सार्थ गाथा: भाग १

तुकाराम महाराज या अभंगातून आपली तीव्र इच्छा व्यक्त करतात की, माझे मन केवळ विठ्ठलाच्या सुंदर समचरण रूपावरच स्थिर राहावे. त्यांना संसारातील मायावी सुख किंवा ब्रह्मादी पदांची कोणतीही ओढ नाही, कारण ती सर्व क्षणभंगुर आणि दुःखाला आमंत्रण देणारी आहेत. हे सार ओळखून, मला फक्त देवाचे सानिध्य हवे आहे, असे ते भावपूर्णरीत्या मांडतात.

या अभंगात संत तुकाराम महाराज विठ्ठलाच्या मनमोहक रूपाचे वर्णन करतात. कमरेवर हात ठेवून विटेवर उभे असलेले, गळ्यात तुळशीच्या माळा आणि अंगावर पीतांबर धारण केलेले हे विठ्ठलाचे रूप अत्यंत सुंदर आहे. हेच रूप सतत डोळ्यांसमोर पाहणे, हेच माझ्यासाठी परमानंद असून यातच माझे सर्व सुख सामावलेले आहे, असे ते म्हणतात.

तुकाराम महाराज विठ्ठलाकडे एकच मागणी करतात की, माझे डोळे सदैव तुझ्या सुंदर मूर्तीवर स्थिरावलेले असावेत. तुझे रूप आणि तुझे नाम दोन्ही अत्यंत गोड आहेत. मला तू असा वर दे की, तू नेहमी माझ्या हृदयात वास करून राहशील. मला तुझ्याशिवाय इतर कशाचीही इच्छा नाही, कारण तुझ्या चरणांच्या सानिध्यातच मला सर्व प्रकारचे सुख मिळते.

या अभंगात संत तुकाराम महाराज विठ्ठलाच्या अतिशय राजस आणि सुकुमार रूपाचे वर्णन करतात. विठ्ठलाचे रूप सूर्याला आणि चंद्रालाही लाजवणारे आहे. कस्तुरी, चंदनाची उटी आणि गळ्यातील वैजयंती माळेने सजलेले त्याचे सावळ्या रंगाचे रूप पाहून तुकारामांचे मन भारावून गेले आहे. हे सुखाचे मूर्तिमंत रूप पाहण्यासाठी आता तुकारामांचा जीव अत्यंत व्याकुळ झाला आहे.

तुकाराम महाराज विठ्ठलाच्या दर्शनासाठी अत्यंत व्याकुळ होऊन विनंती करतात. कमरेवर हात, गळ्यात तुळशीच्या माळा आणि विटेवर उभे असलेले विठ्ठलाचे रूप पाहण्यासाठी ते आसुसले आहेत. भेटीच्या विरहाने ते झुरत आहेत आणि पंढरीनाथाला म्हणतात की, माझ्या दर्शनाची ही आस तू पूर्ण कर आणि मला निराश करू नकोस. ही तुकारामांची देवाप्रती असलेली निस्सीम भक्ती व्यक्त करते.

संत तुकाराम महाराज विठ्ठलाच्या मनमोहक रूपाचे वर्णन करताना म्हणतात की, घनमेघ सावळ्या रंगाचा आणि वैजयंती माळेने सजलेला माझा पांडुरंग अत्यंत सुंदर आहे. त्याच्या मस्तकावरील मुकुट कोट्यवधी सूर्यांप्रमाणे तळपत आहे. उद्धव, अक्रूर आणि सनकादिक ज्याचे गुणगान गातात, तो पांडुरंग केवळ देव नसून तो माझा अत्यंत जवळचा आणि प्रिय सखा आहे.

लोक माझ्याबद्दल काय बोलतात किंवा मला काय म्हणतात, याची मला अजिबात पर्वा नाही. मी माझ्या विठ्ठलाची साथ कधीही सोडणार नाही. सांसारिक लौकिक व्यवहार आणि जगण्याची आसक्ती मी पूर्णपणे सोडून दिली आहे. आता मला मरणाची भीती नाही आणि जीवनाची कोणतीही ओढ उरलेली नाही, कारण मी पूर्णपणे भगवंताच्या भक्तीत लीन झालो आहे.

संसारिक सुखांनी माझे समाधान झाले नाही, म्हणून मी आता पूर्णपणे ईश्वराच्या भक्तीकडे वळलो आहे. मला तो रात्रंदिवस माझ्या जवळ हवा असतो आणि त्याच्या विरहाचा एक क्षणही मला सहन होत नाही. जगातील इतर सर्व गोष्टींची सोय आता सोडा, कारण माझे मन आता पूर्णपणे अनंतात म्हणजेच विठ्ठलामध्ये रमले आहे.

मी असा निश्चय केला आहे की आता मी मागे फिरणार नाही, कारण मी गोविंदाच्या शेजारी कायमचे स्थान मिळवले आहे. मी सावळ्या परब्रह्माला आपलेसे करून त्याच्या दरबारात पट्टराणीसारखा सन्मान प्राप्त केला आहे. त्या परमशक्तिमान ईश्वराची मला साथ लाभल्यामुळे आता मला जगातील कोणत्याही गोष्टीची भीती किंवा चिंता उरलेली नाही.

माझे ईश्वरावरील गुप्त प्रेम आता सर्वांना प्रकट झाले आहे, त्यामुळे मला आता सांसारिक लोकांशी काहीही देणेघेणे राहिलेले नाही. मी देवाच्या भक्तीत इतका वेडा झालो आहे की सामान्य लोकांसाठी मी आता 'देवपिशी' बनलो आहे. म्हणून आता माझ्याकडून कोणतीही संसारी अपेक्षा किंवा लोभ कोणीही ठेवू नये, असे तुकाराम महाराज ठामपणे सांगतात.

ईश्वरभक्तीत पूर्ण लीन झाल्यामुळे तुकाराम महाराजांनी आपले कुळ, आचार, नातेसंबंध आणि लौकिक लज्जा-भीतीचा पूर्णपणे त्याग केला आहे. त्यांचे चित्त अनंतात इतके रमले आहे की, जगाचे कोणतेही आवाहन आता त्यांना ऐकू येत नाही. ते पूर्णपणे देवाच्या ध्यानात मग्न झाले असून जगाला जणू बहिरे झाले आहेत.

माझ्या मनात श्रीहरी स्थिर झाल्यामुळे मला त्याच्याशिवाय दुसरे काहीही दिसत नाही किंवा ऐकू येत नाही. लौकिक नात्यांमधील माहेर-सासरचे भेद आता माझ्यासाठी संपले असून सर्व काही एका परमार्थात एकरूप झाले आहे. लोकांनी मला 'भांडखोर' ठरवून जो आळ दिला होता, तो मी खरा करून दाखवला, कारण मी केवळ देवाशीच एकनिष्ठ झालो आहे.

परमेश्वर हरि हीच एकमेव सर्वश्रेष्ठ आणि अनंत शक्ती आहे. त्याच्याशी एकरूप झाल्यामुळे भक्तालाही आत्मिक सामर्थ्य प्राप्त होते आणि तो जीवनाच्या बंधनांवर विजय मिळवतो. गोविंदावरील या निस्सीम प्रेमामुळे मन उदार होऊन मी त्याला अत्यंत प्रिय झालो आहे, असे तुकाराम महाराज अभिमानाने सांगतात.

काही काळ दुःख सोसून मी अखेर शाश्वत असे 'निजसुख' प्राप्त केले आहे. पूर्वीच्या सांसारिक आशा-अपेक्षांनी केवळ दुःखच वाढवले होते, परंतु आता अनंत परमेश्वराच्या चरणी स्थिरावल्यामुळे जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यातून माझी कायमची सुटका झाली आहे. आता मी अखंड आनंदाच्या अवस्थेत आहे.

तुकाराम महाराज म्हणतात की, आता माझे वेगळे अस्तित्व उरलेले नसून, हरी हाच माझा एकमेव सोबती आहे जो माझ्या प्रत्येक अनुभवात सहभागी होतो. जिथे द्वैत नाही अशा ठिकाणी देवाच्या सानिध्यात एकांत मिळवण्याची त्यांची इच्छा आहे. देवाशी असलेले हे अतूट नाते आणि त्याच्याशी होणारा एकरूप संवाद, हेच त्यांच्या जीवनाचे सार्थक आहे.

मोहपाशाचे जाळे तोडून आम्ही आता विठ्ठलाच्या भक्तीत अखंड सुखाचा अनुभव घेत आहोत. ऐहिक सुखांचा त्याग करून परमेश्वराशी एकरूप झाल्यामुळे जन्म-मृत्यूचे चक्र थांबले आहे. आता पुन्हा गर्भात येण्याचे किंवा संसाराच्या दुःखाचे औषध घेण्याची गरज उरलेली नाही.

भक्त आणि देव यांच्यातील अंतर आता पूर्णपणे मिटले असून, आम्ही एकरूप झालो आहोत. भगवंताला दिलेले वचन त्यांनी पाळले असून, आमच्या भक्तीचा आणि कष्टाचा हा सार्थ परिणाम झाला आहे. आता काळ आणि वेळेची बंधने आमच्यासाठी उरलेली नाहीत.

देवाशी असलेल्या प्रेमाची गोडी इतकी अवीट आहे की, आता लाडिकपणे रुसून-हसून हे नाते अधिक दृढ होत आहे. मी जगाच्या व्यवहारातून पूर्ण उदासीन झालो असून, माझ्या निस्सीम भक्तीने मी ईश्वरालाच माझ्या अधीन करून घेतले आहे.

सांसारिक मोह आणि लोकांच्या वाईट बोलण्यापासून मी पूर्ण मुक्त झालो आहे. इतर जीवांना हे जगिक दुःख सहन होणार नाही, म्हणून मला माझ्या वाटेने जाऊ द्या. मी आता सांसारिक बंधने तोडून श्रीकृष्णाच्या (गोवळ्यांच्या) संगतीत मुक्तपणे संचार करत आहे.

जोपर्यंत देव आणि मी वेगळे आहोत, तोपर्यंतच उपदेशाची गरज असते. पण जेव्हा देहभान विसरून परमात्मा चित्तात स्थिर होतो, तेव्हा नित्य आणि अनित्य यातील द्वैत संपून जाते. तिथे शब्दांच्या उपदेशाला काहीच अर्थ उरत नाही, केवळ ईश्वरी अनुभव उरतो.

भावार्थ: तुकाराम महाराज सांगतात की, मी जे सांगतो आहे ते तुम्ही कान देऊन नीट ऐका, आमच्यासारखे विरक्त होऊन उगाच मागे मागे नाचू नका. जोपर्यंत तुम्हाला मागच्या गोष्टींची, संसाराची किंवा लौकिक सुखाची आशा (आस) आहे, तोपर्यंत तुम्ही वरवरचे विरक्त (उदास) होऊ नका. तुकाराम महाराज म्हणतात, तसे न केल्यास तुमची केवळ जगात फजिती (धिंड) होईल; ना धड संसाराचा पती लाभणार, ना धड परमार्थाचा गोविंद मिळणार, तुम्ही दोन्हीकडून नाहीसे व्हाल.

आतापर्यंत तुमचे आणि माझे अज्ञान असल्याने आपण कौतुकाने सांसारिक खेळ खेळलो. पण आता आत्मज्ञानाचा उदय झाल्यामुळे मी भक्तीत पूर्ण मग्न झालो आहे. आता मी दोन्ही कुळांचा (सासर-माहेर) अभिमान त्यागून केवळ नारायणालाच आपल्या मनात स्थान दिले आहे.

संसाराचा (सासुरवासाचा) मला कंटाळा आला आहे आणि माहेरच्या (परमार्थाच्या) ओढीने मी देवाकडे वळलो आहे. आता मला सांसारिक पाठिंबा उरला नसला तरी, मी माझ्या प्रारब्धाची फळे आनंदाने भोगत आहे. देवाशी भांडण करूनही शेवटी मी त्यालाच मिळवले आहे, तर आता जगाची काय लाज धरावी?

मी देहबुद्धीने जिवंत असतानाच देहाचा अहंकार मारून टाकला आहे आणि आता माझ्या मनाप्रमाणे (ईश्वर भक्ती) आचरण करत आहे. माझ्यात झालेला हा बदल तुम्ही पहा, व्यर्थ बडबड करून वेळ वाया घालवू नका. जे सांसारिक भयात अडकले आहेत, ते माझ्या भक्तीच्या मार्गाची तुलना कशी करणार?

परमेश्वराच्या भक्तीचे सुख उपभोगायचे असेल, तर अहंकाराचे ओझे उतरवून ठेवले पाहिजे. स्वतःच्या हाताने संसाराला अग्नी लावून (वैराग्य धारण करून) पुन्हा मागे पाहू नये. तुकाराम महाराज म्हणतात, पतंग ज्याप्रमाणे दिव्यावर प्राणार्पण करतो, त्याप्रमाणे भक्ताने निडर होऊन देवाला शरण गेले पाहिजे.

तुकाराम महाराज म्हणतात की, वरवर ऐकण्याने ईश्वराची प्राप्ती होत नाही, सांसारिक कर्तव्ये सोडण्याआधी परमेश्वराची साथ सोडू नका. हा मार्ग लौकिक जग सोडून पळ काढण्याचा नाही, तर स्वतःला ईश्वरी भक्तीत गुंतवून घेण्याचा आहे. जे आपले मन कठीण (निश्चयी) करतील, तेच या भक्ती मार्गासाठी पात्र ठरतील.

आतील आणि बाहेरील शुद्धता राखणे महत्त्वाचे आहे, त्यासाठी कोणत्याही बाह्य डाम्भाची गरज नाही. कोणालाही न घाबरता किंवा कोणाला न घाबरवता, आपल्या मनावर ताबा मिळवणे हेच खरे ध्येय आहे. तुकाराम महाराज स्पष्ट करतात की, सातत्यपूर्ण अभ्यासाशिवाय ही ईश्वरी साधना साध्य होणे शक्य नाही.

प्रत्येकाची भावना वेगळी असते, त्यामुळे सर्वांच्या मताशी सहमत होणे शक्य नसते. व्यर्थ विचारात वेळ घालवणे म्हणजे केवळ फजिती ओढवून घेणे होय. तुकाराम महाराज म्हणतात, तुम्ही तुमच्या मार्गाने (घटापटाने) प्रयत्न करा, पण माझ्या वाटेला लागून वेळ वाया घालवू नका.

ज्याला आत्मसुखाचा अनुभव आला नाही, त्याला हा मार्ग कठीण वाटतो. खरा भक्त आपल्या भूतकाळातील दुःखांना स्वतःवर परिणाम होऊ देत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जो या भक्तीने संपन्न आहे, त्याचे महत्त्व वेद-शास्त्रांनीही मान्य केले आहे.

देवाची भक्ती करताना जिभेला आवरेनासे झाले आहे, माझे मन विठ्ठलाच्या चरणी पूर्णपणे बुडाले आहे. तुम्हाला पटेल ते ऐका, मी तर माझ्या भावनेने देवाला शरण गेलो आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, तुम्ही जगात कितीही फिरा (प्रयत्न करा), पण मी मात्र या भक्तीमार्गावर स्थिर झालो आहे.

मनातील गुपित न बोलता तुम्हाला समजणार नाही, म्हणून मी लाज सोडून उघडपणे बोलत आहे. आता मी हात जोडून विनंती करतो की, माझी परीक्षा पाहू नका. तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी देवाच्या जवळ (शेजारी) बसलो आहे, आता तो जे काही करेल ते मी शांतपणे पाहत आहे.

जर तुम्हाला देवाला हाक मारताना गोड बोलता येत नसेल, किंवा देवाने तुम्हाला सुंदर आवाज दिला नसेल, तरी काही हरकत नाही. विठ्ठलाला कसल्याही साच्याची गरज नाही, त्याला जसे जमेल तसे 'रामकृष्ण' म्हणा. देवाला केवळ आवडीची भक्ती, विश्वास आणि भाव हवे आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, मनाला हाच निश्चय सांगा आणि रोज तो दृढ करा.

मी आता सावध झालो आहे, कारण मी हरीच्या (विठ्ठलाच्या) जागरणात आलो आहे. तिथे वैष्णवांचा मोठा समुदाय आहे आणि सगळीकडे जयजयकार होत आहे. या वातावरणामुळे माझी झोप पळून गेली आणि अज्ञानाचे पापही दूर झाले. तुकाराम महाराज म्हणतात की, त्या पवित्र ठिकाणी देवाच्या कृपेची शीतल सावली नेहमी असते.

जो आपल्या स्वतःच्या हितासाठी (परमार्थ) जागृत असतो, त्याचे आई-वडील धन्य आहेत. ज्या कुळात सात्त्विक मुले जन्माला येतात, त्यांना पाहून देवालाही आनंद होतो. अशी मुले गीता, भागवत ऐकतात आणि नेहमी विठ्ठलाचे चिंतन करतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जर मला अशा सात्त्विक लोकांची सेवा करायला मिळाली, तर माझ्या भाग्याचे वर्णन करायला शब्द उरणार नाहीत.

देव आपल्या मनातील भाव ओळखतो आणि शुद्ध भक्तीची जोड पाहतो. देव हा दीनांचा (गरजूंचा) खरा सोयरा (नातेवाईक) आहे. आपण आपल्या अंतःकरणाला निर्मळ भक्तीने शृंगारले पाहिजे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जसे आपल्याला प्रेमाची ओढ असते, तसेच देवालाही आपल्या प्रेमाची ओढ असते, म्हणून त्याला प्रेमाने भेटा.

या अभंगात तुकाराम महाराज अतिशय उपरोधिकपणे संसारातील दुःखांचे आणि भोगांचे वर्णन करतात. जणू काही एखादा रोगी आपली तक्रार करत आहे, तसा हा अभंग आहे. सांसारिक सुखामागे लागून माणूस स्वतःचे कसे नुकसान करून घेतो आणि शेवटी तो पश्चात्तापात कसा पडतो, याचे हे एक मार्मिक वर्णन आहे. शेवटी तुकाराम महाराज म्हणतात की, जिवंतपणी माणसाने स्वतःला गाढवाप्रमाणे राबवले आणि शेवटी काय मिळाले, तर केवळ नरक!

हे विठ्ठला, तुझे सर्व काही आम्हाला मिळाले आहे, आता मनात दुसरा कोणताही भाव उरू देऊ नकोस. हे संपूर्ण त्रिभुवन तुझ्याच अस्तित्वाने भरलेले आहे, जिथे पाहू तिथे तुझेच पाय दिसतात. तुकाराम महाराज म्हणतात की, जगातील भेदाभेद आणि भ्रमाचे वाद आपल्याला नकोत. अणू-रेणूमध्ये तूच व्यापलेला आहेस आणि तुझे अस्तित्व आकाशापेक्षाही मोठे आणि व्यापक आहे.

संतचरणांची धूळ कपाळाला लावून आणि उष्टावळी (प्रसाद) सेवन करून आपण पूर्वकर्मांच्या बंधनांची होळी करूया. गोविंदाचे नामसंकीर्तन करणे हेच आपल्याकडे असलेले मोठे भांडवल आहे. या मार्गामुळे जन्म-मृत्यूच्या फेऱ्यांतून सुटका होईल आणि हा भक्तीमार्ग अत्यंत सोपा आहे. संतांच्या मार्गाचे अनुसरण करून तुकाराम महाराज म्हणतात की, आता अहंकाराचा त्याग करून आपल्या मूळ निजधामाला (माहेराकडे) जाऊया.

संत जेवून गेल्यावर उरलेल्या पत्रावळी मी उचलत आहे, असे सांगून तुकाराम महाराज संतांच्या सेवेचे मोठेपण सांगत आहेत. मी जगातील लौकिक सोवळे-ओवळे यांपासून पूर्णपणे वेगळा राहिलो आहे. मला देवानेच अशी शिकवण दिली आहे की, कोणालाही न शिवता (सात्विक राहून) भक्ती करावी. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाने माझे सर्व कोड पुरवले आहे, मला आता केवळ त्याच्या भक्तीच्या भोजनाचीच आवड आहे.

देवाचा प्रसाद म्हणून भक्तीचे भोजन करा, हे भोजन मिळाल्यावर तुम्ही सर्व जण अधिकारी (पात्र) व्हाल. हे उच्छिष्ट (प्रसाद) ब्रह्मादिकांनाही दुर्लभ आहे, त्यामुळे या ब्रह्मरसाचा वीट मानू नका. हे पात्र सर्वांसाठी खुले आहे आणि देवाची इच्छा असेल तर सर्व इच्छा पूर्ण होतील. तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे जेवण कधीही संपणारे नाही, ते माता लक्ष्मीच्या हाताने तयार केलेले आणि अतिशय चविष्ट (निरुपम) आहे.

अवगुणांच्या संगतीने माणसाची सर्वत्र फजिती होते. जोपर्यंत भक्तीमध्ये शुद्ध भाव नाही, तोपर्यंत केलेले कर्म फिके आणि निरर्थक असते. जसे विष भरलेल्या पात्राला ओठाला लावणे जीवावर बेतते, तसे कपटी किंवा सोंग घेणाऱ्या भक्तीने आत्मिक लाभ होत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवासमोर केवळ शुद्ध भाव असावा, वरवरचे सोंग व्यर्थ आहे.

परमेश्वराच्या नामस्मरणासाठी आणि जागरणासाठी जाण्यास तुझे मन का कचरते? तू कशात कमतरता शोधत आहेस? तुझे आयुष्य फुकट चालले आहे. ज्या संसारात किंवा नात्यांत तू गुरफटला आहेस, ते सर्वजण शेवटी तुझी साथ सोडून जाणार आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, खरा लाभ कशात आहे याचा विचार कर आणि भक्तीच्या मार्गाला लाग.

हे परमेश्वरा, तूच धर्माची मूर्ती आहेस, पाप आणि पुण्य सर्व तुझ्याच हातात आहे. या कर्माच्या कठीण पाशातून मला तू मुक्त कर. जर तू माझा अंगीकार केलास, तर मला कशाचीही चिंता उरणार नाही आणि माझा सर्व भार तू उचलशील. हे नारायणा, तू माझ्या प्राणांचाही प्राण आहेस.

ब्रह्मादी देवांनाही जो लाभ मिळणे कठीण आहे, तो लाभ आम्हा शरणागतांना सहज मिळतो. इच्छांचा त्याग करून केलेली भक्ती देवालाही आपली ऋणी करते. ही भक्ती म्हणजे कामधेनूच्या दुधासारखी अक्षय आहे. देवाने भक्तीच्या रूपाने आमच्या अंगी विसावा घेतला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवाची भक्तीचे जेवण इतके समृद्ध आहे की येथे कोणीही रिकाम्या हाताने परतत नाही.

जेव्हा द्वैत (दुजेपणा) संपते, तेव्हा सर्वत्र हरीच उरतो. ईश्वराला शोधण्यासाठी बाहेर कुठेही जाण्याची गरज नाही, तो तुझ्यामध्येच आहे. हा देह नश्वर आहे, तो केवळ एक आभास आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे माणसा, तू जागे हो, अज्ञानात चाचपडणे थांबव. स्वतःच्या अंतरंगात बघ, तिथेच ईश्वर आहे, फक्त डोळे उघडून बघण्याची गरज आहे.

हे संपूर्ण जग विष्णूमय आहे, हे ओळखणे हाच वैष्णवांचा धर्म आहे. भेदाभेद मानणे हा अज्ञानरूपी भ्रम आहे. भक्तांनो, कोणाच्याही मनाला मत्सर (द्वेष) शिवू देऊ नका, कारण सर्व भूतांमध्ये देवाला पाहणे हेच ईश्वराच्या पूजेचे खरे वर्म आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात की, आपण सर्व एकाच ईश्वरी देहाचे अवयव आहोत, त्यामुळे दुसऱ्याचे दुःख हे आपलेच आहे हे समजून वागा.

आम्ही सर्व प्रकारच्या इच्छा (आस) सोडून देऊन उदासीन (निर्लिप्त) झालो आहोत. आता आम्हाला मरणाचे भय उरलेले नाही. देहाची स्थिती कशीही असली तरी आम्हाला फरक पडत नाही. मान-अपमान आणि सुख-दुःख या पलीकडे आम्ही गेलो आहोत. तुकाराम महाराज म्हणतात, आता आमच्या चित्तात कसलीही खंत किंवा चिंता उरलेली नाही.

कोणी माझी निंदा करो किंवा कोणी पूजा करो, मला त्याचा काहीच फरक पडत नाही, मी या दोन्ही गोष्टींच्या पलीकडे आहे. देहाचे जे काही भोग आहेत, ते ईश्वरी इच्छेने घडतात आणि जे मिळते ते योग्यच आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे सर्व काही शेवटी नारायणच पावतो, हेच माझे सत्य आहे.

विठ्ठलाच्या नामामुळे मला जन आणि विजन (गर्दी आणि एकांत) एकच वाटतात. मी कुठेही पाहिले तरी मला तिथे विठ्ठल आणि रखुमाईच दिसतात. जंगल असो वा शहर, माझ्यासाठी सर्व काही समान झाले आहे. आता मला सुख किंवा दुःखाचे स्मरण उरले नाही, मी केवळ विठ्ठल भक्तीच्या आनंदात नाचत आहे.

हिरा ऐरणीवर ठेवून त्यावर घणाचे घाव घातले तरी तो फुटत नाही, तर उलट चमकतो. तसेच खरा संत संसाराचे सर्व आघात सहन करतो, तरीही त्याचे तेज कमी होत नाही. जो सर्व संकटे सहन करूनही विचलित होत नाही, तोच खरा संत होय. तुकाराम महाराज म्हणतात, खरा संत तोच जो जगाचे आघात सोसूनही अंतर्बाह्य शुद्ध राहतो.

संतांचा महिमा अगाध आहे. त्यांच्या केवळ आलिंगनाने भक्ताला सायुज्यता मुक्ती प्राप्त होते. सर्व तीर्थे आणि पवित्र पर्वकाळ संतांच्या पायाशीच आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवाची खरी सेवा करायची असेल, तर संतांची सेवा करा.

माझ्यातील अहंकाराचा नाश झाला आहे आणि पांडुरंगाने माझे अंग आपल्या भक्तीने व्यापले आहे. आता माझ्या ठिकाणी कोणतीही उरी उरलेली नाही, सर्व काही पांडुरंगच करत आहे.

ज्याचा अहंकार आणि आशा समूळ नष्ट झाली आहे, त्याचे शरीर चिंतामणीसारखे पवित्र होते. ज्याने तन-मन-धन ईश्वराला अर्पण केले आहे, तो परिसापेक्षाही श्रेष्ठ आहे.

जे काही आहे ते श्रीकृष्णाला अर्पण करा. 'मी आणि माझे' असा अहंकार करून काळ माणसाचा गळा आवळत आहे, म्हणून सर्व काही ईश्वराचे आहे हे ओळखून राहावे.

शुद्धता ही शरीराची नसून मनाची असते. जो महार व्यक्तीला स्पर्श केल्यामुळे रागावतो, तो ब्राह्मणच नव्हे. ज्याच्या अंतःकरणात विटाळ आहे, तोच खरा चांडाळ आहे.

जो स्वतःचे हित ओळखतो, तो मान-अपमानाचा संकोच बाळगत नाही. ज्याने हे जग मायावी ओळखून ईश्वराकडे वाटचाल केली, त्याचे सर्व सांसारिक व्यवहार सुटले आहेत.

मला संतांच्या दासांचाही दास कर. जरी सांसारिक कर्तव्ये करावी लागली, तरी मुखात तुझे नाम अखंड राहू दे. माझ्या मनातील सर्व संकल्प तुझ्या सेवेने नष्ट होऊ दे.

ज्याच्या चित्तात सतत हळहळ आणि अमंगळ विचार आहेत, तो जिवंत असूनही शवाप्रमाणे आहे. जो परोपकार आणि ईश्वरी शब्दांचा विचार करत नाही, तो जगण्यास योग्य नाही.

एकादशीचे व्रत न पाळणारा जिवंत प्रेत आहे. ज्याच्या दारात तुळशीवृंदावन नाही, ते घर स्मशानासारखे आहे. विठ्ठलाचे नाम न घेणारे तोंड अत्यंत अपवित्र आहे.

आम्हा संतांचे घर ईश्वराच्या भक्तीने भरलेले आहे. आमचे भांडवल निष्काम वृत्ती आहे. आम्ही सर्व काही देवावर सोपविले आहे, आता आमची संपूर्ण जबाबदारी देवच घेतो.

दुसऱ्या स्त्रीला मातेसमान मानले, परनिंदा आणि लोभ सोडला, आणि मुखाने रामनाम घेतले तर त्यात तुमचे काय खर्च होते? देवाला मिळवण्यासाठी इतर कशाचीही गरज नाही, फक्त हे साधे नियम पाळावेत.

जसे शुद्ध बियाण्याला गोड फळे येतात, तसे ज्याचे आचरण शुद्ध आहे त्याचे बोलणेही अमृततुल्य असते. अशा निर्मळ मनाच्या संतांच्या दर्शनाने सर्व ताप नाहीसे होऊन मनाला विश्रांती मिळते.

ज्याचे मन समाधानी आहे, त्याला विषही सोन्यासारखे वाटते. पण ज्याचे मन अशांत आहे, त्याला चंदनाचा लेप लावला तरी तो उष्णच वाटतो. ईश्वराव्यतिरिक्त अन्य सर्व उपचार हे दुःखाचेच कारण आहेत.

काही गोष्टींचे रहस्य आणि मर्म ओळखणे गरजेचे असते. कर्माची फळफळित इच्छा न धरता निष्काम भावनेने कार्य करावे, हेच जीवनाचे खरे वर्म आहे.

माया आणि ब्रह्म हे एकाच नाण्याच्या दोन बाजू आहेत. जसे शरीर आणि त्याची सावली वेगळे करता येत नाहीत, तसेच हे जग आणि ईश्वर एकच आहेत. द्वैतभाव संपला की सर्व काही ईश्वरीच वाटते.

दुर्जनांची मदत करणाराही शिक्षा भोगतो. खोट्या माणसाचा संगत ही अग्नीसारखी असते, ती स्वतःलाही जाळून घेते. वाईट प्रवृत्तीच्या लोकांच्या संगतीत राहणे हे पतनास कारणीभूत ठरते.

केवळ भौतिक संपत्ती जमा करण्यात दंग असणाऱ्यांच्या हृदयात देव नसतो. ते केवळ एक भाडेकरू असून डोक्यावर कर्माचे ओझे वाहतात. खऱ्या भक्तीशिवाय केलेली पूजा ही केवळ दिखावा आहे.

ज्यांच्या मनात देवावर अखंड प्रेम आहे, तेच या जगात खऱ्या अर्थाने पवित्र आणि भाग्यवान आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा संतांची सेवा करणे हीच देवापर्यंत पोहोचण्याची खरी वाट आहे.

विष मिसळलेल्या अन्नासारखे माणसाचे आयुष्य विषयांच्या आशेने खराब झाले आहे. जो केवळ इंद्रियभोगांत रमतो, तो भगवंताला कसा काय ओळखणार? आसक्ती हेच अज्ञानाचे मूळ आहे.

ज्याप्रमाणे पोट भरल्याची खूण ढेकर आहे, तशीच भक्तीची खूण अंतःकरणातील शांतता आहे. भक्तीविना केलेले बोलणे केवळ फोल आहे. ज्याच्या हातातील कंकण स्पष्ट दिसते, त्याला आरशाची गरज नसते; तसेच ज्याला अनुभव आला, त्याला शास्त्रांची गरज उरत नाही.

भक्ती किंवा पूजा ही मनापासून आणि अंतःकरणात केलेलीच उत्तम असते; त्यात बाह्य लोकदिखाव्याची काय गरज? आपल्या मनातील खरी भावना ईश्वराला आपोआप कळते, कारण खरे कारण सात्त्विक अंगीच असते. कोणत्याही गोष्टीचा अतिरेक शेवटी लाभ किंवा घात ठरवतो. मनात जसे विचार (बीज) असेल, तसेच चित्त त्याचे फळ देते. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्या भजनाने मनाला पूर्ण समाधान लाभते, तेच खरे भजन मनुष्याला संसाराच्या पैलतीरास (मोक्षास) नेते.

जे लोक एकादशीचे व्रत किंवा सोमवारचा उपवास करत नाहीत, त्यांच्या भविष्यात काय गती (अवस्था) होईल, हे सांगता येत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात की, ही सर्व लोक आंधळी आणि परमार्थापासून विन्मुख झाली आहेत, हे पाहून मनाला खूप तळमळ वाटते. ज्यांनी कधी हरि-हराच्या (विष्णू आणि शिवाच्या) चरणी बोटभर वातही लावून दिवा ओवाळला नाही आणि ज्यांच्या मनात नारायणाविषयी प्रेम नाही, त्यांचे कल्याण कसे होणार?

या संसाराच्या गडबडीतून माणसाला कधीही सवड मिळत नाही; रात्रंदिवस मनात हाच प्रपंचाचा धंदा चालू असतो. यामुळे देवधर्म सगळा कोपऱ्यात पडून राहिला आहे आणि केवळ विषयांचा व मोहाचा गोंधळ सर्वत्र गाजत आहे. रात्रंदिवस कष्ट करूनही कुटुंबाचे समाधान कधी पूर्ण होत नाही, ज्यामुळे ईश्वराचे दर्शन दुर्लभ झाले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा प्रकारे भगवंताला विसरून स्वतःचे आयुष्य वाया घालवणारा माणूस आत्मघातकी आहे, कारण नारायणाला विसरून तो खूप मोठी चूक करत आहे.

ज्या गावात किंवा वस्तीत ईश्वराची सेवा आणि भक्ती नाही, ती भूमी स्मशानासारखी आहे आणि तिथे राहणारे लोक प्रेतासमान आहेत. ते केवळ कुत्र्याप्रमाणे स्वतःचे पोट भरण्यातच आयुष्य घालवतात आणि त्यांनी जणू स्वतःच्या घरात यमदूतांनाच वस्ती दिली आहे. अशा ठिकाणी देवाची पूजा होत नाही आणि संतांना किंवा अतिथींना (अतित) थारा मिळत नाही; ती वस्ती केवळ चोर आणि दुर्जनांची असते. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा लोकांना जीवनाची खरी सद्बुद्धी ठाऊक नसते, त्यांचा यमाच्या दरबारात हिशेब नक्की ठरलेला असतो.

ज्या कुळात किंवा वंशात दुराचारी पुत्र जन्माला येतो, त्याचे पितर दुःखानं हाहाकार (आहाकटा) करतात. अशा पाप्याला जन्म देण्यापेक्षा त्याची आई वांझ का राहिली नाही किंवा तिचा गर्भ आधीच का गळून गेला नाही? कारण असा पापी आपल्या आईला केवळ लाज आणतो. या अभाग्या माणसाचे मन नेहमी दुसऱ्याला पीडा देण्यात आणि परस्त्रीकडे वाईट नजरेने पाहण्यात मग्न असते. निंदा, चुगल्या आणि सर्व दोष गोळा करण्यात तो तत्पर असतो. दुसऱ्याचे उपकार किंवा पुण्य करणे त्याला वावडे (अप्रिय) वाटते, जसे दुधात विषाचा कीडा मरण पावतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, तो माणूस म्हणजे विटाळाची (अशुद्धतेची) मूर्तीच आहे, ज्याला दया, क्षमा आणि शांती कधी स्पर्शही करत नाही.

ज्याप्रमाणे कुत्रा हा अत्यंत शीघ्रकोपी प्राणी असतो आणि तो स्वतःचाच घात करून घेणारा पापी ठरतो; त्याला ना कोणाची भीड-मर्यादा असते ना धीर असतो. अशा स्वभावाच्या माणसाला दिलेला चांगला उपदेश पचत नाही, जसे कुत्र्याला दूध (क्षीर) जिरेनासे होते. तो चांगल्या माणसांवरही विनाकारण भुंकतो, अशा दुर्जनांवर उलट वाईट लोकांनीच थुंकले पाहिजे. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्यांचे चित्त मळकट आणि दुष्ट विचारांनी भरलेले असते, त्यांची शेवटी अशीच फजिती होते.

पुत्र जन्माला आला म्हणून माता आनंदून जाते, परंतु जर तो पुढे चालून भांडखोर, चहाडखोर (चुगल्या करणारा), चोर आणि व्यभिचारी निघाला तर काय उपयोग? अशा दुराचारी माणसाच्या पापाच्या भाराने पृथ्वी देखील कापू लागते आणि त्याचे शरीर नरकवासासाठी (कुंभपाक नरकासाठी) पात्र ठरते. त्याचे बोलणे नेहमी निष्ठुर असते, त्याची दृष्टी पापी आणि चित्त मळकट असते. तुकाराम महाराज म्हणतात, असा दुराचारी माणूस म्हणजे चांडाळ असून तो केवळ पापरूपी विटाळ सोबत घेऊन फिरत असतो; म्हणूनच अशा खळ (दुष्ट) माणसाचा नेहमी निषेध केला पाहिजे.

हे पांडुरंगा, मला उत्तम गाणे गाता येत नाही आणि माझा कंठही सुस्वर (गोड) नाही, म्हणूनच मी माझं सर्व काही तुझ्यावरच सोडून (भार घालून) देत आहे. मला रागांचे ज्ञान नाही, भजनाची वेळ-काळ समजत नाही, की परमार्थातील डावपेच (घात-मात) ठाऊक नाहीत; मी तर केवळ माझे चित्त तुझ्या चरणी अर्पण केले आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे नारायणा! तुझ्याशिवाय मला या जगातील लोकांची किंवा त्यांच्या स्तुतीची अजिबात चाड (पर्वा) उरलेली नाही.

जे कवी केवळ पैशासाठी किंवा मोठेपणासाठी आपल्या कविता इतरांना पाठ करायला सांगतात, ते मानासाठी दारोदार फिरून स्वतःची स्तुती करून घेण्यासारखे आहे. परंतु, जेव्हा एखादा खरा पारखी (सज्जन) समोर येतो, तेव्हा अशा ढोंगी कवींची लाज उघड पडते आणि ते जागा सोडून पळून जातात. इतरांचे उष्टे विचार गोळा करून, ते केवळ स्वतःला त्रास देऊन (कुंथून) खोटा देवाचा प्रेम दाखवण्याचा प्रयत्न करतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा बाह्य देखावा करणाऱ्या (बाहेरमुदी) लोकांचे ढोंग ईश्वराच्या (गोविंदाच्या) दरबारात कधीही चालत नाही.

मी आता संसारातील आणि प्रपंचातील उपाधींचा (मोहाचा) केवळ शिंतोडा उडू दिला आहे, आता यापुढे त्या त्रासाला माझ्या जवळ येऊ देणार नाही. मोक्षाच्या सरळ चालणाऱ्या मार्गावर असताना विनाकारण स्वतःचे हात चिखलाने भरून घेऊन प्रपंचाच्या अडचणींमध्ये (गोवे) कशासाठी अडकायचे? देवाने जे काही निर्माण करून ठेवले आहे, ते आपापल्या जागी योग्यच आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, जेव्हा मनातील अहंकार पूर्णपणे नष्ट झाला, तेव्हाच आपला-परका हा सर्व भेद कायमचा संपून गेला.

योगाचे खरे भाग्य म्हणजे मनामध्ये क्षमाशीलता असणे होय, म्हणून आधी आपल्या इंद्रियांना आवर घाला (इंद्रिय दमन करा). जर देवच आपला सोयरा (सखा) झाला, तर जगातील सर्व भाग्य आपोआप चालून आपल्या घरी येतात. एखादी शेती स्वतःच्या हक्काची (मिरासदारीची) असली, तरी कष्टाशिवाय ती आपोआप पीक देत नाही; त्यासाठी राबावेच लागते. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे योग्य काय ते ओळखा आणि अंतःकरणात भक्ती न बाळगता उगाच कशासाठी कोरडा श्रम (सिण) करता?

जोपर्यंत देवाच्या आठवणीने डोळ्यांत आनंदाश्रू येत नाहीत आणि अंतःकरणात खरा कळवळा निर्माण होत नाही, तोपर्यंत केलेले सर्व बोलणे म्हणजे केवळ व्यर्थ बडबड (चावटी) आहे; केवळ लोकांचे मनोरंजन करणे फोल (व्यर्थ) आहे. जोपर्यंत आपला स्वामी (परमेश्वर) आपल्यावर प्रसन्न होत नाही, तोपर्यंत आपल्या बोलण्याला काहीही फळ येत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, जोपर्यंत देवाची आणि आपली प्रत्यक्ष भेट (दृष्टादृष्ट) होत नाही, तोपर्यंत सर्व भक्ती अपूर्णच आहे.

काही लोक जिवंत पत्नीला सवासिण म्हणून मान देतात, परंतु जन्म देणाऱ्या वृद्ध आईला मात्र मृत मानून (पितरांच्या जागी ठेवून) तिची अवहेलना करतात. अशा मूर्ख आणि नष्ट माणसाचा सगळा खर्च आणि त्याची सर्व कर्मे उलट्या (अपसव्य) मार्गाची असतात. त्याने केवळ संसारातील भोगांचे आणि विषयांचे चर्वण करण्यातच आपल्या अमूल्य आयुष्याची माती (गाळणी) करून घेतली आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा निर्लज्ज माणसाच्या मनात कोणाविषयी दया नसते आणि त्याच्यासाठी देव म्हणजे केवळ एक पाषाण (धोंडा) बनून राहतो.

ज्या माणसाचे हात कोणाला काही दान करताना कापू लागतात (कंजूषपणामुळे), तो केवळ स्वतःची बडेजाव सांगण्यात मग्न असतो. तो दिवसभर भक्तीच्या मोठ्या गोष्टी करतो, परंतु त्याचे ते बोलणे दुधात हिंग टाकल्यासारखे व्यर्थ आणि फोल ठरते. तीर्थयात्रेला जाण्यासाठी त्याचे पाय कचरतात आणि तिथे खर्च काय करायचा, असा हिशेब तो मांडत बसतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याच्या मनात देवाबद्दल खरी भावनाच नाही, त्याचे कोणतेही सत्कर्म कधीही फळाला (आकाराला) येत नाही.

गाई वळणाऱ्या (राखणाऱ्या) गोपाळाला संतुष्ट करण्यासाठी फार मोठ्या गोष्टींची गरज नसते; तो प्रेमाच्या आणि भावाच्या दोन शब्दांनीच तृप्त होतो, कोणत्याही साध्या अन्नाने त्याची भूक भागते (धणी होते). त्याला विविध प्रकारचे छपन्न भोग किंवा मोठे मानसन्मान नको असतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, तो ईश्वरही या गोपाळासारखाच भाबडा आहे; तो आपला सर्व मोठेपणा बाजूला सारून नेहमी दीनदुबळ्या भक्तांच्या सोबत उभा राहतो.

संसारात कितीही महाबळवान लोकांशी मैत्री केली, तरी ते अंतसमयी (मरणाच्या वेळी) कामाला येत नाहीत. म्हणूनच आधीच रामनामाचा जप कर आणि आपल्या जीवनात हा उत्तम नामस्मरणाचा साठा (सामा) भरून ठेव. जर हे केले नाही, तर अंतकाळी यमराज समोर येऊन करकरा दात खाईल. तू कोट्यवधींचे धन मिळवले तरी मृत्यू (काळ) समोर आल्यावर तो तुला कधीही सोडणार नाही. तुझा मोठा परिवार, सैन्य किंवा हुजरे-पाजरे तिथं काही कामाला येणार नाहीत. माणूस स्वतःचे बळ तोपर्यंतच मिरवू शकतो, जोपर्यंत काळ त्याच्यावर झडप घालत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, अरे मानवा, अजूनही वेळ आहे, भगवंताचे नाव घे आणि चौऱ्याऐंशी लक्ष योनींच्या फेऱ्यांमधून (खेपा) स्वतःची सुटका करून घे.

जसे एखाद्या कानडी भाषिक स्त्रीने मराठा पुरुष नवरा (भ्रतार) म्हणून निवडला, तर भाषा वेगळी असल्यामुळे एकाचे बोलणे दुसऱ्याला समजत नाही. तिने प्रेमाने 'इल बा' (इकडे ये) म्हणून बोलावले, तर मराठी नवऱ्याला वाटते की ती मला कसली तरी शपथ (आण) घालत आहे आणि तो लांब पळून जातो. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे कमळापती (विष्णू), अशी संवादाची कोंडी माझी करू नकोस; मला नेहमी संतांची आणि सज्जनांची संगत दे, जिथे मन जुळेल. कारण एकमेकांचे विचार विच्छिन्न (विभक्त) असतील, तर सुखाऐवजी केवळ दुःख आणि मानसिक त्रास (सीण) वाढतो.

या संसारात सुखाचे प्रमाण जवसाच्या (तीळाच्या) दाण्याएवढे अतिशय लहान आहे, तर दुःखाचे डोंगर पर्वताएवढे अथांग आहेत. म्हणून वेळीच भानावर येऊन संतांच्या वचनांवर विश्वास ठेव आणि त्या हरीची आठवण मनात घट्ट धरून ठेव. माणसाच्या आयुष्यातील अर्धे आयुष्य तर रात्री झोपण्यातच निघून जाते, उरलेले अर्धे बालपणात आणि म्हातारपणात (जराव्याधींमध्ये) निघून जाते. तुकाराम महाराज म्हणतात, अरे मूर्खा, माणसाचे आयुष्य म्हणजे घाण्याला जुंपलेल्या बैलासारखे झाले आहे, जो विनाकारण गोल फिरून स्वतःला संपवून टाकतो.

ज्या माणसाच्या हातून संतांची निंदा झाली आहे आणि जो तुला (गोविंदाला) पूर्णपणे विसरून गेला आहे, अशा माणसाशी बोलण्याचा किंवा मनातून कोणताही संबंध ठेवण्याची माझी मुळीच इच्छा नाही. अशा निंदकाचे तोंड जळो (ते नष्ट होवो), असा भांडखोर दुष्ट माणूस माझ्या कधीही दृष्टीस पडायला नको. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे देवा, अशा संतांची आणि भगवंताची निंदा करणाऱ्या लोकांपासून मला नेहमी दूरच ठेवावे, हीच तुझा चरणी प्रार्थना.

यज्ञात केवळ तीळ आणि तांदूळ जाळल्याने काय उपयोग? माणसाच्या मनातील काम आणि क्रोध हे विकार जर तसेच जिवंत राहिले, तर तो माणूस दुष्टच (खळ) राहतो. पांडुरंगाचे मनापासून भजन न करता तू बाह्य विधींमध्ये स्वतःला उगाच का थकवून (सिणवून) घेत आहेस? केवळ मान-सन्मान आणि दंभासाठी तू शास्त्रांच्या अक्षरांची आटी (खटाटोप) केलीस. मोठे तप करून आणि तीर्थयात्रा करून तू मनात केवळ अहंकार आणि अभिमानच वाढवून घेतलास. गरिबांना धन वाटले खरे, पण त्यातून 'मी दानशूर आहे' ही अहंताच अधिक जतन केलीस. तुकाराम महाराज म्हणतात, तू परमार्थाचे खरे वर्मच विसरलास; त्यामुळे हे सर्व कर्म करूनही ते अधर्मासारखेच व्यर्थ ठरले.

भावार्थ: हे देवा, या कुटुंबाचा प्रपंच करता करता मी संसाराच्या तापाने अत्यंत होरपळून गेलो आहे. म्हणूनच मला तुझ्या चरणांची आठवण झाली. हे माझ्या माऊली पांडुरंगा, आता तू माझ्यासाठी धावून ये. मी अनेक जन्मांपासून हा संसाराचा भार वाहणारा मजूर झालो आहे, पण यातून माझी कशी सुटका करून घ्यावी याचे मर्म मला माहीत नाही. मला काम-क्रोधादी चोरांनी आतून आणि बाहेरून वेढले आहे आणि माझी कोणालाही दया येत नाही. मी खूप परावलंबी झालो, लुटला गेलो आणि अनेक दिवसांपासून व्याकुळ झालो आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पांडुरंगा, जगात तुझे नाव 'दीननाथ' (दीनांचा कैवारी) असे प्रसिद्ध आहे, त्या तुझ्या ब्रीदासाठी तू आता लवकर धावून ये.

भावार्थ: देव हा नेहमी भक्तांच्या ऋणात राहतो असे पुराणे सांगतात. हे देवा, तू हे वचन नक्कीच खरे करून दाखव. पूर्वी आम्ही अशी गोष्ट ऐकली आहे की, संत कबीर जेव्हा बाजारात विणलेले कापड विकायला जात, तेव्हा तू स्वतः त्यांचे कापड मोजून विकायला मदत केलीस. नंतर तू त्यांच्या पाठीमागे घरी धन आणून दिले, पण त्यांनी त्याचा त्याग केला. नामदेवांच्या घरीही तू धन आणलेस, पण त्यांनी ते ब्राह्मणांच्या हाताने लुटवून टाकले. याचे प्रत्यक्ष प्रमाण काय द्यावे? तू व्यंकोबाचे ऋण स्वतः फेडले आहेस. जणू काही भक्ताने भक्तीचे बीज दळले की भगवंताला त्याचे फळ पेरावेच लागते. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याला या गोष्टीवर पूर्ण विश्वास नाही, तोच एक या संसारात खरोखर फसला गेला आहे.

भावार्थ: कधी कधी प्रपंचाचे भोग भोगूनच मानवाला खरा त्याग किंवा वैराग्य सुचते, तर कधी केवळ वरवर त्याग केल्याने मनात भोगाचीच इच्छा अधिक बळावते. संसाराचे हे मर्म अगदी उलटे वाटणारे आहे, जिथे धर्माच्या नावाखाली अधर्मही दडलेला असू शकतो. ज्या कर्माने किंवा विचाराने देवाचे अंतर पडते (देव दुरावतो) तेच खरे पाप आहे. म्हणून मनातील खोटे संकल्प सोडून दिले पाहिजेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, लोकांची खोटी लोकलाज किंवा भीड बाळगू नये, आपल्या अंतःकरणात स्वतःचे परमार्थिक हित कशात आहे याचाच विचार करावा.

भावार्थ: बहुरूप्याने वरून कितीही वेष बदलला तरी त्याचे लक्ष केवळ आपल्या स्वार्थावर (माशावर नजर ठेवणाऱ्या बगळ्यासारखे) असते. ढोंगी मनुष्य अंगावर टिळे, माळा आणि मुद्रा लावतो, पण जगाला आपले कपटी डावपेच (फासे) दिसू देत नाही. कोळी माशांना पकडण्यासाठी जसा आधी चारा टाकतो, पण आतील गळ कळू देत नाही; खाटीक जसा प्रेमाने पशूला पाळतो, पण शेवटी त्याची मान कापण्यासाठीच; तुकाराम महाराज म्हणतात, हे पांडुरंगा, लोकांच्या नजरेत मी कदाचित असाच कपटी किंवा ढोंगी असेलही, पण तू मात्र माझ्या अंतःकरणाची स्थिती जाणणारा असून माझ्यावर कृपावंत राहा.

भावार्थ: माणसाच्या अंगातील शौर्य, हिंमत किंवा पुरुषार्थ निघून गेला, की मग त्याला कोणीही सामान्य किंवा दुर्बल व्यक्तीही मारू शकते. एकदा हातून गेलेली सत्ता किंवा वैभव पुन्हा प्रयत्न करूनही पूर्वीसारखे परत मिळवता येत नाही. मन जर एकदा खचले किंवा मनाचा निश्चय भंग पावला, तर ते कशानेही पुन्हा सांधता येत नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, म्हणूनच माणसाने कधीही आपला धीर सुटू देऊ नये; कारण एकदा धीर खचला की पाठीमागे केवळ अपयश आणि पराभवच उरतो.

भावार्थ: भगवंताची प्राप्ती करून घेण्यासाठी केवळ कडक उपवास, युक्ताहार किंवा इतर कठीण साधने करण्याची गरज नाही; नारायणाने अत्यंत सोपा मार्ग दाखवला आहे. या कलियुगात फक्त भगवंताचे नामसंकीर्तन (कीर्तन) करावे, त्याने नारायण स्वतः प्रसन्न होऊन भेट देईल. यासाठी हा लौकिक प्रपंच किंवा व्यवहार सोडण्याची अजिबात गरज नाही, किंवा वनात जाऊन अंगाला भस्म लावून हातात दंड घेण्याची (संन्यास घेण्याची) आवश्यकता नाही. तुकाराम महाराज म्हणतात, मला हरीनामाशिवाय इतर सर्व उपाय व्यर्थ आणि पोकळ वाटतात.

भावार्थ: ज्यांच्या कंठामध्ये कृष्णमणी म्हणजेच तुळशीची माळ आहे, त्यांची वाणी कधीही अशुभ असू शकत नाही. मग ती व्यक्ती पुरुष असो वा स्त्री, जो भगवंताचे नाव घेत नाही, तो खरोखरच अभागी किंवा निस्तेज समजावा. ज्याच्या हातून कधी दान घडत नाही किंवा ज्याच्या मनगटात सत्कर्माचे, शूरपणाचे कंकण नाही, अशा व्यक्तीचा संतांनी त्याग केला आहे आणि तिची फजितीच होते. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्याच्या जीवनाला नीतीचा आणि भक्तीचा ताळमेळ (ताळा) नाही, त्याची सर्वत्र अवकळा (दुर्दशा) होते.

भावार्थ: जे स्वतःला ज्ञानी म्हणवून घेतात आणि 'सर्व काही माया आणि ब्रह्म आहे' अशा कोरड्या गप्पा मारतात, ते खरे तर धर्माचे ठक (लुटारू) आहेत. त्यांनी स्वतःसोबत इतर भोळ्या लोकांनाही फसवले आहे. हे लोक स्वतः विषयात लंपट असतात, इतरांना कुविद्या (खोटे ज्ञान) शिकवतात आणि आपल्या वासनांध मनाच्या पाठीमागे हुजरे बनून फिरतात. ज्याप्रमाणे सुरण आणि मोहरी नीट न शिजवता खाल्ली तर जीभ खाजते आणि दुःख होते, तसेच अर्धवट ज्ञानाने अतिशयोक्ती केल्यास दुःखच पदरी पडते. लहान मुलाला कडू औषध पाजण्यासाठी जसे पुढे गूळ दाखवून फसवले जाते, तसेच संसारातून तरून जाण्यासाठी आधी वेदवाणीचा (सत्याचा) शोध घ्या आणि लोकांच्या वांझोट्या (व्यर्थ) बोलण्याला दूर करा. तुकाराम महाराज म्हणतात, जे फक्त या देहाचे (पिंडाचे) लाड करत राहतात, त्यांना नारायण भेटणे शक्य नाही.

भावार्थ: मृगजळ जसे दुरून पाण्याचा जलाशय असल्यासारखे भासते, पण तिथे गेल्यावर काहीच नसते, तसेच हे संसाराचे खोटे वैभव मानवाला वेड लावते आणि शेवटी त्याचे हृदय दुःखानं फोडते. हे माहीत असूनही तुम्ही स्वतःचा घात का करून घेत आहात? वेळीच आपल्या खऱ्या आत्महिताचा विचार करा. आपण केलेले संचित (कर्म) हेच शेवटी आपल्यासोबत येते आणि आपण केलेल्या आचरणानुसारच आपल्याला फळ मिळते. तुकाराम महाराज म्हणतात, शेवटी मृत्यूसमयी स्मशानापर्यंतच सर्व नातीगोती असतात, त्यानंतर फक्त गोवऱ्या (अग्नी) आपल्या देहासोबत येतात.

भावार्थ: गोकुळातील गवळ्यांचे ताक आणि उष्ट्या पेंढ्या खाणारे ते गोपाळ (पोरं) काय खूप उच्च कुळातील किंवा श्रेष्ठ होते का? पण देवा, तुला त्यांचा एवढा छंद लागला होता की तू त्यांच्यासोबत आनंद लुटलास. ही त्यांची कोणती सेवा किंवा भक्ती होती? तसेच विदुराच्या घरी कण्या (कणकोंडा) खाताना तुला काय मोठे उपवास पडले होते का? तुकाराम महाराज म्हणतात, ती कुब्जा दासी दिसायला कुरूप आणि हीन कुळातील होती, तरीही तू तिच्यावर प्रसन्न होऊन तिला रूपाची राशी बनवले. यावरून सिद्ध होते की भगवंत केवळ शुद्ध भक्तीचा भुकेला आहे, बाह्य स्वरूपाचा किंवा श्रीमंतीचा नाही.