॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ तुकाराम गाथा - भाग 41 (4001 ते 4100)
अभंग 4001 ते 4100

सार्थ गाथा: भाग 41

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग ४००१ ॥ अभंग रचना
मुखें सांगे भ्रमकथा। जन लोकांची कापितो मान॥१॥
असत्य सांगतो जनासी। नाहीं अनुभव आपणासी॥ध्रु.॥
कथा करितो ज्ञानाची। अंतरीं आशा बहु लोभाची॥२॥
तुका म्हणे तोचि वेडा। त्याचा बहु उद्देश हाणावा॥३॥
काही लोक तोंडाने केवळ भ्रम पसरवणाऱ्या कथा सांगतात आणि लोकां मानहानी करतात. स्वतःला कोणताही प्रत्यक्ष अनुभव नसताना ते लोकांना असत्य गोष्टी सांगत फिरतात. वर वर ज्ञानाच्या आणि भक्तिभावाच्या कथा सांगतात, पण त्यांच्या मनात मात्र अतोनात लोभ आणि आशा भरलेली असते. संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, असा माणूस वेडा आहे आणि त्याचे असे वाईट उद्देश उघडे पाडून ते हाणून पाडले पाहिजेत.
॥ अभंग ४००२ ॥ अभंग रचना
कांहीं दुसरा विचार। न लगे करावाचि फार॥१॥
शेटिया ना चौधरी। पांडेपण वाहे शिरीं॥ध्रु.॥
पाप न लगे धुंडावें। पाहिजे तरि तेथें जावें॥२॥
जकातीचा धंदा। तेथें पाप वसे सदा॥३॥
गाई म्हसी हेड। तूप विकी महा द्वाड॥४॥
तुका म्हणे पाहीं। तेथें पुण्या रीघ नाहीं॥५॥
याविषयी फार वेगळा विचार करण्याची गरजच नाही. स्वतःला शेटजी, चौधरी किंवा पांढरपेशे मानून प्रतिष्ठेचा मोठेपणा मिरवणे व्यर्थ आहे. पाप कुठे शोधत जावे लागत नाही, जिथे असा चुकीचा व्यवहार चालतो तिथे ते लगेच दिसते. जकातीचा किंवा कराचा असा धंदा जिथे अपहार होतो, तिथे कायम पाप वसलेले असते. गाई-म्हशींचा व्यापारी किंवा तुपात भेसळ करून विकणारा दुष्ट माणूस यातच गुंतलेला असतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा ठिकाणी पुण्याचा शिरकाव होणे शक्यच नाही.
॥ अभंग ४००३ ॥ अभंग रचना
तुझी माझी आहे जुनी सोयरीक। आधीं बंधु लेक मग जाले॥१॥
वांटेकरी म्हणून पुसती आतां। परि आहे सत्ता करीन ते॥ध्रु.॥
लेकीचें लेकरूं नातू जाल्यावरी। मंगळाही दुरि अंतरलों॥२॥
बायलेचा भाऊ पिसुना सोयरा। म्हणउनि करा विनोद हा॥३॥
आकुळीं तों करूं नये तेंचि केलें। न बोलावें भलें तोंचि आतां॥४॥
न म्हणसी लेकी माउसी बहिणी। आम्हां केलें धणी पापाचें त्या॥५॥
बहु पांचांजणी केली विटंबना। नये दाऊं जना तोंड ऐसें॥६॥
तुका म्हणे आधीं मूळ तेंचि धरूं। मागील तें करूं उरी आतां॥७॥
या अभंगात जीव आणि देव यांच्यातील अद्वैत आणि संसारातील भ्रमाचे रूपक मांडले आहे. देवा, तुझी आणि माझी नातेवाईकी फार जुनी आहे. सर्व प्रपंच आणि नातेसंबंध निर्माण होण्यापूर्वीच आपले मूळ नाते जडलेले आहे. आता लोक मला संसारातील वाटेकरी म्हणून विचारतात, पण खरी सत्ता तर तुझीच आहे. संसाराच्या मोहात पडल्यामुळे मी मूळ म्हांगल्यापासून म्हणजे आत्मसुखापासून दुरावलो आहे. या संसारात मनाचे विकार आणि नातेवाईक यांच्या भ्रमात पडल्यामुळे मानवाची विटंबना होते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आता हे सर्व व्यर्थ फाटे सोडून मी मूळ परमात्म तत्त्वालाच घट्ट धरून ठेवणार आहे.
॥ अभंग ४००४ ॥ अभंग रचना
मागें बहुत जाले खेळ। आतां बळ वोसरलें॥१॥
हालों नये चालों आतां। घट रिता पोकळ॥ध्रु.॥
भाजल्याची दिसे घडी। पट ओढी न साहे॥२॥
तुका म्हणे पाहतां घडी। जगा जोडी अंगारा॥३॥
आयुष्यात पूर्वी खूप खेळ खेळले, म्हणजे संसारातील अनेक खटाटोप केले; पण आता शरीराचे बळ पूर्णपणे ओसरून गेले आहे. आता हालचाल करणे किंवा चालणेही कठीण झाले आहे, हे शरीर आता रिकाम्या आणि पोकळ घटासारखे झाले आहे. जसे जळालेले वस्त्र घडी घातलेले दिसते पण ओढल्यास लगेच तुटते, तशी शरीराची अवस्था झाली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, वरवर दिसणाऱ्या या शरीराच्या घडीचा शेवट अखेर राखेतच होणार आहे.
॥ अभंग ४००५ ॥ अभंग रचना
आळस आला अंगा। धांव घालीं पांडुरंगा॥१॥
सोसूं शरीराचे भाव। पडती अवगुणाचे घाव॥ध्रु.॥
करावीं व्यसनें। दुरी येउनि नारायणें॥२॥
जवळील दुरी। जालों देवा धरीं करीं॥३॥
म्हणउन देवा। वेळोवेळां करीं धावा॥४॥
तुका म्हणे पांडुरंगा। दुरी धरूं नका अंगा॥५॥
माझ्या अंगात आळस आणि अज्ञान भरले आहे, हे पांडुरंगा, आता तूच धावून ये. शरीराच्या वासना आणि विकार सहन करताना माझ्यावर अवगुणांचे घाव पडत आहेत. हे नारायणा, तू जवळ येऊन माझे हे वाईट विचार आणि व्यसने दूर कर. मी तुझा असूनही तुझ्यापासून लांब गेलो आहे, आता मला हाताला धरून सांभाळ. म्हणूनच तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे पांडुरंगा, मी वारंवार तुझा धावा करत आहे, मला तुझ्यापासून दूर ढकलून देऊ नकोस.
॥ अभंग ४००६ ॥ अभंग रचना
झंवविली महारें। त्याची व्याली असे पोरें॥१॥
करी संताचा मत्सर। कोपें उभारोनि कर॥ध्रु.॥
बीज तैसें फळ। वरी आलें अमंगळ॥२॥
तुका म्हणे ठावें। ऐसें जालें अनुभवें॥३॥
ज्या माणसाच्या वृत्तीतच नीचता आणि दुर्जनपणा भरलेला असतो, त्याची संतती आणि विचारही तसेच निष्पन्न होतात. असा दुर्जन माणूस संतांचा मत्सर करतो आणि क्रोधाने त्यांच्यावर हात उभारतो. ज्याप्रमाणे बीज असते तसेच फळ येते, त्यामुळे त्याच्यातील अमंगळ व दूषित विचारच बाहेर पडतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे मी स्वतःच्या अनुभवाने आणि स्पष्टपणे जाणले आहे.
॥ अभंग ४००७ ॥ अभंग रचना
पापी तो नाठवी आपुल्या संचिता। ठेवी भगवंता वरी बोल॥१॥
भेईना करितां पापाचे डोंगर। दुर्जन पामर दुराचारी॥ध्रु.॥
नाठवी तो खळ आपुली करणी। देवासी निंदोनि बोलतसे॥२॥
तुका म्हणे त्याच्या तोंडा लागो काटी। नाहीं जगजेठी जया चित्तीं॥३॥
पापी आणि दुराचारी माणूस स्वतःच्या वाईट कर्मांची आठवण ठेवत नाही आणि स्वतःच्या दुःखाचे खापर देवावर फोडतो. पापाचे डोंगर उभारताना हा पामर दुर्जन अजिबात घाबरत नाही. असा दुष्ट माणूस स्वतःच्या वाईट कृत्यांचा विचार न करता देवालाच दूषणे देत राहतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, ज्याच्या मनात त्या जगन्नियंत्याची आठवण नाही, अशा माणसाच्या तोंडाला काठी लागावी म्हणजे त्याने असे बोलणे बंद करावे.
॥ अभंग ४००८ ॥ अभंग रचना
आधीं देह पाहता वाव। कैचा प्रारब्धासी ठाव॥१॥
कां रे रडतोसी माना। लागें विठ्ठलचरणा॥ध्रु.॥
दुजेपण जालें वाव। त्रिभुवनासि नाहीं ठाव॥२॥
तुका म्हणे खरे पाहें। विठ्ठल पाहोनियां राहें॥३॥
विचार करून पाहिले तर हा देहच मुळात नश्वर आणि मिथ्या आहे, मग प्रारब्धाचा त्रास कुठे उरतो? अरे मना, तू व्यर्थ का रडत आहेस? सरळ विठ्ठलाच्या चरणी शरण जा. एकदा का द्वैतभाव नष्ट झाला की मग कोणताही वेगळा संसार किंवा त्रास उरत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, सत्य काय आहे ते ओळखा आणि विठ्ठलरूपातच तल्लीन होऊन राहा.
॥ अभंग ४००९ ॥ अभंग रचना
स्त्रिया धन बा हें खोटें। नागवले मोठे मोठे॥१॥
म्हणोनि सांडा दोनी। सुख पावाल निदानीं॥ध्रु.॥
सर्वदुःखासी कारण। हीं च दोन्हीचीं प्रमाण॥२॥
आशा सर्वस्वें सांडावी। तेणें निजपदवी पावावी॥३॥
देह लोभें नाडला। घाला यमाचा पडला॥४॥
तुका म्हणे निरापेक्षा। कांहीं न धरावी अपेक्षा॥५॥
स्त्री आणि धन यांच्याविषयीची आसक्ती ही अत्यंत खोटी आहे, यात मोठे मोठे ज्ञानीसुद्धा फसले आणि नागवले गेले. म्हणून या दोन्हींचा मोह सोडून द्या, म्हणजे शेवटी शाश्वत सुख लाभेल. जगातील सर्व दुःखांचे मूळ हे धन आणि स्त्री यांच्यातील अति-आसक्तीतच आहे. अंतःकरणातील सर्व प्रकारची आशा सोडून दिली की मगच आत्मपदाची प्राप्ती होते. देहाच्या आणि मोहाच्या जाळ्यात अडकलेला माणूस यमाच्या फेऱ्यात पडतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, निरपेक्ष राहा आणि कशाचीही व्यर्थ अपेक्षा धरू नका.
॥ अभंग ४०१० ॥ अभंग रचना
जें जें होआवें संकल्पें। तें चि पुण्य होय पाप॥१॥
कारण तें मनापासीं। मेळविल्या मिळे रसीं॥ध्रु.॥
सांडी मांडी हाली चाली। राहे तरि भली बोली॥२॥
तुका म्हणे सार। नांव जीवनाचे सागर॥३॥
मनात येणारा संकल्पच माणसाकडून पाप किंवा पुण्य घडवून आणत असतो. याचे मूळ कारण मनामध्येच असते, कारण मन ज्या विषयात मिसळते तसाच रस निर्माण होतो. सर्व व्यावहारिक हालचाली किंवा त्याग आणि स्वीकार हे मनाच्या स्थितीवरच अवलंबून असतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, या भवसागरात नामाचा जप करणे हेच मुख्य सार आणि जीवन तारण्याचा उपाय आहे.
॥ अभंग ४०११ ॥ अभंग रचना
ओले मातीचा भरवसा। कां रे धरिशी मानसा॥१॥
डोळे चिरीव चांगले। वृद्धपणीं सरवया जाले॥ध्रु.॥
नाक सरळ चांगले। येउन हनवटी लागलें॥२॥
तुका म्हणे आलें नाहीं। तंव हरिला भज रे कांहीं॥३॥
हे माणसा, या मातीच्या कच्च्या शरीरावर तू एवढा विश्वास का ठेवतोस? तरुणपणात छान वाटणारे सुंदर डोळे म्हातारपणी तिरळे किंवा अंधुक होतात. सरळ आणि सुंदर दिसणारे नाक म्हातारपणी खाली झुकून हनुवटीला टेकू लागते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, म्हातारपण आणि मरण पूर्णपणे चालून येण्यापूर्वीच तू देवाची भक्ती करून घे.
॥ अभंग ४०१२ ॥ अभंग रचना
तुह्मां सांगतों कलयुगा फळ। पुढें होइल ब्रह्मगोळ॥१॥
आह्मां म्हणतील कंटक। ऐसा पाडिती दंडक॥ध्रु.॥
स्त्रिया पूजुनि सरे देती। भलते स्त्रियेसि भलते जाती॥२॥
श्रेष्ठ वर्ण वेदविद्वांस। अंगीकारी मद्यमांस॥३॥
चारी वर्ण अठरा याती। कवळ करिती एक पंक्ती॥४॥
म्हणती अंबेचा क्रीडाकल्लोळ। शिवरूप प्राणी सकळ॥५॥
ऐसें होइल शकुन देतों। अगोदर सांगुन जातों॥६॥
तुका सद्गुरुदास्य करी। सिद्धि पाणी वाहे घरीं॥७॥
कलयुगामध्ये काय घडणार आहे ते मी तुम्हाला आधीच सांगून ठेवतो. पुढे मोठा अधर्म पसरणार आहे आणि चांगल्या उपदेश करणाऱ्या संतांना लोक उपद्रवी किंवा त्रासदायक मानतील. लोक धर्माचाराचा त्याग करून मोहाच्या आधिन होतील, अगदी श्रेष्ठ समजले जाणारे वेदशास्त्र संपन्न लोकसुद्धा मद्य आणि मांसाचा स्वीकार करतील. जाती-धर्माचे सर्व नियम मोडून केवळ वासनेपोटी एकत्र येतील आणि त्यालाच देवाचा खेळ किंवा लीला म्हणतील. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी कलयुगाचे हे लक्षण आधीच सांगत आहे; पण जो सद्गुरूंची सेवा करतो, त्याच्या घरी रिद्धी-सिद्धी दासीसारख्या पाणी भरतात.
॥ अभंग ४०१३ ॥ अभंग रचना
त्या हरिदासांची भेटी घेतां। नका उभयतासी जातां॥१॥
माते परीस थोरी कथा। भाड घेतां न लाजे॥ध्रु.॥
देतां घेतां नरकवासी। उभयतांसी रवरव॥२॥
तुका म्हणे नरकगांवा। जाती हांवा धरोनि॥३॥
ज्या हरिदासांना हरिकथेचे पैसे घेण्याची सवय असते, त्यांची भेट घेणे किंवा त्यांच्याकडून कथा ऐकणे दोन्ही नरकात नेणारे ठरते. हरिकथा ही आईपेक्षाही श्रेष्ठ आणि पवित्र आहे, पण तिचा लिलाव करून पैसे घेताना ज्याला लाज वाटत नाही, असा हरिदास आणि त्याला पैसे देऊन कथा ऐकणारा श्रोता हे दोघेही नरकात जातात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशी पैशांची हाव धरणारे सरळ नरकाच्या वाटेलाच जातात.
॥ अभंग ४०१४ ॥ अभंग रचना
देव गावा ध्यावा ऐसें जालें। परदेशी नाहीं उगलें।
वडील आणि धाकुलें। नाहीं ऐसें जालें दुसरें तें॥१॥
नाहीं लागत मुळीहूनि। सुहृदजन आणि जननी।
लागल्या लागें त्यागें सांडूनि। लोभीये मांडणी संयोगाची॥ध्रु.॥
शिव बाटला जीवदशे। बहुत ओतत आलें ठसें।
हीन जालें भूषणाचें इच्छे। निवडती कैसे गुणागुण॥२॥
आतां हे हुतांश तों बरें। अवघे एक च मोहरें।
पिटिलियाविण नव्हे खरें। निवडें बरें जातिशुद्ध॥३॥
तुका उतावेळ याजसाटीं। आहे तें निवेदीन पोटीं।
आवडी द्यावी जी येथें लाटी। तुझी जगजेठी कीर्ती वाखाणीन॥४॥
परमात्म्याचे चिंतन करावे अशी माझी तीव्र अवस्था झाली आहे. या जगात कोणी लहान किंवा मोठे, आपले किंवा परके असा द्वैतभाव उरलेला नाही. नातेवाईक, आई किंवा आप्तस्वकीय हे सर्व संसारातील मोहाचे आणि लोभाचे संबंध आहेत. मूळचा शुद्ध शिवस्वरूप असलेला जीव संसाराच्या आणि अहंकाराच्या स्पर्शाने बाटल्यासारखा झाला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, सर्व सोडून देऊन शुद्ध भावाने देवाला शरण जाणे हेच योग्य आहे, म्हणूनच मी देवाच्या चरणी माझे सर्वस्व अर्पण करून त्याचीच कीर्ती गाणार आहे.
॥ अभंग ४०१५ ॥ अभंग रचना
भोगी जाला त्याग। गीती गातां पांडुरंग। इंद्रियांचा लाग। आम्हांवरूनि चुकला॥१॥
करुनि ठेविलों निश्चळ। भय नाहीं तळमळ। घेतला सकळ। अवघा भार विठ्ठलें॥ध्रु.॥
तळीं पक्षिणीचे परी। नखें चोंची चारा धरी। आणुनियां घरीं। मुखीं घाली बाळका॥२॥
तुका म्हणे ये आवडी। आम्ही पांयीं दिली बुडी। आहे तेथें जोडी। जन्मांतरींचें ठेवणें॥३॥
पांडुरंगाचे गुणगान गाताना आमचे भोग हेच त्यागात बदलून गेले आहेत आणि इंद्रियांचा त्रास आता संपला आहे. विठ्ठलाने आमचा सर्व भार स्वतःवर घेतल्यामुळे आमचे मन अगदी निश्चळ झाले आहे, आता कोणतीही चिंता किंवा भय उरलेले नाही. ज्याप्रमाणे पक्षीण स्वतः चोचीत आणि नखांत अन्न धरून आणते आणि घरट्यातील बाळाच्या तोंडावर भरवते, तसाच देव आमचा सांभाळ करतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, या प्रेमापोटी आम्ही विठ्ठलाच्या चरणी बुडी मारली आहे आणि पूर्वजन्मीचे साठवलेले संचित सुख आम्हाला प्राप्त झाले आहे.
॥ अभंग ४०१६ ॥ अभंग रचना
कुंकवाची ठेवाठेवी। बोडकादेवी काशाला॥१॥
दिवस गमा भरा पोट। कां गे नेटनेटावा॥ध्रु.॥
दिमाख हा कोणां दावा। लटकी जीवा चरफड॥२॥
तुका म्हणे झोंडगीं हो। काुंफ्दा कां हो कोरडी॥३॥
ज्या स्त्रीचा पती हयात नाही तिला कुंकवाचा शृंगार किंवा देखावा कशासाठी हवा? केवळ दिवस घालवणे आणि पोट भरणे यासाठी हा नटण्याचा आणि फुशारकी मारण्याचा पोकळ प्रयत्न कशासाठी? अंतःकरणात भक्ती किंवा खरा भाव नसताना वरवरचा देखावा करून कोणाला दाखवायचा आहे? तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा प्रकारची खोटी सोंग घेऊन उगीचच कोरडी चरफड किंवा पोकळ देखावा करू नये.
॥ अभंग ४०१८ ॥ अभंग रचना
आम्ही आइते जेवणार। न लगे सोसावे डोंगर। सुखाचा वेव्हार। तेणें चि वाढलें॥१॥
ठेवा जोडला मिरासी। ठाव जाला पायांपासी। नव्हे आणिकांसी। रीघ तेथें यावया॥ध्रु.॥
बळी दिला जीवभाव। नेणें आणिकांचे नांव। धरिला एक भाव। तो विश्वास फळला॥२॥
तुका म्हणे जालों बळी। आम्ही निकट जवळी। बोलिलों तें पाळीं। वचन स्वामी आमचें॥३॥
संतांनी तयार करून ठेवलेला भक्तीचा मार्ग आम्हाला सहज मिळाला आहे, त्यासाठी आम्हाला मोठे डोंगर उपटण्याचे किंवा कठीण सायास करण्याचे कष्ट सोसावे लागले नाहीत. देवाच्या चरणांजवळच आम्हाला आमचे वंशपरंपरेचे खरे धन लाभले आहे, जिथे इतर कोणालाही सहज प्रवेश मिळत नाही. आम्ही आमचा जीवभाव देवाच्या चरणी अर्पण केला आहे आणि दुसऱ्या कशाचाही विचार करत नाही, हाच दृढ विश्वास आता फळाला आला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आम्ही देवाच्या अगदी जवळचे झालो आहोत आणि आमचा स्वामी आमचे प्रत्येक वचन पाळतो.
॥ अभंग ४०१९ ॥ अभंग रचना
न लगावी दिठी। माझी तुझे मुखवटी॥१॥
आधीं पाउलें पाउलें। ते मी पाहेन तें भलें॥ध्रु.॥
देईन हे काया। वरि सांडणें सांडाया॥२॥
तुका म्हणे देवा। बहु आवडसी जीवा॥३॥
हे देवा, तुझ्या अत्यंत सुंदर मुखड्याला माझीच दृष्ट लागू नये असे मला वाटते. म्हणून मी आधी तुझी ती अतिशय कोमल आणि सुंदर पावले डोळे भरून पाहीन. तुझ्या या रूपावरून मी माझी काया ओवाळून टाकण्यास तयार आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे देवा, तू माझ्या जीवाला अत्यंत प्रिय आहेस.
॥ अभंग ४०२० ॥ अभंग रचना
कोण आमचीं योगतपें। करूं बापें जाणावीं॥१॥
गीत संतसंगें गाऊं। उभीं ठाऊं जागरणीं॥ध्रु.॥
आमुचा तो नव्हे लाग। करूं त्याग जावया॥२॥
तुका म्हणे इंद्रियांसी। ये चि रसीं रंगवूं॥३॥
आम्हाला कठीण योग किंवा तपश्चर्या कशी करायची हे काही माहीत नाही आणि ते आम्हाला जमणारेही नाही. आम्ही तर संतांच्या संगतीत देवाची भजने गाऊ आणि रात्रीच्या जागरणात आनंदाने उभे राहू. कठीण अनुष्ठानांचा मार्ग आमचा नाही आणि तो आम्हाला पेलवणाराही नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आम्ही आमच्या सर्व इंद्रियांना केवळ या नामस्मरणाच्या आणि भक्तीच्या रसातच रंगवून टाकणार आहोत.
॥ अभंग ४०२१ ॥ अभंग रचना
नाम तारक भवसिंधु। विठ्ठल तारक भवसिंधु॥१॥
नामधारक तया अरि मित्रु। समता त्यागुनियां क्रोधु॥ध्रु.॥
नामधारक तया। कदापि न घडे विषयाचा बाधु॥२॥
ज्या नामें तरले शुकादिक। नारद संत मुनिजन साधु॥३॥
जाणूनियां जे नसरें। ते नेणति जैसा गज अंधु॥४॥
सहज तुकया। नाम चि जपतां स्वरुपीं वेधु॥५॥
विठ्ठलाचे नाम हे या भवसागरातून तारून नेणारे एकमेव साधन आहे. जो नामाचा जप करतो, त्याच्यासाठी शत्रू आणि मित्र दोघेही समान असतात आणि त्याचा राग पूर्णपणे नष्ट होतो. नामाचा जप करणाऱ्याला विषयांची किंवा मोहाची बाधा कधीही होत नाही. ज्या नामाच्या बळावर शुकमुनी, नारद आणि इतर संत-साधू तरून गेले, ते नाम जाणूनही जे जप करत नाहीत ते आंधळ्या हत्तीसारखे अज्ञानी आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात की, सहजपणे नामजप करत राहिले की आपोआप परमात्मस्वरूपाचा साक्षात्कार होतो.
॥ अभंग ४०२२ ॥ अभंग रचना
आम्हां वैष्णवांचा कुळधर्म कुळींचा। विश्वास नामाचा एका भावें॥१॥
तरी च हरिचेदास म्हणवितां श्लाघीजे। निर्वासना कीजे चित्त आधी॥ध्रु.॥
गाऊं नाचूं प्रेमें आनंदें कीर्तनीं। भुक्ती मुक्ती दोन्ही न मगों तुज॥२॥
तुका म्हणे देवा ऐसी यांची सेवा। द्यावी जी केशवा जन्मोजन्मीं॥३॥
आम्हा वैष्णवांचा कुलधर्म आणि वंशपरंपरा हीच आहे की, एकाच भावाने देवाच्या नामावर पूर्ण विश्वास ठेवणे. स्वतःला हरिदास म्हणवून घेणे तेव्हाच शोभते, जेव्हा मन सर्व वासनांपासून मुक्त झालेले असते. आम्ही कीर्तनात अत्यंत प्रेमाने आणि आनंदाने गाऊ आणि नाचू, आम्हाला तुझ्याकडून कोणताही उपभोग किंवा मुक्तीही नको आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे केशवा, मला जन्मोजन्मी केवळ तुझ्या अशाच भक्तांची सेवा करण्याची संधी दे.
॥ अभंग ४०२३ ॥ अभंग रचना
पावलों हा देह कागतालिन्यायें। न घडे उपायें घडों आलें॥१॥
आतां माझीं खंडीं देह देहांतरें। अभय दातारें देऊनियां॥ध्रु.॥
अंधाऱ्याचे पाठीं धनाची चरवी। अघटित तेंवि घडों आलें॥२॥
तुका म्हणे योग घडला बरवा। आतां कास देवा न सोडीं मी॥३॥
अचानक काकतालीय न्यायाने म्हणजे योगायोगाने हा दुर्मिळ मनुष्यदेह मला मिळाला आहे, जो साध्या उपायांनी मिळणे कठीण होते. आता हे उदारा पांडुरंगा, मला अभय देऊन माझा हा जन्म-मरणाचा फेरा कायमचा तोडून टाक. आंधळ्या माणसाला चालता चालता अचानक धनाचा हंडा मिळावा, तसा हा दुर्मिळ भक्तीचा योग माझ्या बाबतीत घडला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, असा सुंदर योग जुळून आला आहे, त्यामुळे आता मी देवाचे चरण कधीही सोडणार नाही.
॥ अभंग ४०२४ ॥ अभंग रचना
कळे परि न सुटे गांठी। जालें पोटीं कुपथ्य॥१॥
अहंकाराचें आंदणें जीव। राहे कींव केली ते॥ध्रु.॥
हेंकडाची एकी च वोढी। ते ही खोडी सांगती॥२॥
तुका म्हणे सांगों किती। कांहीं चित्तीं न राहे॥३॥
काय योग्य आहे हे कळते, पण मनातील अहंकाराची गाठ सुटत नाही; पोटात कुपथ्य झाल्यासारखी मनाची अवस्था झाली आहे. हा जीव अहंकाराच्या आहारी गेला आहे आणि कितीही गयावया केली तरी ती खोड जात नाही. हट्टी माणूस जसा स्वतःचेच ऐकतो आणि ऐकूनही ऐकत नाही, तशीच अवस्था आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा माणसाला कितीही सांगितले तरी त्याच्या चित्तात काहीही टिकून राहत नाही.
॥ अभंग ४०२५ ॥ अभंग रचना
सांडावी हे भीड अधमाचे चाळे। मद्यपीर बरळे भलत्या छंदें॥१॥
ऐसे तंव तुह्मी नाहीं जी दिसत। कां हें अनुचित वदलेत॥ध्रु.॥
फांटा जाला त्यासी नाहीं वोढा वारा। वेरसा चि खरा हाटो गुण॥२॥
तुका म्हणे नाहीं ज्याच्या बापा ताळा। तो देखे विटाळा संतां अंगीं॥३॥
नीच माणसांची भीड किंवा संगती सोडून दिली पाहिजे, कारण दारू पिलेला माणूस जसा काहीही बडबडतो तसे ते वागतात. तुम्ही तर ज्ञानी दिसता, मग असे अयोग्य शब्द तुमच्या तोंडून कसे येतात? ज्याच्या विचारांची दिशाच चुकलेली असते, त्याला चांगल्या गोष्टींचे मर्म कळत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, ज्याच्या स्वतःच्या विचारांना काही ताळतंत्र नाही, त्यालाच संतांच्या पवित्र वागण्यात विटाळ किंवा दोष दिसतो.
॥ अभंग ४०२६ ॥ अभंग रचना
आवडे हें रूप गोजिरें सगुण। पाहातां लोचन सुखावलें॥१॥
आतां दृष्टीपुढें ऐसा चि तूं राहीं। जों मी तुज पाहें पांडुरंगा॥ध्रु.॥
लाचावलें मन लागलीसे गोडी। तें जीवें न सोडीं ऐसें जालें॥२॥
तुका म्हणे आम्ही केली जे लडिवाळी। पुरवावी आळी मायबापें॥३॥
हे पांडुरंगा, तुझे हे गोजिरे आणि सुंदर सगुण रूप मला फार आवडते, ते पाहून माझे डोळे पूर्णपणे सुखावले आहेत. आता मी तुला पाहत असताना तू असाच माझ्या डोळ्यांसमोर उभा राहा. माझे मन तुझ्या या रूपावर लाचावले आहे आणि त्याला भक्तीची अशी गोडी लागली आहे की ते आता सुटू शकत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे माझ्या मायबापा पांडुरंगा, आम्ही तुझ्याकडे केलेला हा हट्ट तूच पूर्ण केला पाहिजेस.
॥ अभंग ४०२७ ॥ अभंग रचना
तिळ एक अर्ध राई। सीतबुंद पावे काई। तया सुखा नाहीं। अंतपार पाहतां॥१॥
म्हणउनी करा लाहो। नका मागें पुढें पाहों। अवघ्यामध्यें आहों। सावचित्त तों॥ध्रु.॥
तीर्थ न येती तुळणी। आजिया सुखाची धणी। जे काशी गयेहुनी। जीं आगळीं असती॥३॥
येथें धरी लाज। वर्ण अभिमान काज। नाडला सहज। तुका म्हणे तो येथें॥३॥
तिळाएवढे किंवा राईएवढे जरी नामस्मरणाचे सुख अनुभवले, तरी त्या आनंदाला कोणताही अंत राहत नाही. म्हणूनच मागे-पुढे न पाहता या भक्तीच्या सुखाचा लाभ लवकरात लवकर घेऊन घ्या, जोपर्यंत आपण पूर्ण सावध आहोत. पंढरीच्या या भक्तीसुखाची तुलना काशी किंवा गंगेसारख्या तीर्थांशीही होऊ शकत नाही, हे सुख त्याहूनही श्रेष्ठ आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जो इथे स्वतःच्या जातीचा किंवा वर्णाचा अभिमान बाळगून लाज धरतो, तो या अथांग सुखाला पारखा होतो.
॥ अभंग ४०२८ ॥ अभंग रचना
विठोबाचें नाम ज्याचे मुखीं नित्य। त्या देखिल्या पतित उद्धरिलि॥१॥
विठ्ठल विठ्ठल भावें म्हणे वाचे। तरी तो काळाचे दांत ठेंसी॥ध्रु.॥
बहुत तारिले सांगों किती आतां। ऐसा कोणी दाता दुजा नाहीं॥२॥
तुका म्हणे म्यां ही ऐकोनियां कीर्ती। धरिला एकांतीं हृदयामाजी॥३॥
ज्याच्या मुखात नित्य विठोबाचे नाव असते, त्याच्या केवळ दर्शनाने अनेक पतित जीव उद्धरून जातात. जो अंतःकरणाच्या भावाने 'विठ्ठल विठ्ठल' असा जप करतो, तो काळावरही मात करतो आणि मृत्यूचे भय नष्ट करतो. या नामाने आजवर कितीतरी लोकांना तारले आहे, असा दुसरा कोणताही उदार दाता नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, देवाची हीच अगाध कीर्ती ऐकून मी त्याला माझ्या एकांतात अंतःकरणात साठवून ठेवले आहे.
॥ अभंग ४०२९ ॥ अभंग रचना
भोळे भक्तीभाव धरिती मानसीं। त्यासी हृषीकेशी जवळी च॥१॥
भाव नाहीं मनीं अभाविक सदा। त्याचिया मी खेदा काय सांगों॥ध्रु.॥
गणिकेसारिकीं नामें उद्धरीलीं। सज्ञानें पडिलीं खटाटोपीं॥२॥
तुका म्हणे काय शुद्ध माझी जाति। थोर केली ख्याती हरिनामें॥३॥
ज्यांच्या मनात कोणताही कपट नसून भोळा भक्तीभाव असतो, त्यांच्याजवळ देव नेहमी हजर असतो. पण ज्यांच्या मनात भावच नाही आणि जे कायम संशयी असतात, त्यांच्या दुःखाची कहाणी काय सांगावी! गणिकेसारख्या गणल्या गेलेल्या जीवांनासुद्धा केवळ नामाने तारले, पण मोठे ज्ञानी मानणारे मात्र कोरड्या खटाटोपात अडकून पडले. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझी जात कोणतीही असली तरी या हरिनामाने माझी थोर कीर्ती करून मला उद्धरून नेले आहे.
॥ अभंग ४०३० ॥ अभंग रचना
आड पडे काडी। तरि ते बहुत पाणी खोडी॥१॥
दुर्जनाचे संगती। बहुतांचे घात होती॥ध्रु.॥
एक पडे मासी। तरी ते बहु अन्न नासी॥२॥
तुका म्हणे रांड। अशी कां ते व्याली भांड॥३॥
पाण्याच्या प्रवाहात एक छोटीशी काडी जरी आडवी आली, तरी ती मोठ्या प्रवाहाचा मार्ग अडवून त्रास देते. त्याचप्रमाणे एका दुर्जनाच्या संगतीमुळे अनेक चांगल्या लोकांचा घात होतो. जशी अन्नात एक छोटीशी माशी पडली तरी ते सर्व अन्न बाद होते आणि खाण्यायोग्य राहत नाही, तसाच प्रकार घडतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा भांडखोर आणि कुटिल बुद्धीच्या दुर्जनांचा जन्मच इतरांना त्रास देण्यासाठी होतो.
॥ अभंग ४०३१ ॥ अभंग रचना
पंढरीचें बा भूत मोठे। आल्या गेल्या झडपी वाटे॥१॥
तेथें जाऊं नका कोणी। गेले नाहीं आले परतोनि॥२॥
तुका पंढरीसी गेला। पुन्हा जन्मा नाहीं आला॥३॥
पंढरपूरमध्ये विठ्ठलरूपी एक मोठे भूत वसलेले आहे, जे त्या वाटेने जाणाऱ्या-येणाऱ्या प्रत्येकाला आपल्या प्रेमाच्या विळख्यात पकडते. तिथे कोणीही जाऊ नका, कारण जो तिथे जातो तो पुन्हा आपल्या जुन्या संसारी रूपात परत येतच नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, तुका स्वतः पंढरीला गेला आणि तिथे असा तल्लीन झाला की त्याला पुन्हा या जगात जन्म घ्यावा लागलाच नाही.
॥ अभंग ४०३२ ॥ अभंग रचना
बरवे दुकानीं बैसावें। श्रवण मनन असावें॥१॥
सारासाराचीं पोतीं। ग्राहिक पाहोनि करा रितीं॥ध्रु.॥
उगे चि फुगों नका गाल। पूर्ण सांठवावा माल॥२॥
सत्य तराजू पैं धरा। नका कुडत्रिम विकरा॥३॥
तुका जाला वाणी। चुकवुनि चौऱ्यासीच्या खाणी॥४॥
संतांच्या संगतीत आणि कीर्तनाच्या दुकानात बसावे आणि श्रवण व मननाचा व्यापार करावा. सत्याचा आणि सारासाराचा विचार करून योग्य त्या अधिकाऱ्याला म्हणजे ग्राहकाला ज्ञानाची पोती रिकामी करून द्यावीत. मनात कसलाही अहंकार धरू नका, तर भक्तीचा माल पूर्णपणे साठवून ठेवा. न्यायाचा आणि सत्याचा तराजू हातात धरा, त्यात कसलीही फसवणूक किंवा कपट करू नका. तुकाराम महाराज म्हणतात की, असा नामस्मरणाचा प्रामाणिक व्यापारी होऊन मी ऐंशी-चौऱ्यांशी लक्ष योनींचा फेरा कायमचा चुकवला आहे.
॥ अभंग ४०३३ ॥ अभंग रचना
काय करूं आतां या मना। न संडी विषयांची वासना।
प्राथितां ही राहेना। आदरें पतना नेऊं पाहे॥१॥
आतां धांवधावें गा श्रीहरी। गेलों वांयां नाहीं तरी।
न दिसे कोणी आवरी। आणीक दुजा तयासी॥ध्रु.॥
न राहे एके ठायीं एकी घडी। चित्त तडतडा तोडी।
घालूं पाहे बा हे उडी या भवडोहीं॥२॥
आशा तृष्णा कल्पना पापिणी। घात मांडला माझा यांणीं।
तुका म्हणे चक्रपाणी। काय अजोनि पाहातोसी॥३॥
हे देवा, आता मी या मनाचे काय करू? हे विषयांची वासना अजिबात सोडत नाही. याला कितीही विनंती केली तरी ते ऐकत नाही आणि मला अधःपाताकडे ओढून नेत आहे. हे श्रीहरी, आता तूच धावून ये, नाहीतर मी पूर्णपणे वाया जाईन; या अनावर मनाला आवर घालणारा तुझ्याशिवाय दुसरा कोणीही नाही. हे मन एका जागी घडीभरही स्थिर राहत नाही आणि या संसाररूपी डोहात उडी मारू पाहत आहे. आशा, तृष्णा आणि कल्पना या पापिणींनी माझ्या विनाशाचा कट रचला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे चक्रपाणी, तू अजून माझी परीक्षा का पाहत आहेस?
॥ अभंग ४०३४ ॥ अभंग रचना
पाषाण परिस भूमि जांबूनद। वंशाचा संबंध धातयाचा॥१॥
सोनियाची पुरी समुद्राचा वेढा। समुदाय गाढा राक्षसांचा॥ध्रु.॥
ऐसी सहस्र त्या सुंदरा कामिनी। माजी मुखरणी मंदोदरी॥२॥
पुत्रपौत्राचा लेखा कोण करी। मुख्य पुत्र हरी इंद्रा आणी॥३॥
चौदा चौकडिया आयुष्यगणना। बंधुवर्ग जाणा कुंभकर्ण॥४॥
तुका म्हणे ज्याचे देव बांदवडी। सांगातें कवडी गेली नाहीं॥५॥
रावणाकडे परिस, सोन्याची भूमी, संपूर्ण सोन्याची लंका आणि समुद्राचे रक्षण होते. त्याच्याकडे अफाट राक्षस सैन्य, मंदोदरीसारखी रूपवती राणी, इंद्रजितासारखा पराक्रमी मुलगा आणि कुंभकर्णासारखा बलवान भाऊ होता. देवांनासुद्धा त्याने बंदी बनवले होते आणि चौदा चौकड्यांचे दीर्घ आयुष्य त्याला लाभले होते. पण तुकाराम महाराज म्हणतात की, एवढी संपत्ती आणि सत्ता असूनही शेवटी त्याच्यासोबत एक कवडीसुद्धा गेली नाही; सर्व काही इथेच राहून गेले.
॥ अभंग ४०३५ ॥ अभंग रचना
पापांचीं संचितें देहासी दंडण। तुज नारायणा बोल नाहीं॥१॥
पेरी कडू जिरें मागे अमृतफळ। अर्का वृक्षफळें कैसीं येती॥ध्रु.॥
सुख अथवा दुःख भोग हो देहेचा। नास हा ज्ञानाचा न करावा॥२॥
तुका म्हणे आतां देवा कां रुसावें। मनासी पुसावें काय केलें॥३॥
आपल्या स्वतःच्या पापांच्या साठ्यामुळेच या देहाला दुःख आणि दंड भोगावा लागतो, यात हे नारायणा, तुझा काहीही दोष नाही. माणसाने कडू जिरे पेरावे आणि अमृतासारख्या गोड फळाची अपेक्षा करावी, किंवा रुईच्या झाडाला गोड फळे यावीत अशी आशा करावी, हे जसे अशक्य आहे तसेच हे आहे. देहाला मिळणारे सुख किंवा दुःख हे त्याच्या कर्माचे फळ आहे, त्यासाठी आपले आत्मज्ञान गमवू नये. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मग उगीच देवावर का रागावावे? स्वतःच्या मनालाच विचारावे की आपण काय कर्म केले आहे.
॥ अभंग ४०३६ ॥ अभंग रचना
लाभ पुढें करी। घात नारायण वारी॥१॥
ऐसी भक्ताची माउली। करी कृपेची साउली॥ध्रु.॥
माय बाळकासी। जीव भाव वेची तैसी॥२॥
तुका म्हणे नाड। नाहीं शरणागता आड॥३॥
देव आपल्या भक्ताच्या पुढे सुखाचा आणि लाभाचा मार्ग करतो आणि येणारे संकट स्वतः दूर करतो. असा हा नारायण भक्तांसाठी माऊलीसारखा आहे आणि त्यांच्यावर कायम कृपेची सावली धरतो. ज्याप्रमाणे आई आपल्या बाळासाठी स्वतःचा जीवही ओवाळून टाकते, तसाच देव भक्ताचा सांभाळ करतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जो देवाला शरण येतो, त्याच्या मार्गात कोणतीही अडचण किंवा धोका उरत नाही.
॥ अभंग ४०३७ ॥ अभंग रचना
आपुलेंसें करुनी घ्यावें। आश्वासावें नाभींसें॥१॥
म्हणउनि धरिले पाय। आवो माय विठ्ठले॥ध्रु.॥
कळलासे सीन चिंता। शम आतां करावा॥२॥
तुका म्हणे जीवीं वसें। मज नसें वेगळे॥३॥
हे विठ्ठल माऊली, तू मला आपलेसे करून घे आणि मला धीर देऊन माझे सांत्वन कर, म्हणूनच मी तुझे पाय घट्ट धरले आहेत. संसाराचा सर्व त्रास आणि चिंता तुला माहीत आहे, आता ती सर्व चिंता शांत कर. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे देवा, तू माझ्या हृदयातच राहा, मला तुझ्यापासून जराही वेगळे राहायचे नाही.
॥ अभंग ४०३८ ॥ अभंग रचना
तुजविण कांहीं। स्थिर राहे ऐसें नाहीं॥१॥
कळों आलें बहुता रीती। पांडुरंगा माझ्या चित्तीं॥ध्रु.॥
मोकलिली आस। सर्वभावें जालों दास॥२॥
तुका म्हणे तूं चि खरा। येर वाउगा पसारा॥३॥
हे पांडुरंगा, तुझ्याशिवाय जगात कोणतीही गोष्ट शाश्वत आणि स्थिर नाही, हे मला अनेक प्रकारे माझ्या मनात पटले आहे. म्हणूनच मी संसारातील सर्व आशा सोडून दिल्या आहेत आणि पूर्ण भावाने तुझा दास झालो आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे देवा, केवळ तूच एक सत्य आहेस, बाकी सर्व पसारा व्यर्थ आणि नश्वर आहे.
॥ अभंग ४०३९ ॥ अभंग रचना
खोंकरी आधन होय पाकसिद्धि। हें तों घडों कधीं शके चि ना॥१॥
खापराचे अंगीं घासितां परिस। न पालटे कीस काढिलिया॥२॥
पालथे घागरी रिचवितां जळ। तुका म्हणे खळ तैसे कथे॥३॥
फक्त खोकल्याने किंवा फुंकल्याने अन्न शिजून तयार होऊ शकत नाही, त्याला अग्नीची खरी उष्णता लागते. मडक्याच्या खापरावर परिस घासून कितीही छिलके काढले, तरी त्याचे सोने होऊ शकत नाही. पालथ्या मडक्यावर पाणी ओतले तर ते जसे आत शिरत नाही, तसेच तुकाराम महाराज म्हणतात की, दुष्ट माणसाला कितीही हरिकथा सांगितली तरी त्याच्या मनात ती उतरत नाही.
॥ अभंग ४०४० ॥ अभंग रचना
नागलें देखोनि चांगुलें बोले। आपुलें वेचूनि त्याजपुढें खुले॥१॥
अधमाचे ओंगळ गुण। उचित नेणें तो धर्म कोण॥ध्रु.॥
आर्तभूता न घली पाण्याचा चुळ। न मागे त्यासी घाली साखर गूळ॥२॥
एकासी आड पडोनि होंकरी। एकासी देखोनि लपवी भाकरी॥३॥
एकासी धड न बोले वाचा। एकासी म्हणे मी तुझे बांदीचा॥४॥
तुका म्हणे ते गाढवपशु। लाभेंविण केला आयुष्यनाशु॥५॥
काही दुर्जन माणसांचे गुण अत्यंत वाईट असतात, त्यांना योग्य काय आणि धर्म कोणता हे कळतच नाही. जो खरोखर भुकेला किंवा तहानलेला आहे त्याला पाण्याचा घोटही देत नाहीत, पण ज्याला गरज नाही त्याच्यापुढे साखर-गूळ मांडतात. एका गरिबाला मदत करायची सोडून हुसकावून लावतात आणि श्रीमंताला पाहून भाकरी लपवून ठेवतात. चांगल्या माणसाशी नीट बोलत नाहीत आणि स्वार्थासाठी दुसऱ्याचे गुलाम बनतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, असे लोक गाढवासारखे पशु आहेत, ज्यांनी काहीही लाभ न होता आपले आयुष्य व्यर्थ घालवले.
॥ अभंग ४०४१ ॥ अभंग रचना
पिंडपोशकाच्या जळो ज्ञानगोष्टी। झणी दृष्टभेटी न हो त्याची॥१॥
नाहीं संतचिन्ह उमटलें अंगीं। उपदेशालागीं पात्र जाला॥ध्रु.॥
पोहों सिणलें नये कासे लावितो आणिका। म्हणावें त्या मूर्खा काय आतां॥२॥
सिणलें तें गेलें सिणलियापासी। जाली त्या दोघांसी एक गति॥३॥
तुका म्हणे अहो देवा दिनानाथा। दरुषण आतां नको त्याचें॥४॥
केवळ स्वतःचे शरीर पोसणाऱ्या माणसाच्या तोंडी असलेल्या ज्ञानाच्या गोष्टी व्यर्थ आहेत, अशा माणसाची साधी भेटही होऊ नये. ज्याच्या अंगात संतांचे कोणतेही लक्षण नाही, तो लोकांना उपदेश करायला निघतो. ज्याला स्वतःला पोहता येत नाही आणि थकून गेला आहे, तो दुसऱ्याला वाचवण्यासाठी स्वतःच्या कासेला बांधतो, अशा मूर्खाला काय म्हणावे! शेवटी ते दोघेही पाण्यात बुडून मरतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे दीनानाथा, अशा ढोंगी गुरूचे दर्शनही मला घडू देऊ नकोस.
॥ अभंग ४०४२ ॥ अभंग रचना
संतचिन्हें लेउनि अंगीं। भूषण मिरविती जगीं॥१॥
पडले दुःखाचे सागरीं। वहावले ते भवपुरीं॥ध्रु.॥
कामक्रोधलोभ चित्तीं। वरिवरि दाविती विरक्ती॥२॥
आशापाशीं बांधोनि चित्त। म्हणती जालों आम्ही मुक्त॥३॥
त्यांचे लागले संगती। जाली त्यांसी ते चि गति॥४॥
तुका म्हणे शब्दज्ञानें। जग नाडियेलें तेणें॥५॥
संतांचा वेष परिधान करून काही लोक जगात मोठेपणा मिरवतात, पण ते स्वतः संसाराच्या दुःखात वाहून जात असतात. मनात काम, क्रोध आणि लोभ भरलेला असतो आणि वरवर मात्र विरक्तीचा देखावा करतात. आशेच्या पाशात अडकलेले असताना स्वतःला मुक्त म्हणवून घेतात. अशा ढोंगी लोकांच्या संगतीत जे जातात, त्यांचीही तशीच वाईट अवस्था होते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा कोरड्या शब्दज्ञानानेच जगाला फसवले आहे.
॥ अभंग ४०४३ ॥ अभंग रचना
दोष करूनि आम्ही पतित सिद्ध जालों। पावन मागों आलों ब्रीद तुझें॥१॥
आतां पतिता तारावें कीं ब्रीद हें सोडावें। यांत जें पुरवे तें चि सांगा॥ध्रु.॥
उद्धार तुमच्यानें नव्हे हो श्रीहरि। सोडा झडकरी ब्रीद आतां॥२॥
तें ब्रीद घेउनी हिंडों दारोदारीं। सांगूं तुझी कीर्ती रे पांडुरंगा॥३॥
देवें हारविलें ब्रीद हें सोडिलें। पतितें जिंकिलें आम्ही देवा॥४॥
तुका म्हणे आम्ही उठलों दैन्यवरी। विचारा श्रीहरी तुह्मी आतां॥५॥
आम्ही अनेक दोष करून पतित झालो आहोत आणि तुझ्या 'पतितपावन' या ब्रीदाचा आधार घेऊन आलो आहोत. आता तू आम्हा पतितांना तारावे किंवा आपले हे पतितपावनत्वाचे ब्रीद सोडून द्यावे, यापैकी काय करायचे ते सांग. जर तुझ्याकडून आमचा उद्धार होणार नसेल, तर तू हे ब्रीद सोडून दे. तुकाराम महाराज देवाला प्रेमाचा हट्ट धरून म्हणतात की, आम्ही तुझा हाच पतितपावनपणा सिद्ध करण्यासाठी शरण आलो आहोत, आता तूच योग्य तो विचार कर.
॥ अभंग ४०४४ ॥ अभंग रचना
राम कृष्ण ऐसीं उच्चारितां नामें। नाचेन मी प्रेमें संतांपुढें॥१॥
काय घडेल तें घडो ये सेवटीं। लाभ हाणी तुटी देव जाणे॥ध्रु.॥
चिंता मोह आशा ठेवुनि निराळी। देईन हा बळी जीव पायीं॥२॥
तुका म्हणे कांहीं उरों नेदीं उरी। सांडीन हे थोरी ओवाळोनी॥३॥
राम आणि कृष्ण या नामांचा उच्चार करत मी संतांसमोर प्रेमाने नाचेन. शेवटी काय व्हायचे ते घडो, नफा-तोटा किंवा लाभ-हानी काय होईल ते देवच जाणे. चिंता, मोह आणि आशा बाजूला सारून मी माझा जीव देवाच्या चरणी अर्पण करीन. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी स्वतःमध्ये काहीही शिल्लक ठेवणार नाही आणि माझा सर्व अहंकार ओवाळून टाकून देईन.
॥ अभंग ४०४५ ॥ अभंग रचना
देव धरी नाना सोंगें। नाम श्रेष्ठ पांडुरंग॥१॥
तो हा गवळीयाचे घरीं। नाम सारितो मुरारि॥ध्रु.॥
धन्य यशोदेचें प्रारब्ध। नाचे अंगणीं गोविंद॥२॥
ऐशा भक्तांसाटीं देवें। नाना धरियेलीं नांवें॥३॥
होय दासांचा जो दास। तुका म्हणे विठ्ठलास॥४॥
देव भक्तांसाठी अनेक रूपे घेतो, पण पांडुरंग हे नाव सर्वात श्रेष्ठ आहे. तोच मुरारी गवळ्यांच्या घरी राहून गाई राखण्याचे काम करतो. माता यशोदेचे भाग्य धन्य आहे, जिच्या अंगणात साक्षात गोविंद नाचतो. अशा भक्तांच्या प्रेमापोटी देवाने निरनिराळी नावे आणि रूपे धारण केली आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात की, असा हा विठ्ठल आपल्या भक्तांचा दास व्हायलाही तयार असतो.
॥ अभंग ४०४६ ॥ अभंग रचना
आइत्या भाग्या धणी व्हावे। केनें घ्यावें न सरे तें॥१॥
केणें आहे पंढरपुरीं। उधाराचें लाभीक॥ध्रु.॥
बाखराची करुनी रीती। भरा पोतीं लवलाहीं॥२॥
तुका म्हणे संतांपाडें। करूं पुढें वाखती॥३॥
पंढरपूरमध्ये भक्तीचे आणि नामाचे असे धन उपलब्ध आहे जे कधीही संपत नाही, त्याचा सर्वांनी लाभ घ्यावा. पंढरीत नामाचा असा मोठा व्यापार चालतो, जिथे अगदी उधारावरही मोफत आणि मुबलक लाभ मिळतो. व्यापाऱ्यासारखे झटपट येऊन या नामधनाची पोती भरून घ्या. तुकाराम महाराज म्हणतात की, संतांच्या कृपाप्रसादाने हे भक्तीचे धन मिळवून आपणही समृद्ध व्हावे.
॥ अभंग ४०४७ ॥ अभंग रचना
जन्मोजन्मीं दास। व्हावें हे चि माझी आस॥१॥
पंढरीचा वारकरी। वारी चुकों नेदीं हरी॥ध्रु.॥
संतसमागम। अंगीं थिरावलें प्रेम॥२॥
स्नान चंद्रभागे। तुका म्हणे हें चि मागें॥३॥
जन्मोजन्मी मला देवा तुझा दास व्हायला मिळावे, हीच माझी एकमेव आस आहे. हे हरी, मला पंढरीचा वारकरी कर आणि माझी पंढरीची वारी कधीही चुकू देऊ नकोस. मला नित्य संतांचा समागम लाभो आणि माझ्या मनात तुझे प्रेम कायम स्थिर राहो. तुकाराम महाराज म्हणतात कि, चंद्रभागेचे स्नान आणि तुझी भक्ती एवढेच मी तुझ्याकडे मागत आहे.
॥ अभंग ४०४८ ॥ अभंग रचना
कां गा कोणी न म्हणे पंढरीची आई। बोलावितें पाहीं चाल नेटें॥१॥
तेव्हां माझ्या मना होइल समाधान। जाइल सर्व शीण जन्मांतरिंचा॥२॥
तुका म्हणे माझी होशील माउली। वोरसोनि घाली प्रेमपान्हा॥३॥
पंढरीची विठूमाऊली सर्वांना प्रेमाने जवळ बोलवत आहे, तिला कोणी आई म्हणून का साद घालत नाही? जेव्हा मी तिच्या चरणी जाईन, तेव्हाच माझ्या मनाला पूर्ण समाधान लाभेल आणि अनेक जन्मांचा सर्व थकवा दूर होईल. तुकाराम महाराज म्हणतात की, ही पंढरीची आई माझी माऊली होऊन माझ्यावर प्रेमाचा पाना सोडेल.
॥ अभंग ४०४९ ॥ अभंग रचना
वेद अनंत बोलिला। अर्थ इतका चि शोधिला॥१॥
विठोबासी शरण जावें। निजनिष्ठ नाम गावें॥ध्रु.॥
सकळशास्त्रांचा विचार। अंतीं इतका चि निर्धार॥२॥
अठरापुराणीं सिद्धांत। तुका म्हणे हा चि हेत॥३॥
वेदांनी अथांग ज्ञान सांगितले असले, तरी त्याचा मूळ अर्थ एवढाच आहे की विठोबाच्या चरणी शरण जावे. अंतःकरणाच्या पूर्ण निष्ठेने त्याचे नाम गाणे हाच सर्व शास्त्रांच्या विचाराचा अंतिम निष्कर्ष आहे. अठरा पुराणांचा मुख्य सिद्धांतसुद्धा हाच सांगतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, या सर्व ज्ञानाचे मूळ रहस्य केवळ विठ्ठल भक्तीतच आहे.
॥ अभंग ४०५० ॥ अभंग रचना
मायेचा मारिला अंगीं नाहीं घाव। दुःखें तरी लव धडधडी॥१॥
न लभे हा काळ न सुटे हातींचा। न बोलवे वाचा खोडावली॥ध्रु.॥
न पवे धांवणें न पवे चि लाग। न चलती माग धरावया॥२॥
भेणें तरि अंगा लावियेल्या राखा। परी त्यासी वाखा करीतसे॥३॥
तुका म्हणे नेदी हाका मारूं देवा। लोकापाठी हेवा लागलासे॥४॥
मायेच्या आणि मोहाच्या माराने शरीरावर वरून घाव दिसत नाही, पण आतून जीव भयंकर तळमळतो. वेळ निघून जात आहे आणि ती हाताशी धरता येत नाही, तोंडातून देवाची वाणी बाहेर पडत नाही. मोहाच्या भीतीपोटी अंगाला राख फासली तरी विषयांचा त्रास सुटत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हा माणूस जगाचा हेवा आणि द्वेष करण्यात इतका गुंतला आहे की त्याला देवाला हाक मारायलाही वेळ उरलेला नाही.
॥ अभंग ४०५१ ॥ अभंग रचना
धिग तो दुर्जन नाहीं भूतदया। व्यर्थ तया माया प्रसवली॥१॥
कठिण हृदय तया चांडाळाचें। नेणे पराचें दुःख कांहीं॥ध्रु.॥
आपुला का प्राण तैसे सकळ लोक। न करी विवेक पशु जैसा॥२॥
तुका म्हणे सुखें कापीतसे गळे। आपुलिया वेळे रडतसे॥३॥
ज्याच्या मनात प्राण्यांबद्दल किंवा मानवांबद्दल दया नाही, अशा दुर्जनाचा धिक्कार असो; त्याच्या आईने त्याला व्यर्थच जन्म दिला. त्या दुष्टाचे हृदय अत्यंत कठोर असते, त्याला दुसऱ्याचे दुःख अजिबात कळत नाही. जसा आपला जीव आपल्याला प्रिय आहे तसेच इतरांचाही आहे, असा विवेक तो पशूसारखा माणूस करत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, असा माणूस इतरांना सहज त्रास देतो किंवा मारतो, पण स्वतःवर वेळ आली की मात्र रडत बसतो.
॥ अभंग ४०५२ ॥ अभंग रचना
गरुडावरि बैसोनि येतो जगजेठी। त्याचे चरणीं मिठी घालूं चला॥1॥
सांवळें रूपडें देखिलें लोचनीं। शंख चक्र दोन्ही शोभताहे॥ध्रु.॥
पीतांबर झळके हे चि त्याची खूण। वाकी रुणझुण करिताती॥२॥
गरुडाचा चपेटा असे नेटें। कस्तुरीमळवट शोभताहे॥३॥
पदक एकावळी शोभताहे कंठीं। तुका म्हणे मिठी घालूं चला॥४॥
हा जगज्जेता परमेश्वर गरुडावर बसून येत आहे, चला आपण सर्वजण जाऊन त्याच्या चरणी घट्ट मिठी मारूया. त्याचे ते सावळ सुंदर रूप डोळ्यांत साठवले आहे, ज्याच्या हातात शंख आणि चक्र शोभून दिसत आहेत. अंगावर पिवळा पीतांबर झळकत आहे आणि पायांतील वाकी रुणझुण असा मधुर नाद करत आहेत. कपाळावर कस्तुरीचा टिळा आणि गळ्यात सुंदर पदक व एकावळी माळ शोभत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा या सुंदर भगवंताला चला आपण प्रेमाने अलिंगन देऊया.
॥ अभंग ४०५३ ॥ अभंग रचना
नाहीं पाक होत उफराटे चाली। बोलिली ते केली व्हावी नीत॥१॥
नाहीं मानूं येत वांजटाचे बोल। कोरडे च फोल चवी नाहीं॥ध्रु.॥
तरुवरा आधीं कोठें आहे फळ। चावटा बरळ म्हणा त्यासी॥२॥
तुका म्हणे किती ठकलीं बापुडीं। गव्हा आहे गोडी मांडे पुऱ्या॥३॥
उलट्या किंवा चुकीच्या पद्धतीने स्वयंपाक केला तर अन्न तयार होत नाही, तसेच जे बोलले ते करून दाखवणे हीच खरी नीती आहे. केवळ पोकळ गप्पा मारणाऱ्या माणसाचे शब्द मान्य करता येत नाहीत, ते कोरड्या फोलासारखे निस्सार असतात. झाडाला आधीच फळ कसे येईल? आधी त्याला फुले आणि वेळ द्यावा लागतो; तसाच जो वेड्यासारखा बडबडतो त्याचे शब्द व्यर्थ असतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, गव्हाची खरी गोडी ही त्याच्या मांड्यांत आणि पुऱ्यांत असते, केवळ शब्दांच्या बाता मारण्यात काही अर्थ नाही.
॥ अभंग ४०५४ ॥ अभंग रचना
जाली हरिकथा रंग वोरसले। उचितासी आला पांडुरंगा॥१॥
वांटितो हें प्रेम उचिताचा दाता। घेइ रे तूं आतां धणीवरि॥ध्रु.॥
प्रेम देऊनियां अवघीं सुखीं केलीं। जें होतीं रंगलीं विटलीं तीं॥२॥
तुकें हें दुर्बळ देखियलें संतीं। म्हणउनि पुढती आणियेलें॥३॥
हरिकथेचा रंग पूर्णपणे भरून आला आहे आणि योग्य वेळ पाहून साक्षात पांडुरंग तिथे प्रकट झाला आहे. हा सर्व योग्य भक्तांना भक्तीचे प्रेम वाटणारा दाता आहे, तू आता पोटभर हे प्रेम मागून घे. देवाने सर्वांना प्रेम देऊन सुखी केले आहे, जे संसारात कंटाळले होते त्यांनाही या रंगात रंगवले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, संतांनी मला अत्यंत दुर्बळ पाहून दया केली आणि मला या भक्तीच्या रंगात पुढे आणले.
॥ अभंग ४०५५ ॥ अभंग रचना
संकल्पिला तुज सकळ ही भाव। कोण एक ठाव उरला तेथें॥१॥
इंद्रियव्यापार जेंजें कांहीं कर्म। करितों ते धर्म सकळ तुझे॥ध्रु.॥
माझें हित फार लागला विचार। तुज सर्व भार चालवणें॥२॥
जो कांहीं लौकिक करिसी तो तुझा। अपमान पूजा कांहींतरी॥३॥
तुका म्हणे मी तों राहिलों निश्चिंत। तुज कळे हित तैसें करीं॥४॥
हे देवा, मी माझी सर्व भावना आणि मन तुलाच समर्पित केले आहे, आता माझ्याजवळ माझे असे काही उरलेले नाही. माझ्या सर्व इंद्रियांचे व्यापार आणि मी जे जे काही कर्म करतो, ते सर्व मी तुझाच धर्म मानून करतो. माझे हित कशात आहे याचा विचार आता तूच कर, कारण माझा सर्व भार मी तुझ्यावर सोपवला आहे. जगात माझा सन्मान होवो वा अपमान, ती सर्व तुझीच मर्जी आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आता मी पूर्णपणे निश्चिंत झालो आहे, तुला जसे योग्य वाटेल तसे तू माझे हित कर.
॥ अभंग ४०५६ ॥ अभंग रचना
भय नाहीं भेव। अनुतापीं नव्हतां जीव॥१॥
जेथें देवाची तळमळ। तेथें काशाचा विटाळ॥ध्रु.॥
उच्चारितां दोष। नाहीं उरों देत लेश॥२॥
तुका म्हणे चित्त। होय आवडी मिश्रित॥३॥
ज्या माणसाच्या मनात खरा पश्चात्ताप आणि भक्ती निर्माण झाली आहे, त्याला कोणत्याही गोष्टीचे भय उरत नाही. जिथे देवाला भेटण्याची खरी तळमळ असते, तिथे कसलाही विटाळ किंवा दोष उरत नाही. देवाचे नाव घेताच सर्व पापे आणि दोष जराही शिल्लक राहत नाहीत. तुकाराम महाराज म्हणतात की, असे झाले की चित्त पूर्णपणे भगवंताच्या प्रेमात आणि आवडीत तल्लीन होऊन जाते.
॥ अभंग ४०५७ ॥ अभंग रचना
ध्यानीं ध्यातां पंढरिराया। मनासहित पालटे काया॥१॥
तेथें बोला कैची उरी। माझें मीपण जाला हरि॥ध्रु.॥
चित्तचैतन्यीं पडतां मिठी। दिसे हरिरूप अवघी सृष्टी॥२॥
तुका म्हणे सांगों काय। एकाएकीं हरिवृत्तिमय॥३॥
पंढरीनाथ विठ्ठलाचे ध्यान करता करता मनासोबत हे शरीरही पूर्णपणे बदलून जाते म्हणजे देहभान हरपून जाते. तिथे शब्दांना काही वाव उरत नाही, कारण माझे 'मीपण' नष्ट होऊन मी स्वतः हरीरूपच झालो आहे. जेव्हा चित्ताची त्या चैतन्याशी गाठ पडते, तेव्हा संपूर्ण सृष्टी ही हरिरूपाने नटलेलीच दिसते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी काय सांगू? सर्व वृत्ती एकाएकी पूर्णपणे हरिमय होऊन गेल्या आहेत.
॥ अभंग ४०५८ ॥ अभंग रचना
कोणा ही केंडावें हा आम्हां अधर्म। जो जो पावे श्रम तो तो देव॥१॥
म्हणउनि चित्ता सिकविलें वोजें। आतां हें चि दुजें न बोलावें॥ध्रु.॥
हालविलें जरि परउपकारें। जिव्हे पाप खरें उपाधीचें॥२॥
तुका म्हणे जीव प्रारब्धा आधीन। कोण वाहे सीण करुणा शोभे॥३॥
कोणालाही उगाच त्रास देणे किंवा भंडावून सोडणे हा आमच्यासाठी अधर्म आहे, कारण जो जो प्राणी कष्टाने त्रस्त आहे त्याच्यात साक्षात देवच वसलेला आहे. म्हणूनच मी माझ्या मनाला हीच रीत शिकवली आहे की आता कोणाबद्दलही वाईट बोलू नये. परोपकार सोडून जर जिव्हेने दुसऱ्याला त्रास दिला, तर ते मोठे पाप ठरते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, प्रत्येक जीव हा आपल्या प्रारब्धाच्या अधीन आहे, त्यामुळे व्यर्थ ताप न करून घेता सर्वांवर दया करणे हेच शोभून दिसते.
॥ अभंग ४०५९ ॥ अभंग रचना
देव तिळीं आला। गोडगोड जीव धाला॥१॥
साधला हा पर्वकाळ। गेला अंतरींचा मळ॥ध्रु.॥
पापपुण्य गेलें। एका स्नानें चि खुंटलें॥२॥
तुका म्हणे वाणी। शुद्ध जनार्दनीं जनीं॥३॥
देव तिळामधल्या स्नेहासारखा अंतःकरणात प्रकट झाला आहे आणि माझा जीव त्याच्या आनंदाने पूर्ण तृप्त झाला आहे. मला भक्तीचा हा उत्तम पर्वकाळ साधला आहे, ज्यामुळे माझ्या अंतःकरणातील सर्व मळ नष्ट झाला आहे. पाप आणि पुण्याचे सर्व फेरे एका आत्मस्नानाने कायमचे खुंटले आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझी वाणी आता शुद्ध झाली असून मला सर्व लोकांमध्ये साक्षात जनार्दन भगवंतच दिसत आहे.
॥ अभंग ४०६० ॥ अभंग रचना
काय उणें मज पांडुरंगा पायीं। रिद्धिसिद्धि ठायीं वोळगती॥१॥
कोण पाहे सुखा नासिवंताकडे। तृष्णेचें बापुडें नहों आम्ही॥ध्रु.॥
स्वर्गसुखें आम्ही केलीं पावटणी। पापपुण्यें दोन्ही उलंडिलीं॥२॥
तुका म्हणे घरीं आणिलें वैकुंठ। वसविली पेठ वैष्णवांची॥३॥
पांडुरंगाच्या चरणी आश्रय घेतल्यानंतर मला कसलीही उणीव उरलेली नाही, सर्व रिद्धी-सिद्धी माझ्या सेवेसाठी तयार आहेत. या नश्वर आणि क्षणभंगुर संसारी सुखाकडे आता कोण पाहील? आम्ही तृष्णेचे किंवा आशेचे लाचार गुलाम नाही आहोत. आम्ही स्वर्गाच्या सुखालाही पायरीसारखे तुडवले आहे आणि पाप-पुण्याच्या सीमा पार केल्या आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आम्ही आमच्या घरीच वैकुंठ आणले आहे आणि वैष्णवांची मोठी पेठच वसवली आहे.
॥ अभंग ४०६१ ॥ अभंग रचना
माझें मागणें तें किती। दाता लक्ष्मीचा पति॥१॥
तान्हेल्यानें पीतां पाणी। तेणें गंगा नव्हे उणी॥ध्रु.॥
कल्पतरु जाला देता। तेथें पोटाचा मागता॥२॥
तुका म्हणे संतां ध्यातां। परब्रह्म आलें हाता॥३॥
माझे मागणे ते किती असणार? देणारा तर साक्षात लक्ष्मीचा पती विठ्ठल आहे. एखाद्या तहानलेल्या माणसाने गंगेचे पाणी प्यायले म्हणून गंगा उणी किंवा कमी होत नाही. साक्षात कल्पतरूच देणारा झाला आहे, तिथे मी फक्त माझ्या पोटापुरते मागत आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, संतांचे ध्यान करता करता साक्षात परब्रह्मच माझ्या हाती आले आहे.
॥ अभंग ४०६२ ॥ अभंग रचना
अर्भकाचे साटीं। पंतें हातीं धरिली पाटी॥१॥
तैसे संत जगीं। क्रिया करुनी दाविती अंगीं॥ध्रु.॥
बालकाचे चाली। माता जाणुनि पाउल घाली॥२॥
तुका म्हणे नाव। जनासाटीं उदकीं ठाव॥३॥
लहान मुलाला शिकवण्यासाठी जसे शिक्षकाला स्वतः हातात पाटी धरावी लागते, तसेच संत जगात स्वतः आचरण करून लोकांना योग्य मार्ग दाखवतात. लहान मूल जसे हळूहळू चालते, तसेच आई त्याच्या पावलांसोबत स्वतःचे पाऊल टाकून त्याला शिकवते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, पाण्यात तरांड्यासारखी होडी जशी लोकांना पार नेण्यासाठीच पाण्यावर राहते, तसेच संत जगाच्या उद्धारासाठीच अवतार घेतात.
॥ अभंग ४०६३ ॥ अभंग रचना
जन्मोजन्मींची संगत। भेटी जाली अकस्मात॥1॥
आतां सोडितां सुटेना। तंतु प्रीतीचा तुटेना॥ध्रु.॥
माझें चित्त तुझ्या पायां। मिठी पडिली पंढरिराया॥२॥
तुका म्हणे अंतीं। तुझी माझी एक गति॥३॥
हे पांडुरंगा, आपली ही संगती जन्मोजन्मींची आहे आणि आज अचानक आपली भेट झाली आहे. आता हे नाते सोडायचे म्हटले तरी सुटत नाही आणि प्रेमाचा हा धागा कधीही तुटणारा नाही. माझे चित्त तुझ्या चरणांशी घट्ट जोडले गेले आहे आणि मी तुला मिठी मारली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, शेवटी तुझी आणि माझी गती एकच होणार आहे, मी तुझ्याशी एकरूप झालो आहे.
॥ अभंग ४०६४ ॥ अभंग रचना
सांग पांडुरंगा मज हा उपाव। जेणें तुझे पाव आतुडति॥१॥
न कळे हा निर्धार ब्रह्मादिकां पार। कायसा विचार माझा तेथें॥२॥
तुका म्हणे आतां धरुनियां धीर। राहूं कोठवर मायबापा॥३॥
हे पांडुरंगा, तुझे चरण मला कसे प्राप्त होतील याचा उपाय मला सांग. ज्या देवाची व्याप्ती ब्रह्मादिकांनाही पूर्णपणे कळत नाही, तिथे माझ्यासारख्या पामराचा काय विचार चालणार? तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे माझ्या मायबापा, आता मी आणखी किती धीर धरून राहू? तू लवकरात लवकर मला भेट दे.
॥ अभंग ४०६५ ॥ अभंग रचना
काय फार जरी जालों मी शाहाणा। तरी नारायणा नातुडसी॥१॥
काय जालें जरी मानी मज मन। परि नातुडति चरण तुझे देवा॥ध्रु.॥
काय जालें जरी जालों उदासीन। परि वर्म भिन्न तुझें देवा॥२॥
काय जालें जरी केले म्यां सायास। म्हणवितों दास भक्त तुझा॥३॥
तुका म्हणे तुज दाविल्यावांचून। तुझें वर्म कोण जाणे देवा॥४॥
मी कितीही शहाणा झालो तरी केवळ शहाणपणाने तू भेटत नाहीस, हे नारायणा. लोकांनी मला कितीही मान दिला तरी त्यामुळे तुझे चरण प्राप्त होत नाहीत. मी कितीही उदासीन किंवा विरक्त झालो तरी तुझे खरे वर्म वेगळेच आहे. मी कितीही कष्ट केले आणि स्वतःला तुझा भक्त म्हणवले तरी ते पुरेसे नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे देवा, तू स्वतः कृपा करून मार्ग दाखवल्याशिवाय तुझे खरे गुप्त मर्म कोणालाही कळू शकत नाही.
॥ अभंग ४०६६ ॥ अभंग रचना
जातां पंढरीच्या मार्गा। काय वर्णूं सुखा मग॥१॥
घडेल लाभ लक्षकोटि। परब्रह्मीं होइल भेटी॥ध्रु.॥
नाम गर्जत येती संत। त्यांच्या दर्शनें होइजे मुक्त॥२॥
जो अलभ्य ब्रह्मादिकां। आला संनिध म्हणे तुका॥३॥
पंढरीच्या वाटेने जाताना मिळणाऱ्या सुखाचे वर्णन मी काय करू? तिथे लाखो-कोटी जन्मांचा लाभ मिळतो आणि साक्षात परब्रह्माशी भेट होते. नामाचा गजर करत संत येत असतात, त्यांच्या केवळ दर्शनानेच जीव मुक्त होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जो परमेश्वर ब्रह्मादिकांनाही दुर्मिळ आहे, तो पंढरीच्या वाटेवर अगदी जवळ आला आहे.
॥ अभंग ४०६७ ॥ अभंग रचना
सारासार विचार करा उठाउठी। नाम धरा कंठीं विठोबाचें॥१॥
तयाच्या चिंतनें निरसलें संकट। तरलों दुर्घट भवसिंधु॥ध्रु.॥
जन्मोनियां कुळीं वाचे स्मरे राम। धरी हा चि नेम अहर्निशीं॥२॥
तुका म्हणे कोटी कुळें तीं पुनीत। भावें गातां गीत विठोबाचे॥३॥
लवकरात लवकर सारासार विचार करा आणि विठोबाचे नाव सतत आपल्या कंठात धरा. त्याच्या चिंतनाने सर्व संकटे दूर होतात आणि हा कठीण भवसागर सहज पार करता येतो. मानवी कुळात जन्म घेऊन रात्रंदिवस नामाचाच नेम धरावा. तुकाराम महाराज म्हणतात की, भावाने विठोबाची गीते गायल्यास स्वतःसोबत कोटी कुळे पवित्र होतात.
॥ अभंग ४०६८ ॥ अभंग रचना
मोल घेऊनियां कथा जरी करीं। तरी भंगो हरी देह माझा॥१॥
माझी कथा करा ऐसें म्हणा कोणा। तरी झडो जाणा जिव्हा माझी॥ध्रु.॥
साह्य तूं जालासी काय उणें तुज। आणीक भूतांपें काय मागों॥२॥
तुका म्हणे सर्व सिद्धि तुझे पायीं। तूं माझा गोसावी पांडुरंगा॥३॥
पैसे घेऊन जर मी हरिकथा केली, तर हे हरी, माझा हा देहच नष्ट होऊन जावो. 'माझी कथा आयोजित करा' असे जर मी कोणाला विनवण्यास गेलो, तर माझी जीभच गळून पडो. जेव्हा तू स्वतः माझा पाठीराखा झाला आहेस, तेव्हा मला कसलीही उणीव उरलेली नाही; मग मी इतर कोणाकडे काय मागू? तुकाराम महाराज म्हणतात की, सर्व सिद्धी तुझ्या चरणी आहेत आणि तूच माझा खरा स्वामी आहेस.
॥ अभंग ४०६९ ॥ अभंग रचना
जरि हा हो कृपा करिल नारायण। तरी हें चि ज्ञान ब्रह्म होय॥१॥
कोठोनियां कांहीं न लगे आणावें। न लगे कोठें जावें तरावया॥ध्रु.॥
जरी देव कांहीं धरिल पैं चित्तीं। तरि हे चि होती दिव्य चक्षु॥२॥
तुका म्हणे देव दावील आपणा। तरि जीवपणा ठाव नाहीं॥३॥
जर नारायणाने कृपा केली, तर हीच साधी बुद्धी आत्मज्ञानात बदलते. मग इतर कुठूनही काही आणावे लागत नाही आणि तरावयासाठी कुठे भटकावेही लागत नाही. जर देवाने आपल्या मनात आपल्याला स्वीकारले, तर याच डोळ्यांना दिव्यदृष्टी प्राप्त होते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, देवाने स्वतःचे दर्शन घडवले की मग जीवाचे वेगळेपण उरतच नाही.
॥ अभंग ४०७० ॥ अभंग रचना
पांडुरंगा कृपाळुवा दयावंता। धरिसील सत्ता सकळ ही॥१॥
कां जी आम्हांवरी आणिकांची सत्ता। तुह्मासी असतां जवळिक॥२॥
तुका म्हणे पायीं केलें निवेदन। उचित हें दान करीं आतां॥३॥
हे कृपाळू आणि दयावंत पांडुरंगा, तुझी सत्ता तर संपूर्ण विश्वावर आहे. मग तू इतका जवळ असताना आमच्यावर इतरांचा त्रास किंवा सत्ता कशी चालू शकते? तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी तुझ्या चरणी माझे सर्व गाऱ्हाणे मांडले आहे, आता तू मला योग्य ते अभयदान दे.
॥ अभंग ४०७१ ॥ अभंग रचना
रात्री दिवस आम्हां युद्धाचा प्रसंग। अंतर्बाह्य जग आणि मन॥१॥
जीवा ही आगोज पडती आघात। येऊनियां नित्य नित्य करी॥२॥
तुका म्हणे तुझ्या नामाचिया बळें। अवघीयांचें काळें केलें तोंड॥३॥
आम्हाला रात्रंदिवस युद्धाचाच प्रसंग असतो; हे युद्ध बाहेरच्या जगाशी आणि आतल्या मनाशी सतत चालू असते. जिवावर नित्य नवे आघात होत असतात आणि मन विषयांकडे ओढत असते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, पण तुझ्या नामाच्या सामर्थ्याने आम्ही या सर्व शत्रूंचे तोंड काळे केले आहे आणि त्यांच्यावर विजय मिळवला आहे.
॥ अभंग ४०७२ ॥ अभंग रचना
होइन खडे गोटे। चरणरज साने मोठे। पंढरीचे वाटे। संतचरणीं लागेन॥१॥
आणीक काय दुजें। म्या मागणें तुजपासीं। अविट तें सुख। भय नास नाहीं ज्यासी॥ध्रु.॥
होइन मोचे वाहणा। पायीं सकळां संतजनां। मांजर सुकर सुणा। जवळी शेष घ्यावया॥२॥
सांडोवा पायरी। वाहळ बावी गंगातिरी। होइन तयावरी। संतसज्जन चालती॥३॥
लागें संतां पांयीं। ऐसा ठेवीं भलता ठायीं। तुका म्हणे देइ। धाक नाहीं जन्माचा॥४॥
पंढरीच्या वाटेवर संतांच्या पायाखाली येणारे लहान-मोठे खडे-गोटे मी होईन, जेणेकरून मला त्यांच्या चरणांची धूळ लाभेल. तुझ्याकडे याव्यतिरिक्त दुसरे काय मागू? मला तेच अविट सुख दे ज्याचा कधीही नाश होत नाही. संतांच्या पायातील पायताण किंवा वाहन व्हायलाही मी तयार आहे. संतांच्या वाटेवरील पायरी किंवा रस्ता मी होईन. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मला संतांच्या चरणांजवळ कोणत्याही रूपात ठेव, म्हणजे मला पुन्हा जन्माला येण्याचे भय उरणार नाही.
॥ अभंग ४०७३ ॥ अभंग रचना
माझिया जीवाचा मज निरधार। न करीं उत्तर जनासवें॥१॥
आपुलें कारण साधों जी विचार। करावा हा धीर धरूनियां॥ध्रु.॥
काय कराविया आणिका या युक्ती। काय नव्हे भक्ती विठोबाची॥२॥
एक पुढें गेले वाट दावूनियां। मारग तो वांयां कोण सांडी॥३॥
तुका म्हणे माझी विठोबासी चिंता। भेईना सर्वथा न घडे तें॥४॥
माझ्या जिवाचा मला पूर्ण निश्चय झाला आहे, मी लोकांच्या निष्फळ वादात पडत नाही. धीर धरून स्वतःच्या आत्महिताचा विचार साधावा. इतर अनेक क्लृप्त्या कशाला हव्या आहेत? विठोबाच्या भक्तीने सर्व काही साध्य होते. पूर्वसुरी संत आपल्याला मार्ग दाखवून पुढे गेले आहेत, तो चांगला मार्ग सोडून कोण वाया जाईल? तुकाराम महाराज म्हणतात की, माझी संपूर्ण चिंता विठोबाला आहे, त्यामुळे अयोग्य काही घडेल याची मला अजिबात भीती नाही.
॥ अभंग ४०७४ ॥ अभंग रचना
कासया व्हावें जीतांचि मुक्त। सांडुनियां थीतें प्रेमसुख॥१॥
वैष्णवांचा दास जाला नारायण। काय त्या मिळोन असे काम॥ध्रु.॥
काय त्या गांठीचें पडलें सुटोन। उगला चि बैसोन धीरु धरीं॥२॥
सुख आम्हांसाटीं केलें हें निर्माण। निदक तो कोण हाणे लाता॥३॥
तुका म्हणे मज न लगे सायोज्यता। राहेन या संतां समागमें॥४॥
भक्तीचे हे प्रत्यक्ष प्रेमसुख सोडून देऊन जिवंतपणी मुक्ती मिळवण्याचा खटाटोप कशाला करायचा? नारायण स्वतः वैष्णव भक्तांचा दास झाला आहे, मग त्या कोरड्या मुक्तीशी आमचे काय काम? आमचे काही हरवले नाही, त्यामुळे शांत बसून भक्तीचा आनंद घ्यावा. हे भक्तीचे सुख देवाने आमच्यासाठीच निर्माण केले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मला सायुज्य मुक्तीही नको आहे, मी या संतांच्या संगतीतच राहून भक्तीचा आनंद घेईन.
॥ अभंग ४०७५ ॥ अभंग रचना
आवडे पंढरी भीमा पांडुरंग। चंद्रभागा लिंग पांडुरंग॥१॥
कामधेनु कल्पतरु चिंतामणी। आवडीची धणी पुरवीती॥२॥
तुका म्हणे जीवा थोर जालें सुख। नाठवे हे भूक तान कांहीं॥३॥
मला पंढरपूर, भीमा नदी, चंद्रभागा आणि साक्षात पांडुरंग अत्यंत प्रिय आहेत. इथे कामधेनू, कल्पतरू आणि चिंतामणी यांच्यासारखे सर्व इच्छा पूर्ण करणारे भक्तीचे वातावरण आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, या पंढरीत आल्यावर माझ्या जिवाला इतका मोठा आनंद झाला आहे की, मला आता भूक-तहान कशाचीही आठवण राहिलेली नाही.
॥ अभंग ४०७६ ॥ अभंग रचना
लाडें भाकितों करुणा। तूं रे उदाराचा राणा॥१॥
करिसी आमुचा सांभाळ। तूं रे माउली स्नेहाळ॥ध्रु.॥
नाहीं चिंता रे आम्हांसी। तूं चि भार चालविसी॥२॥
आम्ही जालों उदासीन। तूं चि करिसी जतन॥३॥
आम्हां नाहीं जीवनास। तूं चि पुरविसी घास॥४॥
तुका म्हणे भलते सवें। जातां मागें मागें धांवे॥५॥
हे देवा, तू उदारांचा राजा आहेस, म्हणून मी तुझ्याकडे लाडाने करुणा भाकत आहे. तू स्नेहाळ माऊलीप्रमाणे आमचा सांभाळ करतोस. आम्हाला कोणतीही चिंता नाही कारण तूच आमचा सर्व भार वाहतोस. आम्ही संसारातून उदासीन झालो आहोत आणि तूच आमचे रक्षण करतोस. आमच्याकडे उपजीविकेचे साधन नाही, पण तूच आम्हाला अन्नाचा घास पुरवतोस. तुकाराम महाराज म्हणतात की, भक्त कुठेही गेला तरी देव त्याच्या मागे मागे धावत जातो.
॥ अभंग ४०७७ ॥ अभंग रचना
आम्हां हें सकळ। तुझ्या पायांचें चि बळ॥१॥
करूं अमृताचें पान। दुजें नेणों कांहीं आन॥ध्रु.॥
जयाचा जो भोग। सुख दुःख पीडा रोग॥२॥
तुका म्हणे देवा। तुझे पायीं माझा ठेवा॥३॥
आम्हाला मिळालेले हे सर्व सुख आणि सामर्थ्य केवळ तुझ्या चरणांच्या बळावर आहे. आम्ही नित्य नामरूपी अमृताचे प्राशन करतो आणि त्याशिवाय दुसरे काहीही जाणत नाही. ज्याच्या प्रारब्धात जे सुख-दुःख किंवा रोग असतील ते त्याला मिळोत, पण तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे देवा, माझा खरा साठवलेला ठेव तुझ्या चरणीच आहे.
॥ अभंग ४०७८ ॥ अभंग रचना
प्रपंच परमार्थ संपादोनि दोन्ही। एक ही निदानीं न घडे त्यासी॥१॥
दोहीं पेंवावरी ठेवूं जातां हात। शेवटीं अपघात शरीराचा॥२॥
तुका म्हणे तया दोहींकडे धका। शेवटीं तो नरकामाजी पडे॥३॥
प्रपंच आणि परमार्थ दोन्ही एकाच वेळी पूर्ण साध्य करायचे म्हटले, तर शेवटी एकही नीट साध्य होत नाही. दोन वेगळ्या धान्याच्या कोठारांवर एकदम हात ठेवायला गेले तर जसा तोल जाऊन अपघात होतो, तशीच अवस्था होते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, असा दोन्ही बाजूंना तोल सांभाळणारा माणूस शेवटी दोन्हीकडून नागवला जातो आणि नरकात पडतो.
॥ अभंग ४०७९ ॥ अभंग रचना
संसारा आलिया एक सुख आहे। आठवावे पाय विठोबाचे॥१॥
येणें होय सर्व संसार सुखाचा। न लगे दुःखाचा लेश कांहीं॥ध्रु.॥
घेईल तयासी सोपें आहे सुख। बोलियेलें मुखें नारायण॥२॥
सांगितली सोय करुणासागरें। तुह्मां कांहो बरें न वाटतें॥३॥
तुका म्हणे तेणें उपकार केला। भोळ्या भाविकाला तरावया॥४॥
या संसारात जन्माला आल्यावर एकच मोठे सुख उपलब्ध आहे, ते म्हणजे विठोबाच्या चरणांचे स्मरण करणे. यामुळे सर्व संसार सुखाचा होतो आणि दुःखाचा थोडाही लेश राहत नाही. जो हे सुख घेईल त्याला ते सहज प्राप्त होते, कारण नारायणाने स्वतः तोंडाने हा सोपा मार्ग सांगितला आहे. करुणासागर देवाने हा मार्ग दाखवला असताना लोकांना तो का आवडत नाही? तुकाराम महाराज म्हणतात की, देवाने भोळ्या-भाबड्या भक्तांना तारण्यासाठी हा मोठा उपकार केला आहे.
॥ अभंग ४०८० ॥ अभंग रचना
आम्हां भय धाक कोणाचा रे पाहें। काळ मशक काय मानवे हे॥१॥
आम्हांसी ते काय चिंता या पोटाची। माउली आमुची पांडुरंग॥ध्रु.॥
काय करावी हे कोणाची मान्यता। करितां अनंता कोण वारी॥२॥
नाहीं शीण आम्हां जालें कवतुक। पुनीत हे लोक करावया॥३॥
तुका म्हणे खातों आनंदाचे लाडू। नका चरफडूं घ्या रे तुह्मी॥४॥
आम्हाला आता कोणाचे भय किंवा धाक उरलेला नाही; काळ तर आमच्यासाठी डासासारखा तुच्छ आहे, मग या मानवांची काय कथा! आम्हाला पोटाची चिंता कशाला हवी? आमची माऊली साक्षात पांडुरंग आहे. जगातील कोणाच्या मान्यतेची आम्हाला काय गरज आहे, जेव्हा अनंत भगवान आमच्यासोबत आहे? तुकाराम महाराज म्हणतात की, आम्ही भक्तीच्या आनंदाचे लाडू खात आहोत, तुम्ही उगीच चरफडू नका, तुम्हीसुद्धा या आनंदाचा लाभ घ्या.
॥ अभंग ४०८१ ॥ अभंग रचना
तांबगी हें नाणें न चले खऱ्या मोलें। जरी हिंडविलें देशोदेशीं॥१॥
करणीचें कांहीं न मने सज्जना। यावें लागे मना वृद्धांचिया॥ध्रु.॥
हिरयासारिका दिसे शिरगोळा। पारखी ते डोळां न पाहाती॥२॥
देऊनियां भिंग कामाविलें मोतीं। पारखिया हातीं घेतां नये॥३॥
तुका म्हणे काय नटोनियां व्यर्थ। आपुलें हें चित्त आपणा ग्वाही॥४॥
तांब्याचे खोटे नाणे देशोदेशी फिरवले तरी त्याला खऱ्या सोन्या-चांदीचे मोल मिळत नाही. केवळ बाह्य दिखावा सज्जनांना पसंत पडत नाही, जुन्या जाणत्या आणि अनुभवी संतांच्या मनाला ते पटावे लागते. गोटा वरून हिऱ्यासारखा दिसत असला तरी खरे पारखी त्याला डोळूनही पाहत नाहीत. काचेचे खोटे मोती बनवले तरी पारख्यांच्या हाती ते टिकत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, व्यर्थ नटून काय फायदा? आपले स्वतःचे चित्तच आपल्याला साक्षी असते.
॥ अभंग ४०८२ ॥ अभंग रचना
चित्ता मिळे त्याचा संग रुचिकर। क्षोभविता दूर तों चि भलें॥१॥
ऐसी परंपरा आलीसे चालत। भलत्याची नीत त्यागावरी॥ध्रु.॥
हो का पिता पुत्र बंधु कोणी तेही। विजाति संग्रहीं धरूं नये॥२॥
तुका म्हणे सत्य पाळावें वचन। अन्यथा आपण करूं नये॥३॥
ज्याच्याशी आपले मन जुळते त्याचा संग आनंददायी असतो, पण जो चित्तात क्षोभ किंवा त्रास निर्माण करतो त्याच्यापासून दूर राहिलेलेच बरे. अशीच परंपरा चालत आली आहे की अयोग्य विचारांचा त्याग करावा. तो पिता, मुलगा किंवा भाऊ कोणीही असला, तरी जर तो ईश्वरभक्तीच्या विरुद्ध असेल तर त्याची कुसंगती धरू नये. तुकाराम महाराज म्हणतात की, नेहमी सत्याचे वचन पाळावे आणि कधीही असत्य वागू नये.
॥ अभंग ४०८३ ॥ अभंग रचना
आपुली कसोटी शुद्ध राखी कारण। आगीनें भूषण अधिक पुट॥१॥
नाहीं कोणासवें बोलणें लागत। निश्चीनें चित्तसमाधान॥ध्रु.॥
लपविलें तें ही ढेंकरें उमटे। खोटियाचें खोटें उर फोडी॥२॥
तुका म्हणे निंदा स्तुति दोन्ही वाव। आपुलाला भाव फळा येतो॥३॥
आपली अंतःकरणाची शुद्धता राखणे हेच सर्वात महत्त्वाचे आहे, जसे आगीत तापवून सोन्याला अधिक झळाळी येते. स्वतःचे चित्त शुद्ध असेल तर कोणाला स्पष्टीकरण देत बसावे लागत नाही आणि पूर्ण समाधान लाभते. पोटात दडवलेले अन्न जसे ढेकराने बाहेर येते, तसेच खोटा माणूस स्वतःच्या खोटेपणानेच उघडा पडतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, कोणाची निंदा किंवा स्तुती दोन्ही व्यर्थ आहेत, ज्याचा जसा भाव असेल तसे त्याला फळ मिळते.
॥ अभंग ४०८४ ॥ अभंग रचना
आणिकांच्या घातें मानितां संतोष। सुखदुःख दोष अंगीं लागे॥१॥
ऐसें मनीं वाहूं नयेती संकल्प। करूं नये पाप भांडवल॥ध्रु.॥
क्लेशाची चित्तीं राहाते कांचणी। अग्नींत टाकोनी ठाव जाळी॥२॥
तुका म्हणे येणें घडे पुण्यक्षय। होणार तें होय प्रारब्धें चि॥३॥
दुसऱ्याचा घात किंवा नुकसान पाहून आनंद मानल्यास त्याचे दोष आणि पाप स्वतःच्या अंगाला लागतात. मनात कधीही असे वाईट संकल्प धरू नयेत आणि पापाचे भांडवल जमा करू नये. दुसऱ्याबद्दलचा द्वेष मनात ठेवल्याने चित्तात आगीसारखी जळजळ राहते आणि ती स्वतःलाच जाळते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, यामुळे साठवलेले पुण्य नष्ट होते, शेवटी जे प्रारब्धात आहे तेच घडणार असते.
॥ अभंग ४०८५ ॥ अभंग रचना
अज्ञानाची भक्ती इच्छिती संपत्ती। तयाचिये मती बोध कैंचा॥१॥
अज्ञानाची पूजा कामिक भावना। तयाचिया ध्याना देव कैंचा॥ध्रु.॥
अज्ञानाचें कर्म फळीं ठेवी मन। निष्काम साधन तया कैंचें॥२॥
अज्ञानाचें ज्ञान विषयावरी ध्यान। ब्रह्म सनातन तया कैंचें॥३॥
तुका म्हणे जळो ऐसियांचे तोंड। अज्ञानाचें बंड वाढविती॥४॥
अज्ञानाने भरलेली भक्ती ही केवळ संपत्तीची इच्छा करते, अशा माणसाच्या बुद्धीला खरा उपदेश कसा कळणार? अज्ञानी माणसाची पूजा ही काहीतरी मिळवण्याच्या कामनेने भरलेली असते, त्याच्या ध्यानात देव कसा येणार? तो फळाची आशा ठेवून कर्म करतो, त्याला निष्काम साधन कळतच नाही. त्याचे संपूर्ण ज्ञान केवळ विषयातच गुंतलेले असते, त्याला सनातन ब्रह्म कसे लाभणार? तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा लोकांचे तोंड जळो, जे भक्तीच्या नावाखाली अज्ञानाचे बंड वाढवतात.
॥ अभंग ४०८६ ॥ अभंग रचना
गुळें माखोनियां दगड ठेविला। वर दिसे भला लोकाचारी॥१॥
अंतरीं विषयाचें लागलें पैं पिसें। बाहिरल्या वेषें भुलवी लोकां॥ध्रु.॥
ऐसिया डांभिकां कैची हरिसेवा। नेणे चि सद्भावा कोणे काळीं॥२॥
तुका म्हणे येणें कैसा होय संत। विटाळलें चित्त कामक्रोधें॥३॥
दगडाला बाहेरून गूळ फासून ठेवला तर तो वरून गोड वाटतो, तसाच हा लौकिक देखावा आहे. अंतःकरणात विषयांचे वेड भरलेले असते आणि बाहेरच्या वेषाने हा माणूस लोकांना फसवतो. अशा ढोंगी माणसाला देवाची खरी सेवा काय कळणार? त्याला खऱ्या भावाची कधी ओळखच नसते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, ज्याचे चित्त काम आणि क्रोधाने मलीन झाले आहे, तो असा वेष धरून संत कसा होऊ शकेल?
॥ अभंग ४०८७ ॥ अभंग रचना
आयुष्य वेचूनि कुटुंब पोसिलें। काय हित केलें सांग बापा॥१॥
फुकाचा चाकर जालासी काबाडी। नाहीं सुख घडी भोगावया॥ध्रु.॥
दुर्लभ मनुष्यजन्म कष्टें पावलासी। दिला कुटुंबासी कामभोग॥२॥
तुका म्हणे ऐसें आयुष्य नासिलें। पाप तें सांचिलें पतनासी॥३॥
आपले संपूर्ण आयुष्य घालवून तू केवळ कुटुंबाचा सांभाळ केलास, पण स्वतःच्या आत्म्याचे काय हित केलेस ते सांग? तू सुखाचा एक क्षणही न अनुभवता मोफतचा कष्ट करणारा चाकर बनलास. अत्यंत कष्टाने मिळालेला हा दुर्मिळ मनुष्यजन्म तू केवळ कुटुंबाच्या कामभोगात घालवलास. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा प्रकारे तू आयुष्य वाया घालवले आणि अधःपातासाठी फक्त पापांचा साठा गोळा केलास.
॥ अभंग ४०८८ ॥ अभंग रचना
अनंत लक्षणें वाणितां अपार। संताचें तें घर सांपडेना॥१॥
जये घरीं संत राहती आपण। तें तुह्मां ठिकाण आतुडेना॥ध्रु.॥
ठिकाण धरूनी पाहवे ते संत। उगा च अकांत करूं नये॥२॥
संत होऊनियां संतांसी पाहावें। तरि च तरावें तुका म्हणे॥३॥
संतांची अगणित लक्षणे सांगूनही त्यांचे खरे स्थान किंवा अंतःकरण कळणे कठीण आहे. ज्या अवस्थेत संत वास करतात, ते ठिकाण सहजासहजी सापडत नाही. उगाच वरवरचा आक्रोश न करता संतांचे खरे मर्म जाणून घ्यावे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, स्वतः संतवृत्ती धारण करून संतांकडे पाहिले तरच या भवसागरातून तरून जाता येते.
॥ अभंग ४०८९ ॥ अभंग रचना
संतांचा पढीयावो कैशापरि लाहो। नामाचा आठवो कैसा राहे॥१॥
हे चि थोर चिंता लागली मनासी। निजतां निद्रेसी न लगे डोळा॥ध्रु.॥
जेवितां जेवणीं न लगे गोड धड। वाटतें काबाड विषयसुख॥२॥
ऐसिया संकटीं पाव कृपानिधी। लावीं संतपदीं प्रेमभावें॥३॥
तुका म्हणे आम्ही नेणों कांहीं हित। तुजविण अनाथ पांडुरंगा॥४॥
संतांचे प्रेम मला कसे लाभेल आणि देवाच्या नामाचे स्मरण नित्य कसे राहील, हीच मोठी चिंता माझ्या मनाला लागली आहे, ज्यामुळे मला झोपही येत नाही. जेवताना जेवण गोड लागत नाही आणि विषयांचे सुख मला कष्टासारखे किंवा व्यर्थ वाटते. अशा विकल अवस्थेत हे कृपानिधी पांडुरंगा, तू धावून ये आणि मला प्रेमाने संतांच्या चरणांशी लाव. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आम्हाला आमचे हित कशात आहे हे कळत नाही, तुझ्याशिवाय आम्ही पूर्णपणे अनाथ आहोत.
॥ अभंग ४०९० ॥ अभंग रचना
पंढरीचा वास धन्य ते चि प्राणी। अमृताची वाणी दिव्य देहो॥१॥
मूढ मतिहीन दुष्ट अविचारी। ते होती पंढरी दयारूप॥ध्रु.॥
शांति क्षमा अंगीं विरक्ती सकळ। नैराश्य निर्मळ नारी नर॥२॥
तुका म्हणे नाहीं वर्णा अभिमान। अवघे जीवनमुक्त लोक॥३॥
ज्यांना पंढरीत राहण्याचे भाग्य लाभले आहे ते प्राणी खरोखर धन्य आहेत, त्यांची वाणी अमृतासारखी आणि देह दिव्य होतो. मूढ, मतिहीन किंवा वाईट विचारांचे लोकही पंढरीत आल्यावर दयाळू आणि पवित्र बनतात. तिथल्या स्त्री-पुरुषांच्या अंगात शांती, क्षमा, विरक्ती आणि निर्मळ निष्काम वृत्ती निर्माण होते. तुकाराम महाराज म्हणतात की, पंढरीत कोणालाही स्वतःच्या वर्णाचा किंवा जातीचा अभिमान नसतो, तिथले सर्व लोक जीवनमुक्तच आहेत.
॥ अभंग ४०९१ ॥ अभंग रचना
देखीचें तें ज्ञान करावें तें काइ। अनुभव नाहीं आपणासी॥१॥
इंद्रियांचे गोडी ठकलीं बहुतें। सोडितां मागुतें आवरेना॥ध्रु.॥
युक्तीचा आहार नीतीचा वेव्हार। वैराग्य तें सार तरावया॥२॥
नाव रेवाळितां घाला घाली वारा। तैसा तो पसारा अहंतेचा॥३॥
तुका म्हणे बुद्धि आपुले अधीन। करी नारायण आतुडे तों॥४॥
फक्त पुस्तकात किंवा दुसऱ्याकडे पाहून मिळवलेले ज्ञान काय कामाचे, जर स्वतःला त्याचा प्रत्यक्ष अनुभवच नसेल? अनेक लोक इंद्रियांच्या गोडीत फसले आहेत आणि त्यांना त्यातून बाहेर पडता येत नाही. योग्य आहार, नीतीचा व्यवहार आणि वैराग्य हेच भवसागर तरण्याचे खरे सार आहे. जशी होडी पाण्यात भरकटत असताना वारा तिला हेलकावे देतो, तसा अहंकाराचा पसारा माणसाला भरकटवतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आपली बुद्धी देवाच्या स्वाधीन करावी, म्हणजे साक्षात नारायण प्राप्त होतो.
॥ अभंग ४०९२ ॥ अभंग रचना
नर नारी बाळें अवघा नारायण। ऐसें माझें मन करीं देवा॥१॥
न यो काम क्रोध द्वेष निंदा द्वंद। अवघा गोविंद निःसंदेह॥ध्रु.॥
असावें म्यां सदा विषयीं विरक्त। काया वाचा चित्त तुझे पायीं॥२॥
करोनियां साह्य पुरवीं मनोरथ। व्हावें कृपावंत तुका म्हणे॥३॥
हे देवा, सर्व पुरुष, स्त्रिया आणि बालके या सर्वांमध्ये मला साक्षात नारायणच दिसावा, असे माझे मन कर. माझ्या मनात काम, क्रोध, द्वेष, निंदा किंवा द्वैतभाव मुळीच येऊ नये, सर्वत्र निसंशयपणे गोविंदच दिसावा. मी विषयांपासून नेहमी विरक्त राहावे आणि माझी काया, वाचा व चित्त तुझ्या चरणी असावे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे देवा, तू कृपावंत होऊन माझा हा मनोरथ पूर्ण कर.
॥ अभंग ४०९३ ॥ अभंग रचना
आपुल्या पोटासाटीं। करी लोकांचिया गोष्टी॥१॥
जेणें घातलें संसारीं। विसरला तो चि हरी॥ध्रु.॥
पोटा घातलें अन्न। न म्हणे पतितपावन॥२॥
मी कोठील आणि कोण। हें न कळे ज्यालागून॥३॥
तुका म्हणे नरस्तुति। करितो भाट त्रिजगतीं॥४॥
फक्त स्वतःचे पोट भरण्यासाठी हा माणूस लोकांच्या चाहाड्या आणि गप्पा मारत फिरतो. ज्या देवाने या जगात जन्म दिला, त्या श्रीहरीलाच हा पूर्णपणे विसरून गेला आहे. रोज पोटात अन्न ढकलतो, पण एकदाही पतितपावन देवाचे नाव घेत नाही. मी कुठून आलो आहे आणि खरा कोण आहे, याचे ज्ञानच त्याला नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, असा माणूस स्वतःचे पोट भरण्यासाठी भाटासारखा मानवांची स्तुती करत फिरतो.
॥ अभंग ४०९४ ॥ अभंग रचना
स्वयें आपण चि रिता। रडे पुढिलांच्या हिता॥१॥
सेकीं हें ना तैसे जालें। बोलणें तितुकें वांयां गेलें॥ध्रु.॥
सुखसागरीं नेघे वस्ती। अंगीं ज्ञानपणाची मस्ती॥२॥
तुका म्हणे गाढव लेखा। जेथें भेटेल तेथें ठोका॥३॥
स्वतः ज्ञानाने पूर्णपणे रिकामे असून हा माणूस दुसऱ्याच्या हिताच्या बाता मारत रडतो. शेवटी काहीही साध्य होत नाही आणि त्याचे सर्व बोलणे वाया जाते. अंगात ज्ञानीपणाची खोटी मस्ती असल्यामुळे तो भक्तीच्या सुखसागरात निवास करत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा माणसाला गाढवासारखा समजावा आणि तो जिथे भेटेल तिथे त्याच्या अहंकाराला ठोकून काढावे.
॥ अभंग ४०९५ ॥ अभंग रचना
जगीं कीर्ति व्हावी। म्हणोनी जालासी गोसावी॥१॥
बहुत केलें पाठांतर। वर्म राहिलेंसे दूर॥ध्रु.॥
चित्तीं नाहीं अनुताप। लटिकें भगवें स्वरूप॥२॥
तुका म्हणे सिंदळीच्या। व्यर्थ श्रमविली वाचा॥३॥
जगात फक्त आपली कीर्ती व्हावी म्हणूनच तू गोसावी किंवा संन्यासी बनलास. तू खूप पाठांतर केलेस, पण भक्तीचे खरे वर्म मात्र तुझ्यापासून दूरच राहिले. मनात कोणताही खरा पश्चात्ताप किंवा विरक्ती नाही, हे भगवे रूप केवळ खोटे सोंग आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, अशा माणसाने स्वतःची जीभ व्यर्थच घालवली आहे.
॥ अभंग ४०९६ ॥ अभंग रचना
प्राक्तनाच्या योगें आळशावरी गंगा। स्नान काय जगा करूं नये॥१॥
उभी कामधेनु मागिलें अंगणीं। तिसी काय ब्राह्मणीं वंदूं नये॥ध्रु.॥
कोढियाचे हातें परिसें होय सोनें। अपवित्र म्हणोन घेऊं नये॥२॥
यातिहीन जाला गांवींचा मोकासी। त्याच्या वचनासी मानूं नये॥३॥
भावारूढ तुका मुद्रा विठोबाची। न मनी तयांचीं तोंडें काळीं॥४॥
प्रारब्धाने जर एखाद्या आळशाच्या घरासमोर गंगा आली, तर लोकांनी तिथे स्नान करू नये का? अंगणात कामधेनू उभी असेल तर ब्राह्मणांनी तिची पूजा करू नये का? एखाद्या कोड्याच्या हातात परिस लागून सोने झाले, तर ते अपवित्र म्हणून नाकारावे का? गावाचा पाटील जर खालच्या जातीचा असेल तर त्याचा हुकूम मानू नये का? तुकाराम महाराज म्हणतात की, ज्याच्या अंतःकरणात विठ्ठलाची खरी भक्ती आणि नाममुद्रा आहे, त्याला जो मानत नाही त्याचे तोंड काळे होवो.
॥ अभंग ४०९७ ॥ अभंग रचना
बोलिलों उत्कर्षे। प्रेमरस दासत्वें॥१॥
साच करिता नारायण। जया शरण गेलों तो॥ध्रु.॥
समर्थ तो आहे ऐसा। धरिली इच्छा पुरवी॥२॥
तुका म्हणे लडिवाळाचें। द्यावें साचें करूनियां॥३॥
मी अत्यंत उत्कर्षाने आणि प्रेमाच्या रसाने भरून देवाचे दासत्व स्वीकारून बोललो आहे. मी ज्या नारायणाला शरण गेलो आहे, तो माझे हे शब्द सत्य करणारा आहे. तो असा समर्थ आहे की भक्ताने धरलेली प्रत्येक इच्छा तो पूर्ण करतो. तुकाराम महाराज म्हणतात की, देवा, या तुझ्या लाडक्या लेकराचे हे बोल तू खरे करून दाखव.
॥ अभंग ४०९८ ॥ अभंग रचना
विचा केला ठोबा। म्हणोनि नांव तो विठोबा॥१॥
कां रे नेणां त्याचें नांव। काय वेदासि नाहीं ठाव॥ध्रु.॥
शेष स्तुती प्रवर्तला। जिव्हा चिरूनि पलंग जाला॥२॥
तुका म्हणे सत्ता। ज्याची काळाचिये माथा॥३॥
ज्याने अज्ञानाचा आणि पापांचा ठोकळा किंवा विनाश केला, म्हणून त्याचे नाव विठोबा पडले. अरे मानवांनो, तुम्ही त्याचे नाव का जाणत नाही? वेदांनासुद्धा ज्याचा ठाव लागला आहे. शेषाने ज्याची स्तुती करायला सुरुवात केली, तेव्हा त्याची जीभ चिरली गेली आणि तो देवाचा पलंग बनला. तुकाराम महाराज म्हणतात की, या विठोबाची सत्ता साक्षात काळाच्या माथ्यावरसुद्धा चालते.
॥ अभंग ४१०० ॥ अभंग रचना
भ्रतारअंगसंगें सुखाची व्यवस्था। आधीं तों सांगतां नये कोणा॥१॥
तथापि सांगणें कुमारिकेपाशीं। ते काय मानसीं सुख मानी॥ध्रु.॥
तैसा आत्मबोध आधीं बोलों नये। बोलासी तो काय सांपडेल॥२॥
तथापि सांगणें बहिर्मुखापाशीं। तो काय संतोषासी मूळ होय॥३॥
तुका म्हणे संत सुखाचे विभागी। ब्रह्मानंद जगीं साधुरूपें॥४॥
पतीच्या समागमाचे सुख कसे असते, हे आधी कोणाला शब्दांत सांगता येत नाही; आणि ते जर एखाद्या अननुभवी कुमारिकेला सांगितले, तर तिला त्याचा अनुभव कसा कळणार? तसाच आत्मबोध हा केवळ शब्दांनी सांगता येत नाही, कारण तो शब्दांच्या पलीकडचा आहे. तरीही असा आत्मबोध जर संसारात गुंतलेल्या बहिर्मुख माणसाला सांगितला, तर त्याला त्यातून आनंद कसा मिळणार? तुकाराम महाराज म्हणतात की, संत हेच या आत्मसुखाचे खरे भागीदार आहेत आणि जगामध्ये साधूच्या रूपाने साक्षात ब्रह्मानंदच वावरत असतो.
भाग 40 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 42 (पुढे)