॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ तुकाराम गाथा - भाग 2 (101 ते 200)
अभंग 101 ते 200

सार्थ गाथा: भाग 2

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग १०१ ॥ अभंग रचना
आतां तरी पुढें हाचि उपदेश । नका करूं नाश आयुष्याचा ॥१॥
सकळांच्या पायां माझें दंडवत । आपुलालें चित्त शुद्ध करा ॥ध्रु.॥
हित तें करावे देवाचें चिंतन । करूनियां मन एकविध ॥२॥
तुका म्हणे लाभ होय तो व्यापार । करा काय फार शिकवावें ॥३॥
संत तुकाराम महाराज या अभंगातून प्रत्येकाला प्रेमाने उपदेश करतात की मानवी जीवन अत्यंत मौल्यवान आहे, त्यामुळे ते व्यर्थ विषयभोग, वाद-विवाद आणि अहंकारात घालवू नये. मन शुद्ध करून सर्वांशी नम्रतेने वागावे आणि परमेश्वराचे अखंड चिंतन करावे. देवभक्तीमुळे जीवनाचे खरे कल्याण होते आणि हाच सर्वात लाभदायक व्यवहार आहे. यापेक्षा मोठा उपदेश दुसरा नाही, असे महाराज सांगतात.
॥ अभंग १०२ ॥ अभंग रचना
भक्ताविण देवा । कैंचें रूप घडे सेवा ॥१॥
शोभविलें येर येरां । सोनें एके ठायीं हिरा ॥ध्रु.॥
देवाविण भक्ता । कोण देता निष्कामता ॥२॥
तुका म्हणे बाळ । माता जैसें स्नेहजाळ ॥३॥
या अभंगात संत तुकाराम महाराज देव आणि भक्त यांचे अतूट नाते स्पष्ट करतात. भक्ताशिवाय देवाची महती जगाला कळत नाही आणि देवाशिवाय भक्ताला निष्काम भक्ती प्राप्त होत नाही. जसे सोन्यात हिरा बसवल्यावर त्याचे सौंदर्य अधिक खुलते, तसे देव आणि भक्त एकमेकांमुळे अधिक शोभून दिसतात. आई आणि लेकरामधील जिव्हाळ्याच्या प्रेमाप्रमाणे देवाचे भक्तांवर निरपेक्ष प्रेम असते.
॥ अभंग १०३ ॥ अभंग रचना
विश्वाचा जनिता । म्हणे यशोदेसि माता ॥१॥
ऐसा भक्तांचा अंकित । लागे तैसी लावी प्रीत ॥ध्रु.॥
निष्काम निराळा । गोपी लावियेल्या चाळा ॥२॥
तुका म्हणे आलें । रूपा अव्यक्त चांगलें ॥३॥
संपूर्ण विश्वाचा निर्माणकर्ता असलेला श्रीकृष्ण भक्तांच्या प्रेमामुळे स्वतःला त्यांच्या स्वाधीन करून घेतो. यशोदेचा पुत्र बनतो, गोपींसोबत प्रेमळ लीला करतो आणि भक्तांच्या भावनेनुसार त्यांच्याशी वागतो. परमेश्वराला कोणत्याही गोष्टीची अपेक्षा नसते, पण भक्ताच्या निष्कपट प्रेमामुळे तो सगुण रूप धारण करून त्याच्या जवळ येतो. भक्तीच्या प्रेमामुळे निर्गुण परमात्माही साकार होतो, हा या अभंगाचा मुख्य अर्थ आहे.
॥ अभंग १०४ ॥ अभंग रचना
काय दिनकरा । केला कोंबड्यानें खरा ॥१॥
कां हो ऐसा संत ठेवा । भार माझे माथां देवा ॥ध्रु.॥
आडविलें दासीं । तरि कां मरती उपवासी ॥२॥
तुका म्हणे हातीं । कळा सकळ अनंतीं ॥३॥
संत तुकाराम महाराज या अभंगातून सांगतात की जे कार्य परमेश्वराच्या इच्छेने घडते, त्याचे श्रेय मनुष्याने स्वतःकडे घेऊ नये. कोंबडा आरवल्यामुळे सूर्य उगवत नाही, तसेच आपणच सर्व काही करतो हा अहंकार चुकीचा आहे. देव सर्वशक्तिमान आहे आणि सर्वांच्या गरजा पूर्ण करण्याची क्षमता त्याच्याकडे आहे. म्हणून अहंकार न करता परमेश्वरावर पूर्ण विश्वास ठेवावा.
॥ अभंग १०५ ॥ अभंग रचना
जेवितां ही घरी । नाक हागतिया परी ॥१॥
ऐसियाचा करी चाळा । आपुली च अवकळा ॥ध्रु.॥
सांडावें मांडावें । काय ऐसें नाहीं ठावें ॥२॥
तुका म्हणे करी । ताका दुधा एक सरी ॥३॥
या अभंगात संत तुकाराम महाराज अयोग्य वर्तन करणाऱ्या व्यक्तीवर उपरोधिक भाषेत टीका करतात. ज्याला योग्य-अयोग्य, स्वच्छता किंवा शिस्त यांचे भान नसते, तो स्वतःच स्वतःची अब्रू घालवतो. अशा व्यक्तीला कितीही चांगला सल्ला दिला तरी त्याचा फारसा उपयोग होत नाही. म्हणून माणसाने विवेक, शिस्त आणि चांगले आचरण स्वीकारले तरच त्याच्या जीवनाला खरे मूल्य प्राप्त होते.
॥ अभंग १०६ ॥ अभंग रचना
हो का पुत्र पत्नी बंधु । त्यांचा तोडावा संबंधु ॥१॥
कळों आलें खट्याळसें । शिवों नये लिंपों दोषें ॥ध्रु.॥
फोडावें मडकें । मेलें लेखीं घायें एकें ॥२॥
तुका म्हणे त्यागें । विण चुकीजेना भोगें ॥३॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की परमेश्वराच्या मार्गात अडथळा निर्माण करणाऱ्या आसक्तींपासून दूर राहणे आवश्यक आहे. पुत्र, पत्नी किंवा नातेवाईक यांच्याविषयी द्वेष करावा असा अर्थ नसून, त्यांच्या मोहामुळे जर देवभक्ती विसरली जात असेल तर त्या आसक्तीचा त्याग करावा. विषयासक्तीचा त्याग केल्याशिवाय जन्म-मृत्यूचे दुःख संपत नाही. म्हणून विवेकाने संसार करत असतानाही मन परमेश्वराशी जोडून ठेवावे.
॥ अभंग १०७ ॥ अभंग रचना
व्याल्याविण करी शोभनतांतडी । चार ते गधडी करीतसे ॥१॥
कासया पाल्हाळ आणिकांचे देखी । सांगतां नव्हे सुखी साखरेसि ॥ध्रु.॥
कुंथाच्या ढेकरें न देवेल पुष्टी । रूप दावी कष्टी मळिण वरी ॥२॥
तुका म्हणे अरे वाचाळ हो ऐका । अनुभवेंविण नका वाव घेऊं ॥३॥
या अभंगात संत तुकाराम महाराज अनुभवाशिवाय मोठमोठ्या गोष्टी करणाऱ्यांना सावध करतात. दुसऱ्यांचे अनुभव ऐकून किंवा बाह्य दिखावा करून खरे ज्ञान मिळत नाही. साखरेची गोडी सांगून समजत नाही, ती चाखल्यावरच कळते. त्याचप्रमाणे परमेश्वराचा अनुभव स्वतः साधना, भक्ती आणि नामस्मरणातून घ्यावा लागतो. अनुभवाशिवाय केलेले बोलणे निरर्थक ठरते.
॥ अभंग १०८ ॥ अभंग रचना
जेणें घडे नारायणीं अंतराय । होत बाप माय वर्जावीं तीं ॥१॥
येर प्रिया पुत्र धना कोण लेखा । करिती तीं दुःखा पात्र शत्रु ॥ध्रु.॥
प्रल्हादें जनक बिभीषणें बंधु । राज्य माता निंदु भरतें केली ॥२॥
तुका म्हणे सर्व धर्म हरिचे पाय । आणीक उपाय दुःखमूळ ॥३॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की ज्या गोष्टीमुळे परमेश्वराच्या भक्तीत अडथळा निर्माण होतो, त्या कितीही जवळच्या असल्या तरी त्यांच्यापासून अलिप्त राहावे. प्रल्हादाने वडिलांचा विरोध पत्करला, बिभीषणाने भावाचा त्याग केला आणि भरताने आईच्या चुकीच्या इच्छेला मान दिला नाही. त्यांनी देव आणि धर्माला प्राधान्य दिले म्हणून त्यांचे कल्याण झाले. परमेश्वराच्या चरणी राहणे हाच सर्वोच्च धर्म आहे.
॥ अभंग १०९ ॥ अभंग रचना
मान अपमान गोवे । अवघे गुंडूनी ठेवावे ॥१॥
हें चि देवाचें दर्शन । सदा राहे समाधान ॥ध्रु.॥
शांतीची वसती । तेथें खुंटे काळगती ॥२॥
आली ऊर्मी साहे । तुका म्हणे थोडें आहे ॥३॥
या अभंगात संत तुकाराम महाराज समत्वाची शिकवण देतात. मान मिळाला किंवा अपमान झाला तरी मन विचलित होऊ न देता शांत राहावे. ज्याच्या मनात समाधान आणि शांती असते, त्यालाच खऱ्या अर्थाने देवाचा अनुभव येतो. सुख-दुःख, लाभ-हानी यांना समान मानून जो संयमाने वागतो, त्याचे जीवन शांत, आनंदी आणि मुक्तीकडे जाणारे होते.
॥ अभंग ११० ॥ अभंग रचना
थोडें आहे थोडें आहे । चित्त साहे जालिया ॥१॥
हर्षामर्ष नाहीं अंगीं । पांडुरंगीं सरलें तें ॥ध्रु.॥
अवघ्या साधनांचें सार । न लगे फार शोधावें ॥२॥
तुका म्हणे लटिकें पाहें । सांडीं देह अभिमान ॥३॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की मन समाधानी झाले की थोड्याशा गोष्टीतही आनंद मिळतो. ज्याच्या मनातून हर्ष, द्वेष, अहंकार आणि देहाभिमान निघून जातो, त्याचे चित्त सहजपणे पांडुरंगात स्थिर होते. सर्व साधनांचा सार म्हणजे नम्रता, समाधान आणि परमेश्वरावरील अखंड श्रद्धा होय. म्हणून अहंकार सोडून देवाच्या चरणी मन अर्पण करावे, हा या अभंगाचा मुख्य संदेश आहे.
॥ अभंग १११ ॥ अभंग रचना
आतां उघडीं डोळे । जरी अद्यापि न कळे ॥ तरी मातेचिये खोळे । दगड आला पोटासि ॥१॥
मनुष्यदेहा ऐसा निध । साधिली ते साधे सिद्ध ॥ करूनि प्रबोध । संत पार उतरले ॥ध्रु.॥
नाव चंद्रभागे तीरीं । उभी पुंडलीकाचे द्वारीं ॥ कट धरूनियां करीं । उभाउभी पालवी ॥२॥
तुका म्हणे फुकासाठीं । पायीं घातली या मिठी ॥ होतो उठाउठी । लवकरी च उतार ॥३॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की मनुष्यजन्म हा अत्यंत दुर्मिळ आणि अमूल्य आहे. अजूनही ज्याला जीवनाचा खरा अर्थ समजला नसेल त्याने जागे होऊन संतांच्या मार्गाचा स्वीकार करावा. पंढरीचा विठ्ठल भक्तांच्या उद्धारासाठी सदैव उभा आहे आणि प्रेमाने त्याची भक्ती करणाऱ्याला तो सहज स्वीकारतो. हा अमूल्य जन्म व्यर्थ घालवू नये, तर नामस्मरण, संतसंग आणि भक्ती यांच्या साहाय्याने जीवनाचे सार्थक करून भवसागरातून मुक्त व्हावे, असा या अभंगाचा संदेश आहे.
॥ अभंग ११२ ॥ अभंग रचना
न करीं रे संग राहें रे निश्चळ । लागों नेदीं मळ ममतेचा ॥१॥
या नांवें अद्वैत खरें ब्रम्हज्ञान । अनुभवावांचून बडबड ते ॥ध्रु.॥
इंद्रियांचा जय वासनेचा क्षय । संकल्पा ही न ये वरी मन ॥२॥
तुका म्हणे न ये जाणीव अंतरा । अंतरीं या थारा आनंदाचा ॥३॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की मन स्थिर ठेवून ममतेचा आणि आसक्तीचा त्याग केल्याशिवाय खरे ब्रह्मज्ञान प्राप्त होत नाही. केवळ अद्वैताची चर्चा करून उपयोग नाही; त्याचा प्रत्यक्ष अनुभव आवश्यक आहे. इंद्रियांवर नियंत्रण, वासनांचा क्षय आणि मनातील संकल्प-विकल्प शांत झाल्यावर अंतःकरणात परमेश्वराचा आनंद प्रकट होतो. खरी साधना ही अनुभवावर आधारित असते, केवळ शब्दांवर नाही.
॥ अभंग ११३ ॥ अभंग रचना
पंढरीचा महिमा । देतां आणीक उपमा ॥१॥
ऐसा ठाव नाहीं कोठें । देव उभाउभी भेटे ॥ध्रु.॥
आहेति सकळ । तीर्थे काळें देती फळ ॥२॥
तुका म्हणे पेठ । भूमिवरी हे वैकुंठ ॥३॥
संत तुकाराम महाराज पंढरपूरच्या पावन महिम्याचे वर्णन करतात. जगातील अनेक तीर्थक्षेत्रे पुण्य देतात, परंतु पंढरीमध्ये विठ्ठल स्वतः भक्तांसाठी विटेवर उभा राहून दर्शन देतो. त्यामुळे हे स्थान इतर सर्व तीर्थांपेक्षा श्रेष्ठ आहे. भक्ती, नामस्मरण आणि विठ्ठलदर्शन यांमुळे पंढरपूर हे पृथ्वीवरील वैकुंठच आहे, अशी महाराजांची श्रद्धा आहे.
॥ अभंग ११४ ॥ अभंग रचना
तिर्थी धोंडा पाणी । देव रोकडा सज्जनीं ॥१॥
मिळालिया संतसंग । समर्पितां भलें अंग ॥ध्रु.॥
तिर्थी भाव फळे । येथें आनाड तें वळे ॥२॥
तुका म्हणे पाप । गेलें गेल्या कळे ताप ॥३॥
या अभंगात संत तुकाराम महाराज सांगतात की तीर्थक्षेत्रात दगड आणि पाणी दिसते, परंतु संतांच्या सहवासात साक्षात परमेश्वराचा अनुभव येतो. श्रद्धा आणि भक्तिभाव असल्यास तीर्थयात्रेचे फळ मिळते, पण संतसंगामुळे मनाचे शुद्धीकरण अधिक सहज होते. संतांच्या सहवासात अहंकार, पाप आणि मनातील दुःख दूर होऊन जीवनाला नवी दिशा मिळते.
॥ अभंग ११५ ॥ अभंग रचना
घेऊनियां चक्र गदा । हा चि धंदा करी तो ॥१॥
भक्ता राखे पायापासीं । दुर्जनासी संहारी ॥ध्रु.॥
अव्यक्त तें आकारलें । रूपा आलें गुणवंत ॥२॥
तुका म्हणे पुरवी इच्छा । जया तैसा विठ्ठल ॥३॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की परमेश्वर भक्तांचे रक्षण करण्यासाठी आणि दुष्टांचा नाश करण्यासाठी विविध रूपे धारण करतो. निर्गुण, निराकार परमात्मा भक्तांच्या प्रेमासाठी सगुण स्वरूप धारण करून त्यांच्या जवळ येतो. प्रत्येक भक्ताच्या भावनेनुसार विठ्ठल त्याला अनुभव देतो आणि त्याच्या कल्याणाची व्यवस्था करतो. म्हणून भक्तीमध्ये श्रद्धा आणि विश्वास ठेवावा.
॥ अभंग ११६ ॥ अभंग रचना
देखोनि पुराणिकांची दाढी । रडे स्फुंदे नाक ओढी ॥१॥
प्रेम खरें दिसे जना । भिन्न अंतरीं भावना ॥ध्रु.॥
आवरितां नावरे । खुर आठवी नेवरे ॥२॥
बोलों नयें मुखावाटां । म्हणे होतां ब्यांचा तोटा ॥३॥
दोन्ही सिंगें चारी पाय । खुणा दावी म्हणे होय ॥४॥
मना आणितां बोकड । मेला त्याची चरफड ॥५॥
होता भाव पोटीं । मुखा आलासे शेवटीं ॥६॥
तुका म्हणे कुडें । कळों येतें तें रोकडें ॥७॥
या अभंगात संत तुकाराम महाराज बाह्य दिखावा करणाऱ्या ढोंगी लोकांवर कठोर टीका करतात. केवळ रडणे, अभिनय करणे किंवा भक्तीचे प्रदर्शन करणे म्हणजे खरी भक्ती नव्हे. अंतःकरणात प्रेम, श्रद्धा आणि प्रामाणिकपणा नसल्यास बाह्य आचरणाचा काहीही उपयोग होत नाही. शेवटी मनातील खरा भाव कृतीतून प्रकट होतो आणि लोकांना सत्य समजते. म्हणून भक्ती नेहमी निष्कपट आणि अंतःकरणपूर्वक असावी.
॥ अभंग ११७ ॥ अभंग रचना
दुर्जनाची गंधी विष्ठेचिया परी । देखोनियां दुरी व्हावें तया ॥१॥
अइका हो तुम्ही मात हे सज्जन । करूं संघष्टन नये बोलों ॥ध्रु.॥
दुर्जनाचे अंगीं अखंड विटाळ । वाणी रजस्वला स्रवे तैशी ॥२॥
दुर्जनाचें भय धरावें त्यापरी । पिसाळलेवरी धांवे श्वान ॥३॥
दुर्जनाचा भला नव्हे अंगसंग । बोलिलासे त्याग देशाचा त्या ॥४॥
तुका म्हणे किती सांगावें पृथक । अंग कुंभीपाक दुर्जनाचें ॥५॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की दुर्जनांचा सहवास हा अत्यंत घातक असतो. जशी घाण किंवा विषारी वस्तूपासून दूर राहावे लागते, तसेच दुष्ट व्यक्तींपासूनही अंतर ठेवणे आवश्यक आहे. त्यांच्या बोलण्याने, विचारांनी आणि वर्तनाने चांगल्या माणसाचाही स्वभाव बिघडू शकतो. म्हणून सज्जनांनी विवेकाने वागून दुर्जनांचा संग टाळावा आणि सत्संगाची निवड करावी.
॥ अभंग ११८ ॥ अभंग रचना
अतिवादी नव्हे शुद्ध या बीजाचा । ओळखा जातीचा अंत्यज तो ॥१॥
वेद श्रुति नाहीं ग्रंथ ज्या प्रमाण । श्रेष्ठाचें वचन न मानी जो ॥ध्रु.॥
तुका म्हणे मद्यपानाचें मिष्टान्न । तैसा तो दुर्जन शिवों नये ॥२॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की जो शास्त्र, संत आणि ज्ञानी लोकांचे मार्गदर्शन मानत नाही, तो खऱ्या अर्थाने अज्ञानात राहतो. केवळ वाद घालणे, हट्ट धरणे किंवा सत्य न स्वीकारणे यामुळे आध्यात्मिक प्रगती होत नाही. अशा व्यक्तीचा सहवास टाळावा, कारण तो स्वतःचे आणि इतरांचेही नुकसान करू शकतो. नम्रता आणि सत्याचा स्वीकार हाच ज्ञानाचा पाया आहे.
॥ अभंग ११९ ॥ अभंग रचना
शब्दा नाहीं धीर । ज्याची बुद्धि नाहीं स्थिर ॥१॥
त्याचें न व्हावे दर्शन । खळा पंगती भोजन ॥ध्रु.॥
संतास जो निंदी । अधम लोभासाठीं वंदी ॥२॥
तुका म्हणे पोटीं । भाव अणीक जया होटीं ॥३॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की ज्याचे मन आणि बुद्धी स्थिर नसते, जो संतांची निंदा करतो आणि स्वार्थासाठी वागतो, त्याचा सहवास टाळावा. अशा व्यक्तीच्या बोलण्यामध्ये प्रामाणिकपणा नसतो आणि त्याच्या अंतःकरणात एक तर बाहेर दुसरे असे दुटप्पीपण असते. मन शुद्ध, स्थिर आणि सत्यप्रिय ठेवले तरच परमेश्वराची कृपा प्राप्त होते.
॥ अभंग १२० ॥ अभंग रचना
चोरें चोरातें करावा उपदेश । आपुला अभ्यास असेल तो ॥१॥
शिंदळीच्या मागें वेचितां पाउलें । होईल आपुलें तिच्या ऐसें ॥ध्रु.॥
तुका म्हणे भितो पुढिलिया दत्ता । म्हणऊनि चिंता उपजली ॥२॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की ज्याच्याकडे स्वतः योग्य आचरण नाही, त्याने इतरांना उपदेश करू नये. चुकीच्या लोकांच्या मागे चालल्यास आपणही त्यांच्यासारखेच बनतो. म्हणून प्रथम स्वतःचे जीवन शुद्ध, सत्यनिष्ठ आणि आदर्श बनवावे, त्यानंतरच इतरांना मार्गदर्शन करावे. आत्मपरीक्षण आणि योग्य आचरण हाच खरा उपदेश आहे.
॥ अभंग १२१ ॥ अभंग रचना
मांडवाच्या दारा । पुढें आणिला म्हातारा ॥१॥
म्हणे नवरी आणा रांड । जाळा नवर्‍याचें तोंड ॥ध्रु.॥
समय न कळे । काय उपयोगीं ये वेळे ॥२॥
तुका म्हणे खरा । येथूनिया दूर करा ॥३॥
संत तुकाराम महाराज या अभंगातून योग्य वेळ, प्रसंग आणि विवेक यांचे महत्त्व सांगतात. ज्याला कोणत्या ठिकाणी काय बोलावे किंवा कसे वागावे याचे भान नसते, त्याचे ज्ञान किंवा अनुभव कोणालाही उपयोगी पडत नाही. चुकीच्या वेळी दिलेला सल्ला किंवा केलेले वर्तन हे उलट नुकसान करणारे ठरते. म्हणून प्रत्येकाने समयाचे भान ठेवून विचारपूर्वक बोलावे आणि आचरण करावे, हाच या अभंगाचा मुख्य संदेश आहे.
॥ अभंग १२२ ॥ अभंग रचना
कांहीं नित्यनेमाविण । अन्न खाय तो श्वान ॥ वांयां मनुष्यपण । भार वाहे तो वृषभ ॥१॥
त्याचा होय भूमी भार । नेणे यातीचा आचार ॥ जाला दावेदार । भोगवी अघोर पितरांसि ॥ध्रु.॥
अखंड अशुभ वाणी । खरें न बोले स्वप्नीं ॥ पापी तयाहुनी । आणीक नाहीं दुसरा ॥२॥
पोट पोसी एकला । भूतीं दया नाहीं ज्याला ॥ पाठीं लागे आल्या । अतिताचे दाराशीं ॥३॥
कांहीं संतांचे पूजन । न घडे तीर्थांचें भ्रमण ॥ यमाचा आंदण । सीण थोर पावेल ॥४॥
तुका म्हणे त्यांनीं । मनुष्यपणा केली हानी ॥ देवा विसरूनी । गेलीं म्हणतां मी माझें ॥५॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की मनुष्यजन्म मिळूनही जो नित्यनेम, सदाचार, देवभक्ती, दया आणि सत्य यांचा स्वीकार करत नाही, त्याचे जीवन व्यर्थ ठरते. फक्त स्वतःच्या पोटापुरते जगणे, खोटे बोलणे, इतरांवर दया न करणे आणि संतसंग टाळणे यामुळे मनुष्य स्वतःचेच नुकसान करतो. परमेश्वराला विसरून अहंकारात जगणारा मनुष्य आध्यात्मिकदृष्ट्या रिकामा राहतो. म्हणून मनुष्यत्वाचे सार्थक करण्यासाठी भक्ती, दया, सत्य आणि सत्कर्म यांचा स्वीकार करावा.
॥ अभंग १२३ ॥ अभंग रचना
कन्या गो करी कथेचा विकरा । चांडाळ तो खरा तया नांवें ॥१॥
गुण अवगुण हे दोन्ही प्रमाण । यातिशीं कारण नाहीं देवा ॥२॥
आशाबद्ध नये करूं तें करिती । तुका म्हणे जाती नरकामधीं ॥३॥
या अभंगात संत तुकाराम महाराज धर्म, कथा किंवा आध्यात्मिक ज्ञानाचा स्वार्थासाठी व्यापार करणाऱ्यांवर टीका करतात. माणसाची श्रेष्ठता जन्मावर नसून त्याच्या गुण, आचरण आणि प्रामाणिकपणावर ठरते. लोभ, स्वार्थ आणि पैशासाठी धर्माचा उपयोग करणारा स्वतःचेच नुकसान करतो. देवभक्ती ही निष्काम आणि पवित्र भावनेने करावी, हा या अभंगाचा मुख्य संदेश आहे.
॥ अभंग १२४ ॥ अभंग रचना
हरिहरां भेद । नाहीं करूं नये वाद ॥१॥
एक एकाचे हृदयीं । गोडी साखरेच्या ठायीं ॥ध्रु.॥
भेदकासी नाड । एक वेलांटी च आड ॥२॥
उजवें वामांग । तुका म्हणे एक चि अंग ॥३॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की श्रीहरि आणि भगवान शंकर यांच्यात कोणताही भेद नाही. दोघेही त्या एकाच परमसत्याचे वेगवेगळे स्वरूप आहेत. देवांमध्ये भेद करून वाद घालणे हे अज्ञानाचे लक्षण आहे. जसे शरीराचे उजवे आणि डावे अंग वेगळे असले तरी ते एकाच शरीराचे भाग असतात, तसेच हरि आणि हर हे एकच आहेत. सर्व देवतांमध्ये एकाच परमेश्वराचे दर्शन घ्यावे, अशी शिकवण या अभंगातून मिळते.
॥ अभंग १२५ ॥ अभंग रचना
वक्त्या आधीं मान । गंध अक्षता पूजन । श्रोता यति जाला जाण । तरी त्या नाहीं उचित ॥१॥
शीर सर्वांगा प्रमाण । यथाविधि कर चरण । धर्माचें पाळण । सकळीं सत्य करावें ॥ध्रु.॥
पट्ट पुत्र सांभाळी । पिता त्याची आज्ञा पाळी । प्रमाण सकळीं । ते मर्यादा करावी ॥२॥
वरासनीं पाषाण । तो न मानावा सामान्य । येर उपकरणें । सोनियाचीं परी तीं नीच ॥३॥
सोनियाचा पैंजण । मुगुटमणि केला हीण । जयाचें कारण । तया ठायीं अळंकार ॥४॥
सेवका स्वामीसाठीं मान । त्याचें नाम त्याचें धन । तुका म्हणे जाण । तुम्ही संत तदर्थी ॥५॥
संत तुकाराम महाराज या अभंगातून प्रत्येक व्यक्ती, वस्तू आणि नात्याचा योग्य मान राखण्याची शिकवण देतात. प्रत्येक गोष्टीचे महत्त्व तिच्या योग्य स्थानामुळे असते. जसे मुकुटातील रत्न आणि पायातील पैंजण यांचे उपयोग वेगवेगळे असतात, तसेच समाजातील प्रत्येक व्यक्तीची जबाबदारी आणि स्थान वेगळे असते. धर्म, मर्यादा, नम्रता आणि परस्पर आदर यांचे पालन केल्याने समाजात सौहार्द निर्माण होते आणि जीवन अधिक अर्थपूर्ण बनते.
॥ अभंग १२६ ॥ अभंग रचना
घरीं रांडा पोरें मरती उपवासीं । सांगे लोकांपासीं थोरपण ॥१॥
नेऊनियां घरा दाखवावें काय । काळतोंडा जाय चुकावूनि ॥२॥
तुका म्हणे आम्ही जाणों त्या प्रमाण । ठकावे हे जन तैसे नहों ॥३॥
संत तुकाराम महाराज या अभंगात ढोंगी आणि दिखाऊ स्वभावावर कठोर प्रहार करतात. स्वतःच्या घरातील कुटुंबीय उपाशी असताना बाहेर मोठेपणाचा आव आणणारा मनुष्य खऱ्या अर्थाने कर्तव्यच्युत असतो. समाजात प्रतिष्ठा मिळवण्यासाठी खोटा दिखावा करण्यापेक्षा प्रथम आपल्या कुटुंबाची जबाबदारी पार पाडणे आवश्यक आहे. बाह्य प्रतिष्ठेपेक्षा सत्य, प्रामाणिकपणा आणि कर्तव्यपालन यांनाच अधिक महत्त्व आहे, असा या अभंगाचा संदेश आहे.
॥ अभंग १२७ ॥ अभंग रचना
मायबाप जोहार । सारा साधावया आलों वेसकर ॥१॥
मागील पुढील करा झाडा । नाहीं तरी खोडा घालिती जी ॥ध्रु.॥
फांकुं नका रुजू जालिया वांचून । सांगा जी कोण घरीं तीं धण्या ॥२॥
आजि मायबाप करा तडामोडी । उद्यां कोणी घडी राहेना हो ॥३॥
तुका म्हणे कांहीं न चले ते बोली । अखरते सालीं झाडा घेती ॥४॥
या अभंगात संत तुकाराम महाराज जीवनातील हिशेब वेळेवर पूर्ण करण्याची शिकवण देतात. जसे गावचा वेसकर प्रत्येकाकडून कर वसूल करतो, तसेच काळ प्रत्येकाच्या कर्माचा हिशेब घेतो. त्यामुळे उद्यावर ढकलण्याची सवय सोडून आजच सत्कर्म, देवभक्ती आणि आत्मपरीक्षण करावे. वेळ निघून गेल्यावर पश्चात्ताप करून काहीच उपयोग होत नाही. म्हणून जीवनातील प्रत्येक क्षण सत्कारणी लावणे हेच खरे शहाणपण आहे.
॥ अभंग १२८ ॥ अभंग रचना
येऊं द्या जी कांहीं वेसकरास । आंतून बाहेर वोजेचा घास ॥१॥
जों यावें तों हात चि रिता नाहीं । कधीं तरीं कांहीं द्यावें घ्यावें ॥२॥
तुका म्हणे उद्यां लावीन म्हनेरा । जे हे दारोदारांभोंवतीं फिरा ॥३॥
संत तुकाराम महाराज या अभंगातून दान, उदारता आणि परस्पर सहकार्याचे महत्त्व सांगतात. आपल्या दारात आलेल्या गरजू व्यक्तीला शक्य तेवढी मदत करावी. "उद्या देईन" असे म्हणत सतत टाळाटाळ करू नये, कारण योग्य वेळ निघून जाऊ शकते. मनुष्याने आपल्या सामर्थ्यानुसार इतरांना मदत केली तर त्यातूनच देवसेवा घडते आणि समाजात प्रेम, विश्वास व सद्भावना वाढतात.
॥ अभंग १२९ ॥ अभंग रचना
देती घेती परज गेली । घर खालीं करूनियां ॥१॥
धांवणियाचे न पडे हातीं । खादली राती काळोखी ॥ध्रु.॥
वघियांचे अवघें नेलें । काहीं ठेविलें नाहीं मागें ॥२॥
सोंग संपादुनि दाविला भाव । गेला आधीं माव वरि होती ॥३॥
घराकडे पाहूं नयेसें जालें । अमानत केलें दिवाणांत ॥४॥
आतां तुका कोणा न लगे चि हातीं । जाली ते निश्चिती बोलों नये ॥५॥
या अभंगात संत तुकाराम महाराज संसाराच्या क्षणभंगुर स्वरूपाचे चित्रण करतात. धन, संपत्ती, मान-सन्मान आणि ऐश्वर्य क्षणात नष्ट होऊ शकते. मृत्यूनंतर यापैकी काहीही आपल्याबरोबर जात नाही. त्यामुळे या नाशवंत गोष्टींचा अभिमान न बाळगता परमेश्वराची भक्ती, सत्कर्म आणि सदाचार यांमध्येच जीवनाचे खरे धन शोधावे. शेवटी फक्त चांगली कर्मे आणि भगवंताचे नामच मनुष्याच्या उपयोगी पडते.
॥ अभंग १३० ॥ अभंग रचना
शुकसनकादिकीं उभारिला बाहो । परिक्षितीला हो दिसां सातां ॥१॥
उठाउठी करी स्मरणाचा धांवा । धरवत देवा नाहीं धीर ॥ध्रु.॥
त्वरा जाली गरुड टाकियेला मागें । द्रौपदीच्या लागें नारायणें ॥२॥
तुका म्हणे करी बहु च तांतडी । प्रेमाची आवडी लोभ फार ॥३॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की परमेश्वर आपल्या भक्तांच्या रक्षणासाठी नेहमी तत्पर असतो. प्रल्हाद, परीक्षित, द्रौपदी यांसारख्या भक्तांच्या संकटसमयी भगवान त्वरित धावून आले, कारण त्यांची भक्ती निष्कपट होती. भक्ताने मनापासून श्रद्धा ठेवून परमेश्वराचे स्मरण केले तर तो कधीही त्याला एकटे सोडत नाही. भगवंताला आपल्या भक्तांचे प्रेम अत्यंत प्रिय असते आणि त्या प्रेमामुळे तो त्यांच्या रक्षणासाठी सदैव धावून येतो.
॥ अभंग १३१ ॥ अभंग रचना
बोललों तें कांहीं तुमचिया हिता । वचन नेणतां क्षमा कीजे ॥१॥
वाट दावी तया न लगे रुसावें । अतित्याई जीवें नाश पावे ॥ध्रु.॥
निंब दिला रोग तुटाया अंतरीं । पोभाळितां वरि आंत चरे ॥२॥
तुका म्हणे हित देखण्यासि कळे । पडती आंधळे कूपा माजी ॥३॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की मी जे बोलतो ते तुमच्या हितासाठीच बोलतो, त्यामुळे ते कठोर वाटले तरी राग मानू नका. जसा कडू निंब रोग घालवण्यासाठी उपयुक्त असतो, तसेच हिताचे बोल सुरुवातीला अप्रिय वाटले तरी तेच जीवनाला योग्य दिशा देतात. जो योग्य मार्ग दाखवणाऱ्याचे ऐकत नाही तो अज्ञानामुळे स्वतःचेच नुकसान करून घेतो. म्हणून सत्य, संतांचे मार्गदर्शन आणि हितकारक उपदेश नम्रतेने स्वीकारावा, हा या अभंगाचा मुख्य संदेश आहे.
॥ अभंग १३२ ॥ अभंग रचना
माकडें मुठीं धरिलें फुटाणे । गुंतले ते नेणे हात तेथें ॥१॥
काय तो तयाचा लेखावा अन्याय । हित नेणे काय आपुलें तें ॥ध्रु.॥
शुकें नळिकेशीं गोवियेले पाय । विसरोनि जाय पक्ष दोन्ही ॥२॥
तुका म्हणे एक ऐसे पशुजीव । न चले उपाव कांहीं तेथें ॥३॥
या अभंगात संत तुकाराम महाराज लोभामुळे स्वतःच संकटात अडकणाऱ्या मनुष्याचे उदाहरण देतात. माकड मुठीत फुटाणे धरल्यामुळे हात बाहेर काढू शकत नाही, तसेच मनुष्यही लोभ, मोह आणि अहंकार सोडत नाही म्हणून दुःख भोगतो. पोपट जसा नळीला धरून स्वतःच अडकतो, तशीच अवस्था विषयासक्त माणसाची होते. स्वतःच्या हिताचे ज्ञान नसल्यामुळे तो मुक्तीचा मार्ग गमावतो. म्हणून लोभाचा त्याग करून विवेकाने जीवन जगावे.
॥ अभंग १३३ ॥ अभंग रचना
हरि तूं निष्ठ निर्गुण । नाहीं माया बहु कठिण । नव्हे तें करिसी आन । कवणें नाहीं केलें तें ॥१॥
घेऊनि हरिश्चंद्राचें वैभव । राज्य घोडे भाग्य सर्व । पुत्र पत्नी जीव । डोंबाघरीं वोपविलीं ॥ध्रु.॥
नळा दमयंतीचा योग । बिघडिला त्यांचा संग । ऐसें जाणे जग । पुराणें ही बोलती ॥२॥
राजा शिबी चक्रवर्ती । कृपाळु दया भूतीं । तुळविलें अंतीं । तुळें मास तयाचें ॥३॥
कर्ण भिडता समरंगणीं । बाणीं व्यापियेला रणीं । मागसी पाडोनी । तेथें दांत तयाचे ॥४॥
बळी सर्वस्वें उदार । जेणें उभारिला कर । करूनि काहार । तो पाताळीं घातला ॥५॥
श्रियाळाच्या घरीं । धरणें मांडिलें मुरारी । मारविलें करीं । त्याचें बाळ त्याहातीं ॥६॥
तुज भावें जे भजती । त्यांच्या संसारा हे गति । ठाव नाहीं पुढती । तुका म्हणे करिसी तें ॥७॥
या अभंगात संत तुकाराम महाराज विविध पुराणातील उदाहरणे देऊन सांगतात की परमेश्वराची लीला मनुष्याच्या बुद्धीपलीकडील आहे. हरिश्चंद्र, नळ, शिबी, कर्ण, बळी यांसारख्या महान भक्तांनाही कठोर परीक्षा द्याव्या लागल्या. परमेश्वर भक्तांची श्रद्धा दृढ करण्यासाठी अनेक प्रसंग निर्माण करतो. त्यामुळे संकट आले म्हणून देवाने साथ सोडली असे मानू नये. शेवटी भक्ताचे कल्याणच होते, म्हणून प्रत्येक परिस्थितीत परमेश्वरावर विश्वास ठेवावा.
॥ अभंग १३४ ॥ अभंग रचना
चाल केलासी मोकळा । बोल विठ्ठल वेळोवेळां ॥१॥
तुज पापचि नाहीं ऐसें । नाम घेतां जवळीं वसे ॥ध्रु.॥
पंच पातकांच्या कोडी । नामें जळतां न लगे घडी ॥२॥
केलीं मागें नको राहों । तुज जमान आम्ही आहों ॥३॥
करीं तुज जीं करवती । आणिक नामें घेऊं किती ॥४॥
तुका म्हणे काळा । रीग नाहीं निघती ज्वाळा ॥५॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की विठ्ठलाचे नाम हे सर्व पापांचा नाश करणारे आणि मन शुद्ध करणारे आहे. मनापासून नामस्मरण करणाऱ्या भक्ताजवळ परमेश्वर स्वतः वास करतो. पूर्वी कितीही चुका झाल्या असल्या तरी खऱ्या पश्चात्तापाने आणि भक्तीने जीवन बदलू शकते. म्हणून प्रत्येक क्षणी विठ्ठलाचे नाम घेत राहावे, कारण त्याच्या नामस्मरणाने जन्मोजन्मीची पापेही नष्ट होतात.
॥ अभंग १३५ ॥ अभंग रचना
बाळ बापा म्हणे काका । तरी तो कां निपराध ॥१॥
जैसा तैसा भाव गोड । पुरवी कोड विठ्ठल ॥ध्रु.॥
साकरेसि म्हणतां धोंडा । तरी कां तोंडा न रुचे ॥२॥
तुका म्हणे आरुष बोल । नव्हे फोल आहाच ॥३॥
या अभंगात संत तुकाराम महाराज सांगतात की परमेश्वराला शब्दांपेक्षा भक्ताचा भाव अधिक महत्त्वाचा असतो. लहान मूल कधी चुकीचे बोलले तरी आई-वडिलांचे प्रेम कमी होत नाही; त्याचप्रमाणे भक्ताचा निष्कपट भाव पाहून विठ्ठल त्याच्यावर कृपा करतो. जसे साखरेला दुसरे नाव दिले तरी तिची गोडी बदलत नाही, तसेच भक्तीचे मूल्य भावात असते, शब्दांत नाही. म्हणून मनापासून केलेली भक्तीच परमेश्वराला प्रिय असते.
॥ अभंग १३६ ॥ अभंग रचना
चित्तीं नाहीं तें जवळीं असोनि काय । वत्स सांडी माय तेणें न्यायें ॥१॥
प्रीतीचा तो वायु गोड लागे मात । जरी जाय चित्त मिळोनियां ॥२॥
तुका म्हणे अवघें फिकें भावाविण । मीठ नाहीं अन्न तेणें न्यायें ॥३॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की केवळ शारीरिक जवळीक असून उपयोग नाही, मनाने एकरूपता आणि प्रेम असणे आवश्यक आहे. जसे वासरू आईपासून दूर गेले तर तिचे दूध मिळत नाही, तसेच परमेश्वराशी प्रेमाचे नाते नसल्यास भक्तीचे खरे फळ मिळत नाही. प्रेमाशिवाय प्रत्येक गोष्ट नीरस वाटते. जसे मिठाशिवाय अन्नाला चव नसते, तसेच भक्तिभावाशिवाय पूजा, जप, तप किंवा कोणतेही धार्मिक आचरण अपूर्ण राहते.
॥ अभंग १३७ ॥ अभंग रचना
काय कशी करिती गंगा । भीतरिं चांगा नाहीं तो ॥१॥
अधणीं कुचर बाहेर तैसा । नये रसा पाकासि ॥ध्रु.॥
काय टिळे करिती माळा । भाव खळा नाहीं त्या ॥२॥
तुका म्हणे प्रेमें विण । बोले भुंके अवघा शीण ॥३॥
या अभंगात संत तुकाराम महाराज बाह्य आडंबरावर प्रखर टीका करतात. गंगास्नान, टिळा, माळ किंवा धार्मिक वेश यांचा उपयोग तेव्हाच आहे जेव्हा अंतःकरण शुद्ध असते. मनात कपट, अहंकार आणि दुष्ट भावना ठेवून केलेली पूजा निरर्थक ठरते. खरी भक्ती ही प्रेम, नम्रता आणि प्रामाणिकपणावर आधारलेली असते. प्रेमाशिवाय केलेले बोलणे आणि धार्मिक प्रदर्शन हे केवळ दिखावा ठरतो.
॥ अभंग १३८ ॥ अभंग रचना
शिंदळा साल्याचा नाहीं हा विश्वास । बाईल तो त्यास न विसंभे ॥१॥
दुष्ट बुद्धि चोरी करी निरंतर । तो म्हणे इतर लोक तैसे ॥२॥
तुका म्हणे जया चित्तीं जे वासना । तयाची भावना तयापरी ॥३॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की जसा चोर प्रत्येकावर संशय घेतो, तसाच दुष्ट स्वभावाचा माणूस इतरांनाही स्वतःसारखेच समजतो. प्रत्येकाची दृष्टी त्याच्या मनातील विचारांप्रमाणे असते. ज्याच्या मनात लोभ, कपट आणि वाईट वासना असतात त्याला जगही तसेच दिसते. म्हणून इतरांना दोष देण्यापेक्षा स्वतःचे मन शुद्ध करणे अधिक महत्त्वाचे आहे.
॥ अभंग १३९ ॥ अभंग रचना
झेला रे झेला वरचेवर झेला । हातिचें गमावी तो पाठीं साहे टोला ॥१॥
त्रिगुणाचा चेंडू हातें झुगारी निराळा । वरिलिया मुखें मन लावी तेथें डोळा ॥ध्रु.॥
आगळा होऊनि धरी वरिचिया वरी । चपळ तो जिंके गांढ्या ठके येरझारीं ॥२॥
हातीं सांपडलें उभें बैसों नेदी कोणी । सोरीमागें सोरी घेती ओणवें करूनि ॥३॥
डाई पडिलिया सोसी दुःखाचे डोंगर । पाठीवरी भार भोंवता ही उभा फेर ॥४॥
तुका म्हणे सुख पाहे तयाचें आगळें । जिंकी तो हरवी कोणी एका तरी काळें ॥५॥
या अभंगात संत तुकाराम महाराज जीवनाची तुलना एका खेळाशी करतात. संसारात जो सावध, संयमी आणि विवेकी असतो तोच यशस्वी होतो, तर मोह, अहंकार आणि विषयांच्या मागे धावणारा माणूस दुःखाचे ओझे स्वतःवरच लादतो. तीन गुणांच्या प्रभावातून बाहेर पडून ज्याने मन परमेश्वरावर स्थिर केले तोच खरा विजयी ठरतो. आत्मसंयम आणि भक्ती यांच्या साहाय्यानेच जीवनातील संकटांवर मात करता येते.
॥ अभंग १४० ॥ अभंग रचना
अझुनि कां थीर पोरा न म्हणसी किर । धरुनियां धीर लाजे बुर निघाला ॥१॥
मोकळा होतासि कां रे पडिलासि डाई । वरिलांचा भार आतां उतरेसा नाहीं ॥ध्रु.॥
मेळवूनि मेळा एकाएकीं दिली मिठी । कवळिलें एक बहु बैसविलीं पाठीं ॥२॥
तळील तें वरी वरील तें येतें तळा । न सुटे तोंवरी येथें गुंतलिया खेळा ॥३॥
सांडितां ठाव पुढें सईल धरी हात । चढेल तो पडेल ऐसी ऐका रे मात ॥४॥
तुका म्हणे किती आवरावे हात पाय । न खेळावें तोंच बरें वरी न ये डाय ॥५॥
संत तुकाराम महाराज संसारातील मोह आणि विषयांच्या खेळापासून सावध राहण्याचा उपदेश करतात. सुरुवातीला माणूस स्वतंत्र असतो, पण लोभ, मान, संपत्ती आणि अहंकार यांच्या मागे लागल्यावर तो त्यांचाच गुलाम बनतो. या मोहजाळात अडकल्यावर त्यातून बाहेर पडणे कठीण होते. म्हणून विवेक जागृत ठेवून, परमेश्वराचे स्मरण करत आणि अनावश्यक आसक्ती टाळत जीवन जगावे. मोहाच्या खेळात पडण्यापेक्षा त्यापासून दूर राहणेच खरे शहाणपण आहे.
॥ अभंग १४१ ॥ अभंग रचना
कोडें रे कोडें ऐका हें कोडें । उगवूनि फार राहे गुंतोनियां थोडें ॥१॥
पुसतसे सांगा मी हें माझें ऐसें काई । रुसूं नका नुगवे तो झवे आपुली आई ॥ध्रु.॥
सांगतों हें मूळ काहीं न धरावी खंती । ज्यालें ज्यवो मेलें मरो प्रारब्धा हातीं ॥२॥
तुका म्हणे अभिमान सांडावा सकळीं । नये अंगावरी वांयां येऊं देऊं कळी ॥३॥
संत तुकाराम महाराज या अभंगातून संसारातील "मी" आणि "माझे" या अहंभावाचे कोडे उलगडून सांगतात. मनुष्य क्षणभंगुर वस्तूंमध्ये स्वतःला गुंतवून घेतो आणि त्यांनाच सत्य मानतो, पण शेवटी सर्व काही प्रारब्धाच्या अधीन असते. म्हणून कोणत्याही गोष्टीचा अभिमान न बाळगता नम्रतेने जीवन जगावे. अहंकार सोडून परमेश्वरावर विश्वास ठेवणारा मनुष्यच खऱ्या अर्थाने मुक्तीच्या मार्गावर चालतो.
॥ अभंग १४२ ॥ अभंग रचना
नुगवे तें उगवून सांगितलें भाई । घालुनियां ताळा आतां शुद्ध राखा घाई ॥१॥
आतां कांहीं नाहीं राहिलें । म्यां आपणा आपण पाहिलें ॥ध्रु.॥
कमाईस मोल येथें नका रीस मानू। निवडूं नये मज कोणा येथें वानूं ॥२॥
तुका म्हणे पदोपदीं कान्हो वनमाळी । जयेजत मग सेवटिला एक वेळीं ॥३॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की जे सत्य समजले आहे ते मनात दृढ ठेवावे आणि त्यानुसार आचरण करावे. आत्मपरीक्षण करून स्वतःच्या दोषांचे निरीक्षण करणे हीच खरी साधना आहे. संसारातील मान-अपमान किंवा स्पर्धा यांना महत्त्व न देता प्रत्येक पावलावर विठ्ठलाचे स्मरण करावे. शेवटी परमेश्वराचे नाम आणि भक्तीच मनुष्याला खरे समाधान व कल्याण देतात.
॥ अभंग १४३ ॥ अभंग रचना
हारस आनंदाचा । घोष करा हरिनामाचा । कोण हा दैवाचा । भाग पावे येथील ॥१॥
पुण्य पाहिजे बहुत । जन्मांतरींचें संचित । होईल करीत । आला अधिकारी तो ॥ध्रु.॥
काय पाहातां हे भाई । हरुषें नाचा धरा घाई । पोटभरी कांहीं । घेतां उरी कांहीं ठेवा ॥२॥
जें सुख दृष्टी आहे । तें च अंतरीं जो लाहे । तुका म्हणे काय । कळिकाळ तें बापुडें ॥३॥
संत तुकाराम महाराज हरिनामाच्या आनंदाचा उत्सव साजरा करण्याचे आवाहन करतात. अनेक जन्मांच्या पुण्याईनेच मनुष्याला हरिनामाची गोडी प्राप्त होते. म्हणून संकोच न करता आनंदाने नामस्मरण करावे, कीर्तनात सहभागी व्हावे आणि भक्तीचा आनंद मनापासून अनुभवावा. ज्याच्या अंतःकरणात हरिनामाचा आनंद भरतो त्याच्यावर काळाचाही प्रभाव राहत नाही आणि त्याचे जीवन धन्य होते.
॥ अभंग १४४ ॥ अभंग रचना
अवघे गोपाळ म्हणती या रे करूं काला । काय कोणाची सिदोरी ते पाहों द्या मला ।
नका कांहीं मागें पुढें रे ठेवूं खरें च बोला । वंची वंचला तो चि रे येथें भोवंडा त्याला ॥१॥
घेतल्या वांचून झाडा रे नेदी आपुलें कांहीं । एकां एक ग्वाही बहुत देती मोकळें नाहीं ।
ताक सांडी येर येर रे काला भात भाकरी दहीं । आलें घेतो मध्यें बैसला नाहीं आणवीत तें ही ॥ध्रु.॥
एका नाहीं धीर तांतडी दिल्या सोडोनि मोटा । एक सोडितील गाठी रे एक चालती वाटा ।
एक उभा भार वाहोनि पाहे उगाचि खोटा । एक ते करूनि आराले आतां ऐसें चि घाटा ॥२॥
एकीं स्थिराविल्या गाई रे एक वळत्या देती । एकांच्या फांकल्या वोढाळा फेरे भोंवतीं घेती ।
एकें चाराबोरा गुंतलीं नाहीं जीवन चित्तीं । एक एका चला म्हणती एक हुंबरी घेती ॥३॥
एकीं एकें वाटा लाविलीं भोळीं नेणतीं मुलें । आपण घरींच गुंतले माळा नासिलीं फुलें ।
गांठीचें तें सोडूं नावडे खाय आइतें दिलें । सांपडलें वेठी वोढी रे भार वाहातां मेलें ॥४॥
एक ते माया गुंतले घरीं बहुत काम । वार्ता ही नाहीं तयाची तया कांहीं च ठावें ।
जैसें होतें शिळे संचित तैसें लागलें खावें । हातोहातीं गेलें वेचुनि मग पडिलें ठावें ॥५॥
एकीं हातीं पायीं पटे रे अंगीं लाविल्या राखा । एक ते सोलिव बोडके केली सपाट शिखा ।
एक ते आळसी तळीं रे वरी वाढिल्या काखा । सिदोरी वांचून बुद्धि रे केला अवघ्यां वाखा ॥६॥
तुका म्हणे आतां कान्होबा आम्हां वांटोनि द्यावें । आहे नाहीं आम्हांपाशीं तें तुज अवघें चि ठावें ।
मोकलितां तुम्ही शरण आम्ही कवणासि जावें । कृपावंते कृपा केली रे पोट भरे तों खावें ॥७॥
या अभंगात श्रीकृष्ण आणि गोपाळांच्या प्रेममय काला-लीलेचे सुंदर चित्रण केले आहे. प्रत्येक जण आपापली शिदोरी घेऊन आला असला तरी सर्वांनी ती एकत्र करून प्रेमाने वाटून खाल्ली. येथे श्रीमंत-गरीब, मोठा-लहान असा कोणताही भेद नाही; सर्वांमध्ये प्रेम, समानता आणि आनंद आहे. संत तुकाराम महाराज या प्रसंगातून सांगतात की परमेश्वराच्या सान्निध्यात स्वार्थ, अहंकार आणि भेदभाव नाहीसे होतात. भक्ताने आपले सर्वस्व परमेश्वराला अर्पण करून त्याच्या कृपेवर समाधान मानावे, कारण तोच सर्वांचा पालनकर्ता आहे.
॥ अभंग १४५ ॥ अभंग रचना
बैसवुनि फेरी । गडियां मध्यभागीं हरी । अवघियांचें करी । समाधान सारिखें ॥१॥
पाहे तो देखे समोर । भोगी अवघे प्रकार । हरुषें झेली कर । कवळ मुखीं देती ते ॥ध्रु.॥
बोले बोलतिया सवें । देतील तें त्यांचें घ्यावें । एक एका ठावें । येर येरा अदृश्य ॥२॥
तुका म्हणे देवा । बहु आवडीचा हेवा । कोणाचिया जीवा । वाटों नेदी विषम ॥३॥
संत तुकाराम महाराज या अभंगात श्रीकृष्णाच्या समभावाचे वर्णन करतात. गोपाळांच्या मध्यभागी बसून तो सर्वांना समान प्रेमाने अन्न वाटतो आणि कोणालाही कमी-जास्त मानत नाही. परमेश्वराच्या दृष्टीने सर्व भक्त समान आहेत; तो प्रत्येकावर सारखीच कृपा करतो. त्यामुळे भक्ताने मत्सर, स्पर्धा आणि भेदभाव सोडून प्रेम, समता आणि बंधुभावाने वागावे. हाच श्रीकृष्णाच्या या दिव्य लीलेचा मुख्य संदेश आहे.
॥ अभंग १४६ ॥ अभंग रचना
आम्हां निकट वासें । कळों आलें जैसें तैसें । नाहीं अनारीसें । कान्होबाचे अंतरीं ॥१॥
पीडती आपुल्या भावना । जैसी जयाची वासना । कर्माचा देखणा । पाहे लीळा कौतुक ॥ध्रु.॥
खेळ खेळे न पडे डाईं । ज्याचा भार त्याच्या ठायीं । कोणी पडतील डाईं । कोणी कोडीं उगवीती ॥२॥
तुका म्हणे कवळ । हातीं घेऊनि गोपाळ । देतो ज्यांचें बळ । त्यांसि तैसा विभाग ॥३॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की श्रीकृष्ण प्रत्येक भक्ताच्या अंतःकरणातील भावना जाणतो. प्रत्येकाला त्याच्या श्रद्धा, कर्म आणि पात्रतेनुसार तो कृपा व फळ देतो. परमेश्वराच्या दृष्टीने अन्याय नसतो; प्रत्येकाच्या जीवनातील अनुभव त्याच्या कर्माशी संबंधित असतात. म्हणून इतरांशी तुलना न करता श्रद्धेने भक्ती करावी, कारण विठ्ठल प्रत्येकावर योग्य वेळी योग्य प्रकारे कृपा करतो.
॥ अभंग १४७ ॥ अभंग रचना
काम सारूनि सकळ । आले अवघे गोपाळ । जाली आतां वेळ । म्हणती आणा सिदोर्‍या ॥१॥
देती आपुलाला झाडा । गाई बैसविल्या वाडां । दोंदिल बोबडा । वांकड्याचा हरि मेळीं ॥ध्रु.॥
आपुलालिये आवडी । मुदा बांधल्या परवडी । निवडूनियां गोडी । हरि मेळवी त्यांत तें ॥२॥
भार वागविला खांदीं । नव्हती मिळाली जों मांदी । सकाळांचे संदी । वोझीं अवघीं उतरलीं ॥३॥
मागे जो तांतडी । त्यासि रागा येती गडी । तुझी कां रे कुडी । येथें मिथ्या भावना ॥४॥
एक एकाच्या संवादें । कैसे धाले ब्रम्हानंदें । तुका म्हणे पदें । या रे वंदूं हरीचीं ॥५॥
या अभंगात गोपाळांनी आपली सर्व कामे पूर्ण करून श्रीकृष्णासोबत प्रेमाने एकत्र येण्याचे सुंदर चित्रण आहे. सर्वजण आपापली शिदोरी घेऊन आनंदाने एकत्र बसतात आणि श्रीकृष्ण त्या साध्या भोजनालाही प्रेमामुळे अमूल्य बनवतो. जेथे परमेश्वराचा सहवास असतो तेथे थकवा, राग आणि भेदभाव नाहीसा होतो. भक्तांच्या परस्पर प्रेमात आणि श्रीकृष्णाच्या सान्निध्यातच खरा ब्रह्मानंद अनुभवायला मिळतो, असा या अभंगाचा भाव आहे.
॥ अभंग १४८ ॥ अभंग रचना
यमुनें पाबळीं । गडियां बोले वनमाळी । आणा सिदोर्‍या सकळी । काला करूं आजी ।
अवघें एके ठायीं । करूनि स्वाद त्याचा पाहीं । मजपाशीं आहे तें ही । तुम्हामाजी देतों ॥१॥
म्हणती बरवें गोपाळ । म्हणती बरवें गोपाळ । वाहाती सकळ । मोहरी पांवे आनंदें ।
खडकीं सोडियेल्या मोटा । अवघा केला एकवटा । काला करूनियां वांटा । गडियां देतो हरि ॥ध्रु.॥
एकापुढें एक । घाली हात पसरी मुख । गोळा पांवे तया सुख । अधिक चि वाटे ।
म्हणती गोड जालें । म्हणती गोड जालें । आणिक देई । नाहीं पोट धालें ॥२॥
हात नेतो मुखापासीं । एर आशा तोंड वासी । खाय आपण तयासी । दावी वांकुलिया ।
देऊनियां मिठी । पळे लागतील पाठीं । धरूनि काढितील ओठीं । मुखामाजी खाती ॥३॥
म्हणती ठकडा रे कान्हा । लावी घांसा भरी राणा । दुम करितो शहाणा । पाठोवाठीं तयाच्या ।
अवघियांचे खाय । कवळ कृष्णा माझी माय । सुरवर म्हणती हाय हाय । सुखा अंतरलों ॥४॥
एक एका मारी । ढुंगा पाठी तोंडावरी । गोळा न साहवे हरि । म्हणे पुरे आतां ।
येतो काकुलती । गोळा न साहवे श्रीपती । म्हणे खेळों आतां नीती । सांगों आदरिलें ॥५॥
आनंदाचे फेरी । माजी घालुनियां हरी । एक घालिती हुंबरी । वाती सिंगें पांवे ।
वांकडे बोबडे । खुडे मुडे एक लुडे । कृष्णा आवडती पुढें । बहु भाविक ते ॥६॥
करी कवतुक । त्यांचें देखोनियां मुख । हरी वाटतसे सुख । खदखदां हांसे ।
एक एकाचें उच्छिष्ट । खातां न मानिती वीट । केलीं लाजतां ही धीट । आपुलिया संगें ॥७॥
नाहीं ज्याची गेली भुक । त्याचें पसरवितो मुख । अवघियां देतो सुख । सारिखें चि हरी ।
म्हणती भला भला हरी । तुझी संगती रे बरी । आतां चाळविसी तरी । न वजों आणिकां सवें ॥८॥
गाई विसरल्या चार । पक्षी श्वापदांचे भार । जालें यमुनेचें स्थिर । जळ वाहों ठेलें ।
देव पाहाती सकळ । मुखें घोटूनियां लाळ । धन्य म्हणती गोपाळ । धिग जालों आम्ही ॥९॥
म्हणती कैसें करावें । म्हणती कैसें करावें । यमुनाजळीं व्हावें । मत्स्य शेष घ्यावया ।
सुरवरांचे थाट । भरलें यमुनेचें तट । तंव अधिक ची होंट । मटमटां वाजवी ॥१०॥
आनंदें सहित । क्रीडा करी गोपीनाथ । म्हणती यमुनेंत हात । नका धुऊं कोणी ।
म्हणती जाणे जीवीचें । लाजे त्यास येथें कैचें । शेष कृष्णाचें । लाभ थोरिवे ॥११॥
धन्य दिवस काळ । आजी पावला गोपाळ । म्हणती धालों रे सकळ । तुझिया नि हातें ।
मानवले गडी । एक एकांचे आवडी । दहीं खादलें परवडी । धणीवरी आजी ॥१२॥
तुझा संग बरवा । नित्य आम्हां द्यावा । ऐसें करूनि जीवा । नित्य देवा चालावें ।
तंव म्हणे वनमाळी । घ्यारे काठिया कांबळी । आतां जाऊं खेळीमेळीं । गाई चारावया ॥१३॥
तुका म्हणे प्रेमें धालीं । कोणा न साहवे चाली । गाई गोपाळांसि केली । आपण यांसरी ।
आजि जाला आनंद । आजि जाला आनंद । चाले परमानंद । सवें आम्हांसहित ॥१४॥
या अभंगात संत तुकाराम महाराज श्रीकृष्णाच्या 'काला' या प्रेममय लीलेचे अत्यंत रम्य वर्णन करतात. सर्व गोपाळ आपापली शिदोरी एकत्र करून श्रीकृष्णासोबत प्रेमाने भोजन करतात. श्रीकृष्ण प्रत्येकाला स्वतःच्या हाताने घास भरवतो, त्यांच्याशी खेळतो, हसतो आणि सर्वांना समान प्रेम देतो. त्या दिव्य संगतीत भूक, थकवा, भेदभाव आणि अहंकार नाहीसा होतो. गाई, पक्षी, देव आणि संपूर्ण निसर्गही हा आनंदमय सोहळा पाहून स्तब्ध होतो. या लीलेतून संत तुकाराम महाराज सांगतात की परमेश्वराच्या सहवासात प्रेम, समता, निरागसता आणि परमानंद यांचाच अनुभव येतो. भक्तीचे खरे स्वरूप हे प्रेमाने एकत्र राहणे, वाटून घेणे आणि श्रीकृष्णाला जीवनाचा केंद्रबिंदू मानणे हेच आहे.
॥ अभंग १४९ ॥ अभंग रचना
या हो या चला जाऊं सकळा । पाहों हा सोहळा आजि वृंदावनींचा ॥१॥
वाइला गोपाळें वेणुनाद पडे कानीं । धीर नव्हे मनीं चित्त जालें चंचळ ॥ध्रु.॥
उरलें तें सांडा काम नका करूं गोवी । हे चि वेळ ठावी मज कृष्णभेटीची ॥२॥
निवतील डोळे याचें श्रीमुख पाहातां । बोलती तें आतां घरचीं सोसूं वाईट ॥३॥
कृष्णभेटीआड कांहीं नावडे आणीक । लाज तरी लोक मन जालें उदास ॥४॥
एकाएकीं चालियेल्या सादावीत सवें । तुका म्हणे देवें रूपें केल्या तन्मय ॥५॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की श्रीकृष्णाच्या वेणूचा मधुर नाद ऐकताच सर्व गोप-गोपिकांची मने त्याच्याकडे धाव घेतात. त्या क्षणी संसारातील सर्व कामे क्षुल्लक वाटतात आणि श्रीकृष्णदर्शनाचीच उत्कंठा मनात भरून राहते. त्याच्या दिव्य रूपाचे दर्शन हेच जीवनातील सर्वात मोठे सुख आहे. लोक काय म्हणतील याची चिंता न करता भक्ताने परमेश्वराच्या प्रेमात तन्मय व्हावे, हाच या अभंगाचा मुख्य संदेश आहे.
॥ अभंग १५० ॥ अभंग रचना
फुगडी फू फुगडी घालितां उघडी राहे । लाज सांडोनि एक एकी पाहे ॥१॥
फुगडी गे अवघें मोडी गे । तरीच गोडी गे संसार तोडी गे ॥ध्रु.॥
मागें जें शिकली होतीस पोटीं । तें चि विचारूनि आतां उच्चारी ओठीं ॥२॥
त्रिगुणांची वेणी तुझे उडते पाठीं । सावरूनि धरी घाली मूळबंदीं गांठी ॥३॥
आगळें पाउल जिंके एकाएक । पावसी मान हे मानवती तिन्ही लोक ॥४॥
तुका म्हणे तुजमजमध्यें एक भाव । सम तुकें बार घेऊं पावों उंच ठाव ॥५॥
या अभंगात संत तुकाराम महाराज फुगडीच्या खेळाचा आध्यात्मिक दृष्टांत देतात. संसारातील लाज, अहंकार, मोह आणि त्रिगुणांच्या बंधनातून मुक्त झाल्यावरच भक्तीची खरी गोडी अनुभवता येते. मन शुद्ध करून परमेश्वराशी एकरूप होणे हेच जीवनाचे अंतिम ध्येय आहे. भक्त आणि भगवंत यांच्यात प्रेम, समता आणि एकात्मभाव निर्माण झाला की आत्मिक उन्नती होते आणि मनुष्याला सर्वोच्च आध्यात्मिक आनंद प्राप्त होतो.
॥ अभंग १५१ ॥ अभंग रचना
फुगडी फू सवती माझे तूं । हागुनि भरलें धू तुझ्या ढुंगा तोंडावरि ॥१॥
फुगडी घेतां आली हरी । ऊठ जावो जगनोवरी ॥ध्रु.॥
हातपाय बेंबळ जाती । ढुंगण घोळितां लागे माती ॥२॥
सात पांच आणिल्या हरी । वांचुनी काय तगसी पोरी ॥३॥
सरला दम पांगले पाय । आझुनि वरी घोळिसी काय ॥४॥
तुका म्हणे आझुन तरी । सांगितलें तें गधडी करी ॥५॥
संत तुकाराम महाराज या अभंगात खेळल्या जाणाऱ्या 'फुगडी' या लोकखेळाच्या रूपकातून संसारी जीवाला उपदेश करत आहेत. मनुष्य संसाराच्या मोहात आणि अज्ञानात इतका बुडाला आहे की त्याला स्वतःचे भान उरलेले नाही. कर्माच्या फेऱ्यात अडकून त्याचे हातपाय थकले, तरीही त्याची वासना संपत नाही. तुकोबा म्हणतात, हे मानवी जिवा, आता तरी तुझा दम संपण्यापूर्वी (आयुष्य संपण्यापूर्वी) सावध हो आणि भगवंताच्या चरणी लाग.
॥ अभंग १५२ ॥ अभंग रचना
लये लये लखोटा । मूळबंदि कासोटा । भावा केलें साहें । आतां माझें पाहें ॥१॥
हातोहातीं गुंतली । जीवपणा मुकली । धीर माझा निका । सांडीं बोल फिका ॥२॥
अंगीकारी हरी । नको पडों फेरी । लाज धरीं भांडे । जग झोडी रांडे ॥३॥
बैस भावा पाठीं । ऐक माझ्या गोष्टी । केला सांडीं गोहो । येथें धरीं मोहो ॥४॥
पाठमोरा डोल । आवरी तें बोल । पांगलीस बाळा । पुढें अवकळा ॥५॥
आतां उभी ठायीं । उभाउभीं पाहीं । नको होऊं डुकरी । पुढें गाढव कुतरी ॥६॥
नामा केलें खरें । आपुलें म्या बरें। तुका म्हणे येरी । पांगविल्या पोरी ॥७॥
या अभंगात खेळ आणि संवादाच्या माध्यमातून आत्मज्ञानाचा बोध दिला आहे. संसारातील खोट्या मोहामध्ये अडकलेला जीव स्वतःचे मूळ विसरून बसला आहे. तुकाराम महाराज म्हणतात, जर तू हरिचा अंगीकार केला नाहीस, तर तुला पुन्हा पुन्हा जन्म-मरणाच्या फेऱ्यात पडावे लागेल आणि समाजाची निंदा सहन करावी लागेल. खोट्या अहंकाराला आणि वाईट बुद्धीला सोडून भगवंताच्या भक्तीचा मार्ग धर, नाहीतर पुढे मोठी अवकळा (दुर्दशा) येईल. नामस्मरणानेच जीवाची मुक्ती होते.
॥ अभंग १५३ ॥ अभंग रचना
तुशें कोण घाली हुंबरी । साही पांगल्या अठरा चारी ॥ध्रु.॥
सहस्र मुखावरी हरी । शेष शिणविलें ॥१॥
चेंडुवासवें घातली उडी । नाथिला काळिया देऊनि बुडी ॥२॥
अशुद्ध पीतां करुणा नाहीं । तुवां माउशी ही मारियेली ॥३॥
रावणाचें घर बुडविलें सारें । त्याचीं रांडापोरें मारियेलीं ॥४॥
जाणो तो ठावा आहेसि आम्हां । तुवां आपुला मामा मारियेला ॥५॥
याशीं खेळतां नाश थोरू । तुकयास्वामी सारंगधरू ॥६॥
या अभंगात श्रीकृष्ण आणि भगवंताच्या विविध अवतारांमधील पराक्रमाचे उपरोधिक व रंजक वर्णन केले आहे. तुकोबा म्हणतात, हे हरी, तुझ्याशी कोण स्पर्धा करू शकेल? सहा शास्त्रे, अठरा पुराणे आणि चार वेदही तुझा महिमा गाऊन थकले, हजार मुखांचा शेषनागही दमला. तू चेंडूच्या बहाण्याने यमुनेत उडी मारून कालिया नागाचा गर्व उतरवलास; पुतना मावशीचे प्राण शोषून घेतले; रामावतारात रावणाचा लंकापुरीसह नाश केला आणि कंसासारख्या स्वतःच्या सख्ख्या मामाचा वध केला. अशा या सामर्थ्यवान भगवंताशी कपटाने खेळायला जाणाऱ्यांचा नाश ठरलेलाच आहे.
॥ अभंग १५४ ॥ अभंग रचना
मशीं पोरा घे रे बार । तुझें बुजीन खालील द्वार ॥१॥
पोरा हमामा रे हमामा रे ॥ध्रु.॥
मशीं हमामा तूं घालीं । पोरा वरी सांभाळीं खालीं ॥२॥
तरी च मशीं बोल । पोरा जिव्हाळ्याची ओल ॥३॥
मशीं घेतां भास । जीवा मीतूंपणा नास ॥४॥
मज सवें खरा । पण जाऊं नेदी घरा ॥५॥
आमुचिये रंगीं । दुजें तगेना ये संगीं ॥६॥
तुक्यासवें भास । हरी जीवा करी नास ॥७॥
'हमामा' (एक जुना मैदानी खेळ) या खेळाच्या माध्यमातून संत तुकाराम महाराज इथे गुरु-शिष्य किंवा देव आणि भक्त यांच्यातील अद्वैताचा संदेश देत आहेत. भगवंत भक्ताला आपल्याशी खेळायला आणि रंगून जायला सांगत आहे. देवाच्या या भक्तीच्या खेळात जो पूर्णपणे उतरतो, त्याच्या मनातील 'मी-तू' पणाचा (भेदभावाचा, अहंकाराचा) पूर्ण नाश होतो. भगवंताच्या भक्तीच्या रंगात एकदा रंगले की संसाराची ओढ संपते आणि जीव कायमचा देवाचा होऊन जातो.
॥ अभंग १५५ ॥ अभंग रचना
हमामा रे पोरा हमामा रे । हमामा घालितां ठकलें पोर । करी येरझार चौर्‍याशीची ॥१॥
पहिले पहारा रंगासि आलें । सोहं सोहं सें बार घेतलें । देखोनि गडी तें विसरलें । डाई पडिलें आपणची ॥ध्रु.॥
दुसर्‍या पहारा महा आनंदें । हमामा घाली छंदछंदें । दिस वाडे तों गोड वाटे । परि पुढें नेणे पोर काय होतें तें ॥२॥
तिसर्‍या पहारा घेतला बार । अहंपणे पाय न राहे स्थिर । सोस सोस करितां डाईं पडसी । सत्य जाणें हा निर्धार ॥३॥
चौथ्या पहारा हमामा । घालिसी कांपविसी हातपाय । सुर्‍यापाटिलाचा पोर यम । त्याचे पडलीस डाईं ॥४॥
हमामा घालितां भ्याला तुका । त्यानें सांडिली गड्याची सोई । यादवांचा मूल एक । विठोबा त्यासवें चारितो गाई ॥५॥
या सुंदर अभंगात मानवी आयुष्याच्या चार अवस्थांना (बालपण, तारुण्य, प्रौढत्व आणि वृद्धत्व) 'हमामा' खेळाच्या चार पहारांचे रूपक दिले आहे. जीव हा संसाराच्या खेळात असा काही गुंततो की तो ८४ लक्ष योनींच्या फेऱ्यात अडकतो. सुरुवातीला तो आनंदाने खेळतो, पण नंतर अहंभावामुळे त्याचे पाय स्थिर राहत नाहीत. शेवटी वृद्धत्वात हातपाय कापू लागतात आणि तो यमाच्या (मृत्यूच्या) स्वाधीन होतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, हा भयंकर खेळ पाहून मी घाबरलो आणि मी संसाराची साथ सोडून थेट त्या यादवांच्या मुलाला म्हणजेच विठोबाला शरण गेलो, जो संतांच्या गाई राखतो.
॥ अभंग १५६ ॥ अभंग रचना
आम्हां घरीं एक गाय दुभता हे । पान्हा न समाये त्रिभुवनीं ॥१॥
वान ते सांवळी नांव ते श्रीधरा । चरे वसुंधरा चौदा भुवनें ॥ध्रु.॥
वत्स नाहीं माय भलत्या सवें जाय । कुर्वाळी तो लाहे भावभरणा ॥२॥
चहूं धारीं क्षीर वोळली अमुप । धाले सनकादिक सिद्ध मुनी ॥३॥
तुका म्हणे माझी भूक तेथें काय । जोगाविते माय तिन्ही लोकां ॥४॥
संत तुकाराम महाराज भगवंताला एका 'कामधेनू' (गाय) च्या रूपात पाहत आहेत. ते म्हणतात, आमच्या घरी एक अशी विलक्षण गाय आहे, जिचा पाझर संपूर्ण त्रिभुवनातही मावत नाही. ती सावळ्या रंगाची असून तिचे नाव 'श्रीधर' आहे. ती संपूर्ण चौदा भुवनांमध्ये वावरते. या गाईला कोणतीही माया-ममतेची बंधने नाहीत, जो कोणी तिच्यावर निखळ प्रेम करतो, त्याला ती भरभरून पाझरते. तिच्या ज्ञानाच्या आणि प्रेमाच्या दुधाने सनकादिक, सिद्ध आणि मुनी तृप्त झाले आहेत. अशी ही विठ्ठल माऊली संपूर्ण तीन लोकांचे पालनपोषण करत असताना माझी क्षुल्लक भूक ती सहजच मिटवेल.
॥ अभंग १५७ ॥ अभंग रचना
सिद्ध करूनियां ठेविलें कांडण । मज सांगातीण शुद्ध बुद्धि गे ॥१॥
आठव हा धरीं मज जागें करीं । मागिले पाहारीं सेवटिचा गे ॥ध्रु.॥
सम तुकें घाव घालीं वो साजणी । मी तुजमळिणी जंव मिळे ॥२॥
एक कशी पाखडी दुसरी निवडी । निःशेष तिसडी ओज करी ॥३॥
सरलें कांडण पाकसद्धि करी । मेळवण क्षिरीसाकरेचें ॥४॥
उद्धव अक्रूर बंधु दोघेजण । बाप नारायण जेवणार ॥५॥
तुका म्हणे मज माहेरीं आवडी । म्हणूनि तांतडी मूळ केलें ॥६॥
धान्य कांडण्याच्या (सडण्याच्या) घरगुती कामाच्या रूपकातून तुकोबा भक्तीची पूर्वतयारी सांगत आहेत. ते आपल्या 'शुद्ध बुद्धीला' मैत्रिण मानून म्हणतात की, आपण आता भक्तीचे कांडण (साधना) सिद्ध करूया. आयुष्याच्या शेवटच्या पहारात तू मला हरीच्या नामाची जाणीव ठेवून जागे ठेव. आपण दोघांनी मिळून अहंकाराचे भूस वेगळे करूया आणि शुद्ध आत्मरूपाचा पाक तयार करूया, ज्यामध्ये भक्तीची साखर आणि प्रेमाचे दूध असेल. हे प्रेमाचे अन्न जेवण्यासाठी साक्षात नारायण (परमेश्वर) आणि त्यांचे परम भक्त उद्धव व अक्रूर येतील. तुकोबा म्हणतात, मला पांडुरंगाच्या या माहेराची एवढी ओढ आहे की मी तिकडे जाण्यासाठी घाई करत आहे.
॥ अभंग १५८ ॥ अभंग रचना
सावडीं कांडण ओवी नारायण । निवडे आपण भूस सार ॥१॥
मुसळ आधारीं आवरूनि धरीं । सांवरोनि थिरीं घाव घालीं ॥ध्रु.॥
वाजती कांकणें अनुहात गजरें । छंद माहियेरे गाऊं गीति ॥२॥
कांडिता कांडण नव्हे भाग शीण । तुजमजपण निवडे तों ॥३॥
तुका म्हणे रूप उमटे आरिसा । पाक त्या सरिसा शुद्ध जाला ॥४॥
या अभंगातही कांडण करताना गायल्या जाणाऱ्या ओव्यांच्या माध्यमातून देवाचे स्मरण केले आहे. संसारी कामांमध्ये गुंतलेले असतानाही मुखात 'नारायण' नाव असावे, जेणेकरून संसाराचे भूस (असार गोष्ट) बाजूला पडून परमार्थाचे सार हाताशी येईल. बुद्धीचे मुसळ घट्ट धरून वासनांवर स्थिर घाव घालावेत. हे करताना मनात अनहद नादाचा गजर होतो आणि माहेराची (पंढरीची) गाणी गाताना थकवा किंवा शीण जाणवत नाही. शेवटी जेव्हा 'मी आणि तू' हा भेद मिटतो, तेव्हा अंतःकरण आरशासारखे स्वच्छ होते आणि आत्मज्ञानरूपी शुद्ध पाक सिद्ध होतो.
॥ अभंग १५९ ॥ अभंग रचना
शुद्धीचें सारोनि भरियेली पाळी । भरडोनि वोंगळी नाम केलें ॥१॥
आडसोनि शुद्ध करीं वो साजणी । सद्धि कां पापिणी नासियेलें ॥ध्रु.॥
सुपीं तों चि पाहें धड उगटिलें । नव्हतां नासिलें जगझोडी ॥२॥
सुपीं तों चि आहे तुज तें आधीन । दळिल्या जेवण जैसें तैसें ॥३॥
सुपीं तों चि संग घेइप धडफुडी । एकसा गधडी नास केला ॥४॥
दळितां आदळे तुज कां न कळे । काय गेले डोळे कान तुझे ॥५॥
सुपीं तों चि वोज न करितां सायास । पडसी सांदीस तुका म्हणे ॥६॥
सुपाने धान्य पाखडणे आणि निवडणे या क्रियेवरून तुकाराम महाराज मानवी मनाला उपदेश करत आहेत. ते म्हणतात, जोपर्यंत धान्य सुपात आहे (म्हणजे जोपर्यंत मानवी देहात प्राण आहेत आणि बुद्धी शाबूत आहे), तोपर्यंतच चांगले-वाईट निवडून शुद्ध आत्मज्ञान प्राप्त करून घेण्याची संधी तुझ्याकडे आहे. जर तू या काळात वासना आणि पाप कर्मांचा नाश केला नाहीस, तर अख्खे जीवन वाया जाईल. दळण दळण्यापूर्वी धान्य स्वच्छ करावे लागते, तसेच परमार्थ साधण्यापूर्वी मन शुद्ध करावे लागते. जर तू आताच डोळे उघडून सावध झाला नाहीस, तर शेवटी संसाराच्या कोपऱ्यात खितपत पडशील.
॥ अभंग १६० ॥ अभंग रचना
शुद्ध दळणाचें सुख सांगों काई । मानवित सईबाई तुज ॥१॥
शुद्ध तें वळण लवकरी पावे । डोलवितां निवे अष्टांग तें ॥ध्रु.॥
शुद्ध हें जेवितां तन निवे मन । अल्प त्या इंधन बुडा लागे ॥२॥
शुद्ध त्याचा पाक सुचित चांगला । अविट तयाला नाश नाहीं ॥३॥
तुका म्हणे शुद्ध आवडे सकळां । भ्रतार वेगळा न करी जीवें ॥४॥
शुद्ध भक्ती आणि नामस्मरणाच्या आनंदाची तुलना इथे 'शुद्ध दळणाशी' केली आहे. तुकोबा म्हणतात, हे मना (सईबाई), या शुद्ध भक्तीचे सुख काय सांगू? ज्याचे विचार आणि आचरण शुद्ध असते, त्याला भगवंताची प्राप्ती लवकर होते आणि त्याचे अष्टांग (सर्व शरीर व मन) शांत होते. या शुद्ध समाधानाचा आस्वाद घेतल्याने तन आणि मन तृप्त होते आणि जास्त कष्ट (इंधन) करावे लागत नाहीत. हा भक्तीचा पाक कधीही न विटणारा आणि अविनाशी आहे. असे शुद्ध रूप सर्वांनाच आवडते आणि त्यामुळे साक्षात पती असणारा परमेश्वर जीवाचा कधीही त्याग करत नाही.
॥ अभंग १६१ ॥ अभंग रचना
उपजोनियां पुढती येऊं । काला खाऊं दहींभात ॥१॥
वैकुंठीं तों ऐसें नाहीं । कवळ कांहीं काल्याचें ॥ध्रु.॥
एकमेकां देऊं मुखीं । सुखीं घालूं हुंबरी ॥२॥
तुका म्हणे वाळवंट । बरवें नीट उत्तम ॥३॥
संत तुकाराम महाराजांना पंढरीच्या वाळवंटातील भक्तीसुखाची एवढी ओढ आहे की ते वैकुंठापेक्षाही या भूमीला श्रेष्ठ मानतात. ते म्हणतात, आम्हाला वैकुंठाचे कोरडे ऐश्वर्य नको; त्यापेक्षा आम्ही पुन्हा पुन्हा जन्माला येऊ, पण गोपाळांसोबत दहींभाताचा काला खाऊ! कारण वैकुंठात असा प्रेमाचा काला आणि तो एकमेकांच्या मुखात देण्याचे सुख मिळत नाही. पंढरीचे हे वाळवंट अत्यंत पवित्र आणि उत्तम आहे, जिथे आम्ही आनंदाने हुंबरी घालत देवाच्या प्रेमात नाचू शकू.
॥ अभंग १६२ ॥ अभंग रचना
याल तर या रे लागें । अवघे माझ्या मागें मागें ॥१॥
आजि देतों पोटभरी । पुरे म्हणाल तोंवरी ॥ध्रु.॥
हळू हळू चला । कोणी कोणाशीं न बोला ॥२॥
तुका म्हणे सांडा घाटे । तेणें नका भरूं पोटें ॥३॥
तुकोबा सर्व संसारी लोकांना हरिभक्तीच्या मार्गावर येण्याचे आवाहन करत आहेत. ते म्हणतात, ज्यांना परम सुखाची प्राप्ती करून घ्यायची आहे, त्यांनी माझ्या मागे या. आज मी तुम्हांला 'हरिनामाचा' असा तृप्तीचा डोस (पोटभरी) देणार आहे की तुम्ही स्वतःच 'पुरे' म्हणाल. पण हा मार्ग शांततेचा आणि एकाग्रतेचा आहे, त्यामुळे हळूहळू आणि शांत चित्ताने चला. संसारातील खोट्या शपथा, वाद आणि कपट (घाटे) सोडून द्या, कारण त्याने कधीही आत्म्याचे पोट भरत नाही.
॥ अभंग १६३ ॥ अभंग रचना
शिंकें लावियेलें दुरी । होतों तिघांचे मी वरी ॥१॥
तुम्ही व्हारे दोहींकडे । मुख पसरूनि गडे ॥ध्रु.॥
वाहोती त्या धारा । घ्यारे दोहींच्या कोंपरा ॥२॥
तुका म्हणे हातीं टोका । अधिक उणें नेदी एका ॥३॥
श्रीकृष्ण आणि गोपाळांच्या दहीहंडीच्या किंवा शिंक्यावरील लोणी काढण्याच्या लीलेचे हे वर्णन आहे. श्रीकृष्ण उंचावर लावलेले शिंके उतरवण्यासाठी स्वतः वर चढतो आणि मित्रांना सांगतो, "तुम्ही दोन्हीं बाजूंना तोंड पसरून उभे राहा." जेव्हा लोण्याच्या आणि दुधाच्या धारा वाहू लागतील, तेव्हा त्या आपल्या गोड घासाने झेलून घ्या. तुकोबा म्हणतात, देवाच्या दरबारात किंवा या लीलेत कोणावरही अन्याय होत नाही, तो कोणालाही कमी-जास्त देत नाही; सर्वांना समान न्यायाने तृप्त करतो.
॥ अभंग १६४ ॥ अभंग रचना
पळाले ते भ्याड । त्यांसि येथें जाला नाड ॥१॥
धीट घेती धणीवरी । शिंकीं उतरितो हरी ॥ध्रु.॥
आपुलिया मतीं । पडलीं विचारीं तीं रितीं ॥२॥
तुका लागे घ्यारे पायां । कैं पावाल या ठाया ॥३॥
देवाच्या भक्तीच्या आणि लीलेच्या सुखाला जे घाबरून पळून गेले, ते खरे तर दुर्दैवी (भ्याड) ठरले, कारण ते या अलौकिक सुखाला मुकले. जे धीट आणि दृढ विश्वासाचे भक्त आहेत, ते मात्र पोटभर आनंद घेत आहेत, कारण साक्षात हरी स्वतः शिंक्यावरून प्रेमाचे लोणी उतरवून वाटत आहे. जे लोक स्वतःच्या कोरड्या बुद्धीचा अतिवापर करतात, ते रिकामेच राहतात. तुकोबा म्हणतात, मी तर देवाच्या पाया पडलो आहे आणि हेच परम सुख आहे; या अवस्थेला तुम्ही कधी पोहोचणार?
॥ अभंग १६५ ॥ अभंग रचना
धालें मग पोट । केला गड्यांनी बोभाट ॥१॥
ये रे ये रे नारायणा । बोलों अबोलण्या खुणा ॥ध्रु.॥
खांद्यावरी भार । तीं शिणती बहु फार ॥२॥
तुकयाच्या दातारें । नेलीं सुखी केलीं पोरें ॥३॥
गोपाळांचे पोट जेव्हा श्रीकृष्णाने दिलेल्या काल्याने भरले, तेव्हा त्यांनी आनंदाने एकच जल्लोष (बोभाट) केला. ते प्रेमाने म्हणतात, "ये रे ये नारायणा, आता आपण शांततेच्या, अबोल प्रेमाच्या खुणांनी संवाद साधूया." संसाराचा आणि अज्ञानाचा भार खांद्यावर वाहून जे जीव थकून गेले होते, त्यांना तुकयाचा दातार असणाऱ्या पांडुरंगाने जवळ केले आणि सर्व गोपाळांना (भक्तांना) कायमचे सुखी करून टाकले.
॥ अभंग १६६ ॥ अभंग रचना
पाहाती गौळणी । तंव पालथी दुधाणी ॥१॥
म्हणती नंदाचिया पोरें । आजि चोरी केली खरें ॥ध्रु.॥
त्याविण हे नासी । नव्हे दुसरिया ऐसी ॥२॥
सवें तुका मेळा । त्याणें अगुणा आणिला ॥३॥
गोकुळातील गौळणी जेव्हा घरी येऊन पाहतात, तेव्हा त्यांची दुधा-दह्याची भांडी पालथी पडलेली असतात. त्या समजून जातात की, "नक्कीच आज नंदाच्या पोराने (कृष्णाने) आमच्या घरी चोरी केली आहे!" कारण अशी हुशारीने आणि प्रेमाने केलेली चोरी फक्त तोच करू शकतो, दुसरी कोणाची ताकद नाही. तुकोबा म्हणतात, या कृष्णाच्या सवंगड्यांच्या मेळ्यात मीही सामील आहे आणि आमच्या या भक्तीच्या मेळाव्याने त्या निर्गुण, निराकार (अगुण) परमेश्वरालाही सगुण रूपात इथे खेचून आणले आहे.
॥ अभंग १६७ ॥ अभंग रचना
आतां ऐसें करूं । दोघां धरूनियां मारूं ॥१॥
मग टाकिती हे खोडी । तोंडीं लागली ते गोडी ॥ध्रु.॥
कोंडूं घरामधीं । न बोलोनि जागों बुद्धी ॥२॥
बोलावितो देवा । तुका गडियांचा मेळावा ॥३॥
गोपी एकत्र येऊन श्रीकृष्णाला पकडण्याचा बेत आखत आहेत. त्या गमतीने म्हणतात, "आता आपण या कान्हाला आणि त्याच्या मित्राला रंगेहात पकडून शिक्षा करूया, तरच यांची ही चोरीची खोडी पटेल. पण काय करणार, त्यांनाही या लोण्याची गोडी लागली आहे. आपण घरात चोरून शांत बसू आणि बुद्धी जागृत ठेवून त्यांना पकडू." इकडे तुकाराम महाराज मात्र सर्व गोपाळांचा मेळावा गोळा करून देवालाच आपल्या प्रेमाच्या जाळ्यात कोंडण्यासाठी साद घालत आहेत.
॥ अभंग १६८ ॥ अभंग रचना
गडी गेले रडी । कान्हो नेदीस तूं चढी ॥१॥
आम्ही न खेळों न खेळों । आला भाव तुझा कळों ॥ध्रु.॥
न साहावे भार । बहु लागतो उशीर ॥२॥
तुका आला रागें । येऊं नेदी मागें मागें ॥३॥
खेळातील लटक्या रागाचे आणि लडिवाळपणाचे हे सुंदर वर्णन आहे. गोपाळ श्रीकृष्णाला म्हणतात, "काजळासारख्या सावळ्या कान्हा, तू खेळाडूंना जिंकू देत नाहीस, म्हणून तुझे गडी रडू लागले आहेत. जा, आम्ही आता तुझ्यासोबत खेळत नाही, तुझा लबाड स्वभाव आम्हाला कळून चुकला आहे." खेळात जास्त वेळ लागत असल्याने आणि भुकेचा भार सहन होत नसल्याने गोपाळ रुसले आहेत. तुकोबाही गमतीने म्हणतात की, मी आता रागावून मागे पडलो आहे, मला तुझ्या पाठीमागे येण्याची इच्छा नाही (हा भक्ताचा देवावरील हक्काचा रुसवा आहे).
॥ अभंग १६९ ॥ अभंग रचना
यमुनेतटीं मांडिला खेळ । म्हणे गोपाळ गडियांसि ॥१॥
हाल महाहाल मांडा । वाउगी सांडा मोकळी ॥ध्रु.॥
नांवें ठेवूनि वांटा गडी । न वजे रडी मग कोणी ॥२॥
तुका म्हणे कान्हो तिळतांदळ्या । जिंके तो करी आपुला खेळ्या ॥३॥
यमुनेच्या तीरावर श्रीकृष्णाने सर्व गोपाळांसह खेळाचा डाव मांडला आहे. कृष्ण आपल्या मित्रांना म्हणतो, "चला, मोठा गड रचूया आणि मनातील सर्व खोट्या कल्पना व भीती सोडून देऊन मोकळेपणाने खेळूया." खेळात कोणताही भेदभाव किंवा वाद होऊ नये म्हणून प्रत्येकाला नावानुसार वाटा आणि जागा ठरवून दिली आहे, जेणेकरून कोणी रुसणार नाही. तुकोबा म्हणतात, हा 'तिळतांदूळ' (एकमेकांत मिसळण्याचा) खेळ आहे, यात जो भक्तीने जिंकेल, तो देवाला आपला सवंगडी बनवून घेईल.
॥ अभंग १७० ॥ अभंग रचना
बळें डाईं न पडे हरी । बुद्धि करी शाहणा तो ॥१॥
मोकळें देवा खेळों द्यावें । सम भावें सांपडावया ॥ध्रु.॥
येतो जातो वेळोवेळां । न कळे कळा सांपडती ॥२॥
तुका म्हणे धरा ठायींच्या ठायीं । मिठी जीवीं पायीं घालुनियां ॥३॥
परमेश्वर हा शारीरिक शक्तीने किंवा जबरदस्तीने कधीही प्राप्त होत नाही, तर जो बुद्धीने आणि भावनेने शहाणा असतो, त्यालाच तो समजतो. देवाशी खेळताना (भक्ती करताना) कोणतेही बंधन न ठेवता त्याला मोकळे सोडावे, कारण तो समभावाने राहणाऱ्या भक्तालाच सापडतो. तो कधी येतो, कधी जातो, त्याच्या लीला कोणालाच कळत नाहीत. तुकाराम महाराज म्हणतात, जर त्याला कायमचे आपलेसे करायचे असेल, तर त्याला बाहेर शोधण्याऐवजी स्वतःच्या अंतःकरणात (ठायींच्या ठायीं) त्याच्या चरणांवर घट्ट प्रेमाची मिठी मारा.
॥ अभंग १७१ ॥ अभंग रचना
जीवशिवाच्या मांडूनि हाला । अहं सोहं दोन्ही भेडती भला ॥१॥
घाली हुतुतू फिरोनि पाही आपुणासि । पाही बळिया तो मागिला तुटी पुढिलासि ॥ध्रु.॥
खेळिया तो हाल सांभाळी । धुम घाली तो पडे पाताळीं ॥२॥
बळिया गांढ्या तो चि खेळे । दम पुरे तो वेळोवेळां खेळे ॥३॥
हातीं पडे तो चि ढांग । दम पुरे तो खेळिया चांग ॥४॥
मागें पुढें पाहे तो जिंके । हातीं पडे तो चि आधार फिके ॥५॥
आपल्या बळें खळे रे भाई । गडियाची सांडोनि सोई ॥६॥
तुका म्हणे मी खेळिया नव्हें । जिकडे पडें त्याचि सवें ॥७॥
'हुतुतू' (कबड्डी) या खेळाच्या रूपकातून तुकोबांनी जीव आणि शिव (परमात्मा) यांच्यातील संबंधांचे गहन तत्त्वज्ञान सांगितले आहे. संसाराच्या या कबड्डीत 'अहं' (अहंकार) आणि 'सोहं' (मी तोच आहे ही जाणीव) समोरासमोर भिडतात. जो खेळाडू स्वतःच्या आत्मबळावर लक्ष ठेवतो, तोच या खेळात टिकतो. जो क्रोधाने आणि मोहाने धुमाकूळ घालतो, तो नरकात (पाताळात) पडतो. जो शेवटपर्यंत आत्मसंयम राखतो (दम पुरवतो), तोच खरा खेळाडू ठरतो. तुकोबा नम्रतेने म्हणतात, मी स्वतःला मोठा खेळाडू मानत नाही; मी तर पूर्णपणे देवाच्या स्वाधीन झालो आहे, तो जिथं नेईल तिथं मी त्याच्यासोबत आहे.
॥ अभंग १७२ ॥ अभंग रचना
अनंत ब्रम्हांडे उदरीं । हरि हा बाळक नंदा घरीं ॥१॥
नवल केव्हडें केव्हडें । न कळे कान्होबाचें कोडें ॥ध्रु.॥
पृथ्वी जेणें तृप्त केली । त्यासि यशोदा भोजन घाली ॥२॥
विश्वव्यापक कमळापती । त्यासि गौळणी कडिये घेती ॥३॥
तुका म्हणे नटधारी । भोग भोगून ब्रम्हचारी ॥४॥
या अभंगात श्रीकृष्णाच्या अद्भूत आणि दिव्य स्वरूपाचे आश्चर्य व्यक्त केले आहे. तुकोबा म्हणतात, ज्याच्या उदर(पोट)ात अनंत ब्रह्मांड सामावलेली आहेत, तोच हरी आज नंदाच्या घरी लहान बाळ बनून वावरत आहे! हे कान्होबाचे कोडे किती अद्भूत आहे, ते बुद्धीला अनाकलनीय आहे. ज्याने संपूर्ण पृथ्वीची भूक शमवली, त्याला यशोदा माता हाताने जेवू घालत आहे; आणि जो अखिल विश्वाचा मालक, लक्ष्मीपती (कमळापती) आहे, त्याला गोकुळातील गौळणी कौतुकाने कडेवर घेत आहेत. हा देव असा नटधारी (नटराज) आहे, जो जगात सर्व भोग भोगूनही मूळ स्वरूपाने परम विरक्त आणि ब्रह्मचारीच आहे.
॥ अभंग १७३ ॥ अभंग रचना
कृष्ण गोकुळीं जन्मला । दुष्टां चळकांप सुटला ॥१॥
होतां कृष्णाचा अवतार । आनंद करिती घरोघर ॥ध्रु.॥
प्रेम नाम वाचें गाती । सदा आनंदें नाचती ॥२॥
तुका म्हणे हरती दोष । आनंदानें करिती घोष ॥३॥
श्रीकृष्ण जन्माचा उत्सव आणि त्याचा जगावर झालेला परिणाम या अभंगात वर्णिला आहे. जेव्हा कृष्ण गोकुळात जन्माला आला, तेव्हा कंस आणि त्याच्यासारख्या दुष्ट प्रवृत्तीच्या लोकांना भीतीचा चळकांप सुटला. देवाचा अवतार झाल्यामुळे सज्जनांच्या घरोघरी आनंदाचे वातावरण निर्माण झाले. सर्व लोक प्रेमाने देवाचे नाव मुखाने गाऊ लागले आणि आनंदाने नाचू लागले. तुकाराम महाराज म्हणतात, हरिनामाच्या या जयघोषाने मानवाचे सर्व पाप आणि दोष नष्ट होतात, म्हणून सर्वांनी आनंदाने नामघोष करावा.
॥ अभंग १७४ ॥ अभंग रचना
मेळउनि सकळ गोपाळ । कांहीं करिती विचार ॥१॥
चला जाऊं चोरूं लोणी । आजि घेऊं चंद्रधणी । ॥
वेळ लावियेला अझुणी । एकाकरितां गडे हो ॥ध्रु.॥
वाट काढिली गोविंदीं । मागें गोपाळांची मांदी ॥२॥
अवघा चि वावरे । कळों नेदी कोणा फिरे ॥३॥
घर पाहोनि एकांताचें । नवविधा नवनीताचें ॥४॥
रिघे आपण भीतरी । पुरवी माथुलियाच्या हरी ॥५॥
बोलों नेदी म्हणे स्थिर । खुणा दावी खा रे क्षीर ॥६॥
गोपाळांनी एकत्र येऊन लोणी चोरण्याचा बेत आखला आहे, त्याचे सुंदर वर्णन यात आहे. गोपाळ म्हणतात, "चला, आज आपण मनसोक्त लोणी चोरून खाऊया (चंद्रधणी म्हणजे तृप्त होईपर्यंत)." श्रीकृष्ण स्वतः पुढे होऊन मार्ग काढतो आणि त्याच्या मागे गोपाळांचा मोठा समुदाय चालतो. कृष्ण इतक्या चातुर्याने वावरतो की तो नक्की कुठे चालला आहे, हे कोणाला कळत नाही. एकांतातील घर पाहून, जिथे 'नवविधा भक्ती'रूपी लोणी (नवनीत) ठेवलेले आहे, तिथं कृष्ण प्रवेश करतो. तो स्वतः आत जातो आणि आपल्या मित्रांची सुप्त इच्छा पूर्ण करतो. तो सर्वांना शांत राहण्याची खूण करतो आणि अत्यंत प्रेमाने सर्वांना दूध-लोणी भरवतो.
॥ अभंग १७५ ॥ अभंग रचना
धन्य त्या गौळणी इंद्राच्या पूजनीं । नैवेद्य हिरोनि खातो कृष्ण ॥१॥
अरे कृष्णा इंद्र अमर इच्छिती । कोण तयांप्रति येइल आतां ॥२॥
तुका म्हणे देव दाखवी विंदान । नैवेद्य खाऊन हासों लागे ॥३॥
गोकुळात जेव्हा इंद्राच्या पूजेची तयारी चाललेली असते, तेव्हा बालक श्रीकृष्ण इंद्रासाठी ठेवलेला नैवेद्य स्वतःच ओढून खाऊन टाकतो. हे पाहून लोक म्हणतात, "अरे कृष्णा, ज्या इंद्राची इच्छा मोठे देव (अमर) करतात, त्याचा नैवेद्य तू खाल्लास; आता इंद्राच्या कोपापासून आपल्याला कोण वाचवणार?" तुकाराम महाराज म्हणतात, देव मात्र आपले अलौकिक चातुर्य (विंदान) दाखवतो, तो नैवेद्य आवडीने खातो आणि लोकांच्या भाबड्या समजुती पाहून मंद-मंद हसू लागतो, कारण तोच देवांचा देव आहे.
॥ अभंग १७६ ॥ अभंग रचना
तुम्ही गोपी बाळा मज कैशा नेणा । इंद्र अमरराणा म्यां चि केला ॥१॥
इंद्र चंद्र सूर्य ब्रम्हा तिन्ही लोक । माझे सकळीक यम धर्म ॥ध्रु.॥
मजपासूनिया जाले जीव शिव । देवांचा ही देव मी च कृष्ण ॥२॥
तुका म्हणे त्यांसी बोले नारायण । व्यर्थ मी पाषाण जन्मा आलों ॥३॥
इंद्राच्या पूजेचा गोपींना गर्व किंवा भीती वाटू लागल्यावर श्रीकृष्ण स्वतःचे मूळ विराट रूप शब्दांतून प्रकट करतो. कृष्ण म्हणतो, "हे गोपी आणि बाळांनो, तुम्ही मला अजून ओळखले कसे नाही? ज्या इंद्राची तुम्ही पूजा करत आहात, त्या अमरराण्याला मीच ती पदवी दिली आहे. सूर्य, चंद्र, ब्रह्मा, यम, धर्म आणि तिन्ही लोक हे माझ्याच सत्तेने चालतात. माझ्यापासूनच सर्व जीव आणि शिवाची निर्मिती झाली आहे; मीच सर्व देवांचा देव कृष्ण आहे." तुकोबा म्हणतात, साक्षात नारायण समोर उभा राहून हे सांगत असतानाही, ज्यांना त्याचे महत्त्व कळत नाही, त्यांचे मनुष्य म्हणून जन्माला येणे पाषाणासारखे (दगडासारखे) व्यर्थ आहे.
॥ अभंग १७७ ॥ अभंग रचना
कां रे गमाविल्या गाई । आली वळती तुझी जाई । मागें जालें काई । एका तें का नेणसी ॥१॥
केलास फजित । मागें पुढें ही बहुत । लाज नाहीं नित्य । नित्य दंड पावतां ॥ध्रु.॥
वोला खोडा खळि गाढी । ऐसा कोण तये काढी । धांवेल का पाडी । तुझी आधीं वोढाळा ॥२॥
चाल धांवें । मी ही येतों तुजसवें । तुका म्हणे जंव । तेथें नाहीं पावली ॥३॥
या अभंगात संसारी जिवाला 'गाई गमावलेल्या' निष्काळजी गोपाळाचे रूपक देऊन उपदेश केला आहे. तुकोबा म्हणतात, हे माणसा, तू संसाराच्या मोहात पडून तुझ्या पुण्यकर्मरूपी गाई का गमावून बसलास? मृत्यूची वेळ (वळतीची वेळ) जवळ आली आहे, तरीही तुला मागे काय गमावले याची जाणीव का नाही? तू पुन्हा पुन्हा जन्माला येऊन फजित होत आहेस, तुला दरवेळी मिळणाऱ्या कर्माच्या दंडाची लाज कशी वाटत नाही? तुझी वासनेची गाय जर एकदा नरकाच्या गर्तेत (खोडा खळी) पडली, तर तिला बाहेर काढणारे कोणी असणार नाही. त्यामुळे वेळ संपण्यापूर्वी सावध हो आणि भगवंताच्या मार्गावर धाव, मीही तुला मदत करायला सोबत येतो.
॥ अभंग १७८ ॥ अभंग रचना
काय या संतांचे मानूं उपकार । मज निरंतर जागविती ॥१॥
काय देवा यांसि व्हावें उतराई । ठेवितां हा पायीं जीव थोडा ॥ध्रु.॥
सहस बोलणें हित उपदेश । करूनि सायास शिकविती ॥२॥
तुका म्हणे वत्स धेनुचिया चित्तीं । तैसें मज येती सांभाळित ॥३॥
संत तुकाराम महाराज या अत्यंत भावुक अभंगात संतांबद्दल कृतज्ञता व्यक्त करत आहेत. ते म्हणतात, "या संतांचे मी किती उपकार मानू? ते मला संसाराच्या झोपेतून निरंतर (नेहमी) जागे करत असतात. हे देवा, त्यांच्या या उपकारातून मुक्त होण्यासाठी जर मी माझा जीवही त्यांच्या चरणी अर्पण केला, तरी तो कमीच पडेल. ते सहज बोलतानाही माझ्या हिताचा उपदेश करतात आणि खूप कष्ट सोसून मला योग्य मार्ग शिकवतात." तुकोबा म्हणतात, ज्याप्रमाणे गाय आपल्या वासराची काळजी घेते, अगदी तशाच वात्सल्याने संत माझ्या पाठीशी राहून माझा सांभाळ करतात.
॥ अभंग १७९ ॥ अभंग रचना
कंठीं धरिला कृष्णमणी । अवघा जनीं प्रकाश ॥१॥
काला वांटूं एकमेकां । वैष्णवा निका संभ्रम ॥ध्रु.॥
वांकुलिया ब्रम्हादिकां । उत्तम लोकां दाखवूं ॥२॥
तुका म्हणे भूमंडळीं । आम्ही बळी वीर गाडे ॥३॥
ज्या भक्तांनी आपल्या कंठात 'कृष्णमणी' (कृष्णाचे नाम आणि भक्ती) धारण केला आहे, त्यांच्या संपूर्ण जीवनात आणि जगात ज्ञानाचा प्रकाश पसरतो. तुकोबा म्हणतात, आपण सर्व वैष्णव एकत्र येऊन प्रेमाचा काला एकमेकांना वाटूया; हा भक्तिउत्सव अत्यंत थोर आहे. हे भक्तीचे सुख पाहून साक्षात ब्रह्मादी देवांनाही हेवा वाटेल, असे वैभव आपण या भूतलावरील उत्तम लोकांना दाखवून देऊ. तुकाराम महाराज अभिमानाने म्हणतात की, हरिनामाच्या बळावर आम्ही या भूमंडळावर सर्वात मोठे आणि सामर्थ्यवान 'वैष्णव वीर' (शूर योद्धे) झालो आहोत, ज्यांनी मायेला जिंकले आहे.
॥ अभंग १८० ॥ अभंग रचना
कवळाचिया सुखें । परब्रम्ह जालें गोरखें । हात गोऊनि खाय मुखें । बोटासांदी लोणचें ॥१॥
कोण जाणे तेथें । कोण लाभ कां तें । ब्रम्हादिकां दुर्लभ ॥ध्रु.॥
घाली हमामा हुंबरी । पांवा वाजवी छंदें मोहरी । गोपाळांचे फेरी । हरी छंदें नाचतसे ॥२॥
काय नव्हतें त्या घरीं खावया । रिघे लोणी चोरावया । तुका म्हणे सवें तया । आम्ही ही सोंकलों ॥३॥
गोपाळांनी दिलेल्या अन्नाच्या एका घासाच्या (कवळाच्या) सुखासाठी ते मूळ 'परब्रह्म' स्वतः एक साधा गवळ्याचा पोरगा (गोरखें) बनला आहे. तो आपल्या हाताने गोपाळांचे उष्टे अन्न खातो आणि बोटांच्या सांध्याला लागलेले लोणचे आवडीने चाटतो. या सुखात कोणता अलौकिक लाभ दडलेला आहे, हे फक्त देवाला आणि भक्तालाच ठाऊक; कारण हे सुख ब्रह्मादी देवांनाही दुर्मिळ आहे. तो हरी गोपाळांच्या घोळक्यात आनंदाने 'हमामा' खेळतो, पावा आणि मोहरी वाजवतो आणि स्वतः नाचतो. तुकोबा म्हणतात, ज्याच्या घरी कशाचीही कमतरता नाही, तो केवळ भक्तांच्या प्रेमापोटी लोणी चोरायला जातो; आणि त्याच्या या गोड प्रेमाची सवय (सोंकलों) आम्हांलाही लागली आहे.
॥ अभंग १८१ ॥ अभंग रचना
कान्होबा आतां तुम्ही आम्ही च गडे । कोणाकडे जाऊं नेदूं ॥१॥
वाहीन तुझी भारशिदोरी । वळतीवरी येऊं नेदीं ॥ध्रु.॥
ढवळे गाईचें दूध काढूं । एकएकल्यां ठोंबे मारूं ॥२॥
तुका म्हणे टोकवूं त्यांला । जे तुझ्या बोला मानीत ना ॥३॥
या अभंगात तुकोबा श्रीकृष्णाशी असलेल्या सख्यात्वाचा आणि हक्काचा संवाद साधत आहेत. ते म्हणतात, "हे कान्होबा, आता तू आणि आम्हीच खरे मित्र (गडे) आहोत, आम्ही तुला आता सोडून कोणाकडेही जाऊ देणार नाही. तुझ्या शिदोरीचा भार मी स्वतः माझ्या खांद्यावर वाहीन, पण तुला कष्टाच्या वळतीवर जाऊ देणार नाही. आपण दोघे मिळून ढवळ्या (पांढऱ्या) गाईचे दूध काढू आणि जर कोणी आपल्या आड आले, तर त्यांना धडा शिकवू." तुकोबा म्हणतात, जे लोक तुझ्या शब्दाचा मान राखत नाहीत, त्यांना आपण दूर ठेवू, पण तुझी साथ सोडणार नाही.
॥ अभंग १८२ ॥ अभंग रचना
बहु काळीं बहु काळीं । आम्ही देवाचीं गोवळीं ॥१॥
नाहीं विटों देत भात । जेऊं बेसवी सांगातें ॥ध्रु.॥
बहु काळें बहु काळें । माझें पांघरे कांबळें ॥२॥
तुका म्हणे नाहीं नाहीं । त्याचें आमचें सें कांहीं ॥३॥
संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, आमचे आणि भगवंताचे नाते आजचे नसून अनेक जन्मांचे (बहु काळीं) आहे; आम्ही पूर्वापार देवाचेच गोपाळ आहोत. तो आमचा सांभाळ असा करतो की आम्हाला त्याच्या प्रेमाचा आणि भक्तीच्या भाताचा कधीही कंटाळा (वीट) येऊ देत नाही, तो नेहमी आम्हाला स्वतःच्या शेजारी बसवून जेवू घालतो. अनेक काळानंतर आज मला त्याचे 'कृपेचे कांबळे' पांघरायला मिळाले आहे. तुकोबा म्हणतात, आता आमचा आणि त्याचा असा अभेद्य संबंध झाला आहे की आमच्यात आणि देवात काहीही वेगळेपण उरलेले नाही.
॥ अभंग १८३ ॥ अभंग रचना
बहु बरा बहु बरा । यासांगातें मळि चारा ॥१॥
म्हणोनि जीवेंसाठीं । घेतली कान्होबाची पाठी ॥ध्रु.॥
बरवा बरवा दिसे । समागम याचा निमिषें ॥२॥
पुढती पुढती तुका । सोंकला सोंकवितो लोकां ॥३॥
श्रीकृष्णाची संगत किती कल्याणकारी आहे, हे सांगताना तुकोबा म्हणतात, "या कान्हाच्या सोबत राहून भक्तीचा चारा चरण्यातच खरे हित आहे, हा समागम अत्यंत उत्तम (बहु बरा) आहे. म्हणूनच मी माझ्या जीवाचे रक्षण करण्यासाठी कान्होबाची पाठ धरली आहे (त्याला शरण गेलो आहे)." त्याच्या सोबत घालवलेला एक निमिष (क्षण) सुद्धा अत्यंत सुंदर आणि पवित्र वाटतो. तुकोबा म्हणतात, मला तर या भगवंताच्या सुखाची गोडी लागलीच आहे, पण आता मी इतर लोकांनाही हीच भक्तीची गोडी लावत आहे.
॥ अभंग १८४ ॥ अभंग रचना
घेती पाण्यासी हुंबरी । त्यांचें समाधान करी ॥१॥
ऐशी गोपाळांची सवे । जाती तिकडे मागें धांवे ॥ध्रु.॥
स्थिरावली गंगा । पांगविली म्हणे उगा ॥२॥
मोहरी पांवा काठी । तुका म्हणे यांजसाठी ॥३॥
गाई आणि गोपाळ जेव्हा यमुनेच्या तीरावर पाण्यासाठी हंबरतात, तेव्हा साक्षात श्रीकृष्ण स्वतः धावून जाऊन त्यांचे समाधान करतो. या गोपाळांची देवाला अशी काही सवय लागली आहे की, ते जिकडे जातील, तिकडे भगवंत त्यांच्या मागे धाव घेतो. कृष्णाच्या वेणूनादाने (पावा वाजवण्याने) ती यमुनेची वाहती गंगाही स्तब्ध (स्थिरावली) होते. तुकोबा म्हणतात, त्या सावळ्या हरीने हातामध्ये मोहरी, पावा आणि काठी फक्त आणि फक्त या निष्पाप गोपाळांच्या आणि गाईंच्या प्रेमासाठीच धारण केली आहे.
॥ अभंग १८५ ॥ अभंग रचना
वळी गाई धांवे घरा । आमच्या करी येरझारा ॥१॥
नांव घेतां तो जवळी । बहु भला कान्हो बळी ॥ध्रु.॥
नेदी पडों उणें पुरें । म्हणे अवघें चि बरें ॥२॥
तुका म्हणे चित्ता । वाटे न व्हावा परता ॥३॥
श्रीकृष्ण हा भक्तांच्या हाकेला कसा धावून येतो, याचे सुंदर वर्णन यात आहे. गाईंना वळण्यासाठी जसा गोवारी धावतो, तसा तो आमच्या रक्षणासाठी आमच्या घरी सतत येरझार्‍या घालतो. त्याचे केवळ नामस्मरण केले तरी तो लगेचच पाठीशी उभा राहतो, असा आमचा कान्हा अत्यंत दयाळू आणि बळी (समर्थ) आहे. तो आपल्या भक्तांच्या आयुष्यात कधीही काही कमी पडू देत नाही आणि जे काही घडते ते 'चांगलेच आहे' असे म्हणून सांभाळून घेतो. तुकोबा म्हणतात, अशा या प्रेमळ देवाला पाहून माझ्या मनाला वाटते की, त्याने कधीही माझ्या डोळ्यांपासून दूर (परता) होऊ नये.
॥ अभंग १८६ ॥ अभंग रचना
म्हणती धालों धणीवरी । आतां न लगे शिदोरी । नये क्षणभरी । आतां यासि विसंबों ॥१॥
चाल चाल रे कान्होबा । खेळ मांडूं रानीं । बैसवूं गोठणीं । गाई जमा करूनि ॥ध्रु.॥
न लगे जावें घरा । चुकलिया येरझारा । सज्जन सोयरा । मायबाप तूं आम्हां ॥२॥
तुका म्हणे धालें पोट । आतां कशाचा बोभाट । पाहाणें ते वाट । मागें पुढें राहिली ॥३॥
कृष्णाच्या काल्याने गोपाळ इतके तृप्त झाले आहेत की ते म्हणतात, "आता आम्ही पूर्णपणे धावलो (धालों धणीवरी), आता आम्हाला घरच्या शिदोरीची गरज नाही. अशा या कान्हाला आपण एका क्षणासाठीही विसरायला नको." ते देवाला म्हणतात, "चल कान्हा, आपण रानात गाई गोळा करू, गोठण मांडू आणि खेळूया. आता आम्हाला घरी जाण्याची गरज वाटत नाही, कारण तुझ्या प्राप्तीने आमच्या जन्म-मरणाच्या येरझार्‍या चुकल्या आहेत. तूच आमचा खरा सोयरा आणि मायबाप आहेस." तुकोबा म्हणतात, भक्तीच्या आनंदाने आता आमचे पोट भरले आहे, आता कसलीही तक्रार नाही आणि कोणत्याही सुखाची वाट पाहणे आता उरलेले नाही.
॥ अभंग १८७ ॥ अभंग रचना
तुझिये संगति । जाली आमुची निश्चिति ॥१॥
नाहीं देखिलें तें मळे । भोग सुखाचे सोहळे ॥ध्रु.॥
घरीं ताकाचें सरोवर । येथें नवनीताचे पूर ॥२॥
तुका म्हणे आतां । आम्ही न वजों दवडितां ॥३॥
गोपाळ श्रीकृष्णाला म्हणतात, "हे हरी, तुझ्या संगतीमुळे आमचे मन पूर्णपणे निश्चित (शांत) झाले आहे. संसारात जे सुख आम्ही कधी पाहिले नव्हते, ते आत्मसुख आम्हाला तुझ्या सोबतीने सुखाचे सोहळे म्हणून मिळत आहे. आमच्या घरी केवळ ताकाचे सरोवर होते (म्हणजे संसारात फक्त निःसार दुःख होते), पण तुझ्यापाशी मात्र साक्षात 'नवनीताचे' (शुद्ध प्रेमाचे व आनंदाचे) पूर वाहत आहेत." तुकोबा म्हणतात, अशा या परम सुखाला सोडून आता तू कितीही घालवून दिले (दवडितां) तरी आम्ही तुला सोडून कुठेही जाणार नाही.
॥ अभंग १८८ ॥ अभंग रचना
कामें पीडिलों माया । बहु मारी नाहीं दया ॥१॥
तुझ्या राहिलों आधारें । जालें अवघें चि बरें ॥ध्रु.॥
तुझे लागलों संगती । आतां येतों काकुळती ॥२॥
तुका म्हणे तुझ्या भिडा । कान्होबा हे गेली पीडा ॥३॥
हा अभंग संसारी जीवाची व्यथा आणि देवाचा आधार यावर प्रकाश टाकतो. तुकोबा म्हणतात, "आम्ही काम, क्रोध आणि मायेच्या जाळ्यात अडकून प्रचंड पीडित झालो होतो; या संसाराने आम्हाला दया न दाखवता खूप मार दिला. पण देवा, जेव्हापासून आम्ही तुझ्या आधाराने राहिलो, तेव्हापासून आमचे सर्व काही चांगले झाले आहे. आता आम्ही तुझ्या संगतीला लागलो आहोत आणि मनोभावे तुला शरण आलो आहोत." तुकोबा म्हणतात, हे कान्होबा, केवळ तुझ्या कृपेच्या छत्राखाली आल्यामुळे आमची संसाराची सर्व पीडा आणि दुःख कायमचे नष्ट झाले आहे.
॥ अभंग १८९ ॥ अभंग रचना
खेळ मांडियेला वाळवंटीं घाई । नाचती वैष्णव भाई रे । क्रोध अभिमान केला पावटणी । एक एका लागतील पायीं रे ॥१॥
नाचती आनंदकल्लोळीं । पवित्र गाणें नामावळी । कळिकाळावरि घातलीसे कास । एक एकाहुनी बळी रे ॥ध्रु.॥
गोपीचंदनउटी तुळसीच्या माळा । हार मिरवती गळां । टाळ मृदंग घाई पुष्पवरुषाव । अनुपम्य सुखसोंहळा रे ॥२॥
लुब्धलीं नादीं लागली समाधी । मूढ जन नर नारी लोकां । पंडित ज्ञानी योगी महानुभाव । एकचि सद्धिसाधकां रे ॥३॥
वर्णाभिमान विसरली याति । एकएकां लोटांगणीं जाती । निर्मळ चित्तें जालीं नवनीतें । पाषाणा पाझर सुटती रे ॥४॥
होतो जयजयकार गर्जत अंबर । मातले हे वैष्णव वीर रे । तुका म्हणे सोपी केली पायवाट । उतरावया भवसागर रे ॥५॥
पंढरीच्या वाळवंटात रंगणाऱ्या महाकीर्तनाचा आणि भक्तीच्या उत्सवाचा हा अत्यंत लोकप्रिय आणि भव्य अभंग आहे. तुकोबा म्हणतात, वैष्णव बंधूंनी वाळवंटात भक्तीचा खेळ मांडला आहे. त्यांनी स्वतःचा क्रोध आणि अभिमान पायाखाली तुडवला (पावटणी) असून ते एकमेकांच्या पाया पडत आहेत. हरिनामाच्या पवित्र गाण्याने सर्वजण आनंदाच्या डोहात नाचत आहेत; त्यांनी मृत्यूवर (कळिकाळावर) विजय मिळवला आहे. गळ्यात तुळशीच्या माळा, कपाळावर गोपीचंदनाचा टिळा लावून, टाळ-मृदंगाच्या गजरात हा अनुपमेय सुखसोहळा रंगला आहे. या हरिनामाच्या नादात मूढ जन, स्त्रिया, पुरुष, पंडित, ज्ञानी आणि योगी सर्वजण एकत्र येऊन समाधीसुख अनुभवत आहेत. सर्वजण आपला जात-पात, वर्ण आणि अभिमान विसरून एकमेकांना लोटांगण घालत आहेत; त्यांचे अंतःकरण लोण्यासारखे (नवनीत) मऊ झाले असून कोरड्या दगडालाही पाझर फुटत आहे. आकाशात जयजयकार घुमत असून वैष्णव वीर भक्तीत न्हाऊन निघाले आहेत. तुकोबा म्हणतात, या नामसंकीर्तनाने संसाररूपी भवसागर पार करण्याची पायवाट अत्यंत सोपी करून दिली आहे.
॥ अभंग १९० ॥ अभंग रचना
एके घाई खेळतां न पडसी डाई । दुचाळ्याने ठकसील भाई रे । ॥
त्रिगुणांचे फेरी थोर कष्टी होसी । या चौघांसी तरी धरीं सोई रे ॥१॥
खेळ खेळोनियां निराळा चि राही । सांडी या विषयाची घाई रे । ॥
तेणें चि खेळें बसवंत होसी । ऐसें सत्य जाणें माझ्या भाई रे ॥ध्रु.॥
सिंपियाचा पोर एक खेळिया नामा । तेणें विठ्ठल बसवंत केला रे । आपुल्या सवंगडिया सिकवूनि घाई । ॥
तेणें सतत फड जागविला रे । एक घाई खेळतां तो न चुके चि कोठें । तया संत जन मानवले रे ॥२॥
ज्ञानदेव मुक्ताबाई वटेश्वर चांगा । सोपान आनंदें खेळती रे । कान्हो गोवारी त्यांनीं बसवंत केला । ॥
आपण भोंवतीं नाचती रे । सकळिकां मिळोनि एकी च घाई । त्याच्या ब्रम्हादिक लागती पायीं रे ॥३॥
रामा बसवंत कबिर खेळिया । जोडा बरवा मिळाला रे । पाचा सवंगडियां एकचि घाई । ॥
तेथें नाद बरवा उमटला रे । ब्रम्हादिक सुरवर मिळोनियां त्यांनीं । तो ही खेळ निवडिला रे ॥४॥
ब्राम्हणाचा पोर खेळिया एक भला । तेणें जन खेळकर केला रे । जनार्दन बसवंत करूनियां । ॥
तेणें वैष्णवांचा मेळ मेळविला रे । एक चि घाई खेळतां खेळतो । आपणचि बसवंत जाला रे ॥५॥
आणीक खेळिये होउनियां गेले । वर्णावया वाचा मज नाहीं रे । तुका म्हणे गडे हो हुशारूनि खेळा । ॥
पुढिलांची धरूनियां सोई रे । एक चि घाई खेळतां जो चुकला । तो पडेल संसारडाई रे ॥६॥
या प्रदीर्घ अभंगात तुकोबांनी महाराष्ट्रातील महान संतांच्या भक्ती परंपरेला एका विवक्षित खेळाचे (बसवंत-खेळाडूचे) रूपक दिले आहे. ते म्हणतात, जर तुम्ही एकाच ध्यासाने (एके घाई) विठ्ठलाची भक्ती केली, तर संसाराच्या डावात कधीही हरणार नाही, पण जर दुटप्पी (दुचाळ्याने) वागलात तर ठकले जाल. संत नामदेवांनी (शिंपियाचा पोर) आपल्या भक्तीने साक्षात विठ्ठलाला मुख्य सवंगडी (बसवंत) बनवले आणि कीर्तनाचा फड जागवला. संत ज्ञानेश्वर, मुक्ताबाई, चांगदेव आणि सोपानदेव यांनीही याच आनंदाने खेळ मांडला आणि देवाला आपल्याभोवती नाचवले. संत कबीर आणि रामानंदांचा जोडाही असाच रंगला; तर संत एकनाथांनी (ब्राह्मणाचा पोर) आपले गुरु जनार्दन स्वामी यांना मुख्य करून वैष्णवांचा मेळ जमवला आणि ते स्वतःच देवस्वरूप झाले. तुकोबा म्हणतात, या थोर संतांच्या पाऊलखुणांवरून (पुढिलांची सोई) तुम्हीही हुशार होऊन हा भक्तीचा खेळ खेळा, कारण जो या शुद्ध भक्तीच्या मार्गावरून चुकेल, तो पुन्हा संसाराच्या चक्रात अडकेल.
॥ अभंग १९१ ॥ अभंग रचना
बाराही सोळा गडियांचा मेळा । सतरावा बसवंत खेळिया रे । ॥
जतिस पद राखों जेणें टिपरिया घाई । अनुहातें वायें मांदळा रे ॥१॥
नाचत पंढरिये जाऊं रे खेळिया । विठ्ठल रखुमाई पाहूं रे ॥ध्रु.॥
सा चहूं वेगळा अठराही निराळा । गाऊं वाजवूं एक चाळा रे । ॥
विसरती पक्षी चारा घेणें पाणी । तारुण्य देहभाव बाळा रे ॥२॥
आनंद तेथिचा मुकियासि वाचा । बहिरे ऐकती कानीं रे । ॥
आंधळ्यासि डोळे पांगळांसि पाय । तुका म्हणे वृद्ध होती तारुण्यें रे ॥३॥
या अभंगात अध्यात्मातील शरीराच्या रचनेला (बारा प्रकृती, सोळा कळा आणि सतरावी जीवनकळा) गोपाळांच्या खेळाचे रूपक दिले आहे. तुकोबा आपल्या सहकाऱ्यांना म्हणतात, "चला गड्यांनो, आपण टिपऱ्यांच्या आणि मृदंगाच्या (मांदळा) अनहद नादाच्या गजरात नाचत नाचत पंढरीला जाऊया आणि तिथल्या विठ्ठल-रखुमाईला डोळे भरून पाहूया." हा भक्तीचा सोहळा चार वेद आणि अठरा पुराणांच्याही पलीकडचा आहे. हा नाद ऐकून रानातील पक्षीही आपले अन्न-पाणी विसरतात आणि मनुष्य आपला देहभाव विसरतो. पंढरीच्या या आनंदाचा महिमा असा आहे की, तिथं मुक्याला वाचा फुटते, बहिऱ्याला ऐकू येते, आंधळ्याला डोळे आणि पांगळ्याला पाय मिळतात; आणि वृद्ध लोकही भक्तीच्या रंगाने तरुण भासू लागतात.
॥ अभंग १९२ ॥ अभंग रचना
दोन्ही टिपरीं एक चि नाद । सगुण निर्गुण नाहीं भेद रे । ॥
कुसरी अंगें मोडितील परी । मेळविति एका छंदें रे ॥१॥
कांहींच न वजे वांयां रे । खेळिया एक चि बसवंत अवघियां रे । ॥
सम विषम तेथें होऊं च नेदी । जाणऊनि आगळिया रे ॥ध्रु.॥
संत महंत सद्धि खेळतील घाई । ते च सांभाळी माझ्या भाई रे । ॥
हात राखोन हाणिती टिपर्‍या । टिपरें मिळोनि जाय त्याची सोई रे ॥२॥
विताळाचें अवघें जाईल वांयां । काय ते शृंगारूनि काया रे । ॥
निवडूनि बाहेर काढिती निराळा । जो न मिळे संताचिया घाई रे ॥३॥
प्रकाराचें काज नाहीं सोडीं लाज । निःशंक होउनियां खेळें रे । ॥
नेणतीं नेणतीं च एकें पावलीं मान । विठ्ठल नामाचिया बळें रे ॥४॥
रोमांच गुढिया डोलविती अंगें । भावबळें खेळविती सोंगें रे। ॥
तुका म्हणे कंठ सद्गदित दाटे । या विठोबाच्या अंगसंगें रे ॥५॥
टिपरी नृत्याच्या (खेळाच्या) माध्यमातून तुकोबा सगुण आणि निर्गुण या दोन्ही अवस्था एकच आहेत हा संदेश देतात, ज्याप्रमाणे दोन टिपऱ्या वेगवेगळ्या असल्या तरी त्यांचा नाद एकच निघतो. या भक्तीच्या खेळात साक्षात भगवंत हाच मुख्य सूत्रधार (बसवंत) आहे, जो कोणामध्येही कमी-जास्तपणा (सम-विषम) होऊ देत नाही. संतांच्या या मेळ्यात सर्वजण आपला ताळमेळ सांभाळून खेळत आहेत. जर मनात शुद्ध भाव नसेल (विताळ असेल), तर वरवरचा शृंगार किंवा देखावा वाया जातो; अशा खोट्या लोकांना संतांच्या खेळातून बाहेर काढले जाते. म्हणून मनातील सर्व संकोच आणि लाज सोडून निःशंकपणे विठ्ठल नामाच्या बळाने भक्तीत सामील व्हा, कारण या नामाच्या बळाने साध्या आणि अडाणी लोकांनीही परम पद मिळवले आहे. देवाच्या या स्पर्शाने अंगावर रोमांच उभे राहतात आणि कंठ प्रेमाने दाटून येतो.
॥ अभंग १९३ ॥ अभंग रचना
या रे गडे हो धरूं घाई जाणतां ही नेणतां । नाम गाऊं टाळी वाहूं आपुलिया हिता ॥१॥
फावलें तें घ्यारे आतां प्रेमदाता पांडुरंग । आजि सोनियाचा दिवस सोनियाचा वोडवला रंग ॥ध्रु.॥
हिंडती रानोरान भुजंगांत कांट्यावन । सुख तयांहून आम्हां गातां नाचतां रे ॥२॥
तुका म्हणे ब्रम्हादिकां सांवळें दुर्लभ सुखा । आजि येथें आलें फुका नाम मुखा कीर्तनीं ॥३॥
तुकोबा सर्वांना एकत्र बोलावून म्हणतात, "हे गड्यांनो, तुम्ही शहाणे असा किंवा अडाणी (जाणतां ही नेणतां), सर्वांनी एकत्र या, टाळ्या वाजवून देवाची भक्ती करा, यातच तुमचे हित आहे. हा पांडुरंग आपल्याला प्रेमाचा वर्षाव करत आहे, जोपर्यंत ही संधी आहे तोपर्यंत त्याचा लाभ घ्या. आजचा हा दिवस आपल्यासाठी सोन्याचा दिवस आहे, कारण भक्तीचा सुवर्णरंग आज बरसला आहे." जे लोक सुखाच्या शोधात जंगलात, काट्याकुट्यांत आणि संकटांत (भुजंगांत) फिरतात, त्यांच्यापेक्षा नाम गात नाचण्यात आम्हाला जास्त सुख मिळत आहे. जे सावळं परब्रह्म ब्रह्मादी देवांनाही दुर्मिळ आहे, त्याचे नाम आज कीर्तनाच्या माध्यमातून आपल्या मुखात अगदी मोफत (फुका) आले आहे.
॥ अभंग १९४ ॥ अभंग रचना
भीमातीरीं एक वसलें नगर । त्याचें नांव पंढरपुर रे । ॥
तेथील मोकासी चार भुजा त्यासी । बाइला सोळा हजार रे ॥१॥
नाचत जाऊं त्याच्या गांवा रे खेळिया । सुख देईल विसावा रे । ॥
पुढें गेले ते निधाई जाले । वाणितील त्याची सीमा रे ॥ध्रु.॥
बळियां आगळा पाळी लोकपाळां । रीघ नाहीं कळिकाळा रे । ॥
पुंडलीक पाटील केली कुळवाडी । तो जाला भवदुःखा वेगळा रे ॥२॥
संतसज्जनीं मांडिलीं दुकाने । जया जें पाहिजे तें आहे रे । ॥
भुक्तिमुक्ति फुका च साठीं । कोणी तयाकडे न पाहे रे ॥३॥
दोन्हीच हाट भरले घनदाट । अपार मिळाले वारकरी रे । ॥
न वजों म्हणती आम्ही वैकुंठा । जिहीं देखिली पंढरी रे ॥४॥
बहुत दिस होती मज आस । आजि घडलें सायासीं रे । ॥
तुका म्हणे होय तुमचेनी पुण्यें । भेटी तया पायांसी रे ॥५॥
पंढरी माहात्म्य सांगणारा हा एक अत्यंत गोड आणि विस्तृत अभंग आहे. चंद्रभागेच्या (भीमा) तीरावर 'पंढरपूर' नावाचे एक सुंदर नगर वसले आहे. तिथला मुख्य अधिकारी (मोकासी) साक्षात चतुर्भुज विठ्ठल असून त्याच्या सोळा हजार गोपी (बाइला) आहेत. तुकोबा म्हणतात, "हे सवंगड्यांनो, आपण नाचत नाचत त्याच्या गावाला जाऊया, तो आपल्या मनाला परम शांती आणि विसावा देईल." जो साऱ्या जगाचा पालनकर्ता आहे, त्याच्या नगरीत मृत्यूलाही (कळिकाळाला) प्रवेश नाही. पुंडलिक नावाच्या पाटलाने तिथे भक्तीची शेती (कुळवाडी) केली आणि तो संसाराच्या सर्व दुःखांतून मुक्त झाला. तिथे संतांनी भक्तीची दुकाने मांडली आहेत, जिथे भुक्ती आणि मुक्ती अगदी मोफत मिळत असूनही भक्त तिच्याकडे न पाहता फक्त विठ्ठल चरणांकडे पाहतात. पंढरीची बाजारपेठ वारकऱ्यांनी तुडुंब भरली आहे; आणि ज्यांनी एकदा ही पंढरी पाहिली, ते म्हणतात की आम्हाला वैकुंठालाही जायची गरज नाही. तुकोबा म्हणतात, मला बऱ्याच दिवसांपासून हीच आस होती, ती आज संतांच्या पुण्याईने पूर्ण झाली आणि मला विठ्ठलाच्या चरणांची भेट घडली.
॥ अभंग १९५ ॥ अभंग रचना
पंढरी चोहटा मांडियेला खेळ । वैष्णव मिळोनि सकळ रे । ॥
टाळ टिपरी मांदळे एक नाद रे । जाला बसवंत देवकीचा बाळ रे ॥१॥
चला तें कवतुक भाई रे । पाहों डोळां कामीं गुंतलेति काई रे । ॥
भाग्यवंत कोणी गेले सांगाति । ऐसें सुख त्रिभुवनीं नाहीं रे ॥ध्रु.॥
आनंदाचे वाद सुखाचे संवाद । एक एका दाखविती छंद रे । ॥
साही अठरा चारी घालुनियां घाई । नाचती फेरी टाळशुद्ध रे ॥२॥
भक्ताचीं भूषणें मुद्रा आभरणें । शोभती चंदनाच्या उट्या रे । ॥
सत्व सुंदर कास घालूनि कुसरी । गर्जती नाम बोभाटीं रे ॥३॥
हरि हर ब्रम्हा तीर्थासहित भीमा । देव कोटी तेहतीस रे । ॥
विस्मित होऊनि ठाकले सकळ जन । अमरावती केली ओस रे ॥४॥
वाणितील थोरी वैकुंठिचीं परी । न पवे पंढरीची सरी रे । ॥
तुकयाचा दास म्हणे नका आळस करूं । सांगतों नरनारींस रे ॥५॥
पंढरपूरच्या मुख्य चौकात (चोहटा) वैष्णवांनी जो भक्तीचा खेळ मांडला आहे, त्याचे हे भव्य वर्णन आहे. टाळ, टिपरी आणि मृदंगाच्या एकाच नादात देवकीचा बाळ असणारा कृष्ण स्वतः मुख्य सवंगडी बनून नाचत आहे. तुकोबा म्हणतात, "हे लोकांनो, तुम्ही संसाराच्या कामात का गुंतून पडला आहात? चला, हे अद्भूत कौतुक डोळे भरून पाहूया. जे भाग्यवान या वैष्णवांच्या सोबत गेले, त्यांना जे सुख मिळाले ते तिन्ही लोकात कुठेही नाही." तिथे केवळ आनंदाचे आणि सुखाचे संवाद चालू आहेत. सहा शास्त्रे, अठरा पुराणे आणि चार वेदांनाही एकत्र करून लोक शुद्ध टाळावर नाचत आहेत. भक्तांच्या अंगावर तुळशीच्या माळा, गोपीचंदनाची मुद्रा आणि कपाळावर चंदनाची उटी शोभून दिसत आहे. हा सोहळा पाहण्यासाठी विष्णू, शिव, ब्रह्मा आणि तेहतीस कोटी देव स्वर्गाची अमरावती ओस (रिकामी) करून चंद्रभागेच्या तीरावर विस्मित होऊन उभे राहिले आहेत. वैकुंठाचा महिमा कितीही मोठा असला, तरी तो पंढरीच्या सुखाची बरोबरी करू शकत नाही. म्हणूनच तुकोबा सर्व स्त्री-पुरुषांना आवाहन करतात की, आता आळस करू नका आणि पंढरीच्या या भक्तीत सामील व्हा.
॥ अभंग १९६ ॥ अभंग रचना
ब्रम्हादिकां न कळे खोळ । ते हे आकळ धरिली ॥१訊
मोहरी पांवा वाहे काठी । धांवे पाठीं गाईचे ॥ध्रु.॥
उच्छिष्ट न लभे देवा । तें हें सदैवां गोवळ्या ॥२॥
तुका म्हणे जोड जाली । ते हे माउली आमुची ॥३॥
ज्या परमेश्वराचे मूळ स्वरूप आणि माया ब्रह्मादी देवांनाही नीट समजली नाही, तो आज गोकुळात अगदी सहज आणि सुलभ (आकळ) झाला आहे. तो हातामध्ये काठी घेऊन, मोहरी आणि पावा वाजवत गाईंच्या मागे धावत फिरत आहे. ज्या देवाचे उष्टे किंवा प्रसाद मिळणे इतर देवांनाही दुर्मिळ आहे, त्याचे उष्टे अन्न गोकुळातील भाग्यवान गोपाळ सहज खात आहेत. तुकाराम महाराज म्हणतात, अशा या सर्वसमर्थ देवाची आम्हांला प्राप्ती झाली आहे आणि तोच आमची खरी विठ्ठल माऊली (माता) आहे.
॥ अभंग १९७ ॥ अभंग रचना
कान्होबा तूं आलगट । नाहीं लाज बहु धीट । पाहिलें वाईट । बोलोनियां खोटें ॥१॥
परि तूं न संडिसी खोडी । करिसी केली घडीघडी । पाडिसी रोकडी । तुटी माये आम्हांसी ॥ध्रु.॥
तूं ठायींचा गोवळ । अविचारी अनर्गळ । चोरटा शिंदळ । ऐसा पिटूं डांगोरा ॥२॥
जरी तुझी आई । आम्ही घालूं सर्वा ठायीं । तुका म्हणे तें ही । तुज वाटे भूषण ॥३॥
या अभंगात गवळणी श्रीकृष्णाला प्रेमाने आणि हक्काने उपरोधिक बोलत आहेत (हा भक्तीचा व्याजोक्ती अलंकार आहे). त्या म्हणतात, "हे कान्हा, तू मोठा धीट आणि निर्लज्ज आहेस, तू खोटे बोलून लोकांची खोडी काढतोस. तुझी ही खोडी घडीघडी चालूच असते, ज्यामुळे आमच्या घरात आणि समाजात भांडणे लागतात. तू मुळचा गवळ्याचा पोरगा, अविचारी आणि चोरटा आहेस, तुझा असाच डांगोरा (दवंडी) आम्ही सगळ्या जगात पिटू! तुझी ही तक्रार आम्ही तुझी आई यशोदेकडे करू." तुकोबा म्हणतात, पण देव इतका प्रेमळ आणि भक्ताधीन आहे की, भक्तांनी दिलेली ही शिवी किंवा उधळलेली लक्षणेही त्याला स्वतःचे 'भूषण' (अलंकार) वाटतात.
॥ अभंग १९८ ॥ अभंग रचना
भोजनाच्या काळीं । कान्हो मांडियेली आळी । काला करी वनमाळी । अन्न एकवटा । ॥
देई निवडुनी । माते म्हणतो जननी । हात पिटूनि मेदिनी । वरि अंग घाली ॥१॥
कैसा आळ घेसी । नव्हे तें चि करविसी । घेई दुसरें तयेसी । वारी म्हणे नको ॥ध्रु.॥
आतां काय करूं । नये यासि हाणूं मारूं । नव्हे बुझावितां स्थिरू । कांहीं करिना हा । ॥
तोंचिं केलें एके ठायीं । आतां निवडूनि खाई । आम्हा जाचितोसि काई । हरिसि म्हणे माता ॥२॥
त्याचें तयाकुन । करवितां तुटे भान । तंव जालें समाधान । उठोनियां बैसे । ॥
माते बरें जाणविलें । अंग चोरूनि आपुलें । तोडियलें एका बोलें । कैसें सुखदुःख ॥३॥
ताट पालवें झाकिलें । होतें तैसें तेथें केलें । भिन्नाभिन्न निवडिलें । अन्नें वेगळालीं । ॥
विस्मित जननी । भाव देखोनियां मनीं । म्हणे नाहीं ऐसा कोणी । तुज सारिखा रे ॥४॥
हरुषली माये । सुख अंगीं न समाये । कवळूनि बाहे देती आलिंगन । आनंद भोजनीं । ॥
तेथें फिटलीसे धणी । तुका म्हणे कोणी । सांडा शेष मज ॥५॥
बालकृष्णाच्या भोजनाच्या वेळच्या एका अद्भूत आणि गोड लीलेचे हे वर्णन आहे. जेवताना कृष्ण सर्व अन्न एकत्र करून काल्याचा चिखल करतो आणि आई यशोदेकडे हट्ट (आळी) धरतो की, "यातून माझे अन्न मला जसेच्या तसे निवडून वेगळे करून दे!" तो जमिनीवर हात आपटून रुसून बसतो. यशोदा माता म्हणते, "हा कसला विचित्र हट्ट आहे? एकत्र झालेले अन्न कसे निवडायचे? मी तुला दुसरे ताट देते." पण कृष्ण नकार देतो. माता विचारात पडते की, याला मारताही येत नाही आणि हा ऐकतही नाही. शेवटी माता म्हणते, "कृष्णा, तूच हे एकत्र केले आहेस, आता तूच निवड." देवाने ताट आपल्या पदराने (पालवे) झाकले आणि एका क्षणात चमत्कार करून एकत्र झालेले सर्व अन्न पुन्हा वेगवेगळे करून दाखवले. हे पाहून यशोदा माता विस्मित झाली आणि तिने कृष्णाला प्रेमाने जवळ घेऊन घट्ट आलिंगन दिले. तुकोबा म्हणतात, या दिव्य भोजनाच्या सुखात मातेची तृप्ती झाली; आता त्या ताटातील उरलेला प्रसाद (शेष) मला मिळावा, हीच माझी इच्छा आहे.
॥ अभंग १९९ ॥ अभंग रचना
चला वळूं गाई । बैसों जेऊं एके ठायीं ॥१॥
बहु केली वणवण । पायपिटी जाला सिण ॥ध्रु.॥
खांदीं भार पोटीं भुक । काय खेळायाचें सुख ॥२॥
तुका म्हणे धांवे । मग अवघें बरवें ॥३॥
संसाराच्या वणवणीतून थकलेला जीव आणि देवाची संगत यावर हा अभंग आधारित आहे. गोपाळ म्हणतात, "चला, आता गाई गोळा करूया आणि एका ठिकाणी शांत बसून जेवूया. रानात खूप वणवण फिरून आणि पायपीट करून शरीर थकले (सिण जाला) आहे. खांद्यावर संसाराचा भार आहे आणि पोटात सुखाची भूक आहे, अशा स्थितीत केवळ कोरड्या खेळाचा काय सुख मिळणार?" तुकोबा म्हणतात, जेव्हा मनुष्य या सर्व थकव्यानंतर भगवंताच्या चरणांकडे धाव घेतो, तेव्हा त्याचे सर्व काही कल्याणकारी आणि सुंदर होते.
॥ अभंग २०० ॥ अभंग रचना
नेणों वेळा काळ । धालों तुझ्यानें सकळ ॥१॥
नाहीं नाहीं रे कान्होबा भय आम्हापाशीं । वळूनि पुरविसी गाई पोटा खावया ॥ध्रु.॥
तुजपाशीं भये । हें तों बोलों परी नये ॥२॥
तुका म्हणे बोल । आम्हा अनुभवें फोल ॥३॥
या दोनशेव्या अभंगात तुकोबा भगवंताच्या पूर्ण आधाराची ग्वाही देत आहेत. ते म्हणतात, "हे कान्हा, तुझ्या संगतीत आल्यावर आम्ही वेळ आणि काळ विसरून गेलो आहोत, तुझ्या प्रेमाने आम्ही पूर्ण तृप्त (धालों) झालो आहोत. आता आमच्या मनात कोणतेही भय किंवा भीती राहिलेली नाही, कारण तू स्वतः आमच्या गाई राखतोस आणि आमच्या पोटाची काळजी घेतोस. जो साक्षात तुझ्या जवळ असतो, त्याला भीती वाटणे हे अशक्य आहे." तुकोबा म्हणतात, इतर सर्व जगाचे शब्द माझ्यासाठी अनुभवाशिवाय व्यर्थ (फोल) आहेत, पण तुझा हा प्रेमाचा अनुभव मात्र पूर्णपणे सत्य आणि सुखदायक आहे.
भाग 1 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 3 (पुढे)