका म्हणे अवघीं चोरें । सेकी रामनाम सोइरें ॥५॥
अचानक मरण आल्यावर जीव देवाला विनवणी करतो की माझ्या लहान बाळाचे आता काय करू, मला कोणाच्या भरवशावर सोडून चालला आहात. मृत शरीराला बाहेर काढण्यासाठी दाराची चौकट तोडण्याची भाषा होते किंवा त्याचे अवयव तोडण्याची गोष्ट होते. एक जण दाढी धरतो आणि दुसऱ्या हातात कुऱ्हाड घेऊन घाव घालू पाहतो, पण तेवढ्यात तो उठून उभा राहतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे सगळे प्रपंचातील नातेवाईक चोरांसारखे स्वार्थी आहेत, शेवटी केवळ रामनाम हेच खरे सोयरे आणि पाठीराखे आहे.
॥ अभंग ४३०३ ॥ अभंग रचना
निरंजनीं आम्हीं बांधियेलें घर । निराकारीं निरंतर राहिलों आम्ही ॥१॥
निराभासीं पूर्ण जालों समरस । खंड ऐक्यास पावलों आम्ही ॥२॥
तुका म्हणे आतां नाहीं अहंकार । जालों तदाकार नित्य शुद्ध ॥३॥
आम्ही निरंजन आत्मस्वरूपात घर बांधले आहे आणि निराकार परमात्म्यात अखंड निवास करत आहोत. जिथे कोणताही भ्रम किंवा आभास नाही अशा पूर्ण तत्त्वात आम्ही एकरूप झालो आहोत आणि आमचा द्वैतभाव संपून ऐक्य लाभले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता आमच्यातील अहंपणा पूर्णपणे नष्ट झाला आहे आणि आम्ही नित्य शुद्ध अशा ब्रह्मरूपात तदाकार झालो आहोत.
॥ अभंग ४३०४ ॥ अभंग रचना
पांडुरंगें सत्य केला अनुग्रह । निरसोनि संदेह बुद्धिभेद ॥१॥
जीवशिवा सेज रचिली आनंदें । औठावे पदीं आरोहण ॥२॥
निजीं निजरूपीं निजविला तुका । अनुहाते बाळका हलरु गाती ॥३॥
पांडुरंगाने माझ्यावर साचा अनुग्रह केला आणि माझ्या मनातील सर्व शंका व बुद्धीचा भेद पूर्णपणे घालवला. जीव आणि शिव यांच्या ऐक्याची आनंददायी शेज सजवली गेली आणि आठव्या स्थानावर म्हणजे आत्मतत्त्वात आरोहण झाले. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाने मला स्वतःच्या निजरूपात विश्रांती दिली असून अनाहत नादाच्या हालरड्या गाऊन बाळकाप्रमाणे मला सांभाळले आहे.
॥ अभंग ४३०५ ॥ अभंग रचना
नाना मतांतरें शब्दाची वित्पत्ति । पाठांतरें होती वाचाळ ते ॥१॥
माझ्या विठोबाचें वर्म आहे दुरी । कैंची तेथें उरी देहभावा ॥ध्रु.॥
यज्ञयाग जप तप अनुष्ठान । राहे ध्येय ध्यान आलीकडे ॥२॥
तुका म्हणे होय उपरति चित्ति । अंगीं सप्रेमता येणें लागें ॥३॥
अनेक प्रकारची मते, शब्दांची व्युत्पत्ती आणि पाठांतर याने माणसे केवळ बाष्कळ किंवा वाचाळ बनतात. माझ्या विठोबाचे गूढ मर्म या शब्दांच्या पलीकडे दूर आहे, जिथे देहभावाला अजिबात जागा उरत नाही. यज्ञ, याग, जप, तप आणि अनुष्ठाने हे सर्व ध्येय व ध्यानाच्या अलिकडेच राहून जातात. तुकाराम महाराज म्हणतात, जेव्हा चित्ताला विषयांचा कंटाळा येऊन उपरती होते, तेव्हाच अंगात खरी ईश्वराविषयीची सप्रेम भक्ती प्रगट होते.
॥ अभंग ४३०६ ॥ अभंग रचना
नाहीं शब्दाधीन वर्म आहे दुरी । नव्हे तंत्रीं मंत्रीं अनुभव तो ॥१॥
हर्षामर्षा अंगीं आदळती लाटा । कामक्रोधें तटा सांडियेलें ॥ध्रु.॥
न सरे ते भक्ति विठोबाचे पायीं । उपरति नाहीं जेथें चित्ति ॥२॥
तुका म्हणे सुख देहनिरसनें । चिंतनें चिंतन तद्रूपता ॥३॥
ईश्वरप्राप्तीचे वर्म शब्दांच्या आधीन नाही ते खूप दूर आहे, तसेच ते तंत्र किंवा मंत्रांनी अनुभवता येत नाही. ज्यांच्या शरीरात आनंद आणि क्रोधाच्या लाटा आदळत असतात, त्यांनी काम आणि क्रोधापोटी मर्यादा सोडून दिली आहे. ज्याच्या चित्तात संसाराविषयी वैराग्य किंवा उपरती नाही, त्याची भक्ती विठोबाच्या चरणी स्वीकारली जात नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, देहबुद्धीचा निरस झाल्यावरच खरे सुख मिळते आणि अखंड चिंतनाने जीव त्या परब्रह्माशी तद्रूप होतो.
॥ अभंग ४३०७ ॥ अभंग रचना
शोधूनि अन्वय वंश वंशावळी । परस्परा कुळीं उच्चारण ॥१॥
म्हणविलें मागें पुढें चाले कैसें । केला सामरस्यें अभिषेक ॥ध्रु.॥
एकछत्र झळके उन्मनी निशाणी । अनुहाताच्या ध्वनी गगन गर्जे ॥२॥
तुकया स्वामी स्थापी निजपदीं दासा । करूनि उल्हासा सप्रेमता ॥३॥
अन्वय आणि वंशावळी शोधून एकमेकांच्या कुळाचा उच्चार केला, पण मागे आणि पुढे हा व्यवहार कसा चालेल याचा विचार केला. शेवटी देवाने सर्वांना आत्मरूपाच्या सामरस्याचा अभिषेक केला. आता उन्मनी अवस्थेचे एकछत्र झळकत आहे आणि अनाहत नादाच्या ध्वनीने संपूर्ण गगन दुमदुमून गेले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझ्या स्वामीने अत्यंत आनंदाने आणि प्रेमाने आपल्या दासाला स्वतःच्या निज पदावर प्रस्थापित केले आहे.
॥ अभंग ४३०८ ॥ अभंग रचना
प्रवृत्तिनिवृत्तीचे आटूनियां भाग । उतरिलें चांग रसायण ॥१॥
ज्ञानाग्निहुताशीं कडशिले वोजा । आत्मसिद्धिकाजा लागूनियां ॥ध्रु.॥
ब्रम्हीं ब्रम्हरस शीघ्र जाला पाक । घेतला रुचक प्रतीतीमुखें ॥२॥
स्वानुभवें अंगीं जाला समरस । साधनी निजध्यास ग्रासोग्रासीं ॥३॥
अरोग्यता तुका पावला अष्टांगीं । मिरविला रंगीं निजात्मरंगें ॥४॥
प्रवृत्ती आणि निवृत्ती या दोन्ही मार्गांचे भाग एकत्र आटवून एक उत्तम आत्मरसायन तयार केले आहे. आत्मसिद्धीच्या कार्यासाठी ज्ञानाच्या अग्नीत ते चांगल्या प्रकारे शुद्ध करून घेतले. ब्रह्माच्या ठिकाणी हा ब्रह्मरस लवकरच परिपक्व झाला आणि तो स्वानुभूतीच्या मुखाने आस्वादाने प्राशन केला. स्वानुभवाने सर्वांगात सामरस्य निर्माण झाले असून प्रत्येक ग्रासाबरोबर साधनाचा निजध्यास लागला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, यामुळे मला अष्टांगाने पूर्ण निरोगीपणा प्राप्त झाला असून मी निज आत्मरंगाच्या आनंदाने रंगून गेलो आहे.
॥ अभंग ४३०९ ॥ अभंग रचना
काय बा करिशी सोवळें ओवळें । मन नाहीं निर्मळ वाउगें चि ॥१॥
काय बा करीसी पुस्तकांची मोट । घोकितां हृदयस्फोट हाता नये ॥ध्रु.॥
काय बा करीसी टाळ आणि मृदंग । जेथें पांडुरंग रंगला नाहीं ॥२॥
काय बा करीसी ज्ञानाचिया गोष्टी । करणी नाहीं पोटीं बोलण्याची ॥३॥
काय बा करीसी दंभलौकिकातें । हित नाहीं मातें तुका म्हणे ॥४॥
जर मन निर्मळ नसेल तर बाहेरचे सोवळे-ओवळे पाळून काहीही उपयोग नाही, ते सर्व व्यर्थ आहे. पुस्तकांची मोठी भेंडोळी पाठांतर करून आणि घोखून जर हृदय उलगडले नाही, तर ते वाचन व्यर्थ आहे. जिथे मनात पांडुरंग रंगलेला नाही, तिथे केवळ टाळ आणि मृदंग वाजवून काय फायदा? आचरणात काहीही नसताना केवळ ज्ञानाच्या मोठ्या गोष्टी सांगून काही लाभ होत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, ढोंग आणि लौकिक मिळवून काय करणार, कारण त्यात आत्महित अजिबात नाही.
॥ अभंग ४३१० ॥ अभंग रचना
स्वामी तूं ही कैसा न पडसी डोळां । सुंदर सांवळा घवघवीत ॥१॥
चतुर्भुज माळा रुळे एकावळी । कस्तुरी निडळीं रेखिलीसे ॥ध्रु.॥
शंख चक्रा गदा रुळे वैजयंती । कुंडलें तळपती श्रवणीं दोन्ही ॥२॥
तुका म्हणे स्वामी आतां दावीं पाय । पांडुरंग माय कृपावंते ॥३॥
हे स्वामी, तू अत्यंत सुंदर, सावळ्या आणि तेजस्वी रूपात माझ्या दृष्टीस कसा पडत नाहीस? तुझ्या चारही भुजा, गळ्यात शोभणारी एकावळी माळ आणि कपाळावर रेखलेला कस्तुरीचा टिळा अत्यंत मनोहर आहे. हातात शंख, चक्र, गदा आणि गळ्यात वैजयंती माळ असून कानात कुंडले तळपत आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे कृपावंत पांडुरंग माऊली, हे स्वामी, आता मला तुझे चरण दाखव.
॥ अभंग ४३११ ॥ अभंग रचना
आणीक कोणापुढें वासूं मुख सांग । कीं माझें अंतरंग कोण जाणे ॥१॥
पाहें तुजकडे येऊनि जाऊनी । पांडुरंगा मनीं विचारावें ॥ध्रु.॥
भय चिंता अवघे उद्योग सांडिले । आठवुनी पाउलें असें तुझीं ॥२॥
नका विसरूं मज वैकुंठनायका । विनवितो तुका बंदीजन ॥३॥
हे देवा, तुझ्याशिवाय मी आणखी कोणापुढे तोंड पसरू आणि माझे अंतरंग तुझ्याशिवाय दुसरे कोण जाणणार? मी वारंवार तुझ्याकडेच आशेने पाहत असतो, पांडुरंगा तू माझ्या स्थितीचा मनात विचार कर. मी सर्व भये, चिंता आणि प्रापंचिक उद्योग सोडून दिले आहेत आणि केवळ तुझ्या चरणांचे चिंतन करत आहे. तुकाराम महाराज विनवणी करतात की, हे वैकुंठनायका, या तुझ्या सेवकाला कधीही विसरू नकोस.
॥ अभंग ४३१२ ॥ अभंग रचना
सद्ग‍ूचे चरणीं ठेविला मस्तक । देउनियां हस्तक उठविलें ॥१॥
उठविलें मज देऊनियां प्रेम । भावाथॉ सप्रेमे नमस्कारीं ॥२॥
नमस्कारीं त्याला सद्ग‍ुरायाला । तुका म्हणे बोला नाम वाचें ॥३॥
मी सद्गुरूंच्या चरणावर माझे मस्तक ठेवले, तेव्हा त्यांनी माझ्या मस्तकावर अभयहस्त ठेवून मला उठवले. मला प्रेम देऊन उठवले, म्हणून मी अत्यंत भाविकतेने आणि सप्रेमाने त्यांना नमस्कार करतो. त्या सद्गुरुरायाला नमस्कार करून तुकाराम महाराज म्हणतात, आपल्या वाचेने नेहमी नामस्मरण करत राहा.
॥ अभंग ४३१३ ॥ अभंग रचना
सद्ग‍ूने मज आशीर्वाद दिला । हरुष भरला हृदयीं माझे ॥१॥
हृदयींचा भाव कळला गुरूसी । आनंदउल्हासीं बोले मज ॥२॥
बोले मज गुरू कृपा तो करूनि । तुका म्हणे मनीं आनंदलों ॥३॥
सद्गुरूंनी मला आशीर्वाद दिला, त्यामुळे माझ्या हृदयात मोठा आनंद भरून आला. माझ्या हृदयातील भाव गुरूंना पूर्णपणे कळला आणि त्यांनी अत्यंत आनंदाने व उल्हासाने मला उपदेश केला. गुरूंनी माझ्यावर कृपा करून जे शब्द उच्चारले, तुकाराम महाराज म्हणतात, त्याने माझे मन अत्यंत आनंदित झाले.
॥ अभंग ४३१४ ॥ अभंग रचना
आनंदाचा कंद गाइयेला गीतीं । पाहियेला चित्ती देवराव ॥१॥
देवराव तो ही आहे नश्चियेसीं । अखंड नामासी बोलवितो ॥२॥
बोलवितो मज कृपा तो करूनि । तुका म्हणे मनीं धरा भाव ॥३॥
आनंदाचा मूळ कंद असलेल्या देवाला मी गाण्यांतून गायले आहे आणि चित्तात त्या देवरायाचे दर्शन घेतले आहे. तो देवराया निश्चयाने माझ्या पाठीशी आहे आणि माझ्याकडून अखंड नामस्मरण करवून घेतो. तो कृपा करून माझ्याकडून हे बोलवून घेतो, तुकाराम महाराज म्हणतात, त्यामुळे तुम्ही सर्वजण मनात भक्तीचा भाव धरा.
॥ अभंग ४३१५ ॥ अभंग रचना
सातादिवसांचा जरी जाला उपवासी । तरीं कीर्तनासी टाकुं नये ॥१॥
फुटो हा मस्तक तुटो हें शरीर । नामाचा गजर सोडूं नये ॥ध्रु.॥
शरीराचे होत दोनी ते ही भाग । परि कीर्तनाचा रंग सोडों नये ॥२॥
तुका म्हणे ऐसा नामीं ज्या निर्धार । तेथें निरंतर देव असे ॥३॥
जरी सात दिवसांचा उपवास घडला तरी कीर्तन करण्याचे सोडू नये. मस्तक फुटले किंवा शरीराचे तुकडे झाले तरी नामाचा गजर सोडता कामा नये. शरीराचे जरी दोन भाग झाले तरी कीर्तनाचा रंग आणि उत्साह सोडू नये. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याचा नामस्मरणावर असा दृढ निश्चय असतो, त्याच्याजवळ देव अखंड निवास करतो.
॥ अभंग ४३१६ ॥ अभंग रचना
चला आळंदीला जाऊं । ज्ञानदेवा डोळां पाहूं ॥१॥
होतिल संताचिया भेटी । सुखाचिया सांगों गोष्टी ॥ध्रु.॥
ज्ञानेश्वर ज्ञानेश्वर । मुखीं म्हणतां चुकती फेर ॥२॥
तुम्हां जन्म नाहीं एक । तुका म्हणे माझी भाक ॥३॥
चला आपण सर्व मिळून आळंदीला जाऊया आणि संत ज्ञानेश्वरांचे डोळेभरून दर्शन घेऊया. तिथे संतांच्या भेटी होतील आणि आपण सुखाच्या गोष्टी एकमेकांना सांगू. मुखाने ज्ञानेश्वर ज्ञानेश्वर असे जपल्यास संसाराचे जन्ममरणाचे फेरे चुकतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी तुम्हाला हे वचन देतो की तुम्हाला पुन्हा जन्म घ्यावा लागणार नाही.
॥ अभंग ४३१७ ॥ अभंग रचना
चरणीं नमन सद्ग‍ूच्या पूर्ण । नित्य हरिगुण गाऊं सदा ॥१॥
गोवर्धन जेणें नखीं हो धरिला । काळ्या नाथिला महाबळी ॥ध्रु.॥
ऐसे हरिगुण गातो वाचेवरि । पतितासी तारी जनार्दन ॥२॥
तुका म्हणे हें चि सज्जना जीवन । वाचेसी स्मरण गोविंदाचें ॥३॥
सद्गुरूंच्या चरणावर पूर्ण नमन करून आपण नित्य हरीचे गुणगान गायले पाहिजे. ज्याने गोवर्धन पर्वत नखावर पेलला आणि महाबळी कालिया नागाचे दमन केले, अशा हरीचे गुणगान मी वाचेने गातो. हा जनार्दन पतित लोकांचा उद्धार करतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, वाचेने गोविंदाचे नामस्मरण करणे हेच सज्जनांचे खरे जीवन आहे.
॥ अभंग ४३१८ ॥ अभंग रचना
सद्ग‍ूवांचूनि प्रेतरूप वाणी । बोलती पुराणीं व्यासॠषि ॥१॥
म्हणोनि तयाचें पाहूं नये तोंड । निगुरा अखंड सुतकाळा ॥ध्रु.॥
कोणे परी तया नव्हे चि सुटका । देह त्याचा लटिका जाणा तुम्ही ॥२॥
तुका म्हणे ऐसीं बोलती पुराणें । संतांचीं वचनें मागिलां हो ॥३॥
सद्गुरूंशिवाय असणाऱ्या माणसाची वाणी शवासारखी निष्प्राण असते, असे व्यास ऋषी पुराणात सांगतात. म्हणून अशा गुरुकृपा नसलेल्या माणसाचे तोंड पाहू नये, कारण तो निगुरा माणूस अखंड अशौच किंवा सुतकातच असतो. अशा माणसाची कोणत्याही प्रकारे संसारातून सुटका होत नाही आणि त्याचा देह व्यर्थ जाणावा. तुकाराम महाराज म्हणतात, पूर्वकालीन संत आणि पुराणांची अशीच स्पष्ट वचने आहेत.
॥ अभंग ४३१९ ॥ अभंग रचना
डिवेना डसेना बुझेना निर्मळ । परि अमंगळ स्वीकारीना ॥१॥
परंतु गर्धब अपवित्र जाणा । पर्वकाळीं दाना देऊं नये ॥ध्रु.॥
डिवी लात्री बुजे बहु नेदी दुध । मुखीं नाहीं शुद्ध विष्ठा खाय ॥२॥
परंतु ते गाय पवित्र हो जाणा । पर्वकाळीं दाना देऊजेते ॥३॥
ब्राम्हणें ब्राम्हणा सद्ग‍ू करावा । परि न करावा शूद्रादिक ॥४॥
तुका म्हणे देवें सांगितली सोय । म्हणोनि त्याचे पाय धरिले जीवें ॥५॥
गाढव कोणाला टोचत नाही, चावत नाही किंवा भीती दाखवत नाही, पण ते अमंगळ गोष्टींचा स्वीकार करत असल्यामुळे अपवित्र मानले जाते, म्हणून पर्वकाळी गाढवाचे दान दिले जात नाही. गाय प्रसंगी लाथ मारते किंवा घाबरते, पण ती दूध देते आणि पवित्र मानली जाते, म्हणून पर्वकाळी तिचे दान दिले जाते. शास्त्रमर्यादेनुसार ब्राह्मणाने ब्राह्मणालाच सद्गुरू करावे आणि योग्य मर्यादेचे पालन करावे. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाने जशी रीती सांगितली आहे, त्यानुसारच आम्ही भगवंताचे चरण जिव्हाळ्याने धरले आहेत.
॥ अभंग ४३२० ॥ अभंग रचना
संसारींचें ओझें वाहता वाहाविता । तुजविण अनंता नाहीं कोणी ॥१॥
गीतेमाजी शब्द दुंदुभीचा गाजे । योगक्षेमकाज करणें त्याचें ॥ध्रु.॥
चतुर्भुजा करीं वारू शृंगारावे । सारथ्य करावें अर्जुनाचें ॥२॥
श्वपच अंत्यज भक्तिस्नेहें जाला । अचळपदीं केला ध्रुव तुका ॥३॥
या संसाराचे ओझे वाहणारा आणि ते वाहवून घेणारा हे अनंता, तुझ्याशिवाय दुसरा कोणी नाही. भगवद्गीतेत तुझा दुंदुभीसारखा शब्द गाजतो की तू भक्तांचा योगक्षेम स्वतः चालवतोस. चतुर्भुज असूनही अर्जुनासाठी घोडे शृंगारणे आणि त्याचे सारथ्य करणे हे काम तू केलेस. तुकाराम महाराज म्हणतात, भक्तीच्या स्नेहाने तू अंत्यजांचाही उद्धार केलास आणि ध्रुवाला अढळ पद प्राप्त करून दिले.
॥ अभंग ४३२१ ॥ अभंग रचना
कवणदिस येइल कैसा । न कळे संपत्तीचा भरंवसा ॥१॥
चौदा चौकडिया लंकापति । त्याची कोण जाली गती ॥ध्रु.॥
लंकेसारिखें भुवन । त्याचें त्यासी पारखें जाण ॥२॥
तेहतीस कोटि बांदवडी । राज्य जातां न लगे घडी ॥३॥
ऐसे अहंतेनें नाडिले । तुका म्हणे वांयां गेले ॥४॥
कोणता दिवस कसा येईल आणि संपत्तीचा भरवसा कधी संपेल हे सांगता येत नाही. चौदा चौकड्यांचे राज्य करणाऱ्या लंकापती रावणाची शेवटी काय अवस्था झाली ते पहा. सुवर्णाची लंका असूनही ती त्याला पारखी झाली. ज्याच्या बंदीखान्यात तेहतीस कोटी देव होते, त्याचे राज्य नष्ट व्हायला एक घडीही लागली नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा प्रकारे जे अहंकाराने नाडले गेले, ते सर्व व्यर्थ वाया गेले.
॥ अभंग ४३२२ ॥ अभंग रचना
लटिका प्रपंच वांजेची संतति । तत्वज्ञा हे भ्रांति बाधूं नेणे ॥१॥
सूर्यबिंबीं काय अंधार रिघेल । मृगजळें तिंबेल नभ काईं ॥ध्रु.॥
तैसा दृश्यभास नाडळे चि डोळा । प्रकाशसोहळा भोगीतसे ॥२॥
भोग भोग्य भोक्ता नाडळे चि कांहीं । चैतन्यविग्रहीं पूर्णकाम ॥३॥
तुका ब्रम्हानंदीं आहे तुकब्रम्ह । प्रपंचाचें बंड न देखे डोळां ॥४॥
हा प्रपंच वंध्येच्या संतानासारखा असत्य आहे, तत्त्वज्ञानी पुरुषाला या भ्रमाची बाधा होत नाही. सूर्याच्या बिंबात कधी अंधार शिरू शकतो का किंवा मृगजळाने कधी आकाश ओले होऊ शकते का? त्याप्रमाणे आत्मज्ञानी पुरुषाला हा दृश्य प्रपंच अडवू शकत नाही, तो केवळ चैतन्याच्या प्रकाशाचा सोहळा भोगतो. तिथे भोग, भोग्य आणि भोक्ता असा कोणताही भेद उरत नाही, तो पूर्णकाम होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुका ब्रह्मानंदात तन्मय झाला आहे, त्याला प्रपंचाचे मिथ्या बंड डोळ्यांनी दिसतच नाही.
॥ अभंग ४३२३ ॥ अभंग रचना
न म्हणे वो आम्ही आपुलेनि चित्ती । निःशेष अतिप्रीति विषयीं तो ॥१॥
खोटा तो विटाळ । म्हणोनि गाबाळ सांडियेले ॥ध्रु.॥
भांगतमाखूचा चित्ताचा आदर । कोरडें उत्तर चाटावें तें ॥२॥
तुका म्हणे आम्ही नव्हों फजितखोर । तुटीचा व्यापार करावया ॥३॥
आम्ही स्वतःहून विषयांमध्ये अतिप्रीती ठेवत नाही. हा विषयांचा संग खोटा आणि विटाळ उत्पन्न करणारा आहे म्हणून आम्ही ते सर्व टाकाऊ पसारे सोडून दिले आहेत. भांग आणि तंबाखूसारख्या व्यसनांचा आदर करणे म्हणजे केवळ कोरडे उत्तर चाटण्यासारखे व्यर्थ आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, तोट्याचा व्यापार करून फजिती करून घेण्यासाठी आम्ही जन्माला आलेलो नाही.
॥ अभंग ४३२४ ॥ अभंग रचना
अनाथाचा नाथ पतितपावन । दीनाचें रक्षण करीतसे ॥१॥
ऐसें जाणोनियां नामीं विश्वासलों । भीमातिरा आलों धांवत चि ॥ध्रु.॥
स्नान हें करितां त्रिताप निवाले । महाद्वारा आलें मन माझें ॥२॥
तेथें अनुमात्र रीग नव्हे याचा । परतलों साचा तेथूनियां ॥३॥
पुंडलिकापाशीं येऊनि पुसिलें । चिन्मय दाटलें जनार्दन ॥४॥
तुका म्हणे आतां दुजा देव नाहीं । बाप तरी आईं तो चि विठो ॥५॥
भगवान हा अनाथांचा नाथ, पतितपावन आणि दीनांचे रक्षण करणारा आहे. हे जाणून मी त्याच्या नामावर विश्वास ठेवला आणि पळत भीमातीरी आलो. चंद्रभागेत स्नान करताच माझे तिन्ही ताप शांत झाले आणि माझे मन मंदिराच्या महाद्वारापाशी आले. तिथे संसाराचा किंवा अहंकाराचा अजिबात प्रवेश होत नाही, म्हणून मी प्रपंचापासून परतलो. पुंडलिकाजवळ येऊन विचारणा केली असता, तिथे चिन्मय जनार्दन सर्वत्र दाटलेला दिसला. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता विठोबाशिवाय दुसरा कोणताही देव नाही, तोच माझा बाप आणि तीच माझी आई आहे.
॥ अभंग ४३२५ ॥ अभंग रचना
ढालतलवारे गुंतले हे कर । म्हणे जुंझणार कैसा जुंझे ॥१॥
पेटी पडदळे सिले टोप ओझें । हें तों जालें दुजें मरणमूळ ॥ध्रु.॥
बैसविलें मला येणें अश्वावरी । धावूं पळूं तरी कैसा आतां ॥२॥
असोनि उपाय म्हणे हे अपाय । म्हणे हायहाय काय करूं ॥३॥
तुका म्हणे हा तों स्वयें परब्रम्ह । मूर्ख नेणे वर्म संतचरण ॥४॥
दोन्ही हातात ढाल आणि तलवार अडकल्यामुळे योद्ध्याला विचार पडतो की मी युद्ध कसे करू? अंगावरील चिलखत, टोप आणि पेटीचे वजन हेच मृत्यूचे दुसरे कारण बनले आहे. मला घोड्यावर बसवले आहे, आता मी धावू किंवा पळू कसा? उपायांची साधने उपलब्ध असूनही मूर्ख माणूस त्यालाच अपाय समजून हायहाय करतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, संतचरण हे स्वतः परब्रह्म स्वरूप असताना मूर्ख माणूस हे वर्म जाणत नाही.
॥ अभंग ४३२६ ॥ अभंग रचना
किडा अन्नाचें मानुस । त्याचा म्हणविल्या दास ॥१॥
तें ही त्यासी उपेक्षीना । बोल आपुला सांडीना ॥ध्रु.॥
तो तूं नराचा नरेंद्र । तुजपासूनि इंद्र चंद्र ॥२॥
तुका म्हणे विश्वंभर । तुज वर्णी फणीवर ॥३॥
अन्नावर जगणारा एखादा क्षुद्र माणूसही आपल्या दासाची उपेक्षा करत नाही आणि दिलेला शब्द पाळतो. मग हे परमेश्वरा, तू तर नरांचा श्रेष्ठ राजा आहेस आणि तुझ्यापासूनच इंद्र व चंद्राला सामर्थ्य मिळाले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे विश्वंभरा, तुझे वर्णन साक्षात शेषनागही करत असतो, मग तू भक्ताची उपेक्षा कशी करशील?
॥ अभंग ४३२७ ॥ अभंग रचना
कोटिजन्म पुण्यसाधन साधिलें । तेणें हाता आलें हरिदास्य ॥१॥
रात्रीं दिवस ध्यान हरीचें भजन । कायावाचामन भगवंतीं ॥ध्रु.॥
ऐसिया प्रेमळा म्हणताती वेडा । संसार रोकडा बुडविला ॥२॥
एकवीस कुळें जेणें उद्धरिलीं । हे तों न कळे खोली भाग्यमंदा ॥३॥
तुका म्हणे त्याची पायधुळी मळिे । भवभय पळे वंदितां चि ॥४॥
कोट्यवधी जन्मांचे पुण्य पदरी जमा झाले, तेव्हा कुठे हरीचे दास्य हाती आले. त्यामुळे रात्रंदिवस हरीचे ध्यान, भजन आणि काया-वाचा-मनाने भगवंताचे चिंतन घडते. अशा प्रेमळ भक्ताला अज्ञानी लोक वेडा म्हणतात आणि त्याने संसार बुडवला असे दूषण देतात. पण ज्याने आपल्या एकवीस कुळांचा उद्धार केला आहे, त्याची खोली त्या मंदभाग्याला कळत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा भक्ताच्या पायाची धूळ मस्तकी लावली तर संसाराचे भय पळून जाते.
॥ अभंग ४३२८ ॥ अभंग रचना
उपजला प्राणी न राहे संसारीं । बैसला सेजारी काळ उसां ॥१॥
पाहा तो उंदीर घेउनि जाय बोका । तैसा काळ लोका नेत असे ॥ध्रु.॥
खाटिकाचे घरीं अजापुत्र पाहें । कसाबाची गाय वांचे कैसी ॥२॥
तुका म्हणे कांहीं करा काढाकाढी । जाती ऐसी घडी पुन्हा नये ॥३॥
या संसारात जन्माला आलेला कोणताही प्राणी अमर राहत नाही, कारण काळ त्याच्या उशाशीच बसलेला आहे. जसा बोका उंदराला पकडून घेऊन जातो, तसा काळ माणसांना घेऊन जात आहे. खाटकाच्या घरातील बोकड किंवा कसाबाच्या घरातील गाय जशी वाचू शकत नाही, तशी माणसाची स्थिती आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, म्हणूनच आत्महिताचा काहीतरी प्रयत्न करा, कारण गेलेली वेळ पुन्हा येत नाही.
॥ अभंग ४३२९ ॥ अभंग रचना
पंढरीस जाऊं म्हणती । यम थोर चिंता करि ती ॥१॥
या रे नाचों ब्रम्हानंदें । विठ्ठलनामाचिया छंदें ॥ध्रु.॥
धरिली पंढरीची वाट । पापें रिगालीं कपाट ॥२॥
केलें भीमरेचें स्नान । यमपुरी पडिले खान ॥३॥
दुरोनि देखिली पंढरी । पापें गेलीं दुरच्यादुरी ॥४॥
दुरोनि देखिलें राउळ । हरुषें नाचती गोपाळ ॥५॥
तुका म्हणे नाहीं जाणें । अखंड पंढरिराहणें ॥६॥
लोक पंढरपूरला जाण्याची भाषा करतात, तेव्हा यमराजाला मोठी चिंता वाटू लागते. चला आपण विठ्ठलनामाच्या ध्यासात ब्रह्मानंदाने नाचूया. लोकांनी पंढरीची वाट धरताच त्यांची पापे बिळात लपून बसतात. चंद्रभागेचे स्नान करताच यमपुरीला ओस पडते. दुरून पंढरीचे दर्शन होताच सर्व पापे दूर पळून जातात. मंदिराचे शिखर दुरून दिसताच गोपाळ आनंदाने नाचू लागतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता कुठेही जायचे नाही, अखंड पंढरपुरातच मुक्काम करायचा आहे.
॥ अभंग ४३३० ॥ अभंग रचना
पय दधि घृत आणि नवनीत । तैसें दृश्यजात एकपणें ॥१॥
कनकाचे पाहीं अलंकार केले । कनकत्वा आले एकपणें ॥ध्रु.॥
मृत्तिकेचे घट जाले नानापरी । मृत्तिका अवधारीं एकपणें ॥२॥
तुका म्हणे एक एक ते अनेक । अनेकत्वीं एक एकपणा ॥३॥
दूध, दही, तूप आणि लोणी हे जसे एकाच घटकाचे रूप आहेत, तसे हे संपूर्ण दृश्य जग एकाच परब्रह्माचे रूप आहे. सोन्याचे अनेक अलंकार बनवले तरी त्यात मुळात सोनेच एकपणाने असते. मातीचे वेगवेगळे घट तयार केले तरी मूलतः ती मातीच असते. तुकाराम महाराज म्हणतात, तो एकच परमात्मा अनेक रूपांमध्ये नटला आहे आणि त्या अनेकत्वातही एकच परमात्मतत्त्व भरलेले आहे.
॥ अभंग ४३३१ ॥ अभंग रचना
पंधरा दिवसांमाजी साक्षात्कार जाला । विठोबा भेटला निराकार ॥१॥
भांबगिरिपाठारीं विस्त जाण केली । वृत्ति थिरावली परब्रम्हीं ॥ध्रु.॥
निर्वाण जाणोनि आसन घातलें । ध्यान आरंभिलें देवाजीचें ॥२॥
सर्प विंचू व्याघ्र आंगासी झोंबले । पीडूं जे लागले सकळिक ॥३॥
दीपकीं कर्पूर कैसा तो विराला । तैसा देह जाला तुका म्हणे ॥४॥
पंधरा दिवसांच्या कठोर तपश्चर्येनंतर मला साक्षात्कार झाला आणि निराकार विठोबाचे दर्शन झाले. भामचंद्र डोंगराच्या पठारावर मी एकांतवास केला आणि माझी वृत्ती परब्रह्माच्या ठायी स्थिरावली. अंतिम निश्चय करून मी आसन घातले आणि देवाचे ध्यान सुरू केले. सर्प, विंचू आणि वाघ अंगाला झोंबले व त्रास देऊ लागले. तुकाराम महाराज म्हणतात, जसा दिव्याच्या ज्योतीत कापूर विरघळून जातो, तसा माझा देहभावाचा अहंकार परब्रह्मात विलीन झाला.
॥ अभंग ४३३२ ॥ अभंग रचना
अज्ञान हा देह स्वरूपीं मीनला । सर्व वोसावला देहपात ॥१॥
ज्ञानस्वरूपाची सांगड मिळाली । अंतरीं पाहिली ज्ञानज्योती ॥२॥
तुका म्हणे चत्ति स्वरूपीं राहिलें । देह विसावलें तुझ्या पायीं ॥३॥
अज्ञानाने युक्त असलेला हा देह आत्मस्वरूपात विलीन झाला आणि देहाचा अहंकार पूर्णपणे गळून पडला. ज्ञानस्वरूपाची जोड मिळाली आणि अंतःकरणात ज्ञानज्योत प्रज्वलित झालेली पाहिली. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझे चित्त आता आत्मस्वरूपात स्थिरावले आहे आणि माझा देह तुझ्या चरणांवर विसावला आहे.
॥ अभंग ४३३३ ॥ अभंग रचना
दामाजीपंताची रसद गुदरली । लज्जा सांभाळिली देवरायें ॥१॥
तयाच चरित्र परिसा हो सादरें । करितों नमस्कार संतजना ॥ध्रु.॥
मंगळवेढा असे विस्त कुटुंबेंसी । व्यापारी सर्वांसी मान्य सदा ॥२॥
कर्म काय करी ठाणाचा हवाला । तों कांहीं पडला कठिण काळ ॥३॥
धान्याचीं भांडारें होतीं तीं फोडिलीं । पंढरी रक्षिली दुष्काळांत ॥४॥
दुबळें अनाथ तें हि वांचविलें । राष्टधांत ते जाली कीर्ति मोठी ॥५॥
मुजुम करीत होता कानडा ब्राम्हण । फिर्याद लिहून पाठविली ॥६॥
अविंदाच राज्य बेदरीं असतां । कागद पाहतां तलब केली ॥७ ॥
दामाजीपंतासी धरोनि चालविलें । इकडे या विठ्ठलें माव केली ॥८॥
विकते धारणे सवाईंच मोल । धान्याचें सकळ द्रव्य केलें ॥९॥
दामाजीपंताच्या नांव अर्जदास्त । लिहून खलेती मुद्रा केली ॥१०॥
विठो पाडेवार भक्तां साहए जाला । वेदरासी गेला रायापासीं ॥११॥
जोहार मायबाप पुसती कोठील । तंव तो म्हणे स्थळ मंगळवेढें ॥१२॥
दामाजीपंतांनीं रसद पाठविली । खलेती ओतिली अर्जदास्त ॥१३॥
देखोनियां राजा संतोष पावला । म्हणे व्यर्थ त्याला तलब केली ॥१४॥
काय तुझें नांव पुसती यंत्रधारी । तो म्हणे बेगारी विठा कां जी ॥१५॥
पावल्याचा जाब द्यावा मायबाप । करोनि घेतों माप म्हणती ते ॥१६॥
पावल्याचा जाब दिधला लिहून । तसरीफ देऊन पाठविला ॥१७॥
छत्री घोडा शिबिका आभरणांसहित । दिला सवें दूत पाठवूनि ॥१८॥
वाटे चुकामुक जाली याची त्यांची । ते आले तैसे चि मंगळवेढा ॥१९॥
दामाजीपंतासी बेदरासी नेलें । राजा म्हणे जालें कवतुक ॥२०॥
काल गेला विठा बेगारी देऊन । तसरीफ देऊन जाब दिला ॥२१॥
काय तुमचें काज बोला जी सत्वर । बोलाजी निर्धार वचनाचा ॥२२॥
कैंचा विठा कोण पाठविला कधीं । काढोनियां आधीं जाब दिला ॥२३॥
पहातां चि जाब हृदय फुटलें । नयन निडारले राजा देखे ॥२४॥
सावळें सकुमार रूप मनोहर । माथां तेणें भार वाहियेला ॥२५॥
दामाजीपंतासी रायें सन्मानिलें । तो म्हणे आपुलें कर्म नव्हे ॥२६॥
आतां तुमची सेवा पुरे जी स्वामिया । शिणविलें सखया विठोबासी ॥२७॥
निरोप घेऊनि आला स्वस्थळासी । उदास सर्वासीं होता जाला ॥२८॥
दामाजीपंतांनीं सेविली पंढरी । ऐसा त्याचा हरि निकटवृत्ति ॥२९॥
तुका म्हणे विठो अनाथ कैवारी । नुपेक्षी हा हरि दासालागीं ॥३०॥
दामाजीपंतांनी दुष्काळात धान्याची कोठारे फोडून रयतेला वाचवले, तेव्हा विठ्ठलाने स्वतः बेगारी विठू महार बनून बादशहाकडे धान्याची रसद व पैसे भरले आणि भक्ताची लाज राखली. बादशहाने भरलेली पावती दाखवताच दामाजीपंतांच्या डोळ्यात अश्रू आले की भगवंताला माझ्यासाठी गोणींचे ओझे वाहावे लागले. त्यांनी तातडीने नोकरीचा राजीनामा दिला आणि पंढरपुरात विठ्ठलाच्या सेवेत लीन झाले. तुकाराम महाराज म्हणतात, आमचा विठ्ठल हा अनाथांचा कैवारी आहे, तो आपल्या भक्ताची कधीही उपेक्षा करत नाही.
॥ अभंग ४३३४ ॥ अभंग रचना
पहिली माझी ओवी ओवीन जगत्र । गाईंन पवित्र पांडुरंग ॥१॥
दुसरी माझी ओवी दुजें नाहीं कोठें । जनीं वनीं भेटे पांडुरंग ॥ध्रु.॥
तिसरी माझी ओवी तिळा नाहीं ठाव । अवघा चि देव जनीं वनीं ॥२॥
चवथी माझी ओवी वैरिलें दळण । गाईंन निधान पांडुरंग ॥३॥
पांचवी माझी ओवी ते माझिया माहेरा । गाईंन निरंतरा पांडुरंगा ॥४॥
साहावी माझी ओवी साहा ही आटले । गुरूमूर्त भेटले पांडुरंग ॥५॥
सातवी माझी ओवी आठवे वेळोवेळां । बैसलासे डोळां पांडुरंग ॥६॥
आठवी माझी ओवी आठावीस योग । उभा चंद्रभागे पांडुरंग ॥७॥
नववी माझी ओवी सरलें दळण । चुकलें मरण संसारीचें ॥८॥
दाहावी माझी ओवी दाहा अवतारा । न यावें संसारा तुका म्हणे ॥९॥
तुकाराम महाराज ओव्यांच्या माध्यमातून भक्तीचे वर्णन करतात. पहिली ओवी जगाच्या मालक पवित्र पांडुरंगाला अर्पित आहे. दुसरी ओवी सांगते की पांडुरंगाशिवाय दुसरे काहीही नाही, तो वनात आणि जनात सर्वत्र भेटतो. तिसऱ्या ओव्हीत तिळाएवढीही जागा देवाशिवाय रीती नाही. चौथ्या ओव्हीत संसाराचे दळण दळून पांडुरंगाचे गुणगान केले आहे. पाचवी ओवी माहेरच्या पांडुरंगासाठी, सहावी ओवी गुरुरूपातील पांडुरंगासाठी, सातवी ओवी डोळ्यात वसलेल्या रूपासाठी, आठवी ओवी अठ्ठावीस युगे चंद्रभागेकाठी उभ्या असलेल्या देवासाठी, नववी ओवी संसाराचे फेरे संपल्याचे सांगते. दहाव्या ओव्हीत तुकाराम महाराज म्हणतात, दहा अवतार घेणाऱ्या देवामुळे मला आता या संसारात पुन्हा यावे लागणार नाही.
॥ अभंग ४३३५ ॥ अभंग रचना
धरोनियां फरश करी । क्तजनाचीं विघ्नें वारी ॥१॥
ऐसा गजानन महाराजा । त्याचें चरणीं हालो लागो माझा ॥ध्रु.॥
सेंदुर शमी बहुप्रिय ज्याला । तुरा दुर्वांचा शोभला ॥२॥
उंदिर असे जयाचें वहन । माथां जडितमुगुट पूर्ण ॥३॥
नागयज्ञोपवीत रुळे । शुभ्र वस्त्र शोभित साजिरें ॥४॥
भावमोदक हराभरी । तुका भावें हे पूजा करी ॥५॥
हातात परशू धारण करून भक्तांची विघ्ने दूर करणाऱ्या गजानन महाराजांच्या चरणी माझे मन सदैव लीन राहो. ज्याला शेंदूर आणि शमी अत्यंत प्रिय आहेत आणि ज्याच्या शिरावर दुर्वांचा तुरा शोभून दिसतो. ज्याचे वाहन उंदीर आहे आणि मस्तकावर रत्नाजडित मुकुट आहे. ज्याच्या शरीरावर नागाचे जानवे आणि शुभ्र वस्त्रे शोभत आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा गणपतीची मी भावरूपी मोदक अर्पण करून अत्यंत भक्तीने पूजा करतो.
॥ अभंग ४३३६ ॥ अभंग रचना
नाम आहे जयापाशीं । जेथें राहे तेथें चि काशी ॥१॥
ऐसा नामाचा महिमा । जाणे वाल्मीक शंकर उमा ॥ध्रु.॥
नाम प्रल्हादबाळ । जाणे पापी आजामेळ ॥२॥
नाम जाणे तो नारद । नामें ध्रुवा अक्षय पद ॥३॥
नाम गणिकेतें तारी । पशु गजेंद्र उद्धारी ॥४॥
नाम जाणे हणुमंत । जाणताति महासंत ॥५॥
नाम जाणे शुकमूर्ति । जाणे राजा परिक्षिती ॥६॥
नाम जाणे तुका । नाहीं संसाराचा धोका ॥७॥
ज्याच्याकडे भगवंताचे नाम आहे, तो जिथे राहील तीच जागा काशीसारखी पवित्र बनते. असा हा नामाचा महिमा वाल्मीकी, शंकर आणि पार्वतीने जाणला आहे. प्रल्हाद आणि पापी अजामिळानेही नामाचे सामर्थ्य अनुभवले. नारदांनी नामजापाचा महिमा जाणला आणि ध्रुवाला नामस्मरणामुळेच अढळ पद मिळाले. नामस्मराणाने गणिका आणि गजेंद्र पशूचा उद्धार झाला. हनुमंत, महासंत, शुकमुनी आणि राजा परीक्षित यांनी नामाचे रहस्य जाणले. तुकाराम महाराज म्हणतात, मीही नामस्मरण जाणले आहे, त्यामुळे मला आता संसाराचा कोणताही धोका उरलेला नाही.
॥ अभंग ४३३७ ॥ अभंग रचना
बहुतां जन्मां अंतीं जन्मलासी नरा । देव तूं सोइरा करीं आतां ॥१॥
करीं आतां बापा स्वहिताचा स्वार्थ । अनर्थाचा अर्थ सांडीं आतां ॥ध्रु.॥
सांडि आतां कुडी कल्पनेची वाट । मार्ग आहे नीट पंढरीचा ॥२॥
पंढरीस जावें सर्व सुख घ्यावें । रूप तें पाहावें विटेवरि ॥३॥
विटेवरि नीट आनंदाचा कंद । तुका नाचे छंद नामघोषें ॥४॥
अनेकानेक जन्मांचिया पुण्याईनंतर तुला हा मनुष्यजन्म मिळाला आहे, आता देवाला आपला खरा सोयरा करून घे. स्वतःच्या आत्महिताचा विचार कर आणि अनर्थ घडवणाऱ्या प्रपंचातून मन काढून घे. वाईट आणि चुकीच्या कल्पनांची वाट सोडून दे, पंढरीची सरळ आणि सुलभ वाट धर. पंढरपूरला जाऊन सर्व सुखांचा अनुभव घे आणि विटेवर उभे असलेले देवाचे रूप डोळेभरून पाहा. तुकाराम महाराज म्हणतात, विटेवर आनंदाचा मूळ कंद उभा आहे, मी त्याच्या नामाच्या छंदात आनंदाने नाचत आहे.
॥ अभंग ४३३८ ॥ अभंग रचना
किती सांगों तरि नाइकति बटकीचे । पुढें सिंदळीचे रडतील ॥१॥
नका नका करूं रांडेची संगती । नेवोनी अधोपाती घालिल यम ॥२॥
तुका म्हणे जरी देवीं नाहीं चाड । हाणोनि थोबाड फोडिल यम ॥३॥
मी कितीही उपदेश केला तरी हे जारकर्मी लोक ऐकत नाहीत, पुढे जाऊन हे व्यभिचारी लोक वाईट रीतीने रडतील. परस्त्रीची किंवा कुसंगतीची सोबत करू नका, कारण यम तुम्हाला नरकात नेऊन टाकेल. तुकाराम महाराज म्हणतात, जर तुम्हाला देवाची आवड नसेल आणि तुम्ही विषयांमध्ये लोळत असाल, तर यमदेव तोंड फोडून कडक शिक्षा देईल.
॥ अभंग ४३३९ ॥ अभंग रचना
उधानु काटीवरि चोपडुची आस । नवरा राजस मिरवतसे ॥१॥
जिव्हाळ्याचा काठी उबाळ्याच्या मोटा । नवरा चोहटा मिरवतसे ॥ध्रु.॥
तुळसीची माळ नवरीचे कंठीं । नोवरा वैकुंठीं वाट पाहे ॥२॥
तुका म्हणे ऐसी नोवर्‍याची कथा । परमार्थ वृथा बुडविला ॥३॥
माणूस विषयांच्या बाह्य थाटामाटात अडकून स्वतःला राजस नवरदेवासारखा मिरवतो. अंतरीचा जिव्हाळा नसताना केवळ बाह्य सोंग आणून तो चव्हाट्यावर फुशारक्या मारतो. खरं तर तुळशीची माळ गळ्यात घालून आत्मरूपी नवरीने वैकुंठातील देवरूपी नवरदेवाची वाट पाहायला हवी होती. तुकाराम महाराज म्हणतात, पण या माणसाने भ्रामक सुखाच्या मागे लागून आपला परमार्थ व्यर्थ बुडवला आहे.
॥ अभंग ४३४० ॥ अभंग रचना
न कळे महिमा वेद मोनावले । जेथें पांगुळले मनपवन ॥१॥
चंद्र सूर्य ज्याचें तेज वागविती । तेथें माझी मती कोणीकडे ॥ध्रु.॥
काय म्यां वाणावें तुझ्या थोरपणा । सहस्रवदना वर्णवेना ॥२॥
तुका म्हणे आम्ही बाळ तूं माउली । कृपेची साउली करीं देवा ॥३॥
तुझा महिमा न कळल्यामुळे वेदही मौन धारण करतात, जिथे मन आणि प्राणाचा वाराही पांगळा होतो. सूर्य आणि चंद्र ज्याचेच तेज धारण करतात, तिथे माझी अल्प बुद्धी काय वर्णन करणार? तुझ्या थोरपणाचे वर्णन मी कसे करू, जिथे सहस्र मुखांच्या शेषालाही तुझे पूर्ण वर्णन करता येत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही तुझी लहान बालके आहोत आणि तू आमची माऊली आहेस, हे देवा, आमच्यावर तुझ्या कृपेची सावली धर.
॥ अभंग ४३४१ ॥ अभंग रचना
संतचरणरज लागतां सहज । वासनेचें बीज जळोन जाय ॥१॥
मग रामनामीं उपजे आवडी । सुख घडोघडी वाढों लागे ॥ध्रु.॥
कंठीं प्रेम दाटे नयनीं नीर लोटे । हृदयीं प्रगटे रामरूप ॥२॥
तुका म्हणे साधन सुलभ गोमटें । परि उपतिष्ठे पूर्वपुण्यें ॥३॥
संतांच्या चरणांची धूळ सहज प्राप्त झाली तरी मनातील सर्व वासनांचे बीज जळून खाक होते. त्यानंतर रामनामाची मनापासून आवड निर्माण होते आणि क्षणाक्षणाला सुखाचा अनुभव वाढू लागतो. गळ्यात प्रेमाचा गहिवर दाटून येतो, डोळ्यात आनंदाश्रू वाहू लागतात आणि हृदयात साक्षात रामरूप प्रगट होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे साधन अत्यंत सोपे आणि सुंदर आहे, पण ते पूर्वजन्मीच्या पुण्याईनेच प्राप्त होते.
॥ अभंग ४३४२ ॥ अभंग रचना
विधवेसि एक सुत । अहर्निशीं तेथें चत्ति ॥१॥
तैसा तूं मज एकला । नको मोकलूं विठ्ठला ॥ध्रु.॥
सुपुत्रालागीं बाप । अवघे तेथें चि संकल्प ॥२॥
तुका म्हणे चित्ती । पतिव्रते जैसा पति ॥३॥
जसे एखाद्या विधवा स्त्रीचा एकुलता एक मुलगा असतो आणि तिचे चित्त रात्रंदिवस त्याच्याकडेच असते. हे विठ्ठला, त्याप्रमाणे तूच माझा एकमेव आधार आहेस, मला कधीही सोडू नकोस. जसे बापाचे सर्व संकल्प आपल्या चांगल्या मुलाच्या सुखासाठीच असतात किंवा पतिव्रतेच्या चित्तात जसा तिचा पती असतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, तसेच माझे मन रात्रंदिवस तुझ्या ठायीच जडलेले आहे.
॥ अभंग ४३४३ ॥ अभंग रचना
म्हणे विठ्ठल पाषाण । त्याच्या तोंडावरि वाहाण॥१॥
नको नको दर्शन त्याचें । गलितकुष्ट भरो वाचे ॥ध्रु.॥
शाळिग्रामासि म्हणे धोंडा । कोड पडो त्याच्या तोंडा ॥२॥
भावी सद्ग‍ु मनुष्य । त्याचें खंडो का आयुष्य ॥३॥
हरिभक्ताच्या करी चेष्टा । त्याचे तोंडीं पडो विष्ठा ॥४॥
तुका म्हणे किती ऐकों । कोठवरी मर्यादा राखों ॥५॥
जो विठ्ठलाच्या मूर्तीला केवळ दगड मानतो, त्याच्या तोंडावर वाहन मारावी. अशा दुष्टाचे दर्शनही करू नये आणि त्याच्या वाचेला कुष्ठरोग जडो. जो शालिग्रामाला दगड म्हणतो, त्याच्या तोंडाला कोड पडो. जो सद्गुरूंना सामान्य मनुष्य मानतो, त्याचे आयुष्य क्षीण होवो. जो हरिभक्तांची थट्टा-मस्करी करतो, त्याच्या तोंडात विष्ठा पडो. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा निंदकांचे बोल मी कोठपर्यंत ऐकू आणि कुठपर्यंत मर्यादा बाळगू?
॥ अभंग ४३४४ ॥ अभंग रचना
स्वगाअचे अमर इच्छिताति देवा । मृत्युलोकीं व्हावा जन्म आम्हां ॥१॥
नारायणनामें होऊं जिवनमुक्त । कर्तिनीं अनंत गाऊं गीती ॥ध्रु.॥
वैकुंठींचे जन सदा चिंतिताति । कइं येथें येती हरिचे दास ॥२॥
यमधर्म वाट पाहे निरंतर । जोडोनियां कर तिष्ठतसे ॥३॥
तुका म्हणे पावावया पैल पार । नामंत्र सार भाविकासि ॥४॥
स्वर्गातील देवसुद्धा इच्छा करतात की आपल्याला मृत्युलोकात जन्म मिळावा. कारण तिथे नारायण नामाने जीवनमुक्त होता येते आणि कीर्तनात देवाचे गुणगान गाता येते. वैकुंठातील लोक नेहमी विचार करतात की मृत्युलोकातील हरीचे दास इकडे कधी येतात. यमधर्म हातात हात जोडून अशा भक्तांची निरंतर वाट पाहत असतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, संसाराचा पैलपार गाठण्यासाठी भाविक भक्तांसाठी नाममंत्र हेच खरे श्रेष्ठ साधन आहे.
॥ अभंग ४३४५ ॥ अभंग रचना
व्यापक हा विश्वंभर । चराचर याचेनी ॥१॥
पंढरिराव विटेवरि । उसकींच धरीं पाउलें ॥ध्रु.॥
अवघियांचा हा चि ठाव । देवोदेवीं सकळ ॥२॥
तुका म्हणें न करीं सोस । भेदें दोष उफराटे ॥३॥
हा विश्वंभर परमात्मा सर्वत्र व्यापक आहे आणि हे सर्व चराचर विश्व त्यानेच व्यापलेले आहे. तोच पंढरीनाथ विटेवर उभा आहे, तू त्याचेच चरण दृढ धरून ठेव. सर्व देवांचा आणि सर्व जीवांचा हा एकच मूळ आधार आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, व्यर्थ वासना करू नकोस, कारण भेदाभेद मानल्याने मोठे दोष निर्माण होतात.
॥ अभंग ४३४६ ॥ अभंग रचना
पसरोनि मुखें । कैसे धालों बा हारीखें ॥१॥
ब्रम्हादिका दुर्लभ वांटा । आम्हां फावला राणटां ॥ध्रु.॥
गोड लागे काय तरि। कृपावंत जाला हरि ॥२॥
उडती थेंबुटें । अमृताहुनि गोमटें ॥३॥
गोडाहुनि गोड । जिव्हा नाचे वाटे कोड ॥४॥
खुणावुनि तुका । दावी वर्म बोलों नका ॥५॥
आम्ही मुख पसरून या भक्तीच्या आनंदाने कसे तृप्त झालो आहोत. ब्रह्मादिकांनाही जो भक्तीचा वाटा दुर्लभ आहे, तो आम्हा सामान्य लोकांना सहज प्राप्त झाला. हरी आमच्यावर कृपावंत झाल्यामुळे हा भक्तीचा रस अत्यंत गोड लागत आहे. या रसाचे उडणारे थेंब अमृतापेक्षाही गोड आणि सुंदर आहेत. हा रस साखरेपेक्षा गोड असून तो चाखताना जीभ आनंदाने नाचू लागते. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी तुम्हाला हे गुप्त मर्म खणवून दाखवतो, आता व्यर्थ बोलू नका.
॥ अभंग ४३४७ ॥ अभंग रचना
आमुचि मिरास पंढरी । आमुचें घर भीमातिरीं ॥१॥
पांडुरंग आमुचा पिता । रकुमाबाईं आमुचि माता ॥ध्रु.॥
भाव पुंडलीक मुनि । चंद्रभागा आमुची बहिणी ॥२॥
तुका जुन्हाट मिराशी । ठाव दिला पायांपाशीं ॥३॥
पंढरपूर हेच आमचे मूळ वतन (मिरास) आहे आणि भीमेच्या तीरावर आमचे घर आहे. पांडुरंग हे आमचे पिता आहेत आणि रखुमाबाई आमची माता आहे. पुंडलिक मुनी आमचे भाऊ आहेत आणि चंद्रभागा आमची बहीण आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी या परंपरेतील जुना वतनदार आहे आणि देवाने मला स्वतःच्या चरणांपाशी कायमची जागा दिली आहे.
॥ अभंग ४३४८ ॥ अभंग रचना
गंगा गेली सिंधुपाशीं । जरी तो ठाव नेदी तिशी ॥१॥
तिणें जावें कवण्या ठाया । मज सांगा पंढरिराया ॥ध्रु.॥
जळ क्षोभलें जलचरां । माता बाळा नेदी थारा ॥२॥
तुका म्हणे आलों शरण । देवा त्वां कां धरिलें मौन्य ॥३॥
गंगा नदी सागराला भेटायला गेली आणि जर सागरानेच तिला आसरा दिला नाही, तर तिने कुठे जावे हे पंढरीराया तूच सांग. जर पाणीच जलचरांवर कोपले किंवा आईनेच बाळाला जवळ घेतले नाही, तर बाळाने काय करावे? तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, मी तुला पूर्णपणे शरण आलो आहे, मग तू असे मौन का धारण केले आहेस?
॥ अभंग ४३४९ ॥ अभंग रचना
बैसो आतां मनीं । आले तैसें चि वदनीं ॥१॥
मग अवघें चि गोड । पुरे सकळ हि कोड ॥ध्रु.॥
बाहेरील भाव । तैसा अंतरीं हि वाव ॥२॥
तुका म्हणे मणि । शोभा दाखवी कोंदणीं ॥३॥
जसा मनात विचार येईल तसेच वाचेतून बाहेर पडू दे. मग सर्वकाही गोड होईल आणि मनातील सर्व इच्छा पूर्ण होतील. जसा बाहेरचा भाव आहे, तसाच अंतःकरणातही मोकळेपणा असावा. तुकाराम महाराज म्हणतात, जसा रत्न योग्य कोंदणात बसवले की अधिक शोभून दिसते, तसा अंतरीचा आणि बाहेरील निष्कपटी भाव शोभून दिसतो.
॥ अभंग ४३५० ॥ अभंग रचना
वेठी ऐसा भाव । न करी अहाच उपाव ॥१॥
रूप डसवी न जिवा । अवघा ये च ठायीं हेवा ॥ध्रु.॥
कृपणाचेपरि । लेखा पळनिमिषेवरि ॥२॥
तुका म्हणे आस । संनिध चि जगदीशा ॥३॥
भक्ती करताना ती केवळ वेठबिगारीसारखी किंवा वरवरची करू नकोस. देवाच्या रूपाने जिवाला असा लळा लावावा की मनाची तळमळ वाढून तिथेच सर्व ध्यान लागावे. जसा कंजूष माणूस आपल्या पैशांचा एका क्षणाचाही हिशोब ठेवतो, तसा नामाचा प्रत्येक निमिष जप करावा. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशी आस धरल्यास जगदीश अगदी जवळच प्राप्त होतो.
॥ अभंग ४३५१ ॥ अभंग रचना
सर्वसुखा अधिकारी । मुखें उच्चारी हरिनाम ॥१॥
सर्वांगें तो सर्वोत्तम । मुखीं नाम हरीचें ॥ध्रु.॥
ऐशी उभारिली बाहे। वेदीं पाहें पुराणीं ॥२॥
तुका म्हणे येथें कांही । संदेह नाहीं भरवसा ॥३॥
जो मुखाने हरीच्या नामाचा उच्चार करतो, तो सर्व प्रकारच्या सुखांचा खरा अधिकारी बनतो. ज्याच्या मुखात हरीचे नाम आहे, तो सर्वांगाने अत्यंत श्रेष्ठ आणि सर्वोत्तम आहे. वेद आणि पुराणांनी हात वर करून हाच सिद्धांत घोषित केला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, या गोष्टीत अजिबात शंका नाही, हा माझा पूर्ण भरवसा आहे.
॥ अभंग ४३५२ ॥ अभंग रचना
जो का निर्गुण निराकार । तेथें धरियेले अवतार ॥१॥
निर्गुण होता तो सगुणासि आला । भक्तिसाटीं प्रगटला ॥ध्रु.॥
जो का त्रिभुवनचाळक । तो हा नंदाचा बाळक ॥२॥
सोडविलें वसुदेवदेवकीसि । अवतार धरिला तिचे कुशी ॥३॥
मारियेला कंसराणा । राज्यीं स्थापिलें उग्रसेना ॥४॥
तुका म्हणे देवादिदेव । तो हा उभा पंढरिराव ॥५॥
जो मुळात निर्गुण आणि निराकार आहे, त्यानेच भक्तांसाठी विविध अवतार धारण केले आहेत. निर्गुण असलेला परमेश्वर भक्तीच्या प्रेमापोटी सगुण रूपात प्रगट झाला. जो तिन्ही लोकांचा चालक आहे, तोच हा नंदाचा बाळ बनला. वसुदेव आणि देवकीच्या पोटी जन्म घेऊन त्याने त्यांची कारागृहातून सुटका केली. कंसाचा वध करून त्याने उग्रसेनाला राज्यावर बसवले. तुकाराम महाराज म्हणतात, तोच देवांचा देव साक्षात पंढरीनाथ विटेवर उभा आहे.
॥ अभंग ४३५३ ॥ अभंग रचना
जुनाट हें धन अंत नाहीं पार । खात आले फार सरलें नाहीं ॥१॥
नारद हा मुनि शुक सनकादिक । उरलें आमुप तुम्हां आम्हां ॥ध्रु.॥
येथूनियां धना खाती बहु जन । वाल गुंज उणें जालें नाहीं ॥२॥
तुका म्हणे धना अंत नाहीं पार । कुंटित चार वाचा तेथें ॥३॥
हे नामरूपी धन अत्यंत जुने आणि अपार आहे, अनेक पिढ्यांनी याचा उपभोग घेतला तरी ते कधीही संपले नाही. नारद, शुक आणि सनकादिक ऋषींनी हे धन लुटले, तरीही तुम्हा-आम्हासाठी ते विपुल प्रमाणात उरले आहे. या धनाचा कितीही लोकांनी उपभोग घेतला तरी ते वाल किंवा गुंजेएवढेही कमी झाले नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, या आत्मधनाला अंत नाही, तिथे चारही वाणी कुंठित होतात.
॥ अभंग ४३५४ ॥ अभंग रचना
कोडियाचें गोरेपण । तैसें अहंकारीज्ञान ॥१॥
त्यासि अंतरीं रिझे कोण । जवळी जातां चळिसवाण ॥ध्रु.॥
प्रेतदेह गौरविलें । तैसें विटंबवाणें जालें ॥२॥
तुका म्हणे खाणें विष्ठा । तैशा देहबुद्धिचेष्टा ॥३॥
कुष्ठरोग्याने गोरे दिसणे जसे निरुपयोगी आहे, तसे अहंकारी माणसाचे ज्ञान व्यर्थ आहे. अशा ज्ञानाने अंतःकरणात कोणाला आनंद मिळत नाही, उलट जवळ गेल्यावर घृणा उत्पन्न होते. शवाला वस्त्राभूषणांनी नटवणे जसे विटंबनाकारक असते, तसा हा ज्ञानाचा आव आणणे आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, देहबुद्धीच्या चेष्टा करणे म्हणजे विष्ठा खाण्यासारखे अत्यंत हीन आहे.
॥ अभंग ४३५५ ॥ अभंग रचना
पाया जाला नारू । तेथें बांधला कापूरु ।
तेथें बिबव्याचें काम । अधमासि तों अधम ॥१॥
रुसला गुलाम । धणी करीतो सलाम ।
तेथें चाकराचें काम । अधमासि तों अधम ॥ध्रु.॥
रुसली घरची दासी । धणी समजावी तियेसि ।
तेथें बटकीचें काम । अधमासि तों अधम ॥२॥
देव्हार्‍यावरि विंचू आला । देवपूजा नावडे त्याला ।
तेथें पैजारेचें काम । अधमासि तों अधम ॥३॥
तुका म्हणे जाती । जातीसाटीं खाती माती ॥४॥
पायाला नारू रोग झाल्यावर तिथे कापूर बांधून उपयोग नाही, तिथे बिब्बाच लावावा लागतो. नीच माणसाला सरळ मार्ग समजत नाही, त्याला कठोर उपायच लागतो. गुलाम रुसला आणि मालकच त्याला मुजरा करू लागला, तर तिथे चाकराचा नीचपणा दिसतो. घरची दासी रुसल्यावर मालकाने तिची विनवणी करणे हे उलटे आहे. देव्हाऱ्यावर विंचू आला तर त्याला देवपूजा आवडणार नाही, तिथे त्याला चपलेनेच मारले पाहिजे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हलकट वृत्तीची माणसे आपल्या वाईट स्वभावामुळे स्वतःची माती करून घेतात.
॥ अभंग ४३५६ ॥ अभंग रचना
ब्राम्हणा न कळे आपुलें तें वर्म । गंवसे परब्रम्ह नामें एका ॥१॥
लहानथोरासि करितों प्रार्थना । दृढ नारायणा मनीं धरा ॥ध्रु.॥
सर्वांप्रति माझी हे चि असे विनंती । आठवा श्रीपती मनामाजी ॥२॥
केशव नारायण करितां आचमन । ते चि संध्या स्नान कर्म क्रिया ॥३॥
नामें करा नित्य भजन भोजन । ब्रम्हकर्म ध्यान याचे पायीं ॥४॥
तुका म्हणे हें चि निर्वाणींचें शस्त्र । म्हणोनि सर्वत्र स्मरा वेगीं ॥५॥
ब्राह्मणाला आपल्या स्वतःच्या कर्माचे मूळ वर्म कळत नाही, ते परब्रह्म केवळ एका भगवंताच्या नामानेच प्राप्त होते. मी लहान-थोरांना हीच प्रार्थना करतो की त्यांनी मनात नारायणाला दृढ धरावे. माझी सर्वांना एकच विनंती आहे की श्रीपतीचे मनात निरंतर स्मरण करा. आचमन करताना केशव, नारायण नाम घेणे हीच खरी संध्या, स्नान आणि कर्मक्रिया आहे. नामाच्या द्वारेच नित्य भजन, भोजन आणि ब्रह्मकर्म करा. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे नामस्मरणच संकटाच्या वेळी वाचवणारे अंतिम शस्त्र आहे, म्हणून सर्वांनी लवकर नामस्मरण करा.
॥ अभंग ४३५७ ॥ अभंग रचना
नरदेह वांयां जाय । सेवीं सद्ग‍ूचे पाय ॥१॥
सांडोनियां अहंभाव । धरीं भक्ती पूजीं देव ॥ध्रु.॥
थोराचिये वाटे । जातां भवशोक आटे ॥२॥
प्रल्हादातें तारी । तुका म्हणे तो कंठीं धरीं ॥३॥
हा अमूल्य मनुष्यदेह व्यर्थ घालवू नकोस, सद्गुरूंच्या चरणांची सेवा कर. मनातील अहंकार सोडून दे, भक्तीचा मार्ग धर आणि देवाची पूजा कर. संतांच्या आणि सत्पुरुषांच्या मार्गाने गेल्यावर संसारातील शोक आणि दुःख नष्ट होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याने प्रल्हादाचा उद्धार केला, त्या भगवंताला तू आपल्या हृदयात धारण कर.
॥ अभंग ४३५८ ॥ अभंग रचना
संचित तैशी बुद्धि उपजे मनामधीं । सांगितलें सिद्धि नव जाय ॥१॥
ज्याचा जैसा ठेवा तो त्यापाशीं धांवे । न लगती करावे उपदेश ॥२॥
घेऊन उठती आपुलाले गुण । भविष्याप्रमाणें तुका म्हणे ॥३॥
जसे माणसाचे पूर्वसंचित असते, तशीच त्याच्या मनात बुद्धी उत्पन्न होते, केवळ उपदेश केल्याने कोणाची सिद्धी होत नाही. ज्याचा जसा साठा किंवा कर्म साचलेले असते, तो त्याकडेच धाव घेतो, त्याला वेगळा उपदेश करण्याची गरज पडत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, प्रत्येक जण आपल्या प्राक्तनानुसार आणि संचितानुसारच आपले गुण घेऊन पुढे निघतो.
॥ अभंग ४३५९ ॥ अभंग रचना
कुरंगीपाडस चुकलेसे वनीं । फुटे दुःखेंकरोनि हृदय त्याचें ॥१॥
तैसा परदेशी जालों तुजविण । नको हो निर्वाण पाहूं माझें ॥ध्रु.॥
अपराध्याच्या कोटि घालीं सर्व पोटीं । नको या शेवटीं उपेक्षूं गा ॥२॥
तुका म्हणे असों द्यावी माझी चिंता । कृपाळु अनंता पांडुरंगा ॥३॥
वनात आईपासून चुकलेले हरणाचे पाडस जसे दुःखाने व्याकुळ होते आणि त्याचे हृदय फुटायला होते. हे देवा, तुझ्याशिवाय मी तसाच अनाथ आणि परदेशी झालो आहे, आता माझी अंतिम परीक्षा पाहू नकोस. माझे कोट्यवधी अपराध तू आपल्या पोटी घाल, पण शेवटी माझी उपेक्षा करू नकोस. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे कृपाळू अनंता पांडुरंगा, तुला माझी सदैव चिंता असू दे.
॥ अभंग ४३६० ॥ अभंग रचना
धन्य जालों हो संसारीं । आम्ही देखिली पंढरी ॥१॥
चंद्रभागे करूं स्नान । पुंडलीकाचें दर्शन ॥ध्रु.॥
करूं क्षेत्रप्रदक्षिणा। भेटूं सत या सज्जनां ॥२॥
उभे राहूं गरुडपारीं । डोळेंभरुनी पाहों हरी ॥३॥
तुका म्हणे वाळवंटीं । महालाभ फुकासाटीं ॥४॥
आम्ही पंढरपूरचे दर्शन घेतले, त्यामुळे या संसारात आम्ही खरोखर धन्य झालो आहोत. चंद्रभागेत स्नान करू आणि भक्त पुंडलिकाचे दर्शन घेऊ. पंढरपूर क्षेत्राची प्रदक्षिणा करू आणि संत-सज्जनांना भेटू. गरुडपाराजवळ उभे राहून विठ्ठलाचे रूप डोळेभरून पाहू. तुकाराम महाराज म्हणतात, पंढरीच्या वाळवंटात विनामूल्य परमानंदाचा महालाभ प्राप्त होतो.
॥ अभंग ४३६१ ॥ अभंग रचना
पंढरीचा वारकरी । खेपा वैकुंठबंदरीं ॥१॥
तया नाहीं आणखी पेणें । सदा वैकुंठीं राहाणें ॥ध्रु.॥
आला गेला केल्या यात्रा । उद्धरिलें कुळा सर्वत्रा ॥२॥
तुका म्हणे नाहीं । यासि संदेह कल्पांतीं ही ॥३॥
पंढरपूरचा वारकरी हा जणू वैकुंठरुपी बंदरावरच फेऱ्या मारत असतो. त्याला आता दुसऱ्या कोणत्याही ठिकाणी मुक्काम करण्याची गरज उरलेली नाही, तो नित्य वैकुंठातच राहतो. त्याने पंढरीच्या यात्रा केल्यामुळे आपल्या संपूर्ण कुळाचा उद्धार केला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, या गोष्टीत कल्पान्तीही कोणताही संशय नाही.
॥ अभंग ४३६२ ॥ अभंग रचना
सोडियेल्या गाईं नवलक्ष गोपाळीं । सवें वनमाळी चालियेला ॥१॥
सुदीन समय भाग्याचा उदय । चारावया गाईं वनामाजी ॥ध्रु.॥
गाईंगोपाळांच्या संगें चाली हरि । क्रीडा नानापरि खेळताति ॥२॥
काठी कांबळीया मोहरीया पोंवा । सिदोरी गांजिवा खांद्यावरि ॥३॥
गोधनें संवगडे खेळे नानापरी । आले भीमातीरीं वेणुनादा ॥४॥
तेथें उभा ठेला गोपाळांसहित । सिदोरिया सोडीत बैसे तेथें ॥५॥
तुका म्हणे ज्यांनीं आणिल्या भाकरी । नेऊनियां हरीपुढें देती ॥६॥
नऊ लक्ष गोपाळांनी गाई सोडल्या आणि साक्षात श्रीकृष्ण त्यांच्यासोबत वनात निघाला. हा अत्यंत शुभ दिवस आणि भाग्याचा उदय होता. हरी गाई आणि गोपाळांसोबत विविध खेळ खेळत चालला होता. काठी, कांबळी, पावा आणि अन्नाची शिदोरी खांद्यावर घेऊन ते निघाले. गाई आणि सवंगड्यांसह विविध खेळ खेळत ते वेणूनाद करत भीमातीरी आले. तिथे सर्व गोपाळांसह श्रीकृष्ण उभा राहिला आणि आपापल्या शिदोऱ्या सोडायला बसले. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्यांनी ज्यांनी भाकरी आणल्या होत्या, त्या त्यांनी श्रीहरीच्या पुढे आणून ठेवल्या.
॥ अभंग ४३६३ ॥ अभंग रचना
ज्यां जैसी आवडी त्यां तैसा विभाग । देत पांडुरंग तृप्ति जाली ॥१॥
मुखानें उच्छष्टि हिरोनियां खात । विस्मित विधाता देखोनियां ॥ध्रु.॥
दिलें जें गोपाळां तें नाहीं कोणासि । विस्मित मानसीं सुरवर ॥२॥
देव ॠषि मुनि सद्धि हे चारण । शिव मरुद्गण चंद्र सूर्य ॥३॥
तुका म्हणे आले सकळ हि सुरवर । आनंदें निर्भर पाहावया ॥४॥
ज्याला जशी आवड होती, तसा भाग पांडुरंग सर्वांना देत होता आणि सर्वजण तृप्त झाले. श्रीकृष्ण गोपाळांच्या तोंडातील उष्टे हिसकावून खात होता, हे दृश्य पाहून ब्रह्मदेवही आश्चर्यचकित झाला. जे सुख भगवंताने गोपाळांना दिले, ते इतर कोणालाही मिळाले नाही, हे पाहून सर्व देव थक्क झाले. देव, ऋषी, मुनी, सिद्ध, शिव, मरुद्गण, चंद्र आणि सूर्य हे सर्व देव हा सोहळा पाहण्यासाठी आले. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे अथांग सुख पाहण्यासाठी सर्व सुरवर आनंदाने दाटून आले.
॥ अभंग ४३६४ ॥ अभंग रचना
आले सुरवर नानापक्षी जाले । सकळ अवतरले श्वापदवेषें ॥१॥
श्वानखररूपी होऊनियां आले । उच्छष्टि कवळ वेचिताति ॥ध्रु.॥
होऊनियां दीन हात पसरिती । मागोनियां घेती उष्टावळी ॥२॥
अभिमान आड घालोनि बाहेरि । तयां म्हणे घ्या रे धणी ॥३॥
तुका म्हणे धणी लाधली अपार । तया सुखा पार काय सांगों ॥४॥
सर्व देव निरनिराळे पक्षी आणि पशूंचे रूप घेऊन तिथे आले. काहींनी कुत्रे आणि गाढवाचे रूप घेतले आणि गोपाळांच्या उष्ट्या अन्नाचे कण वेचू लागले. ते अत्यंत लीन होऊन हात पसरून उष्टे अन्न मागून घेत होते. देवाने स्वतःचा मोठेपणा बाजूला ठेवून सर्वांना आनंदाने उष्टे अन्न दिले. तुकाराम महाराज म्हणतात, तिथे सर्वांना अपार तृप्ती मिळाली, त्या सुखाचा पार मी काय वर्णू?
॥ अभंग ४३६५ ॥ अभंग रचना
एकमेकीं घेती थडका । पाडी धडका देऊनि ॥१॥
एकमेका पाठीवरि । बैसोनि करिती ढवाळी ॥ध्रु.॥
हाता हात हाणे लाही । पळतां घाईं चुकविती ॥२॥
तुका म्हणे लपणी चपणी । एका हाणी पाठीवरी ॥३॥
गोपाळ एकमेकांना धक्के मारत खेळत होते आणि धावत जाऊन धडका देत होते. एकमेकांच्या पाठीवर बसून ते मौजमजा करत होते. हातात हात मारून पळताना एकमेकांना हुकावण्या देत होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, लपाछपीचा खेळ खेळत ते आनंदाने एकमेकांच्या पाठीवर मारत खेळात दंग झाले होते.
॥ अभंग ४३६६ ॥ अभंग रचना
चला वळूं गाईं । दूर अंतरल्या भाईं ॥१॥
खेळ खेळतां जाला शीण । कोण करी वणवण ॥ध्रु.॥
गाईं हकारी कान्हया । म्हणोनि लागती ते पायां ॥२॥
तुका म्हणे द्यावें । नाम संकीर्तन बरवें ॥३॥
चला, आता गाई वळवूया, कारण त्या खूप दूर गेल्या आहेत. खेळ खेळून खूप थकवा आला आहे, आता विनाकारण वणवण कोण करेल? कान्हा गाईंना हाका मारतो, हे पाहून सर्व गोपाळ त्याच्या पाया पडतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाला उत्तर म्हणून आपण केवळ त्याचे सुंदर नामसंकीर्तन करावे.
॥ अभंग ४३६७ ॥ अभंग रचना
नाहीं संसाराची चाड । गाऊं हरिचें नाम गोड ॥१॥
हो का प्राणाचा ही घात । परि हा न सोडीं अनंत ॥ध्रु.॥
जन्मोजन्मीं हा चि धंदा । संतसंग राहो सदा ॥२॥
तुका म्हणे भाव । तो हा जाणा पंढरिराव ॥३॥
मला आता संसाराची अजिबात आवड उरलेली नाही, मी केवळ हरीचे गोड नाम गाणार आहे. अगदी प्राणाचा घात झाला तरी मी या अनंत श्रीहरीचा सोस सोडणार नाही. जन्मोजन्मी मला हाच एक धंदा असावा आणि नित्य संतांचा संग लाभावा. तुकाराम महाराज म्हणतात, आमचा एकमेव भाव म्हणजे साक्षात हा पंढरीनाथच आहे.
॥ अभंग ४३६८ ॥ अभंग रचना
हरीविण जिणें व्यर्थ चि संसारीं । प्रेत अळंकारीं मिरवत ॥१॥
देवाविण शब्द व्यर्थ चि कारण । भांड रंजवण सभेसि गा ॥ध्रु.॥
आचार करणें देवाविण जो गा । सर्पाचिया अंगा मृदुपण ॥२॥
तुका म्हणे काय बहु बोलों फार । भक्तीविण नर अभाग्य कीं ॥३॥
श्रीहरीशिवाय या संसारातील जिणे व्यर्थ आहे, ते म्हणजे एखाद्या शवाला दागिन्यांनी नटवून मिरवण्यासारखे आहे. देवाच्या नामाशिवाय बोललेले शब्द व्यर्थ असून ते केवळ सभेचे मनोरंजन करणाऱ्या भांडासारखे आहेत. देवाच्या भक्तीशिवाय केलेला आचार हा सापाच्या अंगावरील मऊपणासारखा घातक आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी जास्त काय सांगू, भक्तीशिवाय जगणारा माणूस अत्यंत दुर्दैवी आहे.
॥ अभंग ४३६९ ॥ अभंग रचना
जालासि पंडित पुराण सांगसी । परि तूं नेणसी मीं हें कोण ॥१॥
गाढवभरी पोथ्या उलथिशी पानें । परि गुरुगम्यखुणे नेणशी बापा ॥२॥
तुका कुणबियाचा नेणे शास्त्रमत । एक पंढरीनाथ विसंबेना ॥३॥
तू पंडित झालास आणि पुराणे सांगू लागलास, पण 'मी कोण आहे' हेच तुला अद्याप कळले नाही. गाढवावर लादाव्यात इतक्या पोथ्यांची पाने तू पालटलीस, पण गुरुकृपेने कळणारे गूढ वर्म तुला समजले नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी कुणबी असल्यामुळे मला शास्त्रांचे मत कळत नाही, पण मी एका पंढरीनाथ विठ्ठलाला कधीही विसरत नाही.
॥ अभंग ४३७० ॥ अभंग रचना
स्वप्नींच्या व्यवहारा काळांतर लेखा । जागृतीसि रुका गांठ नाहीं ॥१॥
तेवीं शब्दज्ञानें करिती चावटी । ज्ञान पोटासाटीं विकों नये ॥ध्रु.॥
बोलाची च कढी बोलाचा ची भात । जेवूनियां तृप्त कोण जाला ॥२॥
कागदीं लिहिली नांवाची साकर । चाटितां मधुर केवीं लागे ॥३॥
तुका म्हणे जळो जळो त्याचें ज्ञान। यमपुरी कोण दंड साहे ॥४॥
स्वप्नातील व्यवहारात लाखो रुपयांची देवाणघेवाण झाली तरी जागे झाल्यावर हातात एक दमडीही नसते. त्याप्रमाणे केवळ पोपटपंची शब्दांचे ज्ञान सांगून पोटासाठी ज्ञान विकू नये. केवळ शब्दांची कढी आणि शब्दांचा भात खाऊन आजपर्यंत कोण तृप्त झाले आहे का? कागदावर साखर असे लिहिले म्हणून ती कागद चाटल्यावर गोड कशी लागेल? तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा केवळ बाह्य ज्ञानाचा धिक्कार असो, पुढे यमपुरीत मिळणारा दंड कोण सहन करणार?
॥ अभंग ४३७१ ॥ अभंग रचना
भूत नावरे कोणासी । पुंडलीकें खिळिलें त्यासी ॥१॥
समचरण असे विटे । कटिकर उभें नीट ॥ध्रु.॥
वाळुवंटीं नाचती संत । प्रेमामृतें डुल्लत ॥२॥
तुका म्हणे पुंडलीका । भक्तिबळें तूं चि निका ॥३॥
जे परब्रह्मरूपी भूत कोणाच्याही आटोक्यात येत नव्हते, त्याला भक्त पुंडलिकाने विटेवर खिळवून ठेवले. ते परब्रह्म दोन्ही चरण सम ठेवून आणि कमरेवर हात ठेवून सरळ उभे आहे. वाळवंटात संत भक्तीच्या प्रेमामृतात डोलत आनंदाने नाचत आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पुंडलिका, तुझ्या भक्तीच्या बळाने तूच खरोखर श्रेष्ठ ठरला आहेस.
॥ अभंग ४३७२ ॥ अभंग रचना
आपुले वरदळ नेदा । एवढी गोविंदा कृपणता ॥१॥
यावर बा तुमचा मोळा । हा गोपाळा कळेना ॥ध्रु.॥
सेवा तरी घेतां सांग । चोरिलें अंग सहावेना ॥२॥
तुका जरी क्रियानष्ट । तरी कां कष्ट घेतसां ॥३॥
हे गोविंदा, तुझा कृपाप्रसाद आम्हाला देत नाहीस, एवढा कंजूषपणा का दाखवतोस? हे गोपाळा, तुझ्या या अंतरीचा हेतू आम्हाला समजत नाही. तू आमची संपूर्ण सेवा करून घेतोस, पण कृपा करताना मात्र मागे हटतोस हे सहन होत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, जर मी असा क्रियाभ्रष्ट किंवा अयोग्य होतो, तर माझ्यासाठी तू एवढे कष्ट का घेतलेस?
॥ अभंग ४३७३ ॥ अभंग रचना
भीमातिरींचा नाटक । यानें लावियेलें चेटक ॥१॥
मन बुद्धि जाली ठक । नेणे संसाराची टुक ॥ध्रु.॥
कैशी प्रसंगीक वाणी । प्रत्यादर कडसणी ॥२॥
तुका म्हणे मोठा ठक । जेथें तेथें उभा ठाके ॥३॥
भीमेच्या तीरावर उभा असलेला हा विठ्ठल मोठा नटवेडा आहे, त्याने आम्हा भक्तांना जणू चेटूक केले आहे. माझी मन आणि बुद्धी त्याच्या रूपात मोहित झाली आहे, आता मला संसाराची कोणतीही माहिती उरलेली नाही. त्याची वाणी वेळप्रसंग पाहून कशी आदराने परिपूर्ण असते. तुकाराम महाराज म्हणतात, हा देव मोठा चतुर ठक आहे, जो जिथे पाहावे तिथे पाठीशी उभा राहतो.
॥ अभंग ४३७४ ॥ अभंग रचना
कां रे दाटोन होतां वेडे । देव आहे तुम्हांपुढें ॥१॥
ज्यास पाठ नाहीं पोट । करी त्रैलोक्याचा घोंट ॥ध्रु.॥
तुमची तुम्हां नाहीं सोय । कोणाचें काय जाय ॥२॥
तुका गातो नामीं । तेथें नाहीं आम्ही तुम्ही ॥३॥
अरे वेड्यांनो, उगाच गर्दी का करता, साक्षात देव तुमच्या पाठीशी आणि पुढे उभा आहे. ज्याला पाठी आणि पोटाचा अवयव नाही, जो एका क्षणात तिन्ही लोकांचा घास घेऊ शकतो. तुम्हाला स्वतःचीच शुद्ध उरलेली नाही, त्यात दुसऱ्याचे काय जाणार? तुकाराम महाराज म्हणतात, मी नामात तन्मय होऊन गातो, तिथे मी आणि तू असा कोणताही भेद उरत नाही.
॥ अभंग ४३७५ ॥ अभंग रचना
नव्हे हें कवित्व टांकसाळी नाणें । घेती भले जन भले लोक ॥१॥
लागलासे झरा पूर्ण नवनीतें । सेविलियां हित फार होय ॥२॥
तुका म्हणे देवा केला बलात्कार । अंगा आलें फार महंतपण ॥३॥
माझे हे अभंग म्हणजे केवळ टांकसाळीतील नाणी किंवा साधे कवित्व नाही, श्रेष्ठ सज्जन लोक याचा स्वीकार करतात. या अभंगांमधून लोण्यासारख्या नवनीताचा पूर्ण झरा वाहत आहे, ज्याचे प्राशन केल्यास मोठे कल्याण होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाने माझ्यावर एक प्रकारे हट्ट किंवा सक्ती केली, त्यामुळे हे मोठेपण माझ्या अंगावर आले आहे.
॥ अभंग ४३७६ ॥ अभंग रचना
सांवळें सुंदर पाहे दृष्टिभरि । ऐसें कांहीं करीं मन माझें ॥१॥
मना तुज ठाव दिला त्याचे पायीं । राहें विठाबाईंसवें सदा ॥ध्रु.॥
मना नको धरूं आणिकांचा संग । नाहीं पांडुरंग जयां मनीं ॥२॥
वरपंग भाव नको म्हणे तुका । करीं प्राणसखा नारायणा ॥३॥
माझ्या मनाने त्या सावळ्या आणि सुंदर रूपाला डोळेभरून पाहावे, असे काहीतरी माझ्या मनाला सुचव. हे माझ्या मना, मी तुला देवाच्या चरणी जागा दिली आहे, तू नित्य विठाबाईसोबतच राहा. हे मना, ज्यांच्या मनात पांडुरंग नाही, अशा लोकांची संगती धरू नकोस. तुकाराम महाराज म्हणतात, वरवरचा दिखाऊ भाव धरू नकोस, त्या नारायणालाच आपला खरा प्राणसखा बनव.
॥ अभंग ४३७७ ॥ अभंग रचना
एकली वना चालली राना । चोरुनि जना घराचारी ॥१॥
कोणी नाहीं संगीसवें । देहभावें उदास ॥ध्रु.॥
जाउनि पडे दुर्घटवनीं । श्वापदांनीं वेढिली ॥२॥
मार्ग न चले जातां पुढें । भय गाढें उदेलें ॥३॥
मागील मागें अंतरलीं । पुढील चाली खोळंबा ॥४॥
तुका म्हणे चित्ती यासि । हृदयस्थासी आपुल्या ॥५॥
जीव रूपी स्त्री लोकांना व घराला सोडून एकाकी वनात निघाली आहे. सोबत कोणीही नाही आणि ती देहभावाने उदास झाली आहे. ती कठीण वनात जाऊन पडली, जिथे तिला हिंस्त्र श्वापदांनी वेढले आहे. पुढे मार्ग सापडत नाही आणि मनात मोठे भय उत्पन्न झाले आहे. मागचा रस्ता सुटला आहे आणि पुढची वाट अडकली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा वेळी आपल्या हृदयात वसलेल्या ईश्वरालाच चित्तात स्मरावे.
॥ अभंग ४३७८ ॥ अभंग रचना
पडली घोर रजनी । संगी कोणी नसे चि ॥१॥
पहा हो कैसें चालविलें । पिसें गोवलें लावूनि ॥ध्रु.॥
कोठें लपविलें तें अंग । होता संग दिला तो ॥२॥
मज कधीं नव्हतें ठावें । दोही भावें वाटोळें ॥३॥
तुका म्हणे कैंची उरी । दोहीपरि नाडिलें ॥४॥
अज्ञानाची भयानक रात्र पसरली आहे आणि सोबत कोणीही नाही. देवाने मला वेड लावून कशी ही अवस्था केली आहे ते पहा. देवाने आपले रूप कुठे लपवून ठेवले, आधी तर त्याने सोबत दिली होती. मला आधी हे ठाऊक नव्हते की द्वैतभावामुळे असे वाटोळे होईल. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता माझ्याकडे काहीही उरले नाही, मी दोन्ही बाजूंनी अडकलो आहे.
॥ अभंग ४३७९ ॥ अभंग रचना
उदार कृपाळ पतितपावन । ब्रिदें नारायणा जाती वांयां ॥१॥
वर्णिलासि श्रुति नेणे तुझा पार । राहे मौनाकार नेति ऐसें ॥ध्रु.॥
तेथें माझा धांवा पावे कोणीकडे । अदृष्ट हें पुढें वोडवलें ॥२॥
कोण ऐसा भक्त लाधला भाग्यासी । आठवण ऐसी द्यावी तुज ॥३॥
तुका म्हणे नको पाहों माझा अंत । जाणोनि हे मात उडी घालीं ॥४॥
हे नारायणा, तू उदार, कृपाळू आणि पतितपावन आहेस, ही तुझी ब्रीदावळी व्यर्थ जाईल का? वेदांनी तुझे वर्णन केले पण त्यांना तुझा पार कळला नाही, ते नेति-नेति म्हणून मौन झाले. तिथे माझ्यासारख्या अज्ञानाची हाक तुझ्यापर्यंत कशी पोहोचणार, हे माझे दुर्दैव समोर आले आहे. असा कोणता भाग्यवान भक्त तुला भेटला ज्याच्यामुळे तू माझी आठवण विसरलास? तुकाराम महाराज म्हणतात, माझा अंत पाहू नकोस, माझे दुःख जाणून माझ्या मदतीसाठी धावून ये.
॥ अभंग ४३८० ॥ अभंग रचना
ज्याचें जैसें भावी मन । त्यासि देणें दरुषण ॥१॥
पुरवूं जाणे मनिंची खूण । समाधान करोनि ॥ध्रु.॥
आपणियातें प्रगट करी । छाया वरी कृपेची ॥२॥
तुका म्हणे केले दान । मन उन्मन हरिनामीं ॥३॥
ज्याचे मन जसा भाव धरते, भगवंत त्याला तशाच रूपात दर्शन देतो. तो भक्ताच्या मनातील इच्छा ओळखून त्याला पूर्ण समाधान देतो. तो स्वतःला भक्तापुढे प्रगट करतो आणि त्याच्यावर आपल्या कृपेची सावली धरतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाने मला असे दान दिले आहे की माझे मन आता हरिनामात उन्मन झाले आहे.
॥ अभंग ४३८१ ॥ अभंग रचना
कां रे पुंड्या मातलासी । उभें केलें विठ्ठलासि ॥१॥
विस्त क्षीरसागरवासी । आला उभा पंढरीसि ॥ध्रु.॥
भक्ती देखोनि निकट । देवें सोडिलें वैकुंठ ॥२॥
तुका म्हणे बळी । तूं चि एक भूमंडळीं ॥३॥
हे पुंडलिका, तू एवढा काय पराक्रमी झालास की साक्षात विठ्ठलालाच उभा केलास? जो साक्षात क्षीरसागरात निवास करणारा आहे, तो पंढरपुरात येऊन विटेवर उभा राहिला. तुझी उत्कट भक्ती पाहून देवाने आपले वैकुंठ सोडले. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पुंडलिका, या भूमंडळावर तूच एक खरा बलवान भक्त आहेस.
॥ अभंग ४३८२ ॥ अभंग रचना
शेवटींची विनंती । ऐका ऐका कमळापती ॥१॥
काया वाचा मन । चरणीं असे समर्पण ॥ध्रु.॥
जीवपरमात्मा ऐक्यासि । सदा वसो हृदयेंसीं ॥२॥
तुका म्हणे देवा । कंठीं वसावें केशवा॥३॥
हे कमळापती पांडुरंगा, माझी ही शेवटची विनंती ऐकून घे. माझी काया, वाचा आणि मन तुझ्या चरणी समर्पित आहे. जीव आणि परमात्मा यांच्या ऐक्याचा भाव माझ्या हृदयात नित्य वसत असावा. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे केशवा, तू नित्य माझ्या कंठात वास करावा.
॥ अभंग ४३८३ ॥ अभंग रचना
माझें परिसावें गार्‍हाणें । चत्ति द्यावें नारायणें ॥१॥
माझे हृदयींचें वर्म । देवा जाणशी तूं कर्म ॥ध्रु.॥
सबाह्यअंतरसाक्ष । ऐसा वेदीं केला पक्ष ॥२॥
तुका म्हणे नेणां । काय सांगों नारायणा ॥३॥
हे नारायणा, माझे गाऱ्हाणे ऐकून घे आणि माझ्याकडे तुझे चित्त दे. माझ्या हृदयातील सर्व गूढ आणि माझी सर्व कर्मे हे देवा, तुला पूर्ण ठाऊक आहेत. तू आतून आणि बाहेरून सर्वांचा साक्षीदार आहेस, असा वेदांचा सिद्धान्त आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे नारायणा, तू काहीच जाणत नाहीस असे मी कसे म्हणू?
॥ अभंग ४३८४ ॥ अभंग रचना
गुरुचिया मुखें होइल ब्रम्हज्ञान । न कळे प्रेमखुण विठोबाची ॥१॥
वेदातें विचारा पुराणातें पुसा । विठोबाचा कैसा प्रेमभाव ॥२॥
तुका म्हणे सांडा जाणिवेचा शीण । विठोबाची खूण जाणती संत ॥३॥
गुरूंच्या मुखातून ज्ञान प्राप्त होईल, पण विठोबाची प्रेमाची खूण केवळ ज्ञानाने कळत नाही. वेद आणि पुराणांना विचारून पाहा की विठोबाचा भक्तांवरील प्रेमभाव कसा अथांग आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आपल्या पांडित्याचा व्यर्थ अहंकार सोडून द्या, कारण विठोबाची खरी प्रेमाची खूण केवळ संतच जाणतात.
॥ अभंग ४३८५ ॥ अभंग रचना
देव आतां आम्हीं केला असे ॠणी । आणिका वांचूनि काय गुंता ॥१॥
एकाचें आर्जव करू एकनिष्ठ । आणिकांचा बोभाट कामा नये ॥ध्रु.॥
बहुतांचे आर्जव केलिया खटपट । नाहीं हा शेवट शुद्ध होत ॥२॥
पुरता विचार आणोनी मानसीं । अंतरलों सर्वासि पई देखा ॥३॥
तुका म्हणे देवा चरणीं असो भाव । तेणें माझा जीव संतोष हा ॥४॥
आम्ही भक्तीच्या बळावर देवाला आमचा ऋणी करून ठेवले आहे, आता इतरांशी आमचा काय संबंध? एकाच देवाची एकनिष्ठेने आळवणी करावी, इतरांचा व्यर्थ बोभाट काही कामाचा नाही. अनेक देव-देवतांचे मन सांभाळत बसले तर उगीच खटपट वाढते आणि शेवटी काहीही निष्पन्न होत नाही. मनात पूर्ण विचार करून आम्ही इतर सर्व देव-उपासना सोडल्या आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, केवळ देवाच्या चरणी सच्चा भाव असावा, त्यानेच माझा जीव तृप्त होतो.
॥ अभंग ४३८६ ॥ अभंग रचना
पापाची वासना नको दावूं डोळां । त्याहुनि अंधळा बराच मी ॥१॥
निंदेचें श्रवण नको माझे कानीं । बधिर करोनि ठेवीं देवा ॥ध्रु.॥
अपवित्र वाणी नको माझ्या मुखा । त्याजहुनि मुका बराच मी ॥२॥
नको मज कधीं परस्त्रीसंगति । जनांतुन माती उठतां भली ॥३॥
तुका म्हणे मज अवघ्याचा कांटाळा । तूं एक गोपाळा आवडसी ॥४॥
माझ्या डोळ्यांना पापाची वासना किंवा वाईट दृश्ये दाखवू नकोस, त्यापेक्षा मी आंधळा झालेला बरा. दुसऱ्यांची निंदा माझ्या कानांवर पडू देऊ नकोस, हे देवा, मला बहिरा करून ठेव. माझ्या मुखातून अपवित्र शब्द निघू नयेत, त्यापेक्षा मी मुका असलेला बरा. मला कधीही परस्त्रीची संगती नको, त्यापेक्षा जगात माझी माती झालेली बरी. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला या सर्व वाईट गोष्टींचा कंटाळा आला आहे, हे गोपाळा, मला केवळ तूच आवडतोस.
॥ अभंग ४३८७ ॥ अभंग रचना
कीर्तनाचा विकरा मातेचें गमन । भाड खाईं धन विटाळ तो ॥१॥
हरिभक्ताचि माता हे हरिगुणकीर्ति । इजवर पोट भरिती चांडाळ ते ॥ध्रु.॥
अंत्यज हा ऐसें कल्पांतीं करीना । भाड हे खाईंना जननीची ॥२॥
तुका म्हणे त्याचें दर्शन ही खोटें । पूर्वजांसि नेटें नरका धाडी ॥३॥
भजनाचा किंवा कीर्तनाचा व्यापार करून पैसे कमवणे हे मातेशी व्यभिचार करण्यासारखे महापाप आहे, ते धन म्हणजे विटाळ आहे. हरीच्या गुणांचे कीर्तन ही भक्तांची आई आहे, तिच्यावर पोट भरणारे लोक चांडाळ आहेत. एखादा अंत्यजही कल्पान्तात असे नीच कर्म करणार नाही आणि आपल्या आईच्या नावावर पैसे खाणार नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा कीर्तन विकणाऱ्याचे दर्शन घेणेही पाप आहे, तो स्वतःच्या पूर्वजांना नरकात धाडतो.
॥ अभंग ४३८८ ॥ अभंग रचना
पंढरी पावन जालें माझें मन । आतां करूं ध्यान विठोबाचें ॥१॥
आतां ऐसें करूं नाम गाऊं गीतीं । सुखाचा सांगाती विठो करूं ॥ध्रु.॥
संग करूं त्याचा तो सखा आमचा । अनंतां जन्मांचा मायबाप ॥२॥
परतोनि सोईं धरीं कां रे मना । विठ्ठलचरणा घालीं मिठी ॥३॥
घातलीसे मिठी नाही भक्तिभाव । उदार पंढरिराव तुका म्हणे ॥४॥
पंढरपूरला आल्यावर माझे मन पूर्ण पावन झाले आहे, आता मी केवळ विठोबाचे ध्यान करणार आहे. आता आपण गाण्यातून देवाचे नाम गाऊया आणि विठोबाला सुखाचा सोबती बनवूया. जो आपल्या अनंत जन्मांचा मायबाप आहे, त्याच सख्याचा आपण संग करूया. हे माझ्या मना, प्रपंचाकडून मागे फिरून विठ्ठलाच्या चरणांना मिठी मार. तुकाराम महाराज म्हणतात, जरी आपल्याकडे पूर्ण भक्ती नसेल, तरी आमचा पंढरीनाथ अत्यंत उदार आहे, तो सर्वांचा स्वीकार करतो.
॥ अभंग ४३८९ ॥ अभंग रचना
येई गे विठ्ठले विश्वजीवनकले । सुंदर घननीळे पांडुरंगें ॥१॥
येई गे विठ्ठले करुणाकल्लोळे । जीव कळवळे भेटावया ॥ध्रु.॥
न लगती गोड आणीक उत्तरें । तुझें प्रेम झुरे भेटावया ॥२॥
तुका म्हणे धांव घालीं कृष्णाबाईं । क्षेम चाहूंबाही देई मज ॥३॥
हे विश्वाचा आधार असलेल्या सुंदर घननीळ पांडुरंगे विठ्ठले, तू लवकर ये. हे करुणेचा कल्लोळ असलेल्या आई विठाई, तुला भेटण्यासाठी माझा जीव कासावीस होत आहे. मला आता दुसरी कोणतीही उत्तरे गोड लागत नाहीत, माझे मन केवळ तुझ्या प्रेमासाठी तळमळत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे कृष्णाबाई विठोबा, तू धावून ये आणि मला तुझ्या चारही भुजांनी मिठीत घे.
॥ अभंग ४३९० ॥ अभंग रचना
कटावरी कर कासया ठेविले । जननी विठ्ठले जीवलगे॥१॥
शंखचक्रगदाकमळमंडित । आयुधें मंडित कृष्णाबाईं ॥ध्रु.॥
क्षण एक धीर होत नाहीं चित्ति । केव्हां पंढरिनाथा भेटशील ॥२॥
तुका म्हणे हें चि करीं देई । तई च विश्रामा पावईंन ॥३॥
हे माझी जिवलग आई विठ्ठले, तू कमरेवर हात ठेवून अशी का उभी राहिलीस? तू हातात शंख, चक्र, गदा आणि कमळ ही आयुधे धारण केली आहेस. माझ्या चित्ताला आता एक क्षणही धीर निघत नाही, हे पंढरीनाथा, तू मला केव्हा भेटशील? तुकाराम महाराज म्हणतात, जेव्हा तू मला तुझे चरण दाखवून हातात घेशील, तेव्हाच माझ्या जिवाला खरी विश्रांती मिळेल.
॥ अभंग ४३९१ ॥ अभंग रचना
आतां मोकलावें नव्हे हें उचित । तरी कृपावंत म्हणवावें ॥१॥
पूर्वा भक्त जाले सर्व आपंगिले । नाहीं उपेक्षिले तुम्हीं कोणी ॥ध्रु.॥
माझिया वेळेसि कां गा लपालासी । विश्व पोसितोसि लपोनियां ॥२॥
करावी म्हणावी सर्वां भूतीं दया । तरी भेटावया येईंन मी ॥३॥
तरी माझे हाती देई मनबुद्धि । जरि दयानिधि येशील तूं ॥४॥
तुका म्हणे तूं चि अवघा सूत्रधारी । माझी सत्ता हरी काय आहे ॥५॥
मला आता असे अधांतरी सोडणे तुला शोभत नाही, जर तू स्वतःला कृपावंत म्हणवून घेतोस. पूर्वी जे भक्त झाले त्या सर्वांचा तू सांभाळ केलास, कोणाचीही उपेक्षा केली नाहीस. मग माझ्याच वेळी तू असा का लपून बसलास, तू तर जगाचे पालनकर्ता आहेस. सर्वांवर दया करावी हा तुझाच नियम आहे, तर मग मला भेटायला का येत नाहीस? तुकाराम महाराज म्हणतात, हे हरी, तूच या जगाचा खरा सूत्रधार आहेस, तुझ्यापुढे माझी स्वतःची काय सत्ता असणार?
॥ अभंग ४३९२ ॥ अभंग रचना
माझें कोण आहे तुजविण देवा । मुकुंदा केशवा नारायणा ॥१॥
वाट पाहतसें कृपेच्या सागरा । गोपीमनोहरा पांडुरंगा ॥ध्रु.॥
साच करीं हरी आपुली ब्रिदावळी । कृपेनें सांभाळीं महाराजा ॥२॥
क्षमा करीं सर्व अपराध माझा । लडिवाळ मी तुझा पांडुरंगा ॥३॥
साह्य होसी तरी जाती साही वैरी । मग सुखें अंतरीं ध्यान तुझें ॥४॥
कृपा करोनि देई दया क्षमा शांती । तेणें तुझी भक्ति लाभईंल ॥५॥
माझें हें सामर्थ्य नव्हे नारायणा । जरी कांहीं करुणा येइल तुज ॥६॥
तुका म्हणे मज कैसें आपंगा जी । आपुलेंसें करा जी पांडुरंगा ॥७॥
हे मुकुंदा, केशवा, नारायणा, तुझ्याशिवाय माझे या जगात दुसरे कोण आहे? हे कृपेच्या सागरा, गोपीमनोहरा पांडुरंगा, मी तुझीच वाट पाहत आहे. हे हरी, तुझे पतितपावनत्वाचे ब्रीद खरे करून दाखव आणि मला तुझ्या कृपेने सांभाळून घे. माझे सर्व अपराध क्षमा कर, कारण मी तुझे लहान लाडके बाळ आहे. तू पाठीशी उभा राहिलास तर काम-क्रोधादी सहा शत्रू पळून जातील आणि मनात तुझे ध्यान सुखाने घडेल. मला दया, क्षमा आणि शांतीचा प्रसाद दे म्हणजे तुझी भक्ती घडेल. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पांडुरंगा, मला सांभाळून घे आणि मला पूर्णपणे तुझे करून घे.
॥ अभंग ४३९३ ॥ अभंग रचना
अपराध जाले जरी असंख्यात । तरी कृपावंत नाम तुझें ॥१॥
तुझें लडिवाळ तुज कृपा यावी । म्यां वाट पाहावी कवणाची ॥ध्रु.॥
मायबाप माझा रुक्मादेवीवर । हा दृढ निर्धार अंतरींचा ॥२॥
तुका म्हणे कोणे गोष्टीचें संकष्ट । न घालीं मज भेट नारायणा ॥३॥
जरी माझे असंख्यात अपराध झाले असले, तरी तुझे नाव 'कृपावंत' असे आहे. मी तुझे लाडके बाळ आहे, तूच माझ्यावर दया केली पाहिजेस, मी दुसऱ्या कोणाची वाट पाहू? रुक्मिणीचा पती पांडुरंग हाच माझा खरा मायबाप आहे, हा माझा ठाम निर्धार आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला कोणत्याही संकटात टाकू नकोस, हे नारायणा, मला तातडीने भेट दे.
॥ अभंग ४३९४ ॥ अभंग रचना
आधीं कां मज लावियेली सवे । आतां न राहावे तुजविण ॥१॥
पहिलें चि तोंडक कां गा नाहीं केलें । आतां उपेक्षिलें न सोडीं मी ॥ध्रु.॥
कृपेच्या सागरा न पाहें निर्वाण । जालों तुजवीण कासावीस ॥२॥
तुका म्हणे कोठें गुंतलेति हरी । येई झडकरी पांडुरंगा ॥३॥
आधी मला तुझ्या नामस्मरणाची सवय का लावलीस, आता तुझ्याशिवाय मला अजिबात राहवत नाही. तू आधीच मला परके का केले नाहीस, आता मात्र तू उपेक्षा केलीस तरी मी तुला सोडणार नाही. हे कृपेच्या सागरा, माझी अंतिम परीक्षा पाहू नकोस, तुझ्याविना मी अत्यंत कासावीस झालो आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पांडुरंगा हरी, तू कुठे अडकला आहेस, आता लवकर धावून ये.
॥ अभंग ४३९५ ॥ अभंग रचना
बा रे पांडुरंगा केव्हां येशी भेटी । जाहालों हिंपुटी तुजवीण ॥१॥
तुजवीण सखें न वटे मज कोणी । वाटतें चरणीं घालूं मिठीं ॥ध्रु.॥
ओवाळावी काया चरणांवरोनि । केव्हां चक्रपाणी भेटशील ॥२॥
तुका म्हणे माझी पुरवीं आवडी । वेगीं घालीं उडी नारायणा ॥३॥
हे पांडुरंगा बाबा, तू मला केव्हा भेटशील, तुझ्याशिवाय मी अत्यंत दुःखी व दीन झालो आहे. तुझ्याशिवाय मला जगात कोणीही जिवलग वाटत नाही, मला तुझ्या चरणांना मिठी मारावीशी वाटते. माझे हे शरीर तुझ्या चरणांवरून ओवाळून टाकावेसे वाटते, हे चक्रपाणी देवा तू केव्हा भेटशील? तुकाराम महाराज म्हणतात, माझी ही आवड पूर्ण कर आणि हे नारायणा, माझ्यासाठी लवकर उडी घे.
॥ अभंग ४३९६ ॥ अभंग रचना
पंचाग्निसाधन करूं धूम्रपान । काय तीर्थाटण करूं सांग ॥१॥
सांग कोणे देशीं आहे तुझें गांव । घेऊनियां धांव येऊं तेथें ॥ध्रु.॥
सांग कांहीं वृत्त कोण करूं व्रत । जेणें कृपावंत होशील तूं ॥२॥
वाटतें सेवटीं जालासि निष्ठ‍ । न देसी उत्तर तुका म्हणे ॥३॥
मी पंचाग्नी साधन करू की धूर प्राशन करून तप करू, की तीर्थाटन करू ते तूच मला सांग. तुझे गाव कोणत्या देशात आहे ते सांग, म्हणजे मी पळत तिथे येईन. तू कोणत्या व्रताने प्रसन्न होशील ते सांग, म्हणजे मी ते व्रत करीन. तुकाराम महाराज म्हणतात, पण शेवटी मला वाटते की तू अत्यंत कठोर झाला आहेस, कारण तू मला कोणतेही उत्तर देत नाहीस.
॥ अभंग ४३९७ ॥ अभंग रचना
तुजवीण तीळभरी रिता ठाव । नाहीं ऐसें विश्व बोलतसे ॥१॥
बोलियेले योगी मुनी साधु संत । आहेसि या आंत सर्वांठायीं ॥ध्रु.॥
मी तया विश्वासें आलों शरणागत । पूर्वीचें अपत्य आहें तुझें ॥२॥
अनंत ब्रम्हांडें भरोनि उरलासि । मजला जालासि कोठें नाहीं ॥३॥
अंतपार नाहीं माझिया रूपासि । काय सेवकासि भेट देऊं ॥४॥
ऐसें विचारिलें म्हणोनि न येशी । सांग हृषीकेशी मायबापा ॥५॥
तुका म्हणे काय करावा उपाय । जेणें तुझे पाय आतुडति ॥६॥
तुझ्याशिवाय तिळाएवढीही जागा रिकामी नाही, असे संपूर्ण जग सांगते. योगी, मुनी आणि संत सांगतात की तू सर्वांच्या आत सर्वत्र भरलेला आहेस. त्या विश्वासानेच मी तुला शरण आलो आहे, मी तुझे पूर्वजन्मीचे बाळ आहे. तू अनंत ब्रह्मांडात व्यापून उरला आहेस, मग माझ्यासाठीच तू कुठे दिसत नाहीस? देवाच्या बाजूने विचार केला तर तो म्हणेल माझे रूप अपार आहे, सेवकाला कसे प्रगट होऊ? तुकाराम महाराज म्हणतात, असा विचार करून तू येत नाहीस का, हे हृषीकेशी मायबापा, मला असा कोणता उपाय करावा म्हणजे तुझे चरण प्राप्त होतील ते सांग.
॥ अभंग ४३९८ ॥ अभंग रचना
काम क्रोध आड पडले पर्वत । राहिला अनंत पलीकडे ॥१॥
नुलंघवे मज न सांपडे वाट । दुस्तर हा घाट वैरियांचा ॥ध्रु.॥
आतां कैंचा मज सखा नारायण । गेला अंतरोन पांडुरंगा ॥२॥
तुका म्हणे व्यर्थ मोलाचें शरीर । गेलें हा विचार कळों आला ॥३॥
काम आणि क्रोधाचे मोठे पर्वत मधे आड आले आहेत आणि तो अनंत श्रीहरी पलीकडेच राहिला आहे. हा शत्रूंचा घाट ओलांडणे मला शक्य होत नाही आणि मला रस्ताही सापडत नाही. आता माझा सखा नारायण मला कसा भेटणार, तो माझ्यापासून दुरावला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझे हे अमूल्य शरीर व्यर्थ गेले, हा विचार मला आता कळून आला आहे.
॥ अभंग ४३९९ ॥ अभंग रचना
नव्हे निष्ठावंत तुज काय बोल । सेवेविण मोल मागतसें ॥१॥
न घडे भजन शुद्ध भावनिष्ठा । आपुल्या अदृष्टावरी बोल ॥ध्रु.॥
पूवाअ जाले भक्त असंख्य विरक्त । काम क्रोध अहंते निर्दाळिलें ॥२॥
ऐसी अंगवण नाहीं मज देवा । करीतसें हेवा भेटावयाचा ॥३॥
कृपा करोनियां पुरवीं असोसी । आपुल्या ब्रिदासी राखावया ॥४॥
तुका म्हणे एक बाळक अज्ञातें । त्यासि हे पोसित मायबापें ॥५॥
मी स्वतः निष्ठावंत नाही, मग तुला काय दोष देऊ? मी सेवा न करताच फळाची अपेक्षा करत आहे. माझ्याकडून शुद्ध भावाने भजन घडत नाही, हा सर्व माझ्या दुर्दैवाचाच दोष आहे. पूर्वी अनेक विरक्त भक्त झाले, ज्यांनी काम, क्रोध आणि अहंकाराचा नाश केला. हे देवा, माझ्याकडे तसे सामर्थ्य नाही, पण तरीही मी तुला भेटण्याचा हट्ट करत आहे. तुझ्या कृपेने माझी ही आस पूर्ण कर आणि तुझ्या पतितपावन ब्रीदाचे रक्षण कर. तुकाराम महाराज म्हणतात, जसे अज्ञान बाळाचे पालनपोषण आई-बाप स्वतः करतात, तसेच तू माझे रक्षण कर.
॥ अभंग ४४०० ॥ नाटाचे अभंग रचना
अगा ये मधुसूदना माधवा । अगा ये कमळापती यादवा ।
अगा श्रीधरा केशवा । अगा बांधवा द्रौपदीच्या ॥१॥
अगा विश्वव्यापका जनार्दना । गोकुळवासी गोपिकारमणा ।
अगा गुणनिधि गुणनिधाना । अगा मर्दना कंसाचिया ॥ध्रु.॥
अगा सर्वोत्तमा सर्वेश्वरा । गुणातीता विश्वंभरा ।
अगा निर्गुणा निराकारा । अगा आधारा दीनाचिया ॥२॥
अगा उपमन्यसहाकारा । अगा शयना फणिवरा ।
अगा काळकृतांत असुरा । अगा अपारा अलक्षा ॥३॥
अगा वैकुंठनिवासा । अगा अयोध्यापति राजहंसा ।
अगा ये पंढरिनिवासा । अगा सर्वेशा सहजरूपा ॥४॥
अगा परमात्मा परमपुरुषा। अगा अव्यया जगदीशा ।
अगा कृपाळुवा आपुल्या दासा । तोडीं भवपाशा तुका म्हणे ॥५॥
हे मधुसूदना, माधवा, कमळापती, यादवा आणि द्रौपदीच्या बंधू श्रीहरी, तू लवकर ये. हे विश्वव्यापका, जनार्दना, गोकुळवासी, गोपींच्या मनाला आनंद देणाऱ्या, गुणनिधी आणि कंसाचा संहार करणाऱ्या श्रीकृष्णा, तू ये. हे सर्वोत्कृष्ट सर्वेश्वरा, तिन्ही गुणांच्या पलीकडील विश्वंभरा, निर्गुणा, निराकारा आणि दीनांच्या आधारा. हे उपमन्यूला मदत करणाऱ्या, शेषनागावर शयन करणाऱ्या, असुरांचा काळ असलेल्या, अपार आणि अलक्ष देवा. हे वैकुंठनिवासा, अयोध्यापती राजहंसा, पंढरीनिवासा आणि सर्वेशा. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे परमात्मा, परमपुरुषा, अव्यया आणि जगदीशा, तुझ्या या दासावर कृपा कर आणि माझा संसाराचा पाश पूर्णपणे तोडून टाक.
भाग 43 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 45 (पुढे)