॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ तुकाराम गाथा - भाग 45 (4401 ते 4500)
अभंग 4401 ते 4500

सार्थ गाथा: भाग 45

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग ४४०१ ॥ अभंग रचना
कैसी करूं तुझी सेवा । ऐसें सांगावें जी देवा ।
कैसा आणूं अनुभवा । होशी ठावा कैशापरी ॥१॥
कर्मभ्रष्ट माझें मन । नेणें जप तप अनुष्ठान ।
नाहीं इंद्रियांसि दमन । नव्हे मन एकविध ॥ध्रु.॥
नेणे यातीचा आचार । नेणें भक्तीचा विचार ।
मज नाहीं संतांचा आधार । नाहीं स्थिर बुद्धि माझी ॥२॥
न सुटे मायाजाळ । नाहीं वैराग्याचें बळ ।
न जिंकवती सबळ । काम क्रोध शरीरीं ॥३॥
आतां राख कैसें तरि । मज नुपेक्षावें हरी ।
तुझीं ब्रिदें चराचरीं । तैसीं साच करीं तुका म्हणे ॥४॥
हे देवा, मी तुमची सेवा कशी करू हे तुम्हीच मला सांगा. तुमचा अनुभव कसा घेऊ आणि तुम्ही मला कोणत्या मार्गाने प्राप्त व्हाल? माझे मन कर्मापासून भ्रष्ट झालेले आहे. मला जप, तप किंवा अनुष्ठान काहीही समजत नाही. माझ्या इंद्रियांवर माझे नियंत्रण नाही आणि माझे मन एकाग्र होत नाही. मला आपल्या जातीचे आचार-विचार किंवा भक्तीचा मार्ग समजत नाही. मला संतांचा आधार नाही आणि माझी बुद्धी स्थिर नाही. माझ्या मनातील मायेचे जाळे सुटत नाही आणि वैराग्याचे बळही नाही. शरीरातील काम आणि क्रोध या बलवान शत्रूंना मी जिंकू शकत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे हरी, आता तुम्हीच माझे कोणत्याही प्रकारे रक्षण करा आणि माझा त्याग करू नका. तुमचे जे ब्रीद जगात प्रसिद्ध आहे, ते खरे करून दाखवा.
॥ अभंग ४४०२ ॥ अभंग रचना
भीमातीरवासी । तेथें निश्चयेंसी काशी ॥१॥
मुख्यमुक्तीचें माहेर । ऐसें जाणा पंढरपुर ॥ध्रु.॥
घडे भींवरेशीं स्नान । त्यासि पुन्हा नाहीं जन्म ॥२॥
भाव धरोनि नेटका । मोक्ष जवळी म्हणे तुका ॥३॥
चंद्रभागेच्या तीरावर राहणाऱ्यांसाठी तेथेच खरोखर काशी क्षेत्र आहे. पंढरपूर हे मोक्षाचे मुख्य माहेरघर आहे हे लक्षात ठेवा. ज्याला भीमेच्या पात्रात स्नान करण्याचे भाग्य लाभते, त्याला पुन्हा जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात पडावे लागत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, मनात पक्का भाव ठेवला की मोक्ष अगदी जवळच मिळतो.
॥ अभंग ४४०३ ॥ अभंग रचना
जाली गाढवी दुधाळ । महिमा गाईंची पावेल ॥१॥
श्वान जालेंसे चांगलें । तरी कां सांगातें जेवील ॥ध्रु.॥
जाली सिंदळा चांगली । तरि कां पतिव्रता जाली ॥२॥
तुका म्हणे ऐशा जाति । काय उंचपण पावती ॥३॥
गाढवी कितीही दूध देणारी झाली, तरी तिला गाईचा महिमा आणि पवित्रता मिळू शकत नाही. कुत्रा कितीही चांगला पाळलेला असला, तरी तो माणसासोबत ताटात बसून जेवू शकत नाही. एखादी स्त्री सुंदर किंवा चाणाक्ष झाली, तरी त्यामुळे ती पतीव्रता ठरत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा मूळच्या हलक्या प्रवृत्तीच्या गोष्टींना कधीही उच्च स्थान किंवा श्रेष्ठत्व प्राप्त होत नाही.
॥ अभंग ४४०४ ॥ अभंग रचना
काशीयात्रा पांच द्वारकेच्या तीन । पंढरीची जाण एक यात्रा ॥१॥
काशी देह विटंबणें द्वारकें जाळणें । पंढरीशी होणें ब्रम्हरूप ॥ध्रु.॥
अठरापगडयाती सकळ हि वैष्णव । दुजा नाहीं भाव पंढरीसि ॥२॥
तुका म्हणे असो अथवा नसो भाव । दर्शनें पंढरिराव मोक्ष देतो ॥३॥
काशीच्या पाच यात्रा आणि द्वारकेच्या तीन यात्रा मानल्या जातात, परंतु पंढरीची केवळ एकच यात्रा पुरेशी आहे. काशीला शरीराला कष्ट द्यावे लागतात आणि द्वारकेला भस्म व्हावे लागते, पण पंढरीला आल्याने जीव ब्रह्मरूप होतो. पंढरपुरात अठरापगड जातींचे सर्व लोक वैष्णव बनतात, तेथे कोणाच्याही मनात भेदभाव उरत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, मनात भाव असो वा नसो, केवळ विठ्ठलाच्या दर्शनानेच पंढरीनाथ मोक्ष प्रदान करतो.
॥ अभंग ४४०५ ॥ अभंग रचना
हें चि मागणें विठाबाईं । पायीं ठेवूनियां डोईं ॥१॥
शांति दया अंतःकरणीं । रंगो रामनामीं वाणी ॥ध्रु.॥
मूळ द्वंद्वाचें विघडो । निजानंदीं वृत्ति जडो ॥२॥
तुका म्हणे हरी । आतां आपुलेंसें करीं ॥३॥
विठोबाच्या चरणावर डोके ठेवून हेच एक मागणे आहे की, माझ्या अंतःकरणात नेहमी शांती आणि दया असावी अन् माझ्या वाणीने नेहमी रामनामाचा जप करावा. माझ्या मनातील सर्व द्वंद्व आणि संशय नष्ट व्हावेत आणि माझी वृत्ती आत्म आनंदामध्ये लीन व्हावी. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे हरी, आता मला तुमचे आपलेसे करून घ्या.
॥ अभंग ४४०६ ॥ अभंग रचना
करोनि स्नानविधि आणि देवधर्म । क्रिया नित्यनेम तुजसाटीं ॥१॥
तुजलागीं दानें तुजलागीं तीर्थे । सकळ ही व्रतें तुजलागीं ॥ध्रु.॥
सकळ चित्तवृत्ति दिवस आणि राती । आवडशी प्रीती नारायणा ॥२॥
तुका म्हणे याहो पवित्राच्या राया । प्राणविसावया पांडुरंगा ॥३॥
मी स्नान, देवधर्म आणि सर्व नित्यकर्मे केवळ तुमच्यासाठीच करतो. सर्व दाने, तीर्थयात्रा आणि व्रते तुमच्याप्रीत्यर्थच करतो. माझी सर्व चित्तवृत्ती रात्रंदिवस तुमच्याच ठिकाणी लागलेली आहे, कारण मला तुम्हीच अत्यंत प्रिय आहात. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पवित्रतेच्या राजा पांडुरंगा, माझ्या प्राणाला विश्रांती देण्यासाठी तुम्ही धावून या.
॥ अभंग ४४०७ ॥ अभंग रचना
नीं विठ्ठल चि एक । कांहीं तरी सार्थक संसाराचें ॥१॥
कोठें पाहों तुज कां गा लपालासि । कांहीं बोल मशीं नारायणा ॥ध्रु.॥
वाटते उदास मज दाही दिशा । तुजविण हृषीकेशा वांचोनियां ॥२॥
नको ठेवूं मज आपणा वेगळें । बहुत कळवळें तुजलागीं ॥३॥
तुका म्हणे भेटी देई नारायणा । घडी कंठवेना तुजविण ॥४॥
या संसाराचे काही सार्थक करायचे असेल तर केवळ विठ्ठलच एक आधार आहे. हे नारायणा, तुम्ही कुठे लपून बसला आहात? माझ्याशी काहीतरी बोला. तुमच्याशिवाय मला दहाही दिशा उदास वाटत आहेत. मला तुमच्यापासून वेगळे ठेवू नका, माझ्या मनात तुमच्या भेटीसाठी फार तळमळ लागली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे नारायणा मला भेट द्या, तुमच्याशिवाय एक क्षणही कंठणे कठीण झाले आहे.
॥ अभंग ४४०८ ॥ अभंग रचना
पूर्वा बहुतांचे केले प्रतिपाळ । तें मज सकळ श्रुत आहे ॥१॥
अज अविनाश निर्गुण निरामय । विचारिलें काय त्यांचे वेळे ॥ध्रु.॥
तयांचियें वेळे होशी कृपावंत । माझा चि कां अंत पहातोसि ॥२॥
नारद प्रल्हाद उपमन्यु धुरू । उनका अंगीकारु कैसा केला ॥३॥
अंबॠषीसाटीं गर्भवास जाले । कां गा मोकलिलें कृपासिंधु ॥४॥
धर्माचें उच्छिष्ट अर्जुनाचीं घोडीं । आणीक सांकडीं कितीएक ॥५॥
जालासि लुगडीं तया द्रौपदीचीं । न ये कां आमुची कृपा कांहीं ॥६॥
तुका म्हणे कां गा जालासि कठीण । माझा भाग सीण कोण जाणे ॥७॥
तुम्ही पूर्वी अनेक भक्तांचा सांभाळ केला आहे, हे मला पूर्ण माहीत आहे. तुम्ही अज, अविनाश, निर्गुण आणि निरामय आहात; मग पूर्वीच्या भक्तांची परीक्षा घेताना तुम्ही काय विचार केला होता? त्या भक्तांच्या वेळी तुम्ही दयाळू झालात, मग माझीच परीक्षा का घेत आहात? नारद, प्रल्हाद, उपमन्यू आणि ध्रुव यांचा तुम्ही कसा स्वीकार केला? अमरीष ऋषींसाठी तुम्ही स्वतः गर्भवास भोगलात, मग मलाच का अंतर दिले? धर्माचे उष्टे खाल्ले, अर्जुनाचे घोडे हाकले आणि भक्तांची अनेक संकटे निवारली. द्रौपदीसाठी तुम्ही वस्त्र रूप धारण केलेत, मग माझ्यावर तुमची कृपा का होत नाही? तुकाराम महाराज म्हणतात, तुम्ही एवढे कठोर का झालात? माझ्या वाटणीचे कष्ट कोण जाणून घेणार?
॥ अभंग ४४०९ ॥ अभंग रचना
कासयासि व्यर्थ घातलें संसारीं । होतें तैसें जरी तुझे चित्ती ॥१॥
तुझिये भेटीची थोर असे आस । दिसोनी निरास आली मज ॥ध्रु.॥
आतां काय जिणें जालें निरर्थक । वैकुंठनायक भेटे चि ना ॥२॥
आडलासि काय कृपेच्या सागरा । रकुमादेवीवरा सोइरिया ॥३॥
तुका म्हणे देई चरणाची सेवा । नुपेक्षीं केशवा मायबापा ॥४॥
हे देवा, जर तुमच्या मनात मला दर्शन द्यायचे नव्हते, तर मग मला या संसारात व्यर्थ का अडकवले? मला तुमच्या भेटीची मोठी आशा होती, पण आता माझी निराशा झाली आहे. वैकुंठपती भेटत नाही, त्यामुळे माझे जगणे आता निरर्थक वाटू लागले आहे. हे रुक्मिणीकांता, तुम्ही कृपेचे सागर असूनही माझ्यासाठी का अडकून बसला आहात? तुकाराम महाराज म्हणतात, हे मायबापा केशवा, माझा त्याग करू नका आणि मला तुमच्या चरणांची सेवा द्या.
॥ अभंग ४४१० ॥ अभंग रचना
पक्षीयाचे घरीं नाहीं सामुगरी । त्यांची चिंता करी नारायण ॥१॥
अजगर जनावर वारुळांत राहे । त्याजकडे पाहे पांडुरंग ॥ध्रु.॥
चातक हा पक्षी नेघे भूमिजळ । त्यासाटीं घननीळ नित्य वर्षे ॥२॥
तुका म्हणे आम्ही पिप्पलिकांची जात । पुरवीं मनोरथ पांडुरंगा ॥३॥
पक्षांच्या घरात अन्नाची कोणतीही साठवणूक नसते, तरीही नारायण त्यांची चिंता करतो. अजगर किंवा इतर जीव वारुळात राहतात, त्यांच्या अन्नाची सोयही पांडुरंगच करतो. चातक पक्षी जमिनीवरचे पाणी पीत नाही, म्हणून त्याच्यासाठी मेघ नित्य वर्षाव करतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही तर मुंग्यांसारखे लहान आणि नम्र जीव आहोत, हे पांडुरंगा आमचे मनोरथ पूर्ण कर.
॥ अभंग ४४११ ॥ अभंग रचना
रामनाम हा चि मांडिला दुकान । आहे वानोवाण घ्यारे कोणी ॥१॥
नका कोणी करूं घेता रे आळस । वांटितों तुम्हांस फुकाचें हें ॥ध्रु.॥
संचितासारिखे पडे त्याच्या हाता । फारसें मागतां तरी न ये ॥२॥
तुका म्हणे आम्हीं सांठविलें सार । उरलिया थार विचारितां ॥३॥
मी रामनामाचे दुकान मांडले आहे, येथे सर्व प्रकारचे सुख आणि कल्याण उपलब्ध आहे, ज्याला हवे त्याने ते न्यावे. हे नाम घेताना कोणीही आळस करू नका, मी तुम्हा सर्वांना हे मोफत वाटत आहे. ज्याच्या पूर्वसंचितासारखे भाग्य असेल, त्याच्याच हाती हे पडेल; जास्त मागितले तरी पात्रतेशिवाय ते मिळत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, सर्व विचारांचा शोध घेऊन आम्ही या नामाचे श्रेष्ठ सार साठवून ठेवले आहे.
॥ अभंग ४४१२ ॥ अभंग रचना
बहुजन्मां शेवटीं स्वामी तुझी भेटी । बहु मोह पोटीं थोर जाला ॥१॥
बहु पुरें पाहिलीं बहु दिशा शोधिली । बहु चिंता वाहिली दुर्भराची ॥ध्रु.॥
बहु काळ गेले अनुचित केलें । बहु नाहीं गाइलें नाम तुझें ॥२॥
ऐसा मी अपराधी अगा कृपानिधि । बहु संतां संनिधि ठेवीं तुका ॥३॥
अनेक जन्मांच्या पुण्याईनंतर हे स्वामी मला तुमची भेट झाली आहे, माझ्या मनात तुमच्याबद्दल अथांग मोह आणि प्रीती निर्माण झाली आहे. मी अनेक तीर्थे पाहिली, अनेक दिशा शोधल्या आणि शरीराच्या पोषणाची मोठी चिंता वाहिली. खूप काळ निघून गेला, मी अनेक अनुचित कर्मे केली आणि तुमचे नाम गाईले नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे कृपानिधी, मी असा अपराधी आहे, मला नेहमी संतांच्या सहवासात ठेवा.
॥ अभंग ४४१३ ॥ अभंग रचना
कोण उपाव करूं भेटावया । जाळावी हे काया ऐसें वाटे ॥१॥
सोडोनियां गांव जाऊं वनांतरा । रुकुमादेवीवरा पहावया ॥ध्रु.॥
करूं उपवास शोधूं हें शरीर । न धरवे धीर नारायणा ॥२॥
जाती आयुष्याचे दिवस हे चारी । मग केव्हां हरी भेटशील ॥३॥
तुका म्हणे कांहीं सांगा विचारोनि । विठो तुझे मनीं असेल तें ॥४॥
तुम्हाला भेटण्यासाठी मी कोणता उपाय करू? हे शरीर जाळून टाकावेसे वाटते. रुक्मिणीकांताला पाहण्यासाठी गाव सोडून वनात निघून जावेसे वाटते. उपवास करून शरीर कष्टवावे वाटते, कारण आता धीर धरवत नाही. आयुष्याचे हे चार दिवस वेगाने निघून जात आहेत, मग हे हरी तुम्ही मला कधी भेटणार? तुकाराम महाराज म्हणतात, हे विठ्ठला, तुमच्या मनात जे असेल ते विचार करून मला सांगा.
॥ अभंग ४४१४ ॥ अभंग रचना
माय बाप बंधु सोयरा सांगाती । तूं चि माझी प्रीति गण गोत ॥१॥
शरण आलीं त्यांचीं वारिलीं दुरितें । तारिले पतित असंख्यात ॥ध्रु.॥
इतर कोण जाणे पावलें विश्रांति । न येतां तुजप्रति शरणागत ॥२॥
तयामध्यें मज ठेवीं नारायणा । लक्षुमीरमणा सोइरिया ॥३॥
तुका म्हणे देई दर्शनाचा लाभ । जे पाय दुर्लभ ब्रम्हादिकां ॥४॥
तुम्हीच माझे आई, बाबा, भाऊ, सोयरे आणि सख्खे नातेवाईक आहात. माझी सर्व प्रीती तुमच्यावरच आहे. जे तुम्हाला शरण आले, त्यांचे सर्व दोष आणि पापे तुम्ही दूर केलीत आणि अगणित पतितांचा उद्धार केला. तुम्हाला शरण न येता इतर कोणालाही खरी विश्रांति मिळत नाही. हे लक्ष्मीपती नारायणा, मलाही त्या शरण आलेल्या भक्तांमध्ये स्थान द्या. तुकाराम महाराज म्हणतात, ब्रह्मादिकांनाही दुर्लभ असणाऱ्या तुमच्या चरणांचे मला दर्शन द्या.
॥ अभंग ४४१५ ॥ अभंग रचना
पाप ताप माझे गुणदोष निवारीं । कृष्णा विष्णु हरी नारायणा ॥१॥
काम क्रोध वैरी घालोनि बाहेरी । तूं राहें अंतरीं पांडुरंगा ॥ध्रु.॥
करिशील तरी नव्हे कांइ एक । निर्मिलें त्रैलोक्य हेळामात्रें ॥२॥
समर्थासि काय आम्हीं शिकवावें । तुका म्हणे यावे पांडुरंगा ॥३॥
हे कृष्णा, विष्णू, हरी, नारायणा, माझे सर्व पाप, ताप आणि गुणदोष दूर करा. काम आणि क्रोध या शत्रूंना बाहेर काढून हे पांडुरंगा, तुम्ही माझ्या अंतःकरणात निवास करा. तुम्ही ठरवले तर काय बरे होऊ शकत नाही? तुम्ही तर एका क्षणात तिन्ही लोक निर्माण केले आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुमच्यासारख्या समर्थाला आम्ही काय शिकवणार? हे पांडुरंगा, तुम्ही आता त्वरित या.
॥ अभंग ४४१६ ॥ अभंग रचना
ये गा महाविष्णु अनंतभुजाच्या । आम्हां अनाथांच्या माहेरा ये ॥१॥
भेटावया तुज ओढे माझा जीव । एकवेळा पाय दावीं डोळां ॥ध्रु.॥
आणीक हे आर्त नाहीं नारायणा । ओढे हे वासना भेटावया ॥२॥
वाटे चित्ती काय करावा विचार । चरण सुंदर पहावया ॥३॥
तुका म्हणे माझे पुरवीं मनोरथ । येईं गा न संवरीत पांडुरंगा ॥४॥
हे अनंत बाहू असणाऱ्या महाविष्णू, आम्हा अनाथांच्या माहेरा, तू धावून ये. तुला भेटण्यासाठी माझा जीव आतूर झाला आहे, एकदा तरी तुझे सुंदर पाय माझ्या डोळ्यांनी दाखव. हे नारायणा, मला दुसरी कोणतीही इच्छा नाही, फक्त तुला भेटण्याची तीव्र ओढ लागली आहे. तुझे सुंदर चरण पाहण्यासाठी मनात काय विचार करावा ते सुचत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पांडुरंगा, आता विलंब न करता येऊन माझे मनोरथ पूर्ण कर.
॥ अभंग ४४१७ ॥ अभंग रचना
काय पाहतोसि कृपेच्या सागरा । नराच्या नरेंद्रा पांडुरंगा ॥१॥
नामाचा प्रताप ब्रिदाचा बडिवार । करावा साचार नारायणा ॥ध्रु.॥
कलीमाजी देव बौध्यरूप जाला । जगाचिया बोला लागूं नका ॥२॥
माय पुत्रा काय मारूं पाहे कळी । जगाची ढवाळी काय काज ॥३॥
तुका म्हणे या हो कृपेच्या सागरा । रुकुमादेवीवरा मायबापा ॥४॥
हे कृपेच्या सागरा, मानवांच्या राजा पांडुरंगा, तू माझी काय परीक्षा पाहत आहेस? तुझ्या नामाचा प्रताप आणि ब्रीदाचा महिमा तू जगासमोर खरा करून दाखव. कलियुगात देव बुद्धरूपाने शांत बसला आहे, त्यामुळे जगाच्या निंदेला किंवा बोलण्याला लागून राहू नका. आई आणि मुलामध्ये कली भांडण लावू पाहत असेल, तर जगाच्या या छळाची पर्वा कशाला करावी? तुकाराम महाराज म्हणतात, हे रुक्मिणीकांता मायबापा कृपासागरा, आता धावून या.
॥ अभंग ४४१८ ॥ अभंग रचना
रामनामाचे पवाडे । अखंड ज्याची वाचा पढे ॥१॥
धन्य तो एक संसारीं । रामनाम जो उच्चारी ॥ध्रु.॥
रामनाम गर्जे वाचा । काळ आज्ञाधारक त्याचा ॥२॥
तुका म्हणे रामनामीं । कृतकृत्य जालों आम्हीं ॥३॥
ज्याची जीभ अखंड रामनामाचे यश गाते, तोच या संसारात खरोखर धन्य आहे. जो वैखरीने रामनामाचा गजर करतो, काळही त्याच्या आज्ञेत राहतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, या रामनामाच्या जपाने आम्ही कृतकृत्य झालो आहोत.
॥ अभंग ४४१९ ॥ अभंग रचना
येइल घरा देव न धरीं संदेहा । फकिराचा यावा व्हावा जेव्हां ॥१॥
होइल फकीर योगी महानुभाव । घडीघडी देव सांभाळील ॥२॥
तुका म्हणे ऐसें बोलती बहुत । येणे गुणें संत जाले राम ॥३॥
देव आपल्या घरी नक्की येईल, यात मनात कोणताही संशय धरू नका. जेव्हा भक्ताच्या मनात संतांप्रमाणे निस्पृह फकिरी वृत्ती निर्माण होईल, जेव्हा मनुष्य महानुभावी फकीर किंवा योगी बनेल, तेव्हा देव प्रत्येक क्षणी त्याची काळजी घेईल. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्ञानी लोक असेच सांगतात आणि याच गुणांमुळे संत स्वतः रामरूप झाले आहेत.
॥ अभंग ४४२० ॥ अभंग रचना
भक्तीवीण जिणें जळो लाजिरवाणें । संसार भोगणें दुःखमूळ ॥१॥
वीसलक्ष योनि वृक्षामाजी घ्याव्या । जलचरीं भोगाव्या नवलक्ष ॥ध्रु.॥
अकरालक्ष योनि किड्यामाजी घ्याव्या । दशलक्ष भोगाव्या पर्‍यांमध्ये ॥२॥
तीसलक्ष योनि पशूंचीये घरीं । मानवाभीतरीं चारलक्ष ॥३॥
एकएक योनि कोटिकोटि फेरा । मनुष्यदेहाचा वारा मग लागे ॥४॥
तुका म्हणे तेव्हां नरदेह नरा । तयाचा मातेरा केला मूढें ॥५॥
भगवद्भक्तीशिवाय जगणे हे अत्यंत लाजिरवाणे आणि व्यर्थ आहे; असा संसार भोगणे हे केवळ दुःखाचे मूळ आहे. चौऱ्यांशी लक्ष योनींच्या फेऱ्यात झाडांच्या रूपात वीस लक्ष, जलचरांमध्ये नऊ लक्ष, किड्यांमध्ये अकरा लक्ष, पक्ष्यांमध्ये दहा लक्ष, पशूंमध्ये तीस लक्ष आणि मानवामध्ये चार लक्ष योनी भ्रमावे लागते. प्रत्येक योनीत कोट्यवधी फेरे मारल्यानंतर कुठे माणसाचा देह लाभतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, एवढा दुर्मिळ मनुष्यदेह मिळूनही मूर्ख माणसाने भक्ती न करता त्याचा मातीमोल नाश केला.
॥ अभंग ४४२१ ॥ अभंग रचना
तुजवांचून कोणा शरण । जाऊं आतां कर जोडून ॥१॥
कोण करील माझें साहे । चित्ती विचारूनि पाहें ॥ध्रु.॥
तूं तंव कृपेचा सागर । दीनबंधु जगदोद्धार ॥२॥
तुका म्हणे निका । भवसिंधु तारक नौका ॥३॥
हे देवा, आता हात जोडून तुमच्याशिवाय आम्ही कोणाला शरण जावे? माझा सांभाळ आणि सहाय्य कोण करेल, याचा तुम्हीच आपल्या चित्तात विचार करा. तुम्ही तर कृपेचे सागर, दीनांचे बंधू आणि जगदाद्धारक आहात. तुकाराम महाराज म्हणतात, हा संसाररूपी समुद्र तरून जाण्यासाठी तुमचे नाम हीच उत्तम नौका आहे.
॥ अभंग ४४२२ ॥ अभंग रचना
हातीं धरिलियाची लाज । देवा असोंदे गा तुज ॥१॥
आहें अमंगळ दुर्बळ । होई दीन तूं दयाळ ॥ध्रु.॥
बाळ सेंबडें मातेसि । काय नावडे तियेसि ॥२॥
तुका म्हणे जाणें । करोनि देहाचें सांडणें ॥३॥
हे देवा, तुम्ही एकदा ज्याचा हात धरला आहे, त्याची लाज आता तुमच्याकडेच असू द्या. मी जरी अमंगळ आणि दुर्बळ असलो, तरी तुम्ही दीनांवर दया करणारे आहात. बाळ कितीही घाणेरडे किंवा शेंबडे असले, तरी ते आईला नावडते होत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे जाणूनच मी माझा देह तुमच्या चरणी समर्पित केला आहे.
॥ अभंग ४४२३ ॥ अभंग रचना
जळोजळो तें गुरुपण । जळोजळो तें चेलेपण ॥१॥
गुरु आला वेशीद्वारीं । शिष्य पळतों खिंडोरीं ॥ध्रु.॥
काशासाटीं जालें येणें । त्याचें आलें वर्षासन ॥२॥
तुका म्हणे चेला । गुरू दोघे हि नरकाला ॥३॥
ज्या ठिकाणी खरा बोध नाही, तसले गुरुपण आणि चेलेपण जळून खाक होवो! जेव्हा संकटरूपी वेशीच्या दाराशी गुरू येतो, तेव्हा शिष्य खिंडारातून पळून जातो. ते केवळ वर्षासन मिळवण्यासाठी एकत्र आले होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, असा ढोंगी गुरू आणि शिष्य दोघेही शेवटी नरकात जातात.
॥ अभंग ४४२४ ॥ अभंग रचना
अगा पंढरीच्या राया । वेगीं येई तूं सावया ॥१॥
दीनबंधु तुझें नाम । देई आपुलें आम्हां प्रेम ॥ध्रु.॥
जीवनकळा तूं विश्वाची । तूं चि माउली अनाथाची ॥२॥
तुका म्हणे पुंडलिका । ठेवीं मस्तकीं पादुका ॥३॥
हे पंढरीच्या राजा, तू वेगाने मला भेटण्यासाठी धावून ये. तुझे नाव दीनबंधू आहे, त्यामुळे आम्हाला तुझे प्रेम दे. तू सर्व विश्वाची जीवनकळा आहेस आणि अनाथांची माऊली आहेस. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, पुंडलिकाप्रमाणे माझ्याही मस्तकावर तुझ्या पादुका ठेव.
॥ अभंग ४४२५ ॥ अभंग रचना
विटेवरी समचरण । तो हा रुक्मिणीरमण ॥१॥
वेदशास्त्रा माहेर । केले दासा उपकार ॥ध्रु.॥
नामापाशीं चारी मुक्ति । पहा हृदयीं प्रतीति ॥२॥
तुका म्हणे कळा । अंगीं जयाच्या सकळा ॥३॥
जो विटेवर समचरण ठेवून उभा आहे, तोच हा रुक्मिणीचा पती पांडुरंग आहे. तो वेद-शास्त्रांचे माहेरघर असून त्याने भक्तांवर मोठा उपकार केला आहे. त्याच्या नामापाशीच चारही मुक्ती उभ्या आहेत, याचा अनुभव स्वतःच्या हृदयात घेऊन पहा. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याच्या अंगी सर्व कला आणि सामर्थ्य वास करते, तोच हा विठ्ठल आहे.
॥ अभंग ४४२६ ॥ अभंग रचना
सकळ हे माया नागवे कवणा । भांबाविलें जना दाही दिशा ॥१॥
आशा तृष्णा दंभ लागलीं हीं पाठी । नेदी बैसों हाटीं मोह ठायीं ॥ध्रु.॥
काम क्रोध घरा लावितील आगी । निंदा हिंसा दोघी पळतां खाती ॥२॥
लाज पुढें उभी राहिली आडवी । ते करी गाढवी थोर घात ॥३॥
तुका म्हणे चिंता घाली गर्भवासीं । ओढोनियां पाशीं चहूंकडे ॥४॥
ही सर्व माया कोणालाही सहजासहजी कळून येत नाही, तिने दहाही दिशांतील लोकांना भांबावून सोडले आहे. आशा, तृष्णा आणि दंभ हे माणसाच्या पाठीस लागले आहेत, ते मोहाच्या जाळ्यात अडकवून माणसाला स्वस्थ बसू देत नाहीत. काम आणि क्रोध माणसाच्या सुखाच्या घराला आग लावतात, तर निंदा आणि हिंसा पळून जाणाऱ्या माणसालाही पकडून खातात. मानवी मनात खोटी लाज आडवी उभी राहते आणि गाढवीसारखा मोठा घात करते. तुकाराम महाराज म्हणतात, ही चिंता माणसाला चौफेर पाशात ओढून पुन्हा पुन्हा गर्भवासात ढकलते.
॥ अभंग ४४२७ ॥ अभंग रचना
सकळतीर्थाहुनि । पंढरी हें मुगुटमणि ॥१॥
काय सांगों तेथिल शोभा । रमावल्लभ जेथें उभा ॥ध्रु.॥
न लभे व्रततीर्थदानीं । तें या विठ्ठलदर्शनीं ॥२॥
साधु संत गाती नाम । सकळ भूतांचा विश्राम ॥३॥
तुका म्हणे स्तुती । करूं काय सांगों किती ॥४॥
सर्व तीर्थक्षेत्रांमध्ये पंढरपूर हे मुकुटमणी आहे. जिथे लक्ष्मीचा पती विठ्ठल उभा आहे, तिथली शोभा मी काय सांगावी? जे फळ मोठ्या व्रतांनी, तीर्थक्षेत्रांनी किंवा दानाने मिळत नाही, ते केवळ या विठ्ठलाच्या दर्शनाने लाभते. साधू आणि संत तेथे नामाचा गजर करतात, जे सर्व प्राणिमात्रांचे विसाव्याचे स्थान आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी त्या पंढरीची स्तुती किती आणि कशी करू?
॥ अभंग ४४२८ ॥ अभंग रचना
गव्हांच्या घुगर्‍या । नाचण्यांच्या पुर्‍या । बर्‍या त्या चि बर्‍या । पाधाणी त्या पाधाणी ॥१॥
काय थोरपण । वांयां जाळावा तो शीण । कारणापें भिन्न । निवडे तें निराळें ॥ध्रु.॥
रुचि वोजेपाशी । गरज ते जैशीतैशी । करूं नका नाशी । खावें खाणें जालें तें ॥२॥
तुका म्हणे मोठा । काय करावा तो ताटा । नाहीं वीण निटा । पाविजेत मारग ॥३॥
गव्हाच्या घुगऱ्या आणि नाचणीच्या पुऱ्या जितक्या साध्या तितक्याच चांगल्या, भपकेबाज मेजवानीपेक्षा साधे अन्नच श्रेष्ठ असते. व्यर्थ थोरपणाचा अहंकार बाळगून स्वतःला कष्ट देणे योग्य नाही; खरी गरज काय आहे हे ओळखून वागले पाहिजे. जशी गरज आणि आवड असेल तसे साधेपणाने राहावे, अन्नाचा नाश करू नये. तुकाराम महाराज म्हणतात, मोठा ताट-थाट करून काय करायचे? योग्य मार्ग आणि नीती नसली तर सरळ रस्ता सापडत नाही.
॥ अभंग ४४२९ ॥ अभंग रचना
आपुलिया ऐसें करी । संग धरी ज्याचा हो ॥१॥
म्हणउनि परपरते । वरवरते पळतसें ॥ध्रु.॥
लोभिक तें लोभा लावी । बांधल्या गोवी वांचूनि ॥२॥
तुका म्हणे नामगोठी । पुरे भेटी तुझी देवा ॥३॥
माणूस ज्याची संगत धरतो, तो तसाच बनतो किंवा समोरच्याला आपल्यासारखे करतो. म्हणूनच मी दूरवरच्या गोष्टी सोडून वरवर पळून जात आहे. लोभी माणसाची संगत लोभ वाढवते आणि मोहात बांधून टाकते. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, मला कोणत्याही मोहाची गरज नाही, केवळ तुझ्या नामाची चर्चा आणि तुझी भेटच माझ्यासाठी पुरेशी आहे.
॥ अभंग ४४३० ॥ अभंग रचना
बरें जालीयाचे अवघें सांगाती । वाइटाचे अंतीं कोणी नाहीं ॥१॥
नोहे मातापिता नोहे कांतासुत । इतरांची मात काय सांगों ॥२॥
तुका म्हणे जन दुतोंडी सावज । सांपडे सहज तिकडे धरी ॥३॥
आपली चांगली वेळ असते तेव्हा सगळे सोबती होतात, पण वाईट प्रसंगी शेवटी कोणीही सोबत राहत नाही. संकटाच्या वेळी आई-बाप, बायको किंवा मुलेही उपयोगी पडत नाहीत, मग इतरांची काय गोष्ट सांगावी? तुकाराम महाराज म्हणतात, हे जग म्हणजे दुतोंडी श्वापदासारखे आहे, जिथे फायदा दिसेल तिथे सहज पकड घेते.
॥ अभंग ४४३१ ॥ अभंग रचना
मिथ्या आहे सर्व अवघें हें मायिक । न कळे विवेक मज कांहीं ॥१॥
सर्व बाजागिरी वाटती ही खरी । पहातां येथें उरी कांहीं नाहीं ॥ध्रु.॥
आतां मज दुःख वाटतें अंतरीं । उपाय झडकरी सांग कांहीं ॥२॥
पुढें कोण गति न कळे सर्वथा । तुझे पायीं माथा ठेवियेला ॥३॥
करणें तें करीं सुखें आतां हरी । तुज म्यां निर्धारीं धरियेलें ॥४॥
स्वहित तें काय न कळे सर्वथा । तारीं तूं अनंता तुका म्हणे ॥५॥
हे सर्व जग मायिक आणि मिथ्या आहे, मला यातील विवेक काहीही समजत नाही. ही सर्व बाजीगिरी खरी वाटते, पण शोधून पाहिले तर यात काहीही शाश्वत उरत नाही. आता माझ्या अंतःकरणात खूप दुःख होत आहे, हे हरी मला यातून सुटण्याचा झटपट उपाय सांग. पुढे माझी काय गती होईल हे मला मुळीच कळत नाही, म्हणून मी तुझे पाय धरले आहेत. आता तुला जे सुयोग्य वाटेल ते कर, मी निश्चयाने तुला धरून ठेवले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझे स्वहित कशात आहे हे मला समजत नाही, हे अनंता तूच माझा उद्धार कर.
॥ अभंग ४४३२ ॥ अभंग रचना
अवघ्या कोल्ह्यांचें वर्म अंडीं । धरितां तोंडीं खीळ पडे ॥१॥
भुंकुं नका भुंकुं नका । आला तुका विष्णुदास ॥ध्रु.॥
कवणे ठायीं सादर व्हावें । नाहीं ठावें गाढवा ॥२॥
दुर्जनासि पंचानन । तुका रजरेणु संतांचा ॥३॥
कोल्ह्यांचे मूळ वर्म त्यांच्या अंडीत असते, ते पकडले की त्यांच्या तोंडाला खीळ पडते. अहो दुर्जनांनो, व्यर्थ भुंकू नका, आता विठ्ठलाचा दास तुकाराम आला आहे. गाढवाला हे समजत नाही की कोणत्या ठिकाणी आदर दाखवावा. दुर्जनांसाठी मी सिंहासारखा कडक आहे, पण संतांच्या पायांची धुळ आहे.
॥ अभंग ४४३३ ॥ अभंग रचना
तुझे म्हणों आम्हां । मग उणें पुरुषोत्तमा ॥१॥
ऐसा धर्म काय । अमृतानें मृत्यु होय ॥ध्रु.॥
कल्पवृक्षा तळीं । गांठी बांधलिया झोळी ॥२॥
तुका म्हणे परीस । सांपडल्या उपवास ॥३॥
हे पुरुषोत्तमा, आम्ही जर तुमचे भक्त म्हणवतो आणि तरीही आमच्यात काही उणीव राहिली, तर तो तुमचाच धर्म कसा ठरेल? अमृताने कधी कोणाचा मृत्यू होतो का? कल्पवृक्षाच्या खाली बसून जर पोटाला झोळी बांधावी लागली, किंवा परिस हातात असूनही उपाशी राहावे लागले, तर ते योग्य नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुमच्या आश्रयाला येऊन जर आम्ही दुःखी राहिलो, तर तुमच्या समर्थपणाला उणीव येईल.
॥ अभंग ४४३४ ॥ अभंग रचना
कोरडिया गोष्टी नावडती मना । नाहीं ब्रम्हज्ञानाविण चाड ॥१॥
दाखवीं आपुलें सगुण रूपडें । वंदीन मी कोडें पाय तुझे ॥ध्रु.॥
न लगे तो मोक्ष मज सायुज्यता । नावडे हे वार्ता शून्याकारी ॥२॥
तुका म्हणे चाड धरीन श्रीमुखें । येशिल कवतुकें जवळीक ॥३॥
माझ्या मनाला कोरड्या ज्ञानाच्या गोष्टी आवडत नाहीत, मला केवळ आत्मज्ञानाचीच गोडी आहे. हे देवा, मला तुमचे सगुण-सुंदर रूप दाखवा, मी आवडीने तुमच्या चरणांना वंदन करीन. मला सायुज्य मुक्तीचीही गरज नाही आणि शून्यासारख्या निर्गुण गोष्टीची चर्चाही आवडत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी केवळ तुमच्या श्रीमुखाची आस धरीन, तुम्ही प्रेमाने माझ्या जवळ याल.
॥ अभंग ४४३५ ॥ अभंग रचना
गणेश सारजा करिती गायना । आणि देवांगना रंभे ऐशा ॥१॥
तेथें आम्हीं मानवांहीं विनवावें तें काय । सुरवर पाय वंदिति जेथें ॥ध्रु.॥
ज्याच्या गायनासी तटस्थ शंकर । त्या हि परि पार न कळे तुझा ॥२॥
तुका म्हणे आम्ही किंकर ते किती । इंद्राची हि मति नागविशी ॥३॥
जिथे गणपती आणि सरस्वती गायन करतात आणि रंभेसारख्या देवांगना नृत्य करतात; जिथे महान देव तुमच्या चरणांना वंदन करतात, तिथे आम्हा मानवांनी काय विनंती करावी? ज्या विठ्ठलाच्या गायनाने साक्षात शंकरही तटस्थ होतात, तरीही तुमच्या रूपाचा पार कोणाला कळत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही तर अगदी लहान सेवक आहोत, तुम्ही तर इंद्राचीही बुद्धी चक्रावून टाकता.
॥ अभंग ४४३६ ॥ अभंग रचना
डोळियांचें दैव आजि उभें ठेलें । निधान देखिलें पंढरीये ॥१॥
काय ते वानावें वाचेचे पालवें । वेदा न बोलवे रूप ज्याचें ॥ध्रु.॥
आनंदाच्या रसें ओंतीव चांगलें । देखतां रंगलें चित्त माझें ॥२॥
तुका म्हणे मी तों सगळाच विरालों । विठ्ठल चि जालों दर्शनानें ॥३॥
आज माझ्या डोळ्यांचे भाग्य उजळले आहे, कारण मला पंढरपूर येथे विठ्ठलरूपी गुप्त ठेवा सापडला आहे. ज्याचे रूप वेदांनाही शब्दात सांगता आले नाही, त्याचे वर्णन माझ्या जिभेने कसे करावे? आनंदाच्या रसाने ओतलेली ही सुंदर मूर्ती पाहून माझे चित्त त्यात पूर्णपणे रंगून गेले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी तर माझा अहंकार विसरून पूर्णपणे विरघळून गेलो आहे आणि विठ्ठलाच्या दर्शनाने स्वतः विठ्ठलमय झालो आहे.
॥ अभंग ४४३७ ॥ अभंग रचना
भोगियेल्या नारी । परि तो बाळब्रम्हचारी ॥१॥
ऐसी ज्याचें अंगीं कळा । पार न कळे वेदाला ॥ध्रु.॥
वळीवळी थोरथोर । मोडोनियां केले चूर ॥२॥
वांकडी कुबज्या । सरसी आणियेली वोजा ॥३॥
मल्ल रगडिला पायीं । गज झुगारिला बाहीं ॥४॥
जिवें मारियेला मामा । धांवें भक्ताचिया कामा ॥५॥
तुका म्हणे पूर्ण । दावी भक्तीचीं विंदानें ॥६॥
भगवान कृष्णाने गोपींसोबत विहार केला तरी ते बालब्रह्मचारीच राहिले; त्यांच्या अंगात अशी अद्भुत कला आहे जिचा पार वेदांनाही कळत नाही. त्यांनी कंस, चाणूर यांसारख्या मोठ्या असुरांना चिरडून टाकले. वाकड्या असलेल्या कुब्जेला सरळ करून सुंदर रूप दिले. मल्लांना पायाखाली रगडले आणि हत्तीला हाताने फेकून दिले. दुष्ट कंसाला ठार मारले आणि नेहमी भक्तांच्या कामासाठी धावून आले. तुकाराम महाराज म्हणतात, श्रीकृष्ण असे पूर्ण पुरुष असून भक्तीचे अद्भुत लीला-कौतुक दाखवतात.
॥ अभंग ४४३८ ॥ अभंग रचना
वृद्धपणीं आली जरा । शरीर कांपे थरथरा ॥१॥
आयुष्य गेलें हें कळेना । स्मरा वेगीं पंढरिराणा ॥ध्रु.॥
दांत दाढा पडिल्या ओस । हनुवटि भेटे नाकास ॥२॥
हात पाय राहिलें कान । नेत्रा पाझर हाले मान ॥३॥
अंगकांति परतली । चिरगुटा ऐसी जाली ॥४॥
आड पडे जिव्हा लोटे । शब्द नये मुखा वाटे ॥५॥
लांब लोंबताती अंड । भरभरा वाजे गांड ॥६॥
तुका म्हणे आतां तरी । स्मरा वेगीं हरी हरी ॥७॥
म्हातारपणी शरीराला जरा प्राप्त झाली आहे आणि अंग थरथरा कापत आहे. आयुष्य कसे निघून गेले हे कळालेसुद्धा नाही, म्हणून आता तरी वेगाने पंढरीनाथाचे स्मरण करा. दात आणि दाढा पडून तोंड रिकामे झाले आहे, हनुवटी नाकाला टेकू लागली आहे. हात, पाय आणि कान साथ देत नाहीत, डोळ्यातून पाणी गळते आणि मान हलते. शरीराची कांती निघून गेली असून कातडी ठिगळासारखी झाली आहे. जीभ तोंडात आडवी पडते आणि मुखातून स्पष्ट शब्द फुटत नाहीत. तुकाराम महाराज म्हणतात, अरे मानवा, अजूनही वेळ गेली नाही, आता तरी त्वरेने हरी नामाचा जप कर.
॥ अभंग ४४३९ ॥ अभंग रचना
वृद्धपणी न पुसे कोणी । विटंबणी देहाची ॥१॥
नव द्वारें जाली मोकळीक । गांड सरली वाजती ॥ध्रु.॥
दंत दाढा गळे थुंका । लागे नाका हनुवटी ॥२॥
शब्द नये मुखावाटा । करिती चेष्टा पोरें ती ॥३॥
तुका म्हणे अजूनि तरी । स्मरें श्रीहरी सोडवील ॥४॥
म्हातारपणी शरीराची विटंबना होते आणि कोणीही विचारपूस करत नाही. शरीराची नऊ द्वारे मोकळी आणि अस्वस्थ होतात. दात गळतात, तोंडातून थुंकी गळते आणि हनुवटी नाकाला भिडते. मुखातून शब्द बाहेर पडत नाहीत आणि लहान मुले तुमची टवाळी करतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, अजूनही वेळ आहे, श्रीहरीचे स्मरण कर, तोच तुझा उद्धार करेल.
॥ अभंग ४४४० ॥ अभंग रचना
अतित्याईं देतां जीव । नये कींव देवासि ॥१॥
थोड्यासाटीं राग आला । जीव दिला गंगेंत ॥ध्रु.॥
त्यासि परलोकीं नाहीं मुक्ति । अधोगति चुकेना ॥२॥
तुका म्हणे कृष्णराम । स्मरतां श्रम वारती ॥३॥
अतिउतावीळ होऊन जर कोणी स्वतःचा जीव दिला, तर देवाला त्याची दया येत नाही. लहानशा कारणावरून राग आला म्हणून गंगेत उडी मारून जीव दिला, तर अशा आत्महत्येमुळे परलोकात मुक्ती मिळत नाही उलट अधोगतीच होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, कृष्ण-राम नामाचे स्मरण केले तरच सर्व संकटे आणि कष्ट दूर होतात.
॥ अभंग ४४४१ ॥ अभंग रचना
तुझें रूप पाहतां देवा । सुख जालें माझ्या जीवा ॥१॥
हें तों वाचे बोलवेना । काय सांगों नारायणा ॥ध्रु.॥
जन्मोजन्मींचे सुकृत । तुझे पायीं रमे चित्त ॥२॥
जरी योगाचा अभ्यास । तेव्हां तुझा निजध्यास ॥३॥
तुका म्हणे भक्त । गोड गाऊं हरिचें गीत ॥४॥
हे देवा, तुमचे रूप पाहून माझ्या जीवाला परम सुख मिळाले आहे. हा आनंद मला शब्दात सांगता येत नाही, हे नारायणा मी काय सांगू? माझ्या जन्मोजन्मीच्या पुण्याईमुळेच माझे चित्त तुमच्या चरणी रमले आहे. जरी मी योगाचा अभ्यास केला नाही, तरी मला तुमचाच ध्यास लागला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, आम्ही भक्त आनंदाने हरीचे गोड गुणगान गाऊ.
॥ अभंग ४४४२ ॥ अभंग रचना
तुजवीण मज कोण आहे देवा । मुकुंदा केशवा नारायणा ॥१॥
जोडोनियां कर कृपेच्या सागरा । गोपीमनोहरा पांडुरंगा ॥ध्रु.॥
साच करीं हरी आपुली ब्रिदावळी । कृपेनें सांभाळीं मायबापा ॥२॥
साहए होसी जरी जाती सहा वैरी । मग ध्यान करीं आवडीनें ॥३॥
सर्व अपराध क्षमा करीं माझा । लडिवाळ तुझा पांडुरंगा ॥४॥
कृपा करोनियां द्यावी क्षमा शांति । तेणें तुझी भक्ति घडेल देवा ॥५॥
ऐंसें तों सामर्थ्य नाहीं नारायणा । जरी तुज करुणा येइल कांहीं ॥६॥
तुका म्हणे आतां आपंगावें मज । राखें माझी लाज पांडुरंगा ॥७॥
हे देवा, मुकुंदा, केशवा, नारायणा, तुमच्याशिवाय माझा या जगात कोण आहे? हे कृपेच्या सागरा, गोपीमनोहरा पांडुरंगा, मी हात जोडून तुम्हाला विनवणी करतो. हे हरी, तुमचे दयाळूपणाचे ब्रीद खरे करा आणि मायबापाप्रमाणे माझा सांभाळ करा. जर तुम्ही मला सहाय्य केलेत, तर काम-क्रोधादी सहा वैरी दूर होतील आणि मी आवडीने तुमचे ध्यान करीन. हे पांडुरंगा, माझा सर्व अपराध क्षमा करा, मी तुमचा लाडका बाळ आहे. मला क्षमा आणि शांती द्या, जेणेकरून तुमची भक्ती माझ्याकडून घडेल. तुम्ही जर दया केली नाही तर माझ्याकडे स्वतःचे काही सामर्थ्य नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पांडुरंगा, आता माझा अंगीकार करा आणि माझी लाज राखा.
॥ अभंग ४४४३ ॥ अभंग रचना
नको विद्या वयसा आयुष्य फारसें । नाहीं मज पिसें मुक्तीचें ही ॥१॥
रामकृष्ण म्हणतां जावो माझा प्राण । हें चि कृपादान मागतसें ॥ध्रु.॥
नको धन मान न वाढे संतान । मुखीं नारायण प्राण जावा ॥२॥
तुका म्हणे दीन काकुलती येतों । तुज निरवितों पांडुरंगा ॥३॥
मला खूप मोठे ज्ञान, दीर्घ आयुष्य किंवा मोक्षाची कोणतीही आस नाही. केवळ 'राम कृष्ण' म्हणत माझा प्राण जावा, हेच कृपादान मी मागत आहे. मला धन, मान-सन्मान किंवा संततीची वाढ नको; फक्त मुखात नारायणाचे नाव असताना प्राणांत व्हावा. तुकाराम महाराज म्हणतात, मी अत्यंत नम्रतेने काकुळतीला येऊन हे पांडुरंगा, तुलाच माझे सर्वस्व सोपवत आहे.
॥ अभंग ४४४४ ॥ अभंग रचना
शिष्या सांगे उपदेश । गुरुपूजा हे विशेष ॥१॥
दावी आचार सोवळे । दंड कमंडलु माळे ॥ध्रु.॥
छाटी भगवी मानसीं । व्यर्थ म्हणवी संन्यासी ॥२॥
तुका म्हणे लोभ । न सुटे नाहीं लाभ ॥३॥
गुरू शिष्याला उपदेश करतो पण स्वतःसाठी मात्र विशेष पूजेची अपेक्षा ठेवतो. तो सोवळे-ओवळे, दंड, कमंडलू आणि माळांसारखा बाह्य आचार दाखवतो. मनात भगवी छाटी धारण करून व्यर्थ स्वतःला संन्यासी म्हणवतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, जोपर्यंत मनातील लोभ सुटत नाही, तोपर्यंत असा संन्यासी होऊन काहीही लाभ होत नाही.
॥ अभंग ४४४५ ॥ अभंग रचना
जिकडे पाहें तिकडे उभा । अवघ्या गगनाचा गाभा ॥१॥
डोळां बैसलें बैसलें । रूप राहोनि संचलें ॥ध्रु.॥
न वर्जितां दाही दिशा । जिकडे पाहें तिकडे सरिसा ॥२॥
तुका म्हणे समपदीं । उभा दिठीचिये आधीं ॥३॥
मी जिकडे पाहतो तिकडे साक्षात देवच उभा आहे, तो संपूर्ण आकाशाचा गाभा व्यापून राहिला आहे. माझ्या डोळ्यांत त्याचेच रूप साठवून राहिले आहे. दहाही दिशांना न नाकारता, मी जिकडे पाहीन तिकडे तो माझ्यासोबतच आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, तो समचरण विठ्ठल माझ्या दृष्टीच्या आधीच समोर उभा ठाकला आहे.
॥ अभंग ४४४६ ॥ अभंग रचना
आपटा संवदड रानचारा । दसर्‍याचा होय तुरा ॥१॥
तैसा देवामुळें मान । नाहीं तरी पुसें कोण ॥ध्रु.॥
मृत्तिकेची ते घागरी । पाण्यासाटीं बैसे शिरी ॥२॥
तुका म्हणे माप जाण । दाण्यासवें घेणें देणें ॥३॥
आपटा आणि संवदड हे रानटी झाडांचे पालापाचोळा आहेत, पण दसऱ्याच्या दिवशी त्यांना सुवर्ण समजून मानाचा तुरा मिळतो. त्याचप्रमाणे देवाच्या अधिष्ठानामुळे माणसाला मान मिळतो, नाहीतर त्याला कोण विचारतो? मातीची घागर पाण्याने भरली की तिला डोक्यावर मानाचे स्थान मिळते. तुकाराम महाराज म्हणतात, जसे दाण्यांसोबत मापाची किंमत होते, तसेच देवाच्या संबंधाने माणसाचे श्रेष्ठत्व ठरते.
॥ अभंग ४४४७ ॥ अभंग रचना
काळ सार्थक केला त्यांणी । धरिला मनीं विठ्ठल ॥१॥
नाम वाचे श्रवण कीर्ति । पाउलें चित्ती समान ॥ध्रु.॥
कीर्तनाचा समारंभ । निर्दंभ सर्वदा ॥२॥
तुका म्हणे स्वरूपसिद्धि । नित्य समाधि हरिनामीं ॥३॥
ज्यांनी आपल्या मनात विठ्ठलाला धारण केले, त्यांनीच आपल्या काळाचे सार्थक केले. त्यांच्या वाचेवर नाव, कानांत श्रवण आणि चित्तात विठ्ठलाचे चरण वसलेले असतात. त्यांचा कीर्तनाचा सोहळा नेहमी निष्काम आणि निस्सीम असतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा भक्तांना हरिनामाच्या जपाने नित्य समाधी आणि स्वरूपसिद्धी प्राप्त होते.
॥ अभंग ४४४८ ॥ अभंग रचना
आम्ही जातों आपुल्या गांवा । आमुचा रामराम घ्यावा ॥१॥
तुमची आमची हे चि भेटी । येथुनियां जन्मतुटी ॥ध्रु.॥
आतां असों द्यावी दया । तुमच्या लागतसें पायां ॥२॥
येतां निजधामीं कोणी । विठ्ठलविठ्ठल बोला वाणी ॥३॥
रामकृष्ण मुखीं बोला । तुका जातो वैकुंठाला ॥४॥
आम्ही आता आमच्या मूळ गावाला जात आहोत, आमचा अंतिम रामराम स्वीकारा. तुमची आणि आमची हीच शेवटची भेट आहे, आता जन्मभराची ताटातूट होत आहे. आता तुमच्या मनात आमच्याबद्दल दया असू द्या, मी तुमच्या पाया पडतो. जेव्हा कोणी आपल्या निजधामाला जाते, तेव्हा वाचेने विठ्ठल विठ्ठल बोला. मुखाने राम-कृष्ण बोला, तुकाराम महाराज आता वैकुंठाला जात आहेत.
॥ अभंग ४४४९ ॥ अभंग रचना
कामधेनूचें वासरूं । खाया न मिळे काय करूं ॥१॥
ऐसें आम्हां मांडियेलें । विठो त्वां कां सांडियेलें ॥ध्रु.॥
बैसोनि कल्पद्रुमातळीं । पोटासाटीं तळमळीं ॥२॥
तुका म्हणे नारायणा । बरें लोकीं हें दीसेना ॥३॥
कामधेनूचे वासरू असूनही जर त्याला खायला मिळाले नाही, तर त्याने काय करावे? हे विठ्ठला, तू आमची अशी अवस्था का केलीस? आम्हाला का सोडले? कल्पवृक्षाच्या खाली बसूनही जर पोटासाठी तळमळावे लागले, तर ते योग्य नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे नारायणा, लोकांमध्ये हे अजिबात शोभा देत नाही.
॥ अभंग ४४५० ॥ अभंग रचना
तुझें नाम माझे मुखी असो देवा । विनवितों राघवा दास तुझा ॥१॥
तुझ्या नामबळें तरले पतित । म्हणोनि माझें चत्ति तुझे पायीं ॥२॥
तुका म्हणे तुझें नाम हें सादर । गातां निरंतर सुख वाटे ॥३॥
हे देवा, तुमचे नाव नेहमी माझ्या मुखात असो, तुमचा दास म्हणून मी राघवाला हीच विनंती करतो. तुमच्या नामाच्या बळावर अनेक पतित लोक तरले आहेत, म्हणूनच माझे चित्त तुमच्या चरणी लागले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुमचे हे नाव अत्यंत आदराने अखंड गाताना मनात परम सुख वाटते.
॥ अभंग ४४५१ ॥ अभंग रचना
उभय भाग्यवंत तरी च समान । स्थळीं समाधान तरी च राहे ॥१॥
युक्तीचें गौरव नसतां जिव्हाळा । सांचवणी जळा परी नाश ॥ध्रु.॥
लोखंडा परीस ज्ञानिया तो शठ । नांवाचा पालट दगड खरा ॥२॥
तुका म्हणे अवघे विनोदाचे ठाव । एकात्मक भाव नाहीं तेथें ॥३॥
दोन्ही बाजूंचे भाग्य समान असेल तरच खरी सांगड बसते आणि अंतःकरणात समाधान राहते. जर प्रेमाचा जिव्हाळा नसेल, तर केवळ युक्तीचा बडिवार उपयोगाचा नाही; साठवलेले पाणी जसे नष्ट होते तसेच ते व्यर्थ ठरते. ज्ञानी असूनही जो कपटी आहे तो लोखंडासारखा आहे, नाव बदलले तरी दगड तो दगडच राहतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, जिथे एकात्म भाव नसतो, तिथे सर्व गोष्टी केवळ विनोदी किंवा खोट्या ठरतात.
॥ अभंग ४४५२ ॥ अभंग रचना
दो दिवसांचा पाहुणा चालतो उताणा । कां रे नारायणा न भजसी ॥१॥
तूं अखंड दुश्चित्ता तुज नेती अवचिता । मग पंढरीनाथा भजसी केव्हां ॥२॥
तुका म्हणे ऐसे आहेत उदंड । तया केशव प्रचंड केवीं भेटे ॥३॥
माणूस या जगात दोन दिवसांचा पाहुणा आहे, तरीही तो ताठ चालतो; अरे मानवा, तू नारायणाचे भजन का करत नाहीस? तू अखंड विसरभोळा आणि बेसावध आहेस, अचानक काळ तुला उचलून नेईल, मग तू पंढरीनाथाचे भजन कधी करणार? तुकाराम महाराज म्हणतात, असे बेसावध लोक उदंड आहेत, त्यांना तो प्रचंड केशव कसा बरे भेटेल?
॥ अभंग ४४५३ ॥ अभंग रचना
तुझे पाय माझें भाळ । एकत्रता सर्वकाळ ॥१॥
हें चि देई विठाबाईं । पांडुरंगे माझे आईं ॥ध्रु.॥
नाहीं मोक्ष मुक्ति चाड । तुझी सेवा लागे गोड ॥२॥
सदा संग सज्जनांचा । नको वियोग पंढरीचा ॥३॥
नित्य चंद्रभागे स्नान । करीं क्षेत्रप्रदक्षण ॥४॥
पुंडलीक पाहोन दृष्टी । हर्षो नाचों वाळवंटीं ॥५॥
तुका म्हणे पांडुरंगा । तुझें स्वरूप चंद्रभागा ॥६॥
तुमचे चरण आणि माझे कपाल यांचे नेहमी एकत्व असावे. हे विठाबाई, माझ्या आई पांडुरंगे, मला हेच मागणे दे. मला मोक्ष किंवा मुक्तीची आस नाही, मला फक्त तुझी सेवा गोड वाटते. मला नेहमी सज्जनांची संगत मिळावी आणि पंढरीचा वियोग कधीही होऊ नये. नित्य चंद्रभागेत स्नान करून क्षेत्राची प्रदक्षिणा करावी. पुंडलिकाचे दर्शन घेऊन वाळवंटात आनंदाने नाचावे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पांडुरंगा, तुझे प्रत्यक्ष स्वरूप म्हणजे ही चंद्रभागाच आहे.
॥ अभंग ४४५४ ॥ अभंग रचना
बाईंल चालिली माहेरा । संगें दिधला म्हातारा ॥१॥
सिधा सामग्री पोटाची । सवें स्वारी बइलाची ॥ध्रु.॥
जाता पाडिली ढोरानें । सिव्या देती अन्योविन्ये ॥२॥
न सावरी आपणातें । नग्न सावलें वरतें ॥३॥
फजित केलें जनलोकीं । मेला म्हणे पडे नरकीं ॥४॥
गोहाची हे गेली लाज । गांजितां कां तुम्ही मज ॥५॥
तुका म्हणे जनीं । छी थू केली विटंबणी ॥६॥
एक स्त्री माहेराला निघाली होती आणि सोबत एका म्हाताऱ्याला दिले होते. पोटासाठी शिधा-सामग्री आणि सोबत बैलाची स्वारी होती. वाटेत बैलाने तिला पाडले, त्यामुळे ते एकमेकांना शिव्या देऊ लागले. म्हाताऱ्याला स्वतःला सावरता येत नव्हते, त्याचे अंगावरील वस्त्र निसटून तो नग्न झाला. लोकांमध्ये मोठी फजिती झाली, लोक म्हणाले हा म्हातारा नरकात पडेल! स्त्री म्हणाली, माझ्या नवऱ्याची लाज निघून गेली, तुम्ही मला असा का त्रास देता? तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा प्रकारे लोकांत तिची छी-थू होऊन विटंबना झाली.
॥ अभंग ४४५५ ॥ अभंग रचना
तुळसीवृंदावनीं उपजला कांदा । नावडे गोविंदा कांहीं केल्या ॥१॥
तैसे वंशामध्यें जाले जे मानव । जाणावे दानव अक्त ते ॥ध्रु.॥
केवड्यामधील निगपध कणसें । तैशीं तीं माणसें भक्तिहीन ॥२॥
तुका म्हणे जेवीं वंदनांतिल आळी । न चढे निढळीं देवाचिया ॥३॥
तुळशीच्या वृंदावनात जर कांदा उगवला, तर तो काही केल्या गोविंदाला आवडत नाही. तद्वतच चांगल्या वंशात जन्माला येऊनही जे लोक भक्तीहीन असतात, त्यांना दानवच समजावे. केवडयाच्या झाडात उगवणारी बिनकामाची कणसे जशी निरुपयोगी असतात, तसेच ते भक्तीहीन माणसे असतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, जशी घाणीतील आळी देवाच्या कपाळावर चढवता येत नाही, तसेच भक्तीहीन लोक देवाच्या चरणी शोभत नाहीत.
॥ अभंग ४४५६ ॥ अभंग रचना
शिव शक्ति आणि सूर्य गणपति । एक चि म्हणती विष्णूस ही ॥१॥
हिरा गार दोनी मानिती समान । राजस भजनें वांयां जाती ॥ध्रु.॥
अन्य देवतांसि देव म्हणऊन । तामस जीवन तमोयोग्या ॥२॥
वांयां जायासाठीं केलासे हव्यास । अन्य देवतांस देवपण ॥३॥
आपुलिया मुखें सांगतसे धणी । नव्हे माझी वाणी पदरींची ॥४॥
धन्य ते वैष्णव भजती केशव । साित्वक हे जीव मोक्षा योग्य ॥५॥
तुका म्हणे मोक्ष नाहीं कोणापासीं । एका गोविंदासी शरण व्हा रे ॥६॥
शिव, शक्ती, सूर्य, गणपती आणि विष्णू यांना जे लोक एकच मानतात, ते हिरा आणि गारगोटी दोन्ही समान मानण्यासारखे आहे; त्यांचे राजस भजन वाया जाते. इतर देवतांना मुख्य देव मानणे हे तामसी जीवन असून ते तमोगुणी लोकांसाठी आहे. इतर देवतांना देवपण देऊन मानवाने व्यर्थ अट्टाहास केला आहे. मालक स्वतः आपल्या मुखाने हे सांगत आहेत, ही माझी पदरची वाणी नाही. जे वैष्णव केवळ केशवाचे भजन करतात तेच धन्य आहेत, हे सात्विक जीव मोक्षास पात्र ठरतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, मोक्ष इतर कोणापाशीही नाही, म्हणून एका गोविंदालाच शरण जा.
॥ अभंग ४४५७ ॥ अभंग रचना
तुम्ही साधु संत कैवल्यसागर । मोक्षाचे आगर तुम्हां घरीं ॥१॥
तेथें मतिमंद काय बोलों वाणी । अमृताचे धणी पाणी कां घ्या ॥ध्रु.॥
कोटी भानु तेजीं खद्योत बापुडें । तैसा तुम्हांपुढें काय बोलों ॥२॥
तुम्ही अवघे चिंतामणि कल्पतरूचीं वनें । त्यापुढें धांवणें मषकांनीं ॥३॥
वाराणशीक्षेत्र गंगा वाहे कोड । का तेथें पाड कोकणाचे ॥४॥
पल्लवाचा वारा हिमकरीं काय । गगनावरी छाय कोण करी ॥५॥
समुद्राची तृषा हरी ऐसा कोण । जगाची जी तान्ह निववितो ॥६॥
मेरूचा पाठार अवघी ते क्षिति । मषकाचे हातीं मुष्टि फावे ॥७॥
सिंहापुढें काय जंबूक आरोळी । मोतियांचे वोळी कांच काय ॥८॥
कापुरासि काय लावूनि उटावें । काय ओवाळावें दीपकासि ॥९॥
तैशी तुम्ही निरे ज्ञानाचे भरींव । तेथें म्यां बोलावें पाड काय ॥१०॥
कृपानिधि तुम्हीं बोलविलें बोला । सुखें न्याय केला आपका मीं ॥११॥
अज्ञान मी वेडें म्हणवितों बाळ । माझा प्रतिपाळ करणें तुम्हां ॥१२॥
बोबडें बोलणें न धरावा कोप । क्षमा करा बाप कृपासिंधु ॥१३॥
तुका म्हणे तुम्ही संत बापमाय । भयें धरिले पाय कृपानिधि ॥१४॥
अहो साधू-संतहो, तुम्ही कैवल्याचे सागर आहात आणि मोक्षाचे आगर तुमच्या घरी आहे. तिथे माझ्यासारख्या मतिमंदाने काय बोलावे? अमृताचे धनी असताना पाण्याकडे कोण पाहणार? करोडो सूर्यांच्या तेजापुढे मिणमिणणारा काजवा जसा क्षुद्र वाटतो, तसा मी तुमच्यापुढे काय बोलणार? तुम्ही सर्व चिंतामणी आणि कल्पतरूंची वने आहात, त्यांच्यापुढे मुंग्यांनी धावणे व्यर्थ आहे. वाराणसी क्षेत्रात गंगा आनंदाने वाहते, तिथे कोकणातील लहान नद्यांची काय तुलना? पानांचा वारा थंड बर्फाला काय सुखी करणार? आणि आकाशावर सावली कोण करू शकणार? समुद्राची तहान भागवू शकेल असा कोण आहे, जो संपूर्ण जगाची तहान शमवतो? मेरू पर्वताची भूमी म्हणजे संपूर्ण पृथ्वीच आहे, तिथे मुंगीच्या हातात मूठभर अन्न काय पुरणार? सिंहापुढे कोल्ह्याने काय आरोळी ठोकणार? आणि मोत्यांच्या ओळीत काचेला काय मोल? कापुराला काय उटणे लावणार आणि दिव्याला काय ओवाळणार? तद्वतच तुम्ही ज्ञानाने पूर्ण भरलेले आहात, तिथे मी काय बोलावे? हे कृपानिधी, तुम्हीच माझ्याकडून हे शब्द बोलवून घेतले आहेत आणि मी आनंदाने तुमचा न्याय केला आहे. मी अज्ञानी, वेडा आणि तुमचे लहान मूल आहे, तुम्हीच माझा सांभाळ केला पाहिजे. माझ्या बोबड्या बोलांवर राग धरू नका, हे कृपासिंधू मायबाप मला क्षमा करा. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुम्ही संत माझे आई-बाप आहात, म्हणूनच मी भीतीने तुमचे पाय धरले आहेत.
॥ अभंग ४४५८ ॥ अभंग रचना
देहीं असोनियां देव । वृथा फिरतो निर्दैव ॥१॥
देव आहे अंतर्यामीं । व्यर्थ हिंडे तीर्थग्रामीं ॥ध्रु.॥
नाभी मृगाचे कस्तुरी । व्यर्थ हिंडे वनांतरीं ॥२॥
साखरेचें मूळ ऊंस । तैसा देहीं देव दिसे ॥३॥
दुधीं असतां नवनीत । नेणे तयाचें मथित ॥४॥
तुका सांगे मूढजना । देहीं देव कां पाहाना ॥५॥
देहात देव असतानाही दुर्दैवी माणूस व्यर्थ भटकत राहतो. देव अंतर्यामीच वास करतो, पण तो व्यर्थ तीर्थक्षेत्री आणि गावात हिंडतो. कस्तुरी मृगाच्या नाभीमध्येच असते, पण तो तिच्या सुवासासाठी वनात व्यर्थ भटकतो. साखरेचे मूळ उसात असते, तसा देहातच देव दिसून येतो. दुधात लोणी असते, पण ज्याला घुसळण्याचे ज्ञान नाही तो ते जाणू शकत नाही. तुकाराम महाराज मूढ लोकांना सांगताय, अरे माणसांनो, तुमच्या देहातच असलेल्या देवाला का पाहत नाही?
॥ अभंग ४४५९ ॥ अभंग रचना
जयजय म्हणा राम । हातें टाळी वाचे नाम ॥१॥
आटाआटी नाहीं ज्यास । न वेचे मोल न पडे खांस ॥ध्रु.॥
आपण म्हणे आणिकां हातीं । यज्ञादिकीं नये ते गति ॥२॥
आसन भोजन करितां काम । ध्यानसमाधि म्हणतां राम ॥३॥
मंत्र जपा हा चि सार । वर्णा याती जयजयकार ॥४॥
म्हणतां राम म्हणे तुका । वेळोवेळां चुकों नका ॥५॥
मुखाने 'जय जय राम' म्हणा, हाताने टाळी वाजवून रामनामाचा गजर करा. या नामस्मरणासाठी कोणतीही ओढाताण किंवा कष्ट करावे लागत नाहीत, ना पैसे खर्च होतात ना घसा सुसतो. यज्ञ-यागात जे सामर्थ्य नाही, ते केवळ रामनामात आहे. बसताना, जेवताना किंवा काम करताना रामनामाचे ध्यान हीच खरी समाधी आहे. हाच सर्व मंत्रांचा सार आहे, सर्व वर्णांच्या लोकांनी रामनामाचा जयजयकार करावा. तुकाराम महाराज म्हणतात, वेळोवेळी राम म्हणा, ही संधी सोडू नका.
॥ अभंग ४४६० ॥ अभंग रचना
शिकवणेसाटीं वाटते तळमळ । पुढें येईंल काळा फोडों डोईं ॥१॥
तेव्हां त्यासि काय देशील उत्तर । मेळउनि अंतर ठेवितोसि ॥ध्रु.॥
येथींचिया सोंगें भोरपियाचे परि । होईंल तें दुरि शृंगारिलें ॥२॥
तुका म्हणे कां रे राखिलें खरकटें । रागेल्याचे तंट रागेलें का ॥३॥
तुम्हाला शिकवण्यासाठी माझ्या मनात तळमळ वाटते, पण पुढे काळ डोके फोडण्यासाठी येईल. तेव्हा त्याला तुम्ही काय उत्तर द्याल? तुम्ही मनात कपट ठेवून बाहेर सोंग आणत आहात. बहुरुप्यासारखे सोंग घेऊन वरवर शृंगार केला तरी ते सोंग जास्त वेळ टिकत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, अंतःकरणात दोष का ठेवून दिले आहेत? रागावलेल्या काळाशी तंटा करून जिंकाल का?
॥ अभंग ४४६१ ॥ अभंग रचना
होई आतां माझ्या भोगाचा भोगिता । सकळ अनंता शुभाशुभ ॥१॥
आठवुनी पाय राहिलों हृदयीं । निवारली तई सकळ चिंता ॥ध्रु.॥
अचळ न चळे देहाचें चळण । आहे हें वळण प्रारब्धें चि ॥२॥
तुका म्हणे जालें एक चि वचन । केलिया कीर्तन आराणुक ॥३॥
हे अनंता पांडुरंगा, आता माझ्या शुभाशुभ प्रारब्धभोगांचे भोग भोगणारा तूच हो. मी तुझे चरण हृदयात धरून राहिलो आहे, त्यामुळे माझ्या सर्व चिंता दूर झाल्या आहेत. आत्मा निश्चल आहे आणि देहाची हालचाल प्रारब्धानुसारच होत असते. तुकाराम महाराज म्हणतात, कीर्तन केल्याने मनाला शांती व विश्रांती लाभते, असा माझा ठाम अनुभव झाला आहे.
॥ अभंग ४४६२ ॥ अभंग रचना
लेखी दुखण्यासमान । वेचला नारायणीं क्षण ।
उद्यांचें आजि च मरण । आणोनि म्हणे हरि भोक्ता ॥१॥
नाहीं कांहीं पडों येत तुटी । जाणें तो आहे सेवटीं ।
लाभ विचारोनि पोटीं । होई सेवटीं जागृत ॥ध्रु.॥
आहे ते उरे कटा । लावुनि चळ आपुला फाटा ।
पुरे हें न पुरे सेवटा । तरण्या बळकटा सदा वास ॥२॥
म्हणोनि मोडावा कांटाळा । अविद्यात्मक कोंवळा ।
होतील प्रबळा । आशा तृष्णा माया ॥३॥
क्षण या देहाच्या अंतीं । जड होउनि राहेल माती ।
परदेश ते परवर होती । चिळसविती नाकडोळे ॥४॥
जंव या नाहीं पातल्या विपत्ति । आयुष्य भविष्य आहे हातीं ।
लाभ विचारोनि गुंती । तुका म्हणे अंतीं सर्व पिसुनें ॥५॥
भगवंताच्या भक्तीत घालवलेला प्रत्येक क्षण लाख मोलाचा आहे. उद्या येणारे मरण आजच समोर ठेवून, सर्व भोक्ता हरीच आहे असे मानावे. संसारातील तोटा विचारात न घेता, शेवटचे हित कशात आहे हे ओळखून अंतःकरणात जागृत व्हावे. अज्ञानामुळे निर्माण होणारा आळस दूर करावा, नाहीतर आशा, तृष्णा आणि माया प्रबळ होतील. देहाचा अंत झाल्यावर ही माती जड होऊन पडेल आणि नातेवाईकही नाक-डोळे मुरडतील. म्हणून संकटे येण्यापूर्वीच आयुष्याचा खरा लाभ ओळखून भक्तीत लागावे, कारण तुकाराम महाराज म्हणतात, शेवटी सर्व नातेवाईक स्वार्थी ठरतात.
॥ अभंग ४४६३ ॥ अभंग रचना
आसावलें मन जीवनाचें ओढी । नामरूपीं गोडी लावियेली ॥१॥
काय तुझे पायीं नाहीं भांडवल । माझे मिथ्या बोल जाती ऐसे ॥ध्रु.॥
काय लोखंडाचे पाहे गुणदोष । सिवोन परीस सोनें करी ॥२॥
तुका म्हणे माझें अवघें असों द्यावें । आपुलें करावें ब्रीद साच ॥३॥
माझे मन तुमच्या नामाची आणि रूपाची गोडी चाखण्यासाठी आतुर झाले आहे. तुमच्या चरणी काय पुण्याईचे भांडवल नाही की माझे शब्द व्यर्थ जातील? परीस जसा लोखंडाचे गुणदोष न पाहता त्याला स्पर्श करताच सोने बनवतो, तसाच तुमचा महिमा आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, माझे सर्व दोष बाजूला ठेवून, हे देवा, तुम्ही तुमचे पतितपावन हे ब्रीद खरे करून दाखवा.
॥ अभंग ४४६४ ॥ अभंग रचना
पंढरीची वारी जयांचिये घरीं । पायधुळी शिरीं वंदिन त्यांची ॥१॥
दासाचा मी दास पोसणा डोंगर । आतां बहु फार काय बोलों ॥ध्रु.॥
जातीचें मी हीन न कळे भजन । म्हणोनि संतचरण इच्छीतसें ॥२॥
तुका म्हणे मज म्हणावें आपुलें । बहुता तारिलें संतजनीं ॥३॥
ज्यांच्या घरी पंढरीची वारी आहे, त्यांच्या पायांची धूळ मी मस्तकी वंदन करीन. मी संतांच्या दासाचा दास आणि त्यांचा आश्रित आहे. मी मनाने आणि आचरणाने हीन आहे, मला भक्तीचे मर्म कळत नाही, म्हणूनच मी संतांच्या चरणांची इच्छा धरतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, संतांनी अनेक पतितांचा उद्धार केला आहे, त्यामुळे त्यांनी मलाही आपले म्हणावे.
॥ अभंग ४४६५ ॥ अभंग रचना
नाम पावन पावन । त्याहून पवित्र आहे कोण ॥१॥
शिव हालाहालें तापला । तो ही नामें शीतळ जाला ॥ध्रु.॥
शिवास नामाचा आधार । केला कळिकाळ किंकर ॥२॥
मरण जालें काशीपुरी । तेथें नाम चि उद्धरी ॥३॥
तुका म्हणे अवघीं चोरें । एक हरिनाम सोइरें ॥४॥
हरिनामासारखे अत्यंत पवित्र दुसरे काहीही नाही. विषप्राशनाने जेव्हा भगवान शिव तापले, तेव्हा हरिनामानेच ते शीतल झाले. शिवांनाही रामनामाचाच आधार आहे आणि त्यांनी काळालाही आपला दास बनवले. काशी क्षेत्री मरण पावणाऱ्या जिवाचा उद्धार हे रामनामच करते. तुकाराम महाराज म्हणतात, संसारातील बाकी सर्व गोष्टी ठकवणाऱ्या आहेत, केवळ एक हरिनामच आपले खरे सोयरे आहे.
॥ अभंग ४४६६ ॥ अभंग रचना
अल्प विद्या परि गर्वशिरोमणि । मजहुनि ज्ञानी कोणी आहे ॥१॥
अंगीं भरे ताठा कोणासी मानीना । साधूची हेळणा स्वयें करी ॥ध्रु.॥
सज्जनाच्या देहीं मानी जो विटाळ । त्रैलोकीं चांडाळ तो चि एक ॥२॥
संतांची जो निंदा करी मुखीं जप । खतेलें तें पाप वज्रलेप ॥३॥
तुका म्हणे ऐसे मावेचे मइंद । त्यांपाशीं गोविंद नाहीं नाहीं ॥४॥
ज्याच्याकडे थोडेसे ज्ञान आहे पण तो गर्वाने फुगला आहे आणि स्वतःलाच सर्वज्ञ मानतो, असा माणूस गर्वाने कोणालाही जुमानत नाही आणि साधुसंतांची अवहेलना करतो. जो सज्जनांच्या सहवासात विटाळ मानतो, तो तिन्ही लोकांत महाचांडाळ आहे. तोंडाने जप करायचा आणि संतांची निंदा करायची, असे पाप पक्के जडून बसते. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा कपटी व ढोंगी लोकांजवळ भगवंत कधीही नसतो.
॥ अभंग ४४६७ ॥ अभंग रचना
नाहीं संतांशीं शरण । काय वाचोनि पुराण ॥१॥
म्हणे विठ्ठलाचा दास । देखोनी परनारीस हांसे ॥ध्रु.॥
करिती विठोबाची भक्ति । दयाधर्म नाहीं चित्ती ॥२॥
तेथें नाहीं माझा देव । व्यर्थ श्रमवी हा जीव ॥३॥
अंगीं नाही क्षमा दया । म्हणती भेट पंढरीराया ॥४॥
नाहीं धर्माची वासना । काय करोनि प्रदक्षिणा ॥५॥
ऐसें नव्हे भक्तिवर्म । तेथें नाहीं माझा राम ॥६॥
नये कृपा कांहीं केल्या । नये घाम जीव गेल्या ॥७॥
जैसी खड्गाची धार । विठ्ठलचरणीं तुका शूर ॥८॥
संतांना शरण न जाता केवळ पुराणे वाचून काहीही उपयोग नाही. स्वतःला विठ्ठलाचा दास म्हणवून परस्त्रीकडे पाहून हसणाऱ्या किंवा मनात दयाधर्म नसणाऱ्या लोकांजवळ देव कधीही नसतो. मनात क्षमा, दया आणि धर्माची वासना नसेल तर प्रदक्षिणा घालणे वा भक्तीचे सोंग आणणे व्यर्थ आहे. हे भक्तीचे खरे मर्म नाही आणि तेथे राम वास करत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, तलवारीच्या धारेसारख्या कठीण भक्तीच्या मार्गावर मी विठ्ठलचरणी शूरपणे ठाम उभा आहे.
॥ अभंग ४४६८ ॥ अभंग रचना
नाहीं रिकामीक परी वाहे मनीं । तया चक्रपाणि साह्य होय ॥१॥
उद्वेग जीवासि पंढरीचें ध्यान । तया नारायण साह्य करी ॥ध्रु.॥
शरीरासि बळ नाहीं स्वता भाव । तया पंढरिराव साह्य करी ॥२॥
असो नसो बळ राहे पराधीन । तरी अनुमान करूं नका ॥३॥
तुका म्हणे येणें करोनि चिंतनीं । तया नारायण जवळीक ॥४॥
ज्याच्या मनात संसाराचा कोणताही व्यर्थ विचार नसतो आणि जो निरंतर भगवंताचे ध्यान करतो, त्याला चक्रपाणी मदत करतो. शरीरात बळ नसले किंवा माणूस परावलंबी असला, तरी जर मनात सच्चा भाव आणि पंढरीचे ध्यान असेल, तर पांडुरंग त्याला नक्की सहाय्य करतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा अनन्य चिंतनाने नारायण भक्ताच्या अगदी जवळ राहतो.
॥ अभंग ४४६९ ॥ अभंग रचना
दारिद्रानें विप्र पीडिला अपार । तया पोटीं पोर एक असे ॥१॥
बाहेरी मिष्टान्न मिळे एके दिशीं । घेऊनी छंदासि त्या चि बैसे ॥ध्रु.॥
क्षुधाकाळीं रडे देखिलें तें मागे । कांहीं केल्या नेघे दुजें कांहीं ॥२॥
सहज कौतुकें बोले बापमाये । देवापाशीं आहे मागशी तें ॥३॥
तेव्हां तुजलागीं स्मरे नारायणा । जीवींच्या जीवना पांडुरंगा ॥४॥
लागली हे क्षुधा जात असे प्राण । काय हें निर्वाण पाहातोसि ॥५॥
ब्रम्हांडनायक विश्वाचा पाळक । वरी तिन्ही लोक पोसितोसि ॥६॥
प्राण हा उत्कर्ष जाहला विव्हळ । तेव्हां तो कृपाळ धांव घाली ॥७॥
सांडूनि वैकुंठ धांव घाली तई । आळंगिला बाहीं कृपावंतें ॥८॥
तुका म्हणे दिला क्षीराचा सागर । राहे निरंतर तयापासीं ॥९॥
एका अत्यंत गरीब ब्राह्मणाच्या मुलाने मिष्टान्न खाण्याचा हट्ट धरला आणि भूकेने व्याकूळ होऊन तो रडू लागला. आई-वडिलांनी सहज कौतुकाने सांगितले की, 'देव मागशील ते देतो.' तेव्हा त्या बालकाने अत्यंत भावुक होऊन पांडुरंगाचा धावा केला की, 'हे विश्वाच्या पालका, माझी परीक्षा का पाहत आहेस?' बालकाची ती आर्त हाक ऐकून दयाळू विठ्ठल वैकुंठ सोडून धावून आला, त्याला कडेवर घेतले आणि त्याला क्षीरसागर प्रदान करून त्याच्या जवळच राहिला.
॥ अभंग ४४७० ॥ अभंग रचना
अनाथाचा सखा ऐकिला प्रताप । होसि कृपावंत मजवरि ॥१॥
माझिया गा चित्ति करिं शिकवण । जेणें तुझे चरण जोडतील ॥ध्रु.॥
जोडोनियां कर येतों काकुलती । रकुमाईंच्या पति कृपावंता ॥२॥
हरुषें निर्भर करीं माझें मन । दाखवीं चरण पांडुरंगा ॥३॥
तुझे भेटीविण जन्म गेलां वांयां । भजन कराया शक्ति नाहीं ॥४॥
न घडे तुझी सेवा न घडे पूजन । जन्मोनि निष्कारण जाऊं पाहे ॥५॥
तुका म्हणे हरि करावें या काय । भजनासि साहए होई बापा ॥६॥
हे रुक्मिणीकांता पांडुरंगा, तू अनाथांचा सखा आहेस असा तुझा महिमा मी ऐकला आहे, आता माझ्यावर कृपा कर. मला अशी बुद्धी दे ज्यामुळे तुझे चरण मला प्राप्त होतील. तुझ्या भेटीशिवाय माझा जन्म व्यर्थ जात आहे, माझ्याकडून तुझी सेवा-भक्ती घडत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे बाबा हरी, आता माझ्या भक्तीला तूच सहाय्य कर आणि मला तुझे दर्शन दे.
॥ अभंग ४४७१ ॥ अभंग रचना
हीनवर बीजवर दोघी त्या गडणी । अखंड कहाणी संसाराची ॥१॥
माझे पति बहु लहान चि आहे । खेळावया जाय पोरांसवें ॥ध्रु.॥
माझें दुःख जरी ऐकशील सईं । म्हातारा तो बाईं खोकतसे ॥२॥
खेळे सांजवरी बाहेरी तो राहे । वाट मी पाहें सेजेवरी ॥३॥
पूर्व पुण्य माझें नाहीं वा नीट । बहु होती कष्ट सांगो कांही ॥४॥
जवळ मी जातें अंगा अंग लावूं । नेदी जवळ येऊं कांटाळतो ॥५॥
पूर्व सुकृताचा हा चि बाईं ठेवा । तुका म्हणे देवा काय बोल ॥६॥
संसारात अयोग्य किंवा विसंगत जोडीदार मिळाल्यामुळे होणाऱ्या दुःखाचे वर्णन करताना दोन मैत्रिणी एकमेकींजवळ मन मोकळे करतात. एकीचा पती अगदीच लहान मुलग्यासारखा खेळकर आहे, तर दुसरीचा पती म्हातारा व आजारी आहे. जीवनात पूर्वपुण्याई कमी पडल्यामुळेच असे कष्ट भोगावे लागतात. तुकाराम महाराज रूपकातून सांगतात की, पूर्वकर्माचे फळ भोगावेच लागते, त्यात देवाला दोष देऊन काही उपयोग नाही.
॥ अभंग ४४७२ ॥ अभंग रचना
स्वामीच्या सामर्थ्या । चाले बोलिला पुरुषार्थ ॥१॥
पाठी देवाचें हें बळ । मग लाभे हातीं काळ ॥ध्रु.॥
देव ज्यासी साह्य । तेणें केलें सर्व होय ॥२॥
तुका म्हणे स्वामीसत्ता । मग नाहीं भय चित्ता ॥३॥
मालकाच्या (भगवंताच्या) सामर्थ्यावरच सेवकाचा पराक्रम चालतो. पाठीशी देवाचे बळ असेल, तर काळावरही विजय मिळवता येतो. ज्याला देव पाठबळ देतो, त्याचे सर्व कार्य सिद्धीस जाते. तुकाराम महाराज म्हणतात, एकदा का डोक्यावर स्वामींची सत्ता आली, की मनात कोणतेही भय उरत नाही.
॥ अभंग ४४७३ ॥ अभंग रचना
नामांचा डांगोरा फिरवीं घरोघरीं । म्हणा हरीहरी सर्वभावें ॥१॥
नामें हरती कर्में वैकुंठींची पै विस्त । संनिध श्रीपति सदोदित ॥ध्रु.॥
नामाचा महिमा बहुतां कळला । नामें उद्धरिला अजामेळ ॥२॥
गजेंद्राची स्थिति पुराणीं बोलती । नामें चि श्रीपति पावलासे ॥३॥
तुका म्हणे घेतां मुक्ति आहे । नामें सर्व पाहें आकळिलें ॥४॥
घरोघरी हरिनामाचा गजर करा आणि सर्व भावाने 'हरी हरी' म्हणा. हरिनामाने पापे आणि कर्मबंध नाहिसे होतात व वैकुंठाचे सुख प्राप्त होते. नामाच्या महिमाने अजामेळाचा उद्धार झाला आणि गजेंद्राच्या आर्त हाकेला धावून श्रीपती प्रगट झाला. तुकाराम महाराज म्हणतात, नामस्मरण केल्याने मुक्ती सहज लाभते आणि सर्व काही वश होते.
॥ अभंग ४४७४ ॥ अभंग रचना
यमाचे हे पाश नाटोपती कोणातें । आम्हां दिनानाथें रक्षियेलें ॥१॥
यम नेतां तुम्हां रक्षील हें कोण । तुम्हां धन्यधन्य कोण म्हणती ॥ध्रु.॥
संतसज्जनमेळा पवित्र संतकीर्ति । त्यांनीं उत्तम स्थिति सांगितली ॥२॥
तें चि धरोनि चित्ती तुका हित करी। यमासि पांपरी हाणे आतां ॥३॥
यमाचे फास कोणालाही सोडत नाहीत, परंतु आम्हा दीनांचे रक्षण दीनानाथ विठ्ठलाने केले आहे. संतांच्या संगतीत जे उत्तम हित सांगितले आहे, तेच मी हृदयात धरले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, भगवंताच्या नामाच्या बळावर मी आता यमालाही पिटाळून लावीन.
॥ अभंग ४४७५ ॥ अभंग रचना
देवासी पैं भांडों एकचत्ति करूनि । आम्हांसि सज्जनीं सांगितलें ॥१॥
आम्हां काय आतां देवें आडो परी । भेटी नेदी तरी सुखें नेदो ॥ध्रु.॥
तो चि नांदो सदा हरि पैं वैकुंठीं । आम्हां देशवटी देवो सुखें ॥२॥
देवें अभिमान चित्तांत धरिला । तरी तो एकला राहो आतां ॥३॥
चित्ती धरोनि नाम असों सुखें येथें । हषॉ गाऊं गीत गोविंदाचें ॥४॥
तुका म्हणे सर्व देवाची नष्टाईं । आम्ही सुखें डुलतसों ॥५॥
संतांनी आम्हाला शिकवले आहे की एकाग्र चित्ताने देवाशी प्रेमाचे भांडण करावे. जर देवाला अभिमानामुळे भेट द्यायची नसेल, तर तो वैकुंठात खुशीने राहो. आम्ही तर त्याचे नाम हृदयात धरून आनंदाने गोविंदाची गाणी गात राहू. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाचा हा हट्ट असला तरी आम्ही त्याच्या नामसुखात मस्त होऊन डुलत राहू.
॥ अभंग ४४७६ ॥ अभंग रचना
भरणी आली मुH पेठा । करा लाटा व्यापार ॥१॥
उधार घ्या रे उधार घ्या रे । अवघे या रे जातीचे ॥ध्रु.॥
येथें पंक्तिभेद नाहीं । मोठें कांहीं लहान ॥२॥
तुका म्हणे लाभ घ्यावा । मुद्दल भावा जतन ॥३॥
संतांच्या बाजारात मुक्तीची बाजारपेठ भरली आहे, येथे भरपूर व्यापार करा! सर्व जाती-धर्माच्या लोकांनी या आणि नामाचा हा माल उधारीवर (मोफत) घेऊन जा. येथे लहान-मोठा असा कोणताही भेदभाव नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, विश्वासाचे मुद्दल जपासून या नामसुखाचा भरघोस लाभ घ्या.
॥ अभंग ४४७७ ॥ अभंग रचना
ग्रासोग्रासीं भाव । तरी देहिं च जेवी देव ॥१॥
धरीं स्मरण तें सार । नाहीं दुरी तें अंतर ॥ध्रु.॥
भोगितां तूं भावें । देव जेऊं बैसे सवें ॥२॥
तुज पावो देवा । भावें अंतरींची सेवा ॥३॥
गुंतला साधनीं । देव नाहीं त्रिभुवनीं ॥४॥
तुका म्हणे हातीं । न धरितां गमाविती ॥५॥
अन्नाचा प्रत्येक घास घेताना जर भगवंताचा भाव असेल, तर देव तुमच्या देहातच भोजन करतो. भगवंताचे स्मरण हेच मुख्य सार आहे, तो तुमच्यापासून अजिबात दूर नाही. बाह्य कर्मकांडांत गुंतलेल्यांना देव सापडत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, अंतःकरणातील भावाने केलेली सेवाच देवापर्यंत पोहोचते.
॥ अभंग ४४७८ ॥ अभंग रचना
कामिनीसी जैसा आवडे भ्रतार । इच्छीत चकोर चंद्र जैसा ॥१॥
तैसी हे आवडी विठ्ठलाचे पायीं । लागलिया नाहीं गर्भवास ॥ध्रु.॥
दुष्काळें पीडिल्या आवडे भोजन । आणिक जीवन तृषाक्रांता ॥२॥
कामातुर जैसा भय लज्जा सांडोनि । आवडे कामिनी सर्वभावें ॥३॥
तुका म्हणे तैसी राहिली आवडी । पांडुरंग थडी पाववील ॥४॥
जशी पतीव्रता स्त्रीला पती, चकोराला चंद्र, भुकेलेल्याला अन्न आणि तहानलेल्याला पाणी आवडते, तशीच तीव्र प्रीती जर विठ्ठलाच्या चरणी जडली, तर पुन्हा गर्भवास भोगे लागणे उरत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशी अनन्य प्रीती बाळगल्यास पांडुरंग संसाराच्या पलीकडच्या तीरावर सुखरूप पोहोचवेल.
॥ अभंग ४४७९ ॥ अभंग रचना
ॐ तत्सदिति सूत्राचें सार । कृपेचा सागर पांडुरंग ॥१॥
हरिःॐ सहित उदत अनुदत । प्रचुरीश्वरासहित पांडुरंग ॥२॥
गोब्राम्हणहिता होऊनि निराळे । वेदाचें तें मूळ तुका म्हणे ॥३॥
'ॐ तत्सत्' या महामंत्राचे आणि सर्व वेदांचे मूळ सार म्हणजे कृपेचा सागर असलेला पांडुरंगच आहे. तो उदात्त, अनुदात्त आणि सर्व स्वरांमध्ये व्यापलेला परमेश्वर आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, गो-ब्राह्मणांच्या आणि विश्वाच्या कल्याणासाठी प्रगटलेला पांडुरंग हा सर्व वेदांचे मूळ अधिष्ठान आहे.
॥ अभंग ४४८० ॥ अभंग रचना
सांडियेला गर्भ उबगोनि माउली । नाहीं सांभाळिली भूमि शुद्ध ॥१॥
उष्ण तान भूक एवढिये आकांतीं । ओसंगा लाविती काय म्हुण ॥ध्रु.॥
खांद्यावरि शूळ मरणाचिये वाटे । अन्याय ही मोठे केले साच ॥२॥
हातींचा हिरोनि घातला पोटासी । तुका म्हणे ऐसी परी जाली ॥३॥
मातेने कंटाळून गर्भाचा त्याग करावा किंवा सांभाळ करू नये, अशी दुर्दैवी अवस्था माणसाची कर्मामुळे होते. खांद्यावर सुळाचे मरण घेऊन चालणाऱ्या अपराध्यासारखी जीवाची अवस्था झाली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, भगवंताची भक्ती सोडल्यामुळे हातातील परमार्थरूपी हिरा गमावून मानवाने केवळ पोटाची काळजी वाहिली.
॥ अभंग ४४८१ ॥ ओंव्या प्रारंभ अभंग रचना
पांडुरंगा करूं प्रथम नमन । दुसरें चरणा संतांचिया ॥१॥
याच्या कृपादानें कथेचा विस्तार । बाबाजीसद्ग‍ुदास तुका ॥२॥
काय माझी वाणी मानेल संतांसी । रंजवूं चित्तासी आपुलिया ॥३॥
या मनासी लागो हरिनामाचा छंद । आवडी गोविंद गावयासी ॥४॥
सीण जाला मज संवसारसंभ्रमें । सीतळ या नामें जाली काया ॥५॥
या सुखा उपमा नाहीं द्यावयासी । आलें आकारासी निर्विकार ॥६॥
नित्य धांवे तेथें नामाचा गजर । घोष जयजयकार आइकतां ॥७॥
तांतडी ते काय हरिगुण गाय । आणीक उपाय दुःखमूळ ॥८॥
मूळ नरकाचें राज्यमदेंमाते । अंतरे बहुत देव दुरी ॥९॥
दुरी अंतरला नामनिंदकासी । जैसें गोंचिडासी क्षीर राहे ॥१०॥
हे वाट गोमटी वैकुंठासी जातां । रामकृष्णकथा दिंडी ध्वजा ॥११॥
जाणतयांनीं सांगितलें करा । अंतरासी वारा आडूनियां ॥१२॥
यांसी आहे ठावें परि अंध होती । विषयाची खंती वाटे जना ॥१३॥
नाहीं त्या सुटलीं द्रव्य लोभ माया । भस्म दंड छाया तरुवराची ॥१४॥
चत्ति ज्याचें पुत्रपत्नीबंधूवरी । सुटल हा परि कैसें जाणा ॥१५॥
जाणत नेणत करा हरिकथा । तराल सर्वथा भाक माझी ॥१६॥
माझी मज असे घडली प्रचित । नसेल पतित ऐसा कोणी ॥१७॥
कोणीं तरी कांहीं केलें आचरण । मज या कीर्तनेंविण नाहीं ॥१८॥
नाहीं भय भक्ता तराया पोटाचें । देवासी तयाचें करणें लागे ॥१९॥
लागे पाठोवाटी पाहे पायांकडे । पीतांबर खडे वाट सांडी ॥२०॥
डिंकोनियां कां रे राहिले हे लोक । हें चि कवतुक वाटे मज ॥२१॥
जयानें तारिले पाषाण सागरीं । तो ध्या रे अंतरीं स्वामी माझा ॥२२॥
माझिया जीवाची केली सोडवण । ऐसा नारायण कृपाळु हा ॥२३॥
हा चि माझा नेम हा चि माझा धर्म । नित्य वाचे नाम विठोबाचें ॥२४॥
चेतवला अग्नि तापत्रयज्वाळ । तो करी शितळ रामनाम ॥२५॥
मना धीर करीं दृढ चिता धरीं । तारील श्रीहरि मायबाप ॥२६॥
बाप हा कृपाळु भक्ता भाविकांसी । घरीं होय दासी कामारी त्या ॥२७॥
त्याचा भार माथां चालवी आपुला । जिहीं त्या दिधला सर्व भाव ॥२८॥
भावेंविण त्याची प्राप्ति । पुराणें बोलती ऐसी मात ॥२९॥
मात त्याची जया आवडे जीवासी । तया गर्भवासीं नाहीं येणें ॥३०॥
यावें गर्भवासीं तरी च विष्णुदासीं। उद्धार लोकांसी पूज्य होती ॥३१॥
होती आवडत जीवाचे ताइत । त्यां घडी अच्युत न विसंभे ॥३२॥
भेदाभेद नाहीं चिंता दुःख कांहीं । वैकुंठ त्या ठायीं सदा वसे ॥३३॥
वसे तेथें देव सदा सर्वकाळ । करिती निर्मळ नामघोष ॥३४॥
संपदा तयांची न सरे कल्पांतीं । मेळविला भक्ती देवलाभ ॥३५॥
लाभ तयां जाला संसारा येऊनी । भगवंत ॠणी भक्ती केला ॥३६॥
लागलेंसे पिसें काय मूढजनां । काय नारायणा विसरलीं ॥३७॥
विसरलीं तयां थोर जाली हाणी । पचविल्या खाणी चौर्‍यासी ॥३८॥
शिकविलें तरी नाहीं कोणा लाज । लागलीसे भाज धन गोड ॥३९॥
गोड एक आहे अविट गोविंद । आणीक तो छंद नासिवंत ॥४०॥
तळमळ त्याची कांहीं तरी करा । कां रे निदसुरा बुडावया ॥४१॥
या जनासी भय यमाचें नाहीं । सांडियेलीं तिहीं एकराज्यें ॥४२॥
जेणें अग्निमाजी घातलासे पाव । नेणता तो राव जनक होता ॥४३॥
तान भूक जिहीं साहिले आघात । तया पाय हात काय नाहीं ॥४४॥
नाहीं ऐसा तिहीं केला संवसार । दुःखाचे डोंगर तोडावया ॥४५॥
याच जन्में घडे देवाचें भजन । आणीक हें ज्ञान नाहीं कोठें ॥४६॥
कोठें पुढें नाहीं घ्यावया विसांवा । फिरोनि या गांवा आल्याविण ॥४७॥
विनवितां दिवस बहुत लागती । म्हणउनि चित्ती देव धरा ॥४८॥
धरा पाय तुम्ही संतांचे जीवासी । वियोग तयांसी देवा नाहीं ॥४९॥
नाहीं चाड देवा आणीक सुखाची । आवडी नामाची त्याच्या तया ॥५०॥
त्याची च उच्छष्टि बोलतों उत्तरें । सांगितलें खरें व्यासादिकीं ॥५१॥
व्यासें सांगितलें भक्ति हे विचार । भवसिंधु पार तरावया ॥५२॥
तरावया जना केलें भागवत । गोवळ गोपी क्त माता पिता ॥५३॥
तारुनियां खरे नेली एक्यासरें । निमित्ति उत्तरें रुसिया ॥५४॥
यासी वर्म ठावें भक्तां तरावया । जननी बाळ माया राख तान्हें ॥५५॥
तान्हेलें भुकेलें म्हणे वेळोवेळां । न मगतां लळा जाणोनियां ॥५६॥
जाणोनियां वर्म देठ लावियेला । द्रौपदीच्या बोलासवें धांवे ॥५७॥
धांवे सर्वता धेनु जैसी वत्सा । भक्तालागीं तैसा नारायण ॥५८॥
नारायण व्होवा हांव ज्याच्या जीवा । धन्य त्याच्या दैवा पार नाहीं ॥५९॥
पार नाहीं सुखा तें दिलें तयासी । अखंड वाचेसी रामनाम ॥६०॥
रामनाम दोनी उत्तम अक्षरें । भवानीशंकरें उपदेशिलीं ॥६१॥
उपदेश करी विश्वनाथ कानीं । वाराणसी प्राणी मध्यें मरे ॥६२॥
मरणाचे अंतीं राम म्हणे जरी । न लगे यमपुरी जावें तया ॥६३॥
तयासी उत्तम ठाव वैकुंठीं । वसे नाम चित्ती सर्वकाळ ॥६४॥
सर्वकाळ वसे वैष्णवांच्या घरीं । नसे क्षणभरी थिर कोठें ॥६५॥
कोठें नका पाहों करा हरिकथा । तेथें अवचिता सांपडेल ॥६६॥
सांपडे हा देव भाविकांचे हातीं । शाहाणे मरती तरी नाहीं ॥६७॥
नाहीं भलें भक्ती केलियावांचूनि। अहंता पापिणी नागवण ॥६८॥
नागवलों म्हणे देव मी आपणा । लाभ दिला जना ठकलों तो ॥६९॥
तो चि देव येर नव्हे ऐसें कांहीं । जनार्दन ठायीं चहूं खाणी ॥७०॥
खाणी भरूनियां राहिलासे आंत । बोलावया मात ठाव नाहीं ॥७१॥
ठाव नाहीं रिता कोणी देवाविण । ऐसी ते सज्जन संतवाणी ॥७२॥
वाणी बोलूनियां गेलीं एक पुढें । तयासी वांकुडें जातां ठक ॥७३॥
ठका नाहीं अर्थ ठाउका वेदांचा । होऊनि भेदाचा दास ठेला ॥७४॥
दास ठेला पोट अर्थ दंभासाटीं । म्हणउनि तुटी देवासवें ॥७५॥
सवें देव द्विजातीही दुराविला । आणिकांचा आला कोण पाड ॥७६॥
पाड करूनियां नागविलीं फार । पंडित वेव्हार खळवादी ॥७७॥
वादका निंदका देवाचें दरुशन । नव्हे जाला पूर्ण षडकर्मा ॥७८॥
षडकर्मा हीन रामनाम कंठीं । तयासवें भेटी सवें देवा ॥७९॥
देवासी आवड भाविक जो भोळा । शुद्ध त्या चांडाळा करुनि मानी ॥८०॥
मानियेल्या नाहीं विश्वास या बोला । नाम घेतां मला युक्ति थोडी ॥८१॥
युक्त थोडी मज दुर्बळाची वाचा । प्रताप नामाचा बोलावया ॥८२॥
बोलतां पांगल्या श्रुति नेति नेति । खुंटलिया युक्ति पुढें त्यांच्या ॥८३॥
पुढें पार त्याचा न कळे चि जातां । पाउलें देखतां ब्रम्हादिकां ॥८४॥
काय भक्तीपिसें लागलें देवासी । इच्छा ज्याची जैसी तैसा होय ॥८५॥
होय हा सगुण निर्गुण आवडी । भक्तिप्रिय गोडी फेडावया ॥८६॥
या बापासी बाळ बोले लाडें कोडें । करुनि वांकुडें मुख तैसें ॥८७॥
तैसें याचकाचें समाधान दाता । होय हा राखता सत्वकाळीं ॥८८॥
सत्वकाळीं कामा ना येती आयुधें । बळ हा संबंध सैन्यलोक ॥८९॥
सैन्यलोक तया दाखवी प्रताप । लोटला हा कोप कोपावरी ॥९०॥
कोपा मरण नाहीं शांत होय त्यासी । प्रमाण भल्यासी सत्वगुणीं ॥९१॥
सत्वरजतमा आपण नासती । करितां हे भक्ति विठोबाची ॥९२॥
चित्त रंगलिया चैतन्य चि होय । तेथें उणें काय निजसुखा ॥९३॥
सुखाचा सागरु आहे विटेवरी । कृपादान करी तो चि एक ॥९४॥
एक चित्त धरूं विठोबाचे पायीं । तेथें उणें कांहीं एक आम्हां ॥९५॥
आम्हांसी विश्वास याचिया नामाचा । म्हणउनि वाचा घोष करूं ॥९६॥
करूं हरिकथा सुखाची समाधि । आणिकाची बुद्धी दुष्ट नास ॥९७॥
नासे संवसार लोकमोहो माया । शरण जा रे तया विठोबासी ॥९८॥
सिकविलें मज मूढा संतजनीं । दृढ या वचनीं राहिलोंसे ॥९९॥
राहिलोंसे दृढ विठोबाचे पायीं । तुका म्हणे कांहीं न लगे आंता ॥१००॥
तुकाराम महाराज प्रथम पांडुरंगाला आणि नंतर संतांच्या चरणांना नमन करतात. संतांच्या कृपेनेच मी हरिगुणगान करत आहे. संसारात थकलेल्या माझ्या शरीराला हरिनामाने शांती दिली आहे. केवल भक्ती आणि हरिनामाचा गजर हाच वैकुंठाचा सोपा मार्ग आहे. जगातील लोक विषयात आणि धनात अडकले आहेत, परंतु भक्तांना पोटाची चिंता नसते; देव स्वतः त्यांची काळजी घेतो. रामनाम हे अत्यंत शीतल आणि तिन्ही तापांचे निवारण करणारे आहे. संत सांगतील ते वचनांवर दृढ विश्वास ठेवून नामात रमावे. व्यास आदी ऋषींनी भागवतात भक्तीचाच महिमा सांगितला आहे. देव भाविकांचा पाठीराखा आहे आणि तो केवळ प्रेमाचा भुकेला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, संतांच्या शिकवणीनुसार मी विठ्ठलचरणी दृढ राहिलो आहे, आता मला दुसऱ्या कशाचीही गरज उरलेली नाही.
॥ अभंग ४४८२ ॥ अभंग रचना
गाईंन ओंविया पंढरिचा देव । आमुचा तो जीव पांडुरंग ॥१॥
रंगलें हें चत्ति माझें तया पायीं । म्हणउनि घेई हा चि लाहो ॥२॥
लाहो करीन मी हा चि संवसारीं । राम कृष्ण हरि नारायण ॥३॥
नारायण नाम घालितां तुकासी । न येती या रासी तपतीर्था ॥४॥
तीर्था रज माथां वंदिती संतांचे । जे गाती हरिचे गुणवाद ॥५॥
गुणवाद ज्याचे गातां पूज्य जाले । बडिवार बोले कोण त्यांचा ॥६॥
त्याचा नाहीं पार कळला वेदांसी । आणीक ही ॠषि विचारितां ॥७॥
विचारितां तैसा होय त्यांच्या भावें । निजसुख ठावें नाहीं कोणा ॥८॥
कोणा कवतुक न कळे हे माव । निजलिया जिवें करी धंदा ॥९॥
करुनि कवतुक खेळे हा चि लीळा । व्यापूनि वेगळा पाहातुसे ॥१०॥
सेवटीं आपण एकला चि खरा । सोंग हा पसारा नट केला ॥११॥
लावियेलें चाळा मीपणें हें जन । भोग-तया कोण भोगविशी ॥१२॥
विषयीं गुंतलीं विसरलीं तुज । कन्या पुत्र भाज धनलोभा ॥१३॥
लोभें गिळी फांसा आविसाच्या आशा । पडोनि मासा तळमळी ॥१४॥
तळमळ याची तरी शम होईंल । जरी हा विठ्ठल आठविती ॥१५॥
आठव हा तरी संतांच्या सांगातें । किंवा हें संचित जन्मांतरें ॥१६॥
जन्मांतरें तीन भोगितां कळती । केलें तें पावती करितां पुढें ॥१७॥
पुढें जाणोनियां करावें संचित । पुजावे अतीत देव द्विज ॥१८॥
जन्म तुटे ऐसें नव्हे तुम्हां जना । पुढिल्या पावना धर्म करा ॥१९॥
करा जप तप अनुष्ठान याग । संतीं हा मारग स्थापियेला ॥२०॥
लावियेलीं कर्में शुद्ध आचरणें । कोणा एका तेणें काळें पावे ॥२१॥
पावला सत्वर निष्काम उदार। जिंकिली अपार वासना हे ॥२२॥
वासनेचें मूळ छेदिल्या वांचून । तरलेंसें कोणी न म्हणावें ॥२३॥
न म्हणावें जाला पंडित वाचक । करूं मंत्रघोष अक्षरांचा ॥२४॥
चाळविलीं एकें ते चि आवडीनें । लोक दंभमानें देहसुखें ॥२५॥
सुख तरी च घडे भजनाचें सार । वाचे निरंतर रामनाम ॥२६॥
राम हा उच्चार तरी च बैसे वाचे । अनंता जन्माचें पुण्य होय ॥२७॥
पुण्य ऐसें काय रामनामापुढें । काय ते बापुडे यागयज्ञ ॥२८॥
यागयज्ञ तप संसार दायकें । न तुटती एके नामेंविण ॥२९॥
नामेंविण भवसिंधु पावे पार । अइसा विचार नाहीं दुजा ॥३०॥
जाणती हे क्तराज महामुनि । नाम सुखधणी अमृताची ॥३१॥
अमृताचें सार निजतत्व बीज । गुह्याचें तें गुज रामनाम ॥३२॥
नामें असंख्यात तारिले अपार । पुराणीं हें सार प्रसद्धि हे ॥३३॥
हें चि सुख आम्ही घेऊं सर्वकाळ । करूनि निर्मळ हरिकथा ॥३४॥
कथाकाळीं लागे सकळा समाधि । तात्काळ हे बुद्धि दुष्ट नासे ॥३५॥
नासे लोभ मोहो आशा तृष्णा माया । गातां गुण तया विठोबाचे ॥३६॥
विठोबाचे गुण मज आवडती । आणीक हे चित्ती न लगे कांहीं ॥३७॥
कांहीं कोणी नका सांगों हे उपाव । माझा मनीं भाव नाहीं दुजा ॥३८॥
जाणोनियां आम्ही दिला जीवभाव । दृढ याचे पाये धरियेले ॥३९॥
धरियेले आतां न सोडीं जीवेंसी । केला ये च विशीं निरधार ॥४०॥
निरधार आतां राहिलों ये नेटीं । संवसारतुटी करूनियां ॥४१॥
येणें अंगीकार केला पांडुरंगें । रंगविला रंगें आपुलिया ॥४२॥
आपुली पाखर घालुनियां वरि । आम्हांसी तो करी यत्न देव ॥४३॥
देव राखे तया आणिकांचें काय । करितां उपाय चाले तेथें ॥४४॥
तेथें नाहीं रिघ कळिकाळासी जातां । दास म्हणवितां विठोबाचे ॥४५॥
विठोबाचे आम्ही लाडिके डिंगर । कांपती असुर काळ धाकें ॥४६॥
धाक तिहीं लोकीं जयाचा दरारा । स्मरण हें करा त्याचें तुम्ही ॥४७॥
तुम्ही निदसुर नका राहूं कोणी । चुकावया खाणी गर्भवास ॥४८॥
गर्भवासदुःख यमाचें दंडणें । थोर होय शीण येतां जातां ॥४९॥
तान भूक पीडा जीतां ते आगात । मेल्या यमदूत जाच करिती ॥५०॥
जाच करिती हे म्हणसी कोणा आहे ठावें । नरकीं कौरवें बुडी दिली ॥५१॥
बुडी दिली कुंभपाकीं दुर्योधनें । दाविना लाजेनें मुख धर्मा ॥५२॥
धर्म हा कृपाळू आलासे जवळी । बैसला पाताळीं वरि नये ॥५३॥
न ये वरि कांहीं करितां उपाव । भोगवितो देव त्याचे त्यासी ॥५४॥
त्यांसी अभिमान गर्व या देहाचा । नुच्चारिती वाचा नारायण ॥५५॥
नारायण विसरलीं संवसारीं । तया अघोरीं वास सत्य ॥५६॥
सत्य मानूनियां संतांच्या वचना । जा रे नारायणा शरण तुम्ही ॥५७॥
तुम्ही नका मानूं कोणी विसवास । पुत्र पत्नी आस धन वित्त ॥५८॥
धन वित्त लोभ माया मोहपाश । मांडियले फासे यमदूतीं ॥५९॥
दूतीं याच्या मुखा केलेंसे कुडण । वाचे नारायण येऊं नेदी ॥६०॥
नेदी शुद्धबुद्धि आतळों चित्तीसी । नाना कर्म त्यासी दुरावती ॥६१॥
दुराविलीं एकें जाणतीं च फार । निंदा अहंकार वादभेद ॥६२॥
वाद भेद निंदा हे फंद काळाचें । गोवितील वाचे रिकामिकें ॥६३॥
रिकामिक देवा होय नव्हे मना । चिंतेचिये घाणा जुंपिजेसी ॥६४॥
सेवटीं हे गळा लावुनियां दोरी । सांभाळ ये करी वासनेचा ॥६५॥
वासनेचा संग होय अंतकाळीं । तरी तपोबळी जन्म धरी ॥६६॥
धरूनियां देव राहतील चित्ती । आधींचिया गती आठवाया ॥६७॥
आठवावा देव मरणाचे काळीं । म्हणउनि बळी जीव दिले ॥६८॥
दिले टाकूनियां भोग ॠषेश्वरीं । खाती वनांतरीं कंदमूळें ॥६९॥
मुळें सुखाचिया देव अंतरला । अल्पासाटीं नेला अधोगती ॥७०॥
गति हे उत्तम व्हावया उपाव । आहे धरा पाव विठोबाचे ॥७१॥
विठोबाचे पायीं राहिलिया भावें । न लगे कोठें जावें वनांतरा ॥७२॥
तरती दुबळीं विठोबाच्या नांवें। संचित ज्या सवें नाहीं शुद्ध ॥७३॥
शुद्ध तरी याचे काय तें नवल । म्हणतां विठ्ठल वेळोवेळां ॥७४॥
वेळा कांहीं नाहीं कवणाचे हातीं । न कळे हे गति भविष्याची ॥७५॥
भविष्य न सुटे भोगिल्यावांचूनि । संचित जाणोनि शुद्ध करा ॥७६॥
करावे सायास आपुल्या हिताचे । येथें आलियाचे मनुष्यपण ॥७७॥
मनुष्यपण तरी साधी नारायण । नाहीं तरी हीन पशुहूनी ॥७८॥
पशु पाप पुण्य काय ते जाणती । मनुष्या या गति ठाउकिया ॥७९॥
ठाउकें हें असे पाप पुण्य लोका । देखती ते एकां भोगितिया ॥८०॥
भोगतील एक दुःख संवसारीं । काय सांगों परी वेगळाल्या ॥८१॥
ल्यावें खावें बरें असावें सदैव । हे चि करी हांव संवसारीं ॥८२॥
संवसारें जन गिळिले सकळ । भोगवितो फळ गर्भवासा ॥८३॥
वासनेचें मूळ छेदिल्यावांचून । नव्हे या खंडण गर्भवासा ॥८४॥
सायास केलियावांचुनि तें कांहीं । भोगावरी पाहीं घालूं नये ॥८५॥
नये बळें धड घालूं कांट्यावरि । जाये जीवें धरी सर्प हातीं ॥८६॥
हातीं आहे हित करील तयासी । म्हणउनि ॠषीं सांगितलें ॥८७॥
सांगती या लोकां फजित करूनि । आपण जे कोणी तरले ते ॥८८॥
तेणें वाळवंटीं उभारिले कर । कृपेचा सागर पांडुरंग ॥८९॥
गंगाचरणीं करी पातकांची धुनी । पाउलें तीं मनीं चिंतिलिया ॥९०॥
चिंतनें जयाच्या तारिले पाषाण । उद्धरी चरण लावूनियां ॥९१॥
लावूनियां टाळी नलगे बैसावें । प्रेमसुख घ्यावें संतसंगें ॥९२॥
संतसंगें कथा करावें कीर्तन । सुखाचें साधन रामराम ॥९३॥
मग कोठें देव जाऊं न सके दुरी । बैसोनि भीतरी राहे कंठीं ॥९४॥
राहे व्यापुनियां सकळ शरीर । आपुला विसर पडों नेदी ॥९५॥
नेदी दुःख देखों आपुलिया दासा । वारी गर्भवासा यमदूता ॥९६॥
तान भूक त्यासी वाहों नेदी चिंता । दुश्चिंत हे घेतां नाम होती ॥९७॥
होती जीव त्यांचे सकळ ही जंत । परि ते अंकित संचिताचे ॥९८॥
चेवले जे कोणी देहअभिमानें । त्यांसी नारायणें कृपा केली ॥९९॥
कृपाळू हा देव अनाथा कोंवसा । आम्ही त्याच्या आशा लागलोंसों ॥१००॥
लावियेले कासे येणें पांडुरंगें । तुका म्हणे संगें संतांचिया ॥१०१॥
मी पांडुरंगाच्या चरणी लीन होऊन त्याच्या ओंव्या गातो. संसारातील सर्व सुखांपेक्षा हरिनामाचा जप हाच खरा लाभ आहे. केवळ ज्ञानाच्या किंवा पंडितपणाच्या बढाया मारून संसारातून सुटका होत नाही; वासनेचे मूळ तोडल्याशिवाय मुक्ती मिळत नाही. विठ्ठलाच्या नामस्मरणाने अनंता जन्माचे पुण्य लाभते आणि याग-यज्ञांपेक्षाही नाम श्रेष्ठ आहे. देव भक्तांना सांभाळतो, त्यांना संकटातून सोडवतो आणि काळ-यमाचे भय दूर करतो. मनुष्य जन्माचे सार्थक भगवंताला साध्य करण्यातच आहे, नाहीतर तो पशूपेक्षाही हीन ठरतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, संतांच्या संगतीत राहून पांडुरंगाच्या चरणी भाव ठेवल्यास सर्व दुःखांतून सुटका होते.
॥ अभंग ४४८३ ॥ अभंग रचना
विचार करिती बैसोनि गौळणी । ज्या कृष्णकामिनी कामातुरा ॥१॥
एकांत एकल्या एका च सुखाच्या । आवडती त्यांच्या गोष्टी त्यांला ॥२॥
तर्कवितर्किणी दुराविल्या दुरी । मौन त्या परिचारी आरंभिलें ॥३॥
कुशळा कवित्या कथित्या लोभिका । त्या ही येथें नका आम्हांपाशीं ॥४॥
बोलक्या वाचाळा कृष्णरता नाहीं । यां चोरोनि तींहीं खेट केली ॥५॥
भेऊनियां जना एकी सवा जाल्या । वाती विझविल्या दाटोबळें ॥६॥
कृष्णसुख नाहीं कळलें मानसीं । निंदिती त्या त्यासी कृष्णरता ॥७॥
तो नये जवळी देखोनि कोल्हाळ । म्हणउनि समेळ मेळविला ॥८॥
अंतरीं कोमळा बाहेरी निर्मळा । तल्लीन त्या बाळा कृष्णध्यानीं ॥९॥
हरिरूपीं दृष्टि कानीं त्या च गोष्टी । आळंगिती कंठीं एका एकी ॥१०॥
न साहे वियोग करिती रोदना । भ्रमष्टि भावना देहाचिया ॥११॥
विसरल्या मागें गृह सुत पती । अवस्था याचिती गोविंदाची ॥ १२॥
अवस्था लागोनि निवळ चि ठेल्या । एका एकी जाल्या कृष्णरूपा ॥१३॥
कृष्णा म्हणोनियां देती आलिंगन । विरहताप तेणें निवारेना ॥१४॥
ताप कोण वारी गोविंदावांचूनि । साच तो नयनीं न देखतां ॥१५॥
न देखतां त्यांचा प्राण रिघों पाहे । आजि कामास ये उसिर केला ॥१६॥
रित्या ज्ञानगोष्टी तयां नावडती । आळिंगण प्रीती कृष्णाचिया ॥१७॥
मागें कांहीं आम्ही चुकलों त्याची सेवा । असेल या देवा राग आला ॥१८॥
आठविती मागें पापपुण्यदोष । परिहार एकीस एक देती ॥१९॥
अनुतापें जाल्या संतप्त त्या बाळा । टाकुनि विव्हळा धरणी अंग ॥२०॥
जाणोनि चरित्र जवळी च होता । आली त्या अनंता कृपा मग ॥२१॥
होउनी प्रगट दाखविलें रूप । तापत्रय ताप निवविले ॥२२॥
निवालेया देखोनि कृष्णाचें श्रीमुख । शोक मोह दुःख दुरावला ॥२३॥
साच भाव त्यांचा आणुनियां मना । आळंगितो राणा वैकुंठींचा ॥२४॥
हरिअंगसंगें हरिरूप जाल्या । बोलों विसरल्या तया सुखा ॥२५॥
व्यभिचारभावें भोगिलें अनंता । वर्तोनि असतां घराचारी ॥२६॥
सकळा चोरोनि हरि जयां चित्ती । धन्य त्या नांदती तयामध्यें ॥२७॥
उणें पुरें त्यांचें पडों नेंदी कांहीं । राखे सर्वां ठायीं देव तयां ॥२८॥
न कळे लाघव ब्रम्हादिकां भाव । भक्तिभावें देव केला तैसा ॥२९॥
तुका म्हणे त्यांचा धन्य व्यभिचार । साधिलें अपार निजसुख ॥३०॥
कृष्णप्रेमाने व्याकूळ झालेल्या गोपी एकांतात बसून श्रीकृष्णाच्याच गोष्टी करतात. कोरड्या ज्ञानी, वाचाळ किंवा संसारी लोकांपासून दूर राहून त्या केवळ कृष्णध्यानात तल्ललीन होतात. कृष्णाच्या विरहाने त्या रडतात, स्वतःचे घर, पती आणि संसार सर्वकाही विसरतात. त्यांचा विरहताप पाहून वैकुंठपती कृष्ण प्रगट होतो आणि त्यांना आलिंगन देऊन त्यांचे सर्व दुःख हरण करतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, गोपींचा हा अनन्य आणि लौकिकातीत भक्तीभाव धन्य आहे, ज्याद्वारे त्यांनी आत्मसुख प्राप्त करून घेतले.
॥ अभंग ४४८४ ॥ बाळक्रीडा प्रारंभ अभंग रचना
देवा आदिदेवा जगत्रया जीवा । परियेसीं केशवा विनंती माझी ॥१॥
माझी वाणी तुझे वर्णी तुझे वर्णी गुण नाम । ऐसी देई प्रेम कांहीं कळा ॥२॥
कळा तुजपाशीं आमचें जीवन । उचित करून देई आम्हां ॥३॥
आम्हां शरणागतां तुझा चि आधार । तूं तंव सागर कृपासिंधु ॥४॥
सिंधु पायावाट होय तुझ्या नामें । जाळीं महाकर्में दुस्तरें तीं ॥५॥
तीं फळें उत्तमें तुझा निजध्यास । नाहीं गर्भवास सेविलिया ॥६॥
सेविंलिया राम कृष्ण नारायण । नाहीं त्या बंधन संसाराचें ॥७॥
संसार तें काय तृणवतमय । अग्नि त्यासी खाय क्षणमात्रें ॥८॥
क्षणमात्रें जाळी दोषांचिया रासी । निंद्य उत्तमासी वंद्य करी ॥९॥
करीं ब्रिदें साच आपलीं आपण । पतितपावन दिनानाथ ॥१०॥
नाथ अनाथाचा पति गोपिकांचा । पुरवी चित्तीचा मनोरथ ॥११॥
चित्ती जें धरावें तुका म्हणे दासीं । पुरविता होसी मनोरथ ॥१२॥
हे देवदेवा, केशवा, माझी वाणी नेहमी तुझे नाम आणि गुण गात राहो, अशी कृपा कर. आम्ही शरणागत असून तूच आमचा कृपासिंधू आधार आहेस. तुझ्या नामाने संसाराचा अथांग समुद्र पायाने चालण्याइतका सोपा होतो आणि सर्व पापे जळून जातात. राम-कृष्ण-नारायण नामाचे सेवन केल्यास संसाराचे कोणतेही बंधन उरत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, तू पतितपावन आणि अनाथांचा नाथ आहेस, भक्तांचे सर्व मनोरथ तूच पूर्ण करतोस.
॥ अभंग ४४८५ ॥ अभंग रचना
मनोरथ जैसे गोकुळींच्या जना । पुरवावी वासना तयापरी ॥१॥
रिण फेडावया अवतार केला । अविनाश आला आकारासी ॥२॥
सीण जाला वसुदेवदेवकीस । वधी बाळें कंस दुराचारी ॥३॥
दुराचारियासी नाहीं भूतदया । आप पर तया पाप पुण्य ॥४॥
पुण्यकाळ त्याचा राहिलासे उभा । देवकीच्या गर्भा देव आले ॥५॥
गर्भासी तयांच्य आला नारायण । तुटलें बंधन आपेंआप ॥६॥
आपेंआप बेड्या तुटल्या शंकळा । बंदाच्या आगळा किलिया कोंडे ॥७॥
कोंडमार केला होता बहु दिस । सोडवी निमिष्य नलगतां ॥८॥
न कळे तो त्यासी सांगितला भाव । आपणासी ठाव नंदाघरीं ॥९॥
नंदाघरीं जातां येतां वसुदेवा । नाहीं जाला गोवा सवें देव ॥१०॥
सवें देव तया आड नये कांहीं । तुका म्हणे नाहीं भय चिंता ॥११॥
गोकुळातील लोकांचे मनोरथ पूर्ण करण्यासाठी आणि भक्तांचे ऋण फेडण्यासाठी तो अविनाश देव श्रीकृष्णरूपाने जन्माला आला. कंसाच्या कैदेत असलेल्या वसुदेव-देवकीच्या पोटी देवाने अवतार घेताच कैदेचे सर्व दरवाजे उघडले आणि बेड्या आपोआप तुटल्या. वसुदेव जेव्हा बाळाला घेऊन गोकुळात नंदाच्या घरी निघाले, तेव्हा सोबतीला साक्षात देवच असल्याने त्यांना वाटेत कसलीही अडचण किंवा भीती उरली नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, सोबत देव असताना कोणतीही चिंता उरत नाही.
॥ अभंग ४४८६ ॥ अभंग रचना
चिंता ते पळाली गोकुळाबाहेरी । प्रवेश भीतरी केला देवें ॥१॥
देव आला घरा नंदाचिया गांवा । धन्य त्याच्या दैवा दैव आलें ॥२॥
आलें अविनाश धरूनि आकार । दैत्याचा संहार करावया ॥३॥
करावया क्तजनाचें पालण । आले रामकृष्ण गोकुळासी ॥४॥
गोकुळीं आनंद प्रगटलें सुख । निर्भर हे लोक घरोघरीं ॥५॥
घरोघरीं जाला लक्ष्मीचा वास । दैन्यदाळिद्रास त्रास आला ॥६॥
आला नारायण तयांच्या अंतरा । दया क्षमा नरा नारीलोकां ॥७॥
लोकां गोकुळींच्या जालें ब्रम्हज्ञान । केलियावांचून जपतपें ॥८॥
जपतपें काय करावीं साधनें । जंवें नारायणें कृपा केली ॥९॥
केलीं नारायणें आपुलीं अंकित । तो चि त्यांचें हित सर्व जाणे ॥१०॥
सर्व जाणे एक विष्णु साच खरा । आणीक दुसरा नाहींनाहीं ॥११॥
नाहीं भक्ता दुजें तिहीं त्रिभुवनीं । एका चक्रपाणीवांचूनियां ॥१२॥
यांच्या सुखसंगें घेती गर्भवास । तुका म्हणे आस त्यजूनियां ॥१३॥
श्रीकृष्णाचे गोकुळात आगमन होताच सर्व चिंता निघून गेल्या आणि आनंद पसरला. भक्तांचे रक्षण आणि दुष्टांचा संहार करण्यासाठी भगवान गोकुळात आले. घरोघरी लक्ष्मीचा वास झाला आणि दारिद्र्य पळून गेले. गोकुळातील लोकांना कोणत्याही जप-तपाशिवाय सहजच ब्रह्मज्ञान लाभले. तुकाराम महाराज म्हणतात, जेव्हा नारायण स्वतः कृपा करतो, तेव्हा भक्तांसाठी तोच सर्व काही सांभाळतो.
॥ अभंग ४४८७ ॥ अभंग रचना
यांच्या पूर्वपुण्या कोण लेखा करी । जिंहीं तो मुरारी खेळविला ॥१॥
खेळविला जिंहीं अंतर्बाह्यसुखें । मेळवूनि मुखें चुंबन दिलें ॥२॥
दिलें त्यांसी सुख अंतरीचें देवें । जिंहीं एका भावें जाणितला ॥३॥
जाणितला तिहीं कामातुर नारी । कृष्णभोगावरी चित्त ज्यांचें ॥४॥
ज्यांचें कृष्णीं तन मन जालें रत । गृह पति सुत विसरल्या ॥५॥
विष तयां जालें धन मान जन । वसविती वन एकांतीं त्या ॥६॥
एकांतीं त्या जाती हरीसी घेउनि । भोगइच्छाधणी फेडावया ॥७॥
वयाच्या संपन्ना तैसा त्यांकारणें । अंतरींचा देणें इच्छाभोग ॥८॥
भोग त्याग नाहीं दोन्ही जयापासीं । तुका म्हणे जैसी स्पटिकशिळा ॥९॥
ज्यांनी साक्षात मुरारीला आपल्या हातावर खेळवले, त्यांच्या पूर्वपुण्याईचे काय वर्णन करावे! ज्यांचे तन, मन आणि चित्त पूर्णपणे श्रीकृष्णाच्या ठिकाणी रंगून गेले होते, त्यांना धन, मान आणि संसार विषयासारखा वाटू लागला. निष्काम आणि अनन्य भाव असलेल्या गोपींना भगवंताने आत्मिक आनंदाचे सुख दिले. तुकाराम महाराज म्हणतात, श्रीकृष्ण आणि भक्तांमधील हा भाव स्फटिकशिळेसारखा अत्यंत निर्मळ व पवित्र आहे.
॥ अभंग ४४८८ ॥ अभंग रचना
शिळा स्फटिकाची न पालटे भेदें । दाउनियां छंदे जैसी तैसी ॥१॥
जैसा केला तैसा होय क्षणक्षणा । फेडावी वासना भक्तिभावें ॥२॥
फेडावया आला अवघियांची धणी । गोपाळ गौळणी मायबापा ॥३॥
मायबापा सोडविलें बंदीहुनि । चाणूर मर्दुनी कंसादिक ॥४॥
दिक नाहीं देणें अरिमित्रा एक । पूतना कंटक मुक्त केली ॥५॥
मुक्त केला मामा कंस महादोषी । बाळहत्या रासी पातकांच्या ॥६॥
पाप कोठें राहे हरी आठवितां । भक्ती द्वेषें चिंता जैसा तैसा ॥७॥
साक्षी तयापाशीं पूर्वीलकर्माच्या । बांधला सेवेच्या रुणी देव ॥८॥
देव भोळा धांवे भक्ता पाठोवाठी । उच्चारितां कंठीं मागेंमागें ॥९॥
मानाचा कंटाळा तुका म्हणे त्यासी । धांवे तो घरासी भाविकांच्या ॥१०॥
भगवंत हा स्फटिकामण्यासारखा निर्विकार असून, भक्ताच्या भावानुसार रूप धारण करतो. तो गोपाळ, गोपी आणि आई-वडिलांच्या सर्व इच्छा पूर्ण करण्यासाठी अवतार घेतो. त्याने कंसासारख्या असुरांचा वध केला आणि पूतनेलाही मुक्ती दिली. हरीचे स्मरण करताच सर्व पापे नष्ट होतात. देव अत्यंत भोळा असून भक्ताच्या सेवेच्या ऋणात बांधला जातो; जो प्रेमाने हाक मारतो, त्याच्या घराकडे देव धावत सुटतो.
॥ अभंग ४४८९ ॥ अभंग रचना
चारी वेद ज्याची कीर्ती वाखाणिती । बांधवी तो हातीं गौळणीच्या ॥१॥
गौळणिया गळा बांधिती धारणीं । पायां चक्रपाणी लागे तया ॥२॥
तयाघरीं रिघे चोरावया लोणी । रितें पाळतूनि शिरे माजी ॥३॥
माजी शिरोनियां नवनीत खाये । कवाड तें आहे जैसें तैसें ॥४॥
जैसा तैसा आहे अंतर्बाह्यात्कारीं । म्हणउनि चोरी नसंपडे ॥५॥
नसंपडे तयां करितां खटपट । वाउगे बोभाट वर्माविण ॥६॥
वर्म जाणती त्या एकल्या एकटा । बैसतील वाटा निरोधूनि ॥७॥
निवांत राहिल्या निःसंग होऊनि । निश्चळि ज्या ध्यानीं कृष्णध्यान ॥८॥
न ये क्षणभरी योगियांचे ध्यानीं । धरिती गौळणी भाविका त्या ॥९॥
भाविका तयांसी येतो काकुलती । शाहाण्या मरती नसंपडे ॥१०॥
नलगे वेचावी टोळी धनानांवें । तुका म्हणें भावें चाड एका ॥११॥
ज्याची कीर्ती चारही वेद गातात, तो साक्षात परमात्मा गोकुळात गोपींच्या प्रेमाच्या दोराने बांधला जातो. तो त्यांच्या घरी लोणी चोरून खातो आणि विविध लीला दाखवतो. जो योग्यांना ध्यानात सहजासहजी सापडत नाही, त्याला गोपी आपल्या निष्पाप भक्तीने व प्रेमाने वश करतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाला प्राप्त करण्यासाठी पैशांची किंवा कोरड्या शहाणपणाची गरज नाही, केवळ सच्चा आणि अनन्य भावच पुरेसा आहे.
॥ अभंग ४४९० ॥ अभंग रचना
चाड अनन्याची धरी नारायण । आपणासमान करी रंका ॥१॥
रंक होती राजे यमाचिये घरीं । आचरणें बरी नाहीं म्हणवोनि ॥२॥
नसंपडे इंद्रचंद्रब्रम्हादिकां । अभिमानें एका तळिमात्रें ॥३॥
तळिमात्र जरी होय अभिमान । मेरु तो समान भार देवा ॥४॥
भार पृथिवीचा वाहिला सकळ । जड होती खळ दुष्ट लोक ॥५॥
दुष्ट अक्त जे निष्ठ‍ मानसीं । केली हे तयांसी यमपुरी ॥६॥
यमदूत त्यांसी करिती यातना । नाहीं नारायणा भजिजेलें ॥७॥
जे नाहीं भजले एका भावें हरी । तयां दंड करी यमधर्म ॥८॥
यमधर्म म्हणे तयां दोषियांसी । कां रे केशवासी चुकलेती ॥९॥
चुकलेती कथा पुराणश्रवण । होते तुम्हां कान डोळे मुख ॥१०॥
कान डोळे मुख संतांची संगति । न धरा च चित्ती सांगितलें ॥११॥
सांगितलें संतीं तुम्हां उगवूनि । गर्भाद येऊनि यमदंड ॥१२॥
दंडूं आम्हीं रागें म्हणे यमधर्म । देवा होय श्रम दुर्जनाचा ॥१३॥
दुर्जनाचा याणें करूनि संहार । पूर्णअवतार रामकृष्ण ॥१४॥
रामकृष्णनामें रंगले जे नर । तुका म्हणे घर वैकुंठी त्यां ॥१५॥
भगवंत अनन्य भक्ताची काळजी वाहतो आणि रंकालाही आपल्यासमान करतो, परंतु अहंकार बाळगणाऱ्याला ब्रह्मादिकही प्राप्त करू शकत नाहीत. थोडेसेही पाप किंवा अहंकार देवाला पर्वतासारखा जड वाटतो. जे भगवंताचे भजन करत नाहीत, त्यांना यमाच्या यातना भोगे लागतात. यमधर्म अशा पापी लोकांना शिक्षा करतो की, संतांची संगती आणि हरिनाम सोडून तुम्ही आयुष्य व्यर्थ का घालवले? तुकाराम महाराज म्हणतात, जे राम-कृष्ण नामात रंगून जातात, त्यांचे निवासस्थान वैकुंठातच असते.
॥ अभंग ४४९१ ॥ अभंग रचना
वैकुंठीच्या लोकां दुर्लभ हरिजन । तया नारायण समागमें ॥१॥
समागम त्यांचा धरिला अनंतें । जिहीं चत्तिवत्ति समर्पिलें ॥२॥
समर्था तीं गाती हरीचे पवाडे । येर ते बापुडे रावराणे ॥३॥
रामकृष्णें केलें कौतुक गोकुळीं । गोपाळांचे मेळीं गाईं चारी ॥४॥
गाईं चारी मोहोरी पांवा वाहे पाठीं । धन्य जाळी काठी कांबळीचें ॥५॥
काय गौळियांच्या होत्या पुण्यरासी । आणीक त्या म्हैसी गाईं पशु ॥६॥
सुख तें अमुप लुटिलें सकळीं । गोपिका गोपाळीं धणीवरि ॥७॥
धणीवरि त्यांसी सांगितली मात । जयाचें जें आर्त तयापरी ॥८॥
परी याचि तुम्ही आइका नवळ । दुर्गम जो खोल साधनासि ॥९॥
शिक लावूनियां घालिती बाहेरी । पाहाती भीतरी सवें चि तो ॥१०॥
तोंडाकडे त्यांच्या पाहे कवतुकें । शिव्या देतां सुखें हासतुसे ॥११॥
हांसतसे शिव्या देतां त्या गौळणी । मरतां जपध्यानीं न बोले तो ॥१२॥
तो जेंजें करिल तें दिसे उत्तम । तुका म्हणे वर्म दावी सोपें ॥१३॥
वैकुंठातील देवांनाही भक्तांचा सहवास दुर्लभ वाटतो, कारण भक्तांनी आपले चित्त देवाला समर्पित केलेले असते. श्रीकृष्णाने गोकुळात गाई चारल्या, बासरी वाजवली आणि गोपाळ-गोपींसोबत अथांग आनंदाची उधळण केली. जो देव मोठेमोठे तपस्वी ध्यानात धरूनही प्रसन्न होत नाही, तोच देव गोपींच्या मिश्कील शिव्या ऐकून हसतो आणि त्यांच्या प्रेमाला वश होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, भगवंताने भक्तीचे अत्यंत सोपे वर्म जगाला दाखवून दिले आहे.
॥ अभंग ४४९२ ॥ अभंग रचना
दावी वर्म सोपें भाविकां गोपाळां । वाहे त्यांच्या गळां पाले माळा ॥१॥
मान देती आधीं मागतील डाव । देवा तें गौरव माने सुख ॥२॥
मानती ते मंत्र हमामा हुंबरी । सिंतोडिती वरि स्नान तेणें ॥३॥
वस्त्रें घोंगडिया घालुनियां तळीं । वरी वनमाळी बैसविती ॥४॥
तिंहीं लोकांसी जो दुर्लभ चिंतना । तो धांवे गोधना वळतियां ॥५॥
यांच्या वचनाचीं पुष्पें वाहे शिरीं । नैवेद्य त्यांकरीं कवळ मागे ॥६॥
त्यांचिये मुखींचें हिरोनियां घ्यावें । उच्छष्टि तें खावें धणीवरी ॥७॥
वरी माथां गुंफे मोरपिसांवेटी । नाचे टाळी पिटी त्यांच्या छंदें ॥८॥
छंदें नाचतील जयासवें हरी । देहभाव वरी विसरलीं ॥९॥
विसरली वरी देहाची भावना । ते चि नारायणा सर्वपूजा ॥१०॥
पूजा भाविकांची न कळतां घ्यावी । न मागतां दावी निज ठाव ॥११॥
ठाव पावावया हिंडे मागें मागें । तुका म्हणे संगें भक्तांचिया ॥१२॥
श्रीकृष्णाने साध्या-भोळ्या गोपाळांना भक्तीचा अत्यंत सोपा मार्ग दाखवला. तो त्यांच्यासोबत हमामा-हुंबरीचे खेळ खेळला, त्यांच्या घोंगडीवर बसला आणि गाईंच्या मागे धावला. तिन्ही लोकांत दुर्मिळ असणारा परमात्मा गोपाळांच्या हातचा उष्टा घास आनंदाने खातो आणि मोरपंख खोवून त्यांच्या तालावर नाचतो. जेव्हा भक्त देहभाव विसरून भगवंताशी एकरूप होतात, तीच देवाची खरी पूजा ठरते. तुकाराम महाराज म्हणतात, देव अशा निष्पाप भक्तांच्या पाठीमागे प्रेमाने फिरत असतो.
॥ अभंग ४४९३ ॥ अभंग रचना
भक्तजनां दिलें निजसुख देवें । गोपिका त्या भावें आळंगिल्या ॥१॥
आळंगिल्या गोपी गुणवंता नारी । त्यांच्या जन्मांतरीं हरि ॠणी ॥२॥
रुसलिया त्यांचें करी समाधान । करविता आण क्रिया करी ॥३॥
क्रिया करी तुम्हां न वजे पासुनि । अवघियाजणी गोपिकांसी ॥४॥
गोपिकांसी म्हणे वैकुंठींचा पति । तुम्हीं माझ्या चित्ती सर्वभावें ॥५॥
भाव जैसा माझ्याठायीं तुम्ही धरा । तैसा चि मी खरा तुम्हांलागीं ॥६॥
तुम्हां कळों द्या हा माझा साच भाव । तुमचा चि जीव तुम्हां ग्वाही ॥७॥
ग्वाही तुम्हां आम्हां असे नारायण । आपली च आण वाहातसे ॥८॥
सत्य बोले देव भक्तिभाव जैसा । अनुभवें रसा आणूनियां ॥९॥
यांसी बुझावितो वेगळाल्या भावें । एकीचें हें ठावें नाहीं एकी ॥१०॥
एकी क्रिया नाहीं आवघियांचा भाव । पृथक हा देव घेतो तैसें ॥११॥
तैसें कळों नेदी जो मी कोठें नाहीं । अवघियांचे ठायीं जैसा तैसा ॥१२॥
जैसा मनोरथ जये चित्ती काम । तैसा मेघशाम पुरवितो ॥१३॥
पुरविले मनोरथ गोपिकांचे । आणीक लोकांचे गोकुळींच्या ॥१४॥
गोकुळींच्या लोकां लावियेला छंद । बैसला गोविंद त्याचा चित्ती ॥१५॥
चित्ते ही चोरूनि घेतलीं सकळा । आवडी गोपाळांवरी तयां ॥१६॥
आवडे तयांसी वैकुंठनायक । गेलीं सकळिक विसरोनि ॥१७॥
निंदा स्तुती कोणी न करी कोणाची । नाहीं या देहाची शुद्धि कोणा ॥१८॥
कोणासी नाठवे कन्या पुत्र माया । देव म्हणुनि तया चुंबन देती ॥१९॥
देती या टाकून भ्रतारांसी घरीं । लाज ते अंतरीं आथी च ना ॥२०॥
नाहीं कोणा धाक कोणासी कोणाचा । तुका म्हणे वाचा काया मनें ॥२१॥
भगवंताने गोपींच्या निष्काम भक्तीचा स्वीकार करून त्यांच्या जन्मांतराचे ऋण स्वीकारले. 'जसा तुमचा भाव असेल, तसाच मी तुमच्यासाठी आहे' असे श्रीकृष्णाने गोपींना सांगितले आणि प्रत्येकीच्या भावानुसार रूप घेऊन त्यांचे मनोरथ पूर्ण केले. गोकुळातील सर्व लोकांचे चित्त श्रीकृष्णाने चोरून घेतले होते. लोक देहभान, निंदा-स्तुती आणि संसाराची भीती विसरून केवळ कृष्णमयी झाले होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, गोपी काया, वाचा व मनाने भगवंताशी एकरूप झाल्या होत्या.
॥ अभंग ४४९४ ॥ अभंग रचना
मनें हरिरूपीं गुंतल्या वासना । उदास या सुना गौळियांच्या ॥१॥
यांच्या भ्रतारांचीं धरूनियां रूपें । त्यांच्या घरीं त्यांपें भोग करी ॥२॥
करी कवतुक त्याचे तयापरी । एकां दिसे हरि एकां लेंक ॥३॥
एक भाव नाहीं सकळांच्या चित्ती । म्हणऊनि प्रीति तैसें रूप ॥४॥
रूप याचें आहे अवघें चि एक । परि कवतुक दाखविलें ॥५॥
लेंकरूं न कळे स्थूल कीं लहान । खेळे नारायण कवतुकें ॥६॥
कवतुक केलें सोंग बहुरूप । तुका म्हणे बाप जगाचा हा ॥७॥
गोपींची अंतःकरणे श्रीकृष्णाच्या रूपात पूर्णपणे गुंतली होती. भगवंताने त्यांच्या भावानुसार लीला दाखवल्या; कोणाला तो लहान बाळ वाटला, तर कोणाला पती वा ईश्वर वाटला. श्रीकृष्ण हा जगाचा पिता असूनही भक्तांच्या प्रेमापोटी बहुविध रूपे घेऊन लीला करतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाची ही अद्भुत माया आणि लीला भक्तांच्या आनंद वर्धनासाठीच असते.
॥ अभंग ४४९५ ॥ अभंग रचना
जगाचा हा बाप दाखविलें माये । माती खातां जाये मारावया ॥१॥
मारावया तिणें उगारिली काठी । भुवनें त्या पोटीं चौदा देखे ॥२॥
देखे भयानक झांकियेले डोळे । मागुता तो खेळे तयेपुढे ॥३॥
पुढें रिघोनियां घाली गळां कव । कळों नेदी माव मायावंता ॥४॥
मायावंत विश्वरूप काय जाणे । माझें माझें म्हणे बाळ देवा ॥५॥
बाळपणीं रीठा रगडिला दाढे । मारियेले गाढे कागबग ॥६॥
गळां बांधऊनि उखळासी दावें । उन्मळी त्या भावें विमळार्जुन ॥७॥
न कळे जुनाट जगाचा जीवन । घातलें मोहन गौळियांसी ॥८॥
सिंकीं उतरूनि खाय नवनीत । न कळे बहुत होय तरी ॥९॥
तरीं दुधडेरे भरले रांजण । खाय ते भरून दावी दुणी ॥१०॥
दुणी जालें त्याचा मानिती संतोष । दुभत्याची आस धरूनियां ॥११॥
आशाबद्धा देव असोनि जवळी । नेणती ते काळीं स्वार्थामुळें ॥१२॥
मुळें याच देव न कळे तयांसी । चत्ति आशापाशीं गोवियेलें ॥१३॥
लेंकरूं आमचें म्हणे दसवंती । नंदाचिये चित्ती तो चि भाव ॥१४॥
भाव जाणावया चरित्र दाखवी। घुसळितां रवी डेरियांत ॥१५॥
डेरियांत लोणी खादलें रिघोनि । पाहे तों जननी हातीं लागे ॥१६॥
हातीं धरूनियां काढिला बाहेरी। देखोनियां करी चोज त्यासी ॥१७॥
सिकवी विचार नेणे त्याची गती । होता कोणे रीती डेरियांत ॥१८॥
यांसी पुत्रलोभें न कळे हा भाव । कळों नेदी माव देव त्यांसी ॥१९॥
त्यांसी मायामोहजाळ घाली फांस । देर आपणास कळों नेदी ॥२०॥
नेदी राहों भाव लोभिकांचे चित्ती । जाणतां चि होती अंधळीं तीं ॥२१॥
अंधळीं तीं तुका म्हणे संवसारीं । जिहीं नाहीं हरि ओळखिला ॥२२॥
श्रीकृष्ण माती खात आहे म्हणून जेव्हा यशोदा काठी घेऊन मारण्यासाठी धावली, तेव्हा बाळाने तोंड उघडताच तिला मुखात चौदा भुवने दिसली. ते अद्भुत रूप पाहून ती घाबरली, परंतु श्रीकृष्णाने पुन्हा आपली बाललीला दाखवून तिला मोहात पाडले. बालपणीच त्याने अरिष्टासूर, बकासूर यांसारख्या असुरांचा वध केला आणि उखळाला बांधले असताना यमलार्जुनाचा उद्धार केला. देव पाठीशी असूनही संसारी लोक मोहामुळे त्याला ओळखू शकत नाहीत. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्यांनी श्रीहरीला ओळखले नाही, ते संसारात आंधळ्यासारखेच चाचपडतात.
॥ अभंग ४४९६ ॥ अभंग रचना
ओळखी तयांसी होय एका भावें । दुसरिया देवें न पविजे ॥१॥
न पविजे कदा उन्मत्त जालिया । डंबु तो चि वांयां नागवण ॥२॥
वनवास देवाकारणें एकांत । करावीं हीं व्रततपें याग ॥३॥
व्रत याग यांसी फळलीं बहुतें । होतीं या संचितें गौळियांची ॥४॥
यांसी देवें तारियेलें न कळतां । मागील अनंता ठावें होतें ॥५॥
होतें तें द्यावया आला नारायण । मायबापां रीण गौळियांचें ॥६॥
गौळियांचें सुख दुर्लभ आणिकां । नाहीं ब्रम्हादिकां तुका म्हणे ॥७॥
भगवंताची ओळख ही केवळ एका अनन्य भक्तीभावानेच होते, बाह्य ढोंग किंवा अहंपणाने देव कधीही प्राप्त होत नाही. व्रत, तप आणि याग यांचे मूळ फळ म्हणजे भगवंताची प्राप्ती होय; आणि गोपाळांच्या पूर्वसंचितामुळे साक्षात नारायण त्यांच्या घरी आला. गोकुळातील गोपाळ-गोपींना जे सुखाचे भाग्य लाभले, ते ब्रह्मादिकांनाही दुर्लभ आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, भक्तीच्या ऋणात बांधून देव स्वतः भक्तांचा उद्धार करतो.
॥ अभंग ४४९७ ॥ अभंग रचना
नेणतियांसाटीं नेणता लाहान । थिंकोनि भोजन मागे माये ॥१॥
माया दोनी यास बाप नारायणा । सारखी भावना तयांवरी ॥२॥
तयांवरी त्याचा समचित्त भाव । देवकीवसुदेव नंद दोघे ॥३॥
घेउनियां एके ठायीं अवतार । एकीं केला थोर वाढवूनि ॥४॥
उणा पुरा यासी नाहीं कोणी ठाव । सारिखा चि देव अवघियांसी ॥५॥
यासी दोनी ठाव सारिखे अनंता । आधील मागुता वाढला तो ॥६॥
वाढला तो सेवाभक्तिचिया गुणें । उपचारमिष्टान्नें करूनियां ॥७॥
करोनियां सायास मेळविलें धन । तें ही कृष्णार्पण केलें तीहीं ॥८॥
कृष्णासी सकळ गाईं घोडे म्हैसी । समर्पिल्या दासी जीवें भाव ॥९॥
जीवें भावें त्याची करितील सेवा । न विसंबती नांवा क्षणभरी ॥१०॥
क्षणभरी होतां वेगळा तयांस । होती कासावीस प्राण त्यांचे ॥११॥
त्यांचे ध्यानीं मनीं सर्वभावें हरि । देह काम करी चत्ति त्यापें ॥१२॥
त्याचें चि चिंतन कृष्ण कोठें गेला । कृष्ण हा जेविला नाहीं कृष्ण ॥१३॥
कृष्ण आला घरा कृष्ण गेला दारा । कृष्ण हा सोयरा भेटों कृष्णा ॥१४॥
कृष्ण गातां ओंव्या दळणीं कांडणीं । कृष्ण हा भोजनीं पाचारिती ॥१५॥
कृष्ण तयां ध्यानीं आसनीं शयनीं । कृष्ण देखे स्वपनीं कृष्णरूप ॥१६॥
कृष्ण त्यांस दिसे आभास दुश्चितां । धन्य मातापिता तुका म्हणे ॥१७॥
भगवान श्रीकृष्ण अज्ञानी-भोळ्या भक्तांसाठी लहान बालक बनून यशोदेकडे हट्टाने जेवण मागत असे. देवकी-वसुदेव आणि नंद-यशोदा या दोघांवरही त्याचा समान भाव होता. गोकुळातील लोकांनी आपले सर्व धन, गाई, म्हशी आणि स्वतःचा जीवही श्रीकृष्णाच्या चरणी अर्पण केला होता. उठता-बसता, काम करताना, दळताना-कांडताना आणि स्वप्नातही त्यांना केवळ कृष्णच दिसत असे. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा अनन्य कृष्णभक्त माता-पित्यांचे भाग्य धन्य आहे!
॥ अभंग ४४९८ ॥ अभंग रचना
कृष्ण हा परिचारी कृष्ण हा वेव्हारी । कृष्ण घ्या वो नारी आणिकी म्हणे ॥१॥
म्हणे कृष्णाविण कैसें तुम्हां गमे । वळि हा करमे वांयांविण ॥२॥
वांयांविण तुम्हीं पिटीत्या चाकटी । घ्या गे जगजेठी क्षणभरी ॥३॥
क्षणभरी याच्या सुखाचा सोहळा । पहा एकवेळा घेऊनियां ॥४॥
याचें सुख तुम्हां कळलियावरि । मग दारोदारीं न फिराल ॥५॥
लटिकें हें तुम्हां वाटेल खेळणें । एका कृष्णाविणें आवघें चि ॥६॥
अवघ्यांचा तुम्हीं टाकाल सांगात । घेऊनि अनंत जाल राना ॥७॥
नावडे तुम्हांस आणीक बोलिलें । मग हें लागलें हरिध्यान ॥८॥
न करा हा मग या जीवा वेगळा । टोंकवाल बाळा आणिका ही ॥९॥
आणिका ही तुम्हा येती काकुलती । जवळी इच्छिती क्षण बैसों ॥१०॥
बैसों चला पाहों गोपाळाचें मुख । एकी एक सुख सांगतील ॥११॥
सांगे जंव ऐसी मात दसवंती । तंव धरिती चित्ती बाळा ॥१२॥
बाळा एकी घरा घेउनियां जाती । नाहीं त्या परती तुका म्हणे ॥१३॥
यशोदा माता इतर स्त्रियांना सांगते की, 'श्रीकृष्णाशिवाय तुम्हाला कसे करमते? एका क्षणासाठी का होईना या जगजेठी कृष्णाच्या सुखाचा सोहळा अनुभवून पाहा!' एकदा का कृष्णाच्या आनंदाची गोडी कळाली, की संसारातील सर्व खेळ खोटे वाटू लागतील आणि इतर गोष्टींचा वीट येईल. मग माणसाला केवळ हरिनामाचाच ध्यास लागतो आणि तो कृष्णाला कधीही आपल्या जीवापासून वेगळे करत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, गोपी बाळाला प्रेमाने आपल्या घरी घेऊन जातात आणि त्यातच तृप्त होतात.
॥ अभंग ४४९९ ॥ अभंग रचना
तुका म्हणे पुन्हा न येती मागुत्या । कृष्णासीं खेळतां दिवस गमे ॥१॥
दिवस राती कांहीं नाठवे तयांसी । पाहातां मुखासी कृष्णाचिया ॥२॥
याच्या मुखें नये डोळयासी वीट । राहिले हे नीट ताटस्थ चि ॥३॥
ताटस्थ राहिलें सकळ शरीर । इंद्रियें व्यापार विसरलीं ॥४॥
विसरल्या तान भुक घर दार । नाहीं हा विचार आहों कोठें ॥५॥
कोठें असों कोण जाला वेळ काळ । नाठवे सकळ विसरल्या ॥६॥
विसरल्या आम्हीं कोणीये जातीच्या । वर्णा ही चहूंच्या एक जाल्या ॥७॥
एक जाल्या तेव्हां कृष्णाचिया सुखें । निःशंकें भातुकें खेळतील ॥८॥
खेळता भातुकें कृष्णाच्या सहित । नाहीं आशंकित चत्ति त्यांचें ॥९॥
चित्ती तो गोविंद लटिकें दळण । करिती हें जन करी तैसें ॥१०॥
जन करी तैसा खेळतील खेळ । अवघा गोपाळ करूनियां ॥११॥
करिती आपला आवघा गोविंद । जना साच फंद लटिका त्या ॥१२॥
त्याणीं केला हरि सासुरें माहेर । बंधु हे कुमर दीर भावें ॥१३॥
भावना राहिली एकाचिये ठायीं । तुका म्हणे पायीं गोविंदाचे ॥१४॥
श्रीकृष्णासोबत खेळताना गोपींना दिवस-रात्र कशाचेच भान राहत नव्हते. त्याचे सुंदर मुख पाहून त्यांचे डोळे तृप्त होत असत आणि सर्व शरीर ताठस्थ होऊन इंद्रियांचे व्यापार थांबत असत. त्या तहान-भूक, घर-दार, वेळ-काळ आणि स्वतःची जात-पात सर्वकाही विसरून गेल्या होत्या. बाहेरून जरी त्या संसाराची कामे करत असल्या, तरी आतून त्यांचे चित्त पूर्णपणे गोविंदाच्या चरणीच जडलेले होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, गोपींनी श्रीकृष्णालाच आपले माहेर, सासर आणि सर्व नातेवाईक मानले होते.
॥ अभंग ४५०० ॥ अभंग रचना
गोविंद भ्रतार गोविंद मुळहारी । नामें भेद परि एक चि तो ॥१॥
एकाचीं च नामें ठेवियेलीं दोनी । कल्पितील मनीं यावें जावें ॥२॥
जावें यावें तिहीं घरऴिचया घरीं । तेथिची सिदोरी तेथें न्यावी ॥३॥
विचारितां दिसे येणें जाणणे खोटें । दाविती गोमटें लोका ऐसें ॥४॥
लोक करूनियां साच वर्तताती । तैशा त्या खेळती लटिक्याची ॥५॥
लटिकीं करिती मंगळदायकें । लटिकीं च एकें एकां व्याही ॥६॥
व्याही भाईं हरि सोयरा जावायी । अवघियांच्या ठायीं केला एक ॥७॥
एकासि च पावे जें कांहीं करिती । उपचार संपत्ति नाना भोग ॥८॥
भोग देती सर्व एका नारायणा । लटिक्या भावना व्याही भाईं ॥९॥
लटिका च त्यांणीं केला संवसार । जाणती साचार वेगळा त्या ॥१०॥
त्यांणीं मृत्तिकेचें करूनि अवघें । खेळतील दोघें पुरुषनारी ॥११॥
पुरुषनारी त्यांणीं ठेवियेलीं नावें । कवतुकभावें विचरती ॥१२॥
विचरती जैसे साच भावें लोक । तैसें नाहीं सुख खेळतीया ॥१३॥
यांणीं जाणितलें आपआपणया । लटिकें हें वांयां खेळतों तें ॥१४॥
खेळतों ते आम्हीं नव्हों नारीनर । म्हणोनि विकार नाहीं तयां ॥१५॥
तया ठावें आहे आम्ही अवघीं एक । म्हणोनि निःशंक खेळतील ॥१६॥
तयां ठावें नाहीं हरिचिया गुणें । आम्ही कोणकोणें काय खेळों ॥१७॥
काय खातों आम्ही कासया सांगातें । कैसें हें लागतें नेणों मुखी ॥१८॥
मुखीं चवी नाहीं वरी अंगीं लाज । वरणा याती काज न धरिती ॥१९॥
धरितील कांहीं संकोच त्या मना । हांसतां या जना नाइकती ॥२०॥
नाइकती बोल आणिकांचे कानीं । हरि चित्ती मनीं बैसलासे ॥२१॥
बैसलासे हरि जयांचिये चित्ती । तयां नावडती मायबापें ॥२२॥
मायबापें त्यांचीं नेती पाचारुनि । बळें परि मनीं हरि वसे ॥२३॥
वसतील बाळा आपलाले घरीं । ध्यान त्या अंतरीं गोविंदाचें ॥२४॥
गोविंदाचें ध्यान निजलिया जाग्या । आणीक वाउग्या न बोलती ॥२५॥
न बोलती निजलिया हरिविण । जागृति सपन एक जालें ॥२६॥
एकविध सुख घेती नित्य बाळा । भ्रमर परिमळालागीं तैशा ॥२७॥
तैसा त्यांचा भाव घेतला त्यांपरी । तुका म्हणे हरि बाळलीला ॥२८॥
गोपींसाठी गोविंद हाच पती, तोच पाहुणा आणि तोच सर्वांचा आत्मा आहे. संसारातील नातेसंबंध हे बाह्यतः खोटे आहेत हे जाणून त्यांनी सर्व नातेसंबंधात एका नारायणालाच पाहिले. लहान मुले मातीचे खेळ खेळतात त्याप्रमाणे त्यांनी संसाराचे खेळ निसंगपणे खेळले. त्यांच्या मनात कोणताही विकार उरला नव्हता, कारण त्या स्वतःला आणि विश्वाला भगवंतापासून वेगळे मानत नव्हत्या. जागृती असो वा स्वप्न, त्यांच्या अंतःकरणात अखंड गोविंदाचेच ध्यान चाललेले असे. तुकाराम महाराज म्हणतात, गोपींचा हा अनन्य भाव पाहून श्रीहरीने त्यांच्यासोबत बाललीलांचे अथांग सुख उपभोगले.
भाग 44 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 46 (पुढे)