॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ तुकाराम गाथा - भाग 3 (201 ते 300)
अभंग 201 ते 300

सार्थ गाथा: भाग 3

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग २०१ ॥ अभंग रचना
माग विटूदांडू । आणीक कांही खेळ मांडूं ॥१॥
बहु अंगा आले डाव । स्थिर नाहीं कोठें पाव ॥ध्रु.॥
कोली हाणे टोला । झेली तेणें तो गोविला ॥२॥
एकमेकां हाका मारी । सेल जाळी एक धरी ॥३॥
राजी आलें नांव । फेरा न चुकेचि धांव ॥४॥
पुढें एक पाटी । एक एकें दोघां आटी ॥५॥
एका सोस पोटीं । एक धांवे हात पिटी ॥६॥
तुका म्हणे आतां । खेळ मोडावा परता ॥७॥
संत तुकाराम महाराज या अभंगात संसाराची तुलना विटीदांडूच्या खेळाशी करतात. या खेळात जसा प्रत्येक जण आपापला डाव जिंकण्यासाठी धडपडतो, तसाच मनुष्य संसारात मान, पैसा, सत्ता आणि सुख यांच्या मागे धावत राहतो. परंतु हा खेळ कायमचा नसून एक दिवस संपणारच आहे. म्हणून या क्षणभंगुर संसारात अति गुंतून न पडता परमेश्वराचे स्मरण करावे. जीवनाचा खरा उद्देश ओळखून शेवटी भक्तीचाच मार्ग स्वीकारावा, हा या अभंगाचा मुख्य संदेश आहे.
॥ अभंग २०२ ॥ अभंग रचना
पाहातां गोवळी । खाय त्यांची उष्टावळी ॥१॥
करिती नामाचें चिंतन । गडी कान्होबाचें ध्यान ॥ध्रु.॥
आली द्यावी डाई । धांवे वळत्या मागें गाई ॥२॥
एके ठायीं काला । तुका म्हणे भाविकाला ॥३॥
या अभंगात संत तुकाराम महाराज श्रीकृष्ण आणि गोपाळांच्या निरागस भक्तीचे वर्णन करतात. गोपाळ साधे जीवन जगतात, परंतु त्यांच्या प्रत्येक कृतीत श्रीकृष्णाचे स्मरण असते. काम करतानाही त्यांचे मन परमेश्वरातच रमलेले असते. साधेपणा, प्रेम आणि अखंड नामस्मरण यांमुळे त्यांचे जीवन धन्य झाले आहे. बाह्य वैभवापेक्षा अंतःकरणातील भक्ती अधिक श्रेष्ठ आहे, असा सुंदर संदेश या अभंगातून दिला आहे.
॥ अभंग २०३ ॥ अभंग रचना
पैल आली आगी कान्हो काय रे करावें । न कळे तें कैसें आजि वांचों आम्ही जीवें ॥१॥
धांव रे हरी सांपडलों संधी । वोणव्याचे मधीं बुद्धि कांहीं करावी ॥ध्रु.॥
अवचितां जाळ येतां देखियेला वरी । परतोनि पाहतां आधीं होतों पाठमोरी ॥२॥
सभोंवता फेर रीग न पुरे पळतां । तुका म्हणे जाणसी तें करावें अनंता ॥३॥
या अभंगात गोपाळांना चारही बाजूंनी लागलेल्या वणव्याची भीती वाटते आणि ते श्रीकृष्णाला आर्तपणे हाक मारतात. संकट इतके मोठे असते की स्वतःच्या बुद्धीने त्यातून मार्ग काढणे अशक्य होते. अशा वेळी परमेश्वरावर संपूर्ण विश्वास ठेवून त्याच्या चरणी शरण जाणे हाच खरा उपाय आहे. जीवनातही अनेक संकटे अचानक येतात, परंतु श्रद्धा आणि भक्ती यांच्या बळावर परमेश्वर भक्तांचे रक्षण करतो, हा या अभंगाचा भाव आहे.
॥ अभंग २०४ ॥ अभंग रचना
भिऊं नका बोले झाकुनियां राहा डोळे । चालवील देव धाक नाहीं येणें वेळे ॥१॥
बाप रे हा देवांचा ही देव कळों । नेदी माव काय करी करवी ते ॥ध्रु.॥
पसरूनि मुख विश्वरूप खाय जाळ । सारूनियां संधी अवघे पाहाती गोपाळ ॥२॥
तुका म्हणे आम्ही मागें भ्यालों वांयांविण । कळों आलें आतां या सांगातें नाहीं शिण ॥३॥
या अभंगात श्रीकृष्ण गोपाळांना धीर देतो आणि त्यांच्या भीतीचा नाश करतो. तो आपल्या विश्वरूपाने संपूर्ण वणवा गिळून टाकतो आणि भक्तांचे रक्षण करतो. तेव्हा गोपाळांना त्याचे खरे ईश्वरस्वरूप समजते. संकटाच्या वेळी घाबरण्याऐवजी परमेश्वरावर विश्वास ठेवावा, कारण त्याच्यासाठी कोणतीही गोष्ट अशक्य नाही. भक्ताच्या रक्षणासाठी तो कोणतेही रूप धारण करू शकतो, हा या अभंगाचा मुख्य संदेश आहे.
॥ अभंग २०५ ॥ अभंग रचना
नेणती तयांसि साच भाव दावी हरी । लाज नाहीं नाचे पांवा वाजवी मोहरी ॥१॥
चला रे याच्या पायां लागों आतां । राखिलें जळतां महा आगीपासूनि ॥ध्रु.॥
कैसी रे कान्होबा एवढी गिळियेली आगी । न देखों पोळला तुज तोंडीं कोठें अंगी ॥२॥
तुका म्हणे तुम्ही कां रे करितां नवल । आमची सिदोरी खातो त्याचें आलें बळ ॥३॥
या अभंगात गोपाळ श्रीकृष्णाच्या अद्भुत सामर्थ्याचे आश्चर्य व्यक्त करतात. ज्याने महाभयंकर वणवा सहज गिळून भक्तांचे प्राण वाचवले, त्या श्रीकृष्णाच्या चरणी त्यांनी कृतज्ञतेने मस्तक ठेवले. त्यांना आता त्याचे दैवी स्वरूप अधिक स्पष्टपणे समजते. परमेश्वर भक्तांचे रक्षण करण्यासाठी सदैव तत्पर असतो आणि त्याच्या कृपेने अशक्य वाटणाऱ्या संकटांचाही सहज नाश होतो. म्हणून प्रत्येक परिस्थितीत परमेश्वरावर श्रद्धा ठेवावी आणि त्याच्या कृपेवर विश्वास ठेवावा.
॥ अभंग २०६ ॥ अभंग रचना
त्यांनीं धणीवरी संग केला हरीसवें । देऊनि आपुलें तो चि देईल तें खावें ॥१॥
न ठेवी आभार प्रेमाचा भुकेला । बहु दिवस संग हा चि निर्धार त्याला ॥ध्रु.॥
कान्होबा तू जेवीं घासोघासीं म्हणती । आरुष गोपाळें त्यांची बहु देवा प्रीती ॥२॥
तुका म्हणे आतां जाऊं आपुलिया घरा । तोय वांचविलें ऐसें सांगों रे दातारा ॥३॥
या अभंगात संत तुकाराम महाराज गोपाळांच्या श्रीकृष्णावरील निष्कपट प्रेमाचे वर्णन करतात. गोपाळ आपले सर्वस्व श्रीकृष्णाला अर्पण करतात आणि तो जे प्रेमाने देईल त्यातच समाधान मानतात. श्रीकृष्णालाही भक्तांच्या प्रेमाचीच भूक असते; त्याला धन-दौलतीची अपेक्षा नसते. प्रेमाने भरवलेला प्रत्येक घास भक्तीचे प्रतीक आहे. भक्त आणि भगवंत यांच्यातील हे निरपेक्ष प्रेमच खरे आध्यात्मिक सुख देणारे आहे.
॥ अभंग २०७ ॥ अभंग रचना
घ्या रे भोंकरें भाकरी । दहींभाताची सिदोरी । ताक सांडीं दुरी । असेल तें तयापें ॥१॥
येथें द्यावें तैसें घ्यावे । थोडें परी निरें व्हावें । सांगतों हे ठावें । असों द्या रे सकळां ॥ध्रु.॥
माझें आहे तैसें पाहे । नाहीं तरी घरा जाये । चोरोनियां माये । नवनीत आणावें ॥२॥
तुका म्हणे घरीं । माझें कोणी नाहीं हरी । नका करूं दुरी । मज पायां वेगळें ॥३॥
संत तुकाराम महाराज या अभंगातून प्रेमाने वाटून घेण्याची भावना शिकवतात. आपल्याजवळ जे काही आहे ते स्वार्थ न ठेवता इतरांसोबत वाटावे. श्रीकृष्णाच्या सहवासात साधे अन्नही अमृतासमान होते, कारण त्यामागे प्रेम आणि आपुलकी असते. भक्ताला परमेश्वरापासून वेगळे राहणे सहन होत नाही. म्हणून जीवनात प्रेम, सहकार्य आणि परमेश्वराची संगत यांनाच सर्वाधिक महत्त्व द्यावे.
॥ अभंग २०८ ॥ अभंग रचना
काल्याचिये आसे । देव जळीं जाले मासे । पुसोनियां हांसे । टिरीसांगातें हात ॥१॥
लाजे त्यासि वांटा नाहीं । जाणे अंतरीचें तें ही । दीन होतां कांहीं । होऊं नेदी वेगळें ॥ध्रु.॥
उपाय अपाय यापुढें । खोटे निवडितां कुडे । जोडुनियां पुढें । हात उभे नुपेक्षी ॥२॥
तें घ्या रे सावकाशें । जया फावेल तो तैसें । तुका म्हणे रसें । प्रेमाचिया आनंदें ॥३॥
या अभंगात संत तुकाराम महाराज सांगतात की परमेश्वर भक्ताच्या अंतःकरणातील प्रत्येक भावना जाणतो. भक्त प्रेमाने त्याच्याकडे गेला की तो त्याला कधीही दूर करत नाही. तो प्रत्येकाला त्याच्या पात्रतेनुसार कृपा आणि आनंद देतो. परमेश्वराजवळ कपट, दिखावा किंवा अहंकार चालत नाही; प्रेम आणि नम्रताच त्याला प्रिय असते. म्हणून शांत मनाने, श्रद्धेने आणि प्रेमाने त्याच्या चरणी राहावे.
॥ अभंग २०९ ॥ अभंग रचना
गोपाळ म्हणती कान्होबा या रे कांहीं मागों । आपुलाले आम्ही जीवीची तया आवडी सांगों ।
एक म्हणती उगे रे उगे मागेंचि लागों । निजों नका कोणी घरीं रे आजि अवघेचि जागों ॥१॥
जाणोनि नेणता हरि रे मध्यें उगाचि बैसे । नाइकोनि बोल अइके कोण कोणाचे कैसे ।
एक एकाच्या संवादा जाणे न मिळे ची ऐसें । पोटीचें होटा आणवी देतो तयांसि तैसें ॥ध्रु.॥
एक म्हणति बहु रे आम्ही पीडिलों माया । नेदी दहींभातसिदोरी ताक घालिती पिया ।
तापलों वळितां गोधनें नाहीं जीवन छाया । आतां मागों पोटभरी रे याच्या लागोनि पायां ॥२॥
एक म्हणति तुमचें अरे पोट तें किती । मागों गाई म्हैसी घोडे रे धन संपत्ति हित्त ।
देव गडी कान्हो आमुचा आम्हां काय हातिं । कन्याकुमरें दासी रे बाजावरी सुपती ॥३॥
एक म्हणती बेटे हो कोण करी जतन । गाढव तैसेंचि घोडें रे कोण तयाचा मान ।
लागे भवरोग वाहतां खांदीं चवघे जण । हातीं काठ्या डोया बोडक्या हिंडों मोकळे राण ॥४॥
एक म्हणती रानीं रे बहु सावजें फार । फाडफाडूं खाती डोळे रे पाय नेतील कर ।
राखोनि राखे आपणा ऐसा कइचा शूर । बैसोनि राहों घरीं रे कोण करी हे चार ॥५॥
घरीं बैसलिया बहुतें बहु सांगती काम । रिकामें कोणासि नावडे ऐसें आम्हासि ठावें ।
चौघांमध्यें बरें दिसेसें तेथें नेमक व्हावें । लपोनि सहज खेळतां भलें गडियासवें ॥६॥
एक म्हणती गडी ते भले मळिती मता । केली तयावरी चाली रे बरी आपुली सत्ता ।
नसावे ते तेथें तैसे रे खेळ हाणिती लाता । रडी एकाएकीं गेलिया गोंधळ उडती लाता ॥७॥
एक म्हणती खेळतां उगीं राहतीं पोरें । ऐसें काय घडों शके रे कोणी लहान थोरें ।
अवघीं येती रागा रे एका म्हणतां बरें । संगें वाढे कलह हरावा एकाएकीं च खरें ॥८॥
एक म्हणती एकला रे तूं जासील कोठें । सांडी मांडी हें वाउगें तुझे बोल चि खोटे ।
ठायीं राहा उगे ठायीं च कां रे सिणसी वाटे । अवघियांची सिदोरी तुझे भरली मोटे ॥९॥
तुका म्हणे काय काहण्या अरे सांगाल गोष्टी । चाटावे तुमचे बोल रे भुका लागल्या पोटीं ।
जागा करूं या रे कान्होबा मागों कवळ ताटीं । धाले गडी तुका ढेकर देतो विठ्ठल कंठीं ॥१०॥
या अभंगात गोपाळ आणि श्रीकृष्ण यांच्यातील प्रेमळ संवाद अत्यंत जिवंतपणे उभा केला आहे. प्रत्येक गोपाळ आपल्या मनातील इच्छा, अडचणी आणि निरागस भावना श्रीकृष्णासमोर मोकळेपणाने व्यक्त करतो. श्रीकृष्ण प्रत्येकाचे बोल प्रेमाने ऐकतो आणि त्यांच्या भावनांचा आदर करतो. या संवादातून भक्त आणि भगवंत यांच्यातील जिव्हाळा, विश्वास आणि आपलेपणा दिसून येतो. परमेश्वर भक्तांच्या मनातील प्रत्येक गोष्ट जाणतो आणि योग्य वेळी त्यांचे कल्याण करतो. म्हणून भक्ताने निष्कपटपणे आपल्या भावना परमेश्वरासमोर व्यक्त कराव्यात.
॥ अभंग २१० ॥ अभंग रचना
आजि ओस अमरावती । काला पाहावया येती । देव विसरती । देहभाव आपुला ॥१॥
आनंद न समाये मेदिनी । चारा विसरल्या पाणी । तटस्थ त्या ध्यानीं । गाई जाल्या श्वापदें ॥ध्रु.॥
जें या देवांचें दैवत । उभें आहे या रंगांत । गोपाळांसहित । क्रीडा करी कान्होबा ॥२॥
संत तुकाराम महाराज या अभंगात श्रीकृष्णाच्या काला-लीलेचे दिव्य महत्त्व वर्णन करतात. या अद्भुत सोहळ्याचे दर्शन घेण्यासाठी देवताही उत्सुक होतात आणि स्वतःचा देहभाव विसरून त्या आनंदात सहभागी होतात. श्रीकृष्णाच्या सहवासामुळे संपूर्ण सृष्टी आनंदाने भारून जाते; गाई, प्राणी आणि निसर्गही त्या प्रेममय वातावरणात तल्लीन होतात. परमेश्वराची लीला ही केवळ एक घटना नसून भक्तांना परमानंद देणारा दिव्य अनुभव आहे, असे संत तुकाराम महाराज या अभंगातून सांगतात.
॥ अभंग २११ ॥ अभंग रचना
चला बाई पांडुरंग पाहूं वाळवंटीं । मांडियेला काला भोंवती गोपाळांची दाटी ॥१॥
आनंदें कवळ देती एकामुखीं एक । न म्हणती सान थोर अवघीं सकळिक ॥ध्रु.॥
हमामा हुंबरी पांवा वाजविती मोहरी । घेतलासे फेर माजी घालुनियां हरी ॥२॥
लुब्धल्या नारी नर अवघ्या पशुयाती । विसरलीं देहभाव शंका नाहीं चित्तीं ॥३॥
पुष्पाचा वरुषाव जाली आरतियांची दाटी । तुळसी गुंफोनियां माळा घालितील कंठीं ॥४॥
यादवांचा राणा गोपीमनोहर कान्हा । तुका म्हणे सुख वाटे देखोनियां मना ॥५॥
या अभंगात संत तुकाराम महाराज श्रीकृष्णाच्या काला-लीलेचे अप्रतिम वर्णन करतात. श्रीकृष्णाभोवती सर्व गोपाळ प्रेमाने एकत्र येऊन आनंदाने भोजन करतात. तेथे मोठा-लहान, श्रीमंत-गरीब असा कोणताही भेद नसतो. देव, मनुष्य, पशू आणि संपूर्ण सृष्टी त्या प्रेममय वातावरणात तल्लीन होते. श्रीकृष्णाचे दर्शन, त्याचे प्रेम आणि भक्तांवरील समान कृपा यामुळे सर्वत्र परमानंदाचा अनुभव निर्माण होतो.
॥ अभंग २१२ ॥ अभंग रचना
माझे गडी कोण कोण । निवडा भिन्न यांतुनी ॥१॥
आपआपणामध्यें मिळो । एक खेळों एकाशीं ॥ध्रु.॥
घाबरियांच्या मोडा काड्या । धाडा भाड्यां वळतियां ॥२॥
तुका म्हणे देवापाशीं । विटाळशी नसावी ॥३॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की परमेश्वराजवळ भेदभावाला स्थान नाही. सर्व भक्तांनी एकत्र राहून प्रेमाने वागावे आणि मतभेद दूर करावेत. भीती, अहंकार आणि द्वेष यांचा त्याग करून एकमेकांना सहकार्य करावे. देवाच्या दृष्टीने सर्व जीव समान आहेत. म्हणून मन शुद्ध ठेवून प्रेम, एकता आणि भक्ती यांच्याच आधारावर जीवन जगावे.
॥ अभंग २१३ ॥ अभंग रचना
हे चि अनुवाद सदा सर्वकाळ । करुनियां गोपाळकाला सेवूं ॥१॥
वोरसलें कामधेनूचें दुभतें । संपूर्ण आइतें गगनभरी ॥ध्रु.॥
संत सनकादिक गोमट्या परवडी । विभाग आवडी इच्छेचिये ॥२॥
तुका म्हणे मधीं घालूं नारायण । मग नव्हे सीण कोणा खेळें ॥३॥
या अभंगात संत तुकाराम महाराज सांगतात की प्रत्येक कार्याच्या केंद्रस्थानी परमेश्वर असला तर ते कार्य पवित्र आणि आनंददायी होते. गोपाळकाला हा केवळ अन्नाचा उत्सव नसून प्रेम, समता आणि भक्तीचा उत्सव आहे. संत, ऋषी आणि देवतांनाही या दिव्य आनंदाचा लाभ घ्यावासा वाटतो. जीवनातील प्रत्येक कृती परमेश्वराला अर्पण केली तर दुःख, थकवा आणि असंतोष दूर होऊन आनंदाची अनुभूती मिळते.
॥ अभंग २१४ ॥ अभंग रचना
अधिकाचा मज कांटाळा । तुम्हां गोपाळां संगति ॥१॥
काय नाहीं तुम्हापाशीं । सकळांविशीं संपन्न ॥ध्रु.॥
उद्योगाचा नेघें भार । लागल्या सार पुरतें ॥२॥
तुका म्हणे अधीर जिणें । नारायणें न करावें ॥३॥
संत तुकाराम महाराज या अभंगातून समाधानाचा उपदेश करतात. ज्याच्याकडे परमेश्वराची संगत आहे त्याला इतर कोणत्याही वैभवाची गरज भासत नाही. अति लोभ, महत्त्वाकांक्षा आणि असंतोष यामुळे मनुष्य दुःखी होतो. आवश्यक तेवढाच उद्योग करून उर्वरित जीवन परमेश्वराच्या स्मरणात घालवावे. समाधान, श्रद्धा आणि भक्ती यांमुळेच खरे सुख प्राप्त होते.
॥ अभंग २१५ ॥ अभंग रचना
जालों आतां एके ठायीं । न वंचूं कांहीं एकमेकां ॥१॥
सरलों हेंगे देउनि मोट । कटकट काशाची ॥ध्रु.॥
सोडोनियां गांठीं पाहें । काय आहे त्यांत तें ॥२॥
तुका म्हणे जालों निराळा । आतां गोपाळा देऊं बोभा ॥३॥
या अभंगात संत तुकाराम महाराज सर्वांनी एकत्र राहण्याचा आणि परस्परांशी प्रामाणिक वागण्याचा संदेश देतात. स्वार्थ, फसवणूक आणि संशय सोडून दिल्यास जीवनातील अनेक अडचणी आपोआप दूर होतात. मनातील गाठी सोडल्या की प्रेम वाढते आणि परमेश्वराची कृपा सहज प्राप्त होते. भक्तीचा मार्ग हा साधेपणा, विश्वास आणि एकात्मतेचा मार्ग आहे.
॥ अभंग २१६ ॥ अभंग रचना
या रे करूं गाई । जमा निजलेती काई । बोभाटानें आई । घरा गेल्या मारील ॥१॥
घाला घाला रे फुकारे । ज्याची तेणें चि मोहरे । एवढें चि पुरे । केलियानें सावध ॥ध्रु.॥
नेणोनियां खेळा । समय समयाच्या वेळा । दुश्चिताजवळा । मिळालेति दुश्चित ॥२॥
तुका म्हणे शीक । न धरितां लागे भीक । धरा सकळीक । मनेरी धांवा वळतियां ॥३॥
संत तुकाराम महाराज या अभंगातून योग्य वेळ, शिस्त आणि सावधपणाचे महत्त्व सांगतात. खेळ असो किंवा जीवन, प्रत्येक गोष्ट योग्य वेळी आणि विवेकाने केली पाहिजे. निष्काळजीपणा आणि चुकीची संगत मनुष्याला संकटात टाकते. म्हणून चांगले विचार, चांगली संगत आणि योग्य आचरण स्वीकारावे. परमेश्वराचे स्मरण ठेवून जीवन जगल्यास चुकीच्या मार्गावर जाण्यापासून संरक्षण मिळते.
॥ अभंग २१७ ॥ अभंग रचना
वोळलीचा दोहूं पान्हा । मज कान्हा सांगितला ॥१॥
घ्या जि हेंगे क्षीर हातीं । निगुतीनें वाढावें ॥ध्रु.॥
सांगितलें केलें काम । नव्हे धर्म सत्याचा ॥२॥
तुका म्हणे नवें जुनें । ऐसें कोणें सोसावें॥३॥
या अभंगात संत तुकाराम महाराज सांगतात की परमेश्वराने दिलेली जबाबदारी प्रेमाने आणि प्रामाणिकपणे पार पाडावी. केवळ सांगितले म्हणून काम करणे हा धर्म नसून त्यामागे श्रद्धा, सेवा आणि निष्ठा असणे आवश्यक आहे. भक्ताने प्रत्येक कार्य ईश्वरसेवा समजून केले तर त्याचे जीवन अर्थपूर्ण बनते. सत्य, प्रामाणिकपणा आणि कर्तव्यनिष्ठा हेच खऱ्या भक्ताचे गुण आहेत.
॥ अभंग २१८ ॥ अभंग रचना
येइल तें घेइन भागा । नव्हे जोगा दुसरिया ॥१॥
आवडी ते तुम्ही जाणा । बहु गुणांसारिखी ॥ध्रु.॥
मज घेती डांगवरी । सवें हरि नसलिया ॥२॥
तुका म्हणे राबवा देवा । करीन सेवा सांगितली ॥३॥
संत तुकाराम महाराज या अभंगातून ईश्वराच्या इच्छेवर समाधान मानण्याचा संदेश देतात. आपल्या वाट्याला जे येईल ते आनंदाने स्वीकारावे आणि दुसऱ्याच्या भाग्याचा मत्सर करू नये. परमेश्वर आपल्या भक्तासाठी जे ठरवतो तेच त्याच्या हिताचे असते. त्याने दिलेली सेवा आनंदाने स्वीकारून नम्रतेने जीवन जगावे, यातच खरी भक्ती आहे.
॥ अभंग २१९ ॥ अभंग रचना
अंतरली कुटी मेटी । भय धरूनियां पोटीं । म्हणतां जगजेठी । धांवें करुणाउत्तरीं ॥१॥
बाप बळिया शिरोमणी । उतावळि या वचनीं । पडलिया कानीं । धांवा न करी आळस ॥ध्रु.॥
बळ दुनी शरणागता । स्वामी वाहों नेदी चिंता । आइतें चि दाता । पंगतीस बैसवी ॥२॥
वाहे खांदीं पाववी घरा । त्याच्या करी येरझारा । बोबड्या उत्तरा । स्वामी तुकया मानवे ॥३॥
या अभंगात संत तुकाराम महाराज सांगतात की भक्त संकटात असताना परमेश्वर कधीही विलंब करत नाही. जो पूर्ण विश्वासाने त्याच्या चरणी शरण जातो, त्याची चिंता स्वतः परमेश्वर वाहतो. तो भक्ताचे रक्षण करतो, त्याला धीर देतो आणि योग्य मार्ग दाखवतो. भक्ताने फक्त श्रद्धा आणि समर्पण ठेवावे; उर्वरित सर्व जबाबदारी परमेश्वर स्वतः स्वीकारतो.
॥ अभंग २२० ॥ अभंग रचना
धन्य तें गोधन कांबळी काष्ठिका । मोहरी पांवा निका ब्रीद वांकी ॥१॥
धन्य तें गोकुळ धन्य ते गोपाळ । नर नारी सकळ धन्य जाल्या ॥ध्रु.॥
धन्य देवकी जसवंती दोहींचें । वसुदेवनंदाचें भाग्य जालें ॥२॥
धन्य त्या गोपिका सोळा सहस्र बाळा । यादवां सकळां धन्य जालें ॥३॥
धन्य म्हणे तुका जन्मा तींचि आलीं । हरिरंगीं रंगलीं सर्वभावें ॥४॥
संत तुकाराम महाराज या अभंगात श्रीकृष्णाशी संबंधित प्रत्येक गोष्ट धन्य असल्याचे सांगतात. गोकुळ, गोपाळ, गोपिका, देवकी, यशोदा, वसुदेव आणि श्रीकृष्णाच्या प्रेमात रंगलेले सर्व भक्त धन्य आहेत. ज्यांचे जीवन परमेश्वराच्या प्रेमाने आणि भक्तीने उजळले आहे त्यांचा जन्म सार्थक झाला आहे. श्रीकृष्णाच्या रंगात पूर्णपणे रंगून जीवन व्यतीत करणाऱ्यालाच खरा आध्यात्मिक आनंद आणि मुक्ती प्राप्त होते.
॥ अभंग २२१ ॥ अभंग रचना
गौळणी बांधिती धारणासि गळा । खेळे त्या गोपाळांमाजी ब्रम्ह ॥१॥
धांवोनियां मागे यशोदे भोजन । हिंडे रानोरान गाईपाठीं ॥ध्रु.॥
तुका म्हणे सर्व कळा ज्याचे अंगीं । भोळेपणालागीं भीक मागे ॥२॥
संत तुकाराम महाराज या अभंगात श्रीकृष्णाच्या बाललीलेचे वर्णन करतात. सर्वशक्तिमान परमेश्वर असूनही तो गोपाळांबरोबर साध्या बालकाप्रमाणे खेळतो, गाई चारतो आणि यशोदेच्या मागे प्रेमाने फिरतो. सर्व विद्या, सामर्थ्य आणि ऐश्वर्य ज्याच्याकडे आहे तोच भक्तांच्या प्रेमासाठी स्वतःला साधा आणि भोळा बनवतो. भक्तांच्या प्रेमामुळे परमेश्वर स्वतःला त्यांच्या अधीन करतो, हाच या अभंगाचा मुख्य संदेश आहे.
॥ अभंग २२२ ॥ अभंग रचना
देखिलासि माती खातां । दावियानें बांधी माता ॥१॥
जाळी घेउनि कांबळी काठी । गाई वळी वेणु पाठीं ॥ध्रु.॥
मोठें भावार्थाचें बळ । देव जाला त्याचें बाळ ॥२॥
तुका म्हणे भक्तासाठीं । देव धांवे पाठोवाटीं ॥३॥
या अभंगात श्रीकृष्णाच्या बालपणातील लीलांचे वर्णन आहे. विश्वाचा स्वामी असूनही तो आई यशोदेच्या प्रेमासाठी तिच्या हातून रागावला जातो आणि सामान्य मुलाप्रमाणे वागतो. परमेश्वराला भक्तांच्या प्रेमाचे बंधन सर्वांत प्रिय असते. भक्ताचा निष्कपट भाव इतका प्रभावी असतो की त्यासाठी परमेश्वर स्वतः धावत येतो आणि त्याच्या जीवनात सदैव सोबत राहतो.
॥ अभंग २२३ ॥ अभंग रचना
हा गे माझे हातीं । पाहा कवळ सांगाती ॥१॥
देवें दिला खातों भाग । कराल तर करा लाग ॥ध्रु.॥
धालें ऐसें पोट । वरी करूनियां बोट ॥२॥
तुका म्हणे घरीं । मग कैं जी या परी ॥३॥
संत तुकाराम महाराज या अभंगातून समाधान आणि प्रसादबुद्धीचा संदेश देतात. परमेश्वराने जे दिले आहे ते आनंदाने स्वीकारावे आणि त्यातच समाधान मानावे. लोभ किंवा असंतोष न ठेवता ईश्वरकृपेचा प्रसाद समजून प्रत्येक गोष्टीचा स्वीकार करणारा मनुष्यच खऱ्या अर्थाने सुखी होतो. साधेपणा आणि कृतज्ञता हीच भक्तीची खरी ओळख आहे.
॥ अभंग २२४ ॥ अभंग रचना
अवघें अवघीकडे । दिलें पाहे मजकडे । अशा सवंगडे । सहित थोरी लागली ॥१॥
कां रे धरिला अबोला । माझा वांटा देईं मला । सिदोरीचा केला । झाडा आतां निवडे ना ॥ध्रु.॥
भूक लागली अनंता । कां रे नेणसी जाणतां । भागलों वळितां । गाई सैरा ओढाळा ॥२॥
तुका करुणा भाकी । हरि पाहे गोळा टाकी । घेता जाला सुखी । भीतरी वांटी आणीकां ॥३॥
या अभंगात श्रीकृष्ण आणि गोपाळांमधील प्रेमळ आपुलकीचे चित्र उभे केले आहे. प्रत्येक जण प्रेमाने आपला वाटा दुसऱ्याला देतो आणि कोणालाही उपेक्षित वाटू देत नाही. श्रीकृष्ण स्वतः सर्वांच्या भावना जाणून प्रत्येकाला आनंद देतो. भक्ती म्हणजे प्रेमाने वाटून घेणे, दुसऱ्याच्या आनंदात आनंद मानणे आणि परमेश्वरावर पूर्ण विश्वास ठेवणे, हा या अभंगाचा मुख्य अर्थ आहे.
॥ अभंग २२५ ॥ अभंग रचना
आम्ही गोवळीं रानटें । नव्हों जनांतील धीटें ॥१॥
सिदोरीचा करूं काला । एक वांटितों एकाला ॥ध्रु.॥
खेळों आपआपणांशीं । आमचीं तीं आम्हांपाशीं ॥२॥
मिळालों नेणते । तुका कान्होबा भोंवते ॥३॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की गोपाळ साधे, निष्पाप आणि निरागस आहेत. त्यांना दिखावा, अभिमान किंवा मोठेपणाची हाव नाही. ते प्रेमाने आपली शिदोरी वाटून खातात आणि श्रीकृष्णासोबत आनंदाने खेळतात. निष्कपट मन, साधेपणा आणि प्रेम हीच परमेश्वराला प्रिय असलेली खरी भक्ती आहे. निरागस अंतःकरण असलेल्या भक्तांवर श्रीकृष्ण सदैव प्रसन्न असतो.
॥ अभंग २२६ ॥ अभंग रचना
अवघियां दिला गोर । मजकरे पाहीना ॥१॥
फुंदे गोपाळ डोळे चोळी । ढुंगा थापली हाणे तोंडा ॥ध्रु.॥
आवडती थोर मोटे । मी रे पोरटें दैन्यवाणे ॥२॥
तुका म्हणे जाणों भाव । जीविंचा देव बुझावी ॥३॥
या अभंगात संत तुकाराम महाराज नम्रतेचा आदर्श मांडतात. स्वतःला लहान समजणारा आणि परमेश्वरापुढे दीनभाव ठेवणारा भक्तच त्याच्या कृपेला पात्र ठरतो. बाह्य रूप, संपत्ती किंवा मोठेपण यापेक्षा अंतःकरणातील प्रेम आणि विनय अधिक महत्त्वाचे आहेत. भक्ताचा खरा भाव परमेश्वर ओळखतो आणि त्याच्या प्रेमाला योग्य प्रतिसाद देतो.
॥ अभंग २२७ ॥ अभंग रचना
मागें पुढें पाहें सांभाळूनि दोनी ठाय । चुकावूनि जाय गडी राखे गडियांसि ॥१॥
मुरडे दंडा दोहीं तोंडें गडियां सावध करी । भेटतियासंगे तया हाल तुजवरी ॥ध्रु.॥
गडियां गडी वांटुनि देई । ज्याचा सोडी तेचि ठायीं ॥२॥
अगळ्या बळें करील काय । तुज देणें लागे डोय ॥३॥
नवां घरीं पाउला करीं । सांपडे तो तेथें धरीं ॥४॥
जिंकोनि डाव करीं । टाहो सत्ता आणिकांवरी ॥५॥
सांपडोनि डाईं बहु । काळ गुंतलासी ॥६॥
बळिया गडी फळी । फोडी न धरितां त्यांसी ॥७॥
चुकांडी जो खाय मिळोनि अंगीं जाय । गुंतलासी काय तुका म्हणे अझूनी ॥८॥
या अभंगात खेळाच्या माध्यमातून संत तुकाराम महाराज जीवनाचा गूढ अर्थ स्पष्ट करतात. संसारात प्रत्येकाने सावधपणे वागावे, कारण चुकीचा निर्णय किंवा अहंकार मनुष्याला संकटात टाकतो. विवेक, संयम आणि योग्य संगत यांमुळेच जीवनाचा खेळ यशस्वी होतो. परमेश्वराचे स्मरण ठेवून जीवन जगल्यास संसारातील गुंतागुंत कमी होते आणि मनुष्य योग्य मार्गावर राहतो.
॥ अभंग २२८ ॥ अभंग रचना
पाहा रे तमासा तुमचा येथें नव्हे लाग । देईन तो भाग आलियाचा बाहेरी ॥१॥
जागा रे गोपाळ नो ठायीं ठायीं जागा । चाहुलीनें भागा दूर मजपासूनि ॥ध्रु.॥
न रिघतां ठाव आम्हा ठावा पाळतियां । भयाभीत वांयां तेथें काय चांचपा ॥२॥
तुका म्हणे हातां चडे जीवाचिये साटीं । मिटक्या देतां गोड मग लागतें शेवटीं ॥३॥
संत तुकाराम महाराज या अभंगात जागरूकता आणि विवेक यांचे महत्त्व सांगतात. जीवनात निष्काळजीपणा किंवा अति आत्मविश्वास धोकादायक ठरू शकतो. योग्य वेळ ओळखून सावधपणे वागणारा मनुष्यच संकटांपासून वाचतो. परमेश्वराचे स्मरण आणि विवेक यांच्या साहाय्याने जीवनातील प्रत्येक पाऊल टाकल्यास शेवटी यश आणि आनंद प्राप्त होतो.
॥ अभंग २२९ ॥ अभंग रचना
डाई घालुनियां पोरें । त्यांचीं गुरें चुकवीलीं ॥१॥
खेळ खेळतां फोडिल्या डोया । आपण होय निराळा ॥ध्रु.॥
मारिती माया घेती जीव । नाहीं कीव अन्यायें ॥२॥
तुका कान्होबा मागें । तया अंगें कळों आलें ॥३॥
या अभंगातून संत तुकाराम महाराज सांगतात की अज्ञान, मोह आणि चुकीची संगत यांमुळे मनुष्य स्वतःचेच नुकसान करून घेतो. खेळता खेळता जशी मुले चुका करतात, तसेच संसारात माणूसही विवेक गमावतो. परंतु श्रीकृष्णाच्या मार्गदर्शनामुळे त्याला स्वतःच्या चुका समजतात आणि योग्य मार्ग सापडतो. म्हणून जीवनात सदैव परमेश्वराचा आधार घ्यावा.
॥ अभंग २३० ॥ अभंग रचना
आतां हें चि जेऊं हेंचि जेऊं । सवें घेऊं सिदोरी ॥१॥
हरिनामाचा खिचडा केला । प्रेमें मोहिला साधनें ॥ध्रु.॥
चवीं चवीं घेऊं घास । ब्रम्हरस आवडी ॥२॥
तुका म्हणे गोड लागे । तों तों मागे रसना ॥३॥
या अभंगात संत तुकाराम महाराज हरिनामाच्या गोडीचे सुंदर वर्णन करतात. जसे स्वादिष्ट अन्न पुन्हा पुन्हा खावेसे वाटते, तसेच हरिनामाचे स्मरण केल्याने मन अधिकाधिक त्यात रमू लागते. प्रेमपूर्वक घेतलेले नामस्मरण हेच आत्म्याचे खरे अन्न आहे. हरिनामाचा रस ज्याला लागतो, त्याला संसारातील इतर सर्व सुखे फिकी वाटू लागतात आणि त्याचे जीवन भक्तीने परिपूर्ण होते.
॥ अभंग २३१ ॥ अभंग रचना
अवघें चि गोड जालें । मागीलये भरी आलें ॥१॥
साहय जाला पांडुरंग । दिला अभ्यंतरीं संग ॥ध्रु.॥
थडिये पावतां तो वाव । मागें वाहावतां ठाव ॥२॥
तुका म्हणे गेलें । स्वप्नींचें जागें जालें ॥३॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की परमेश्वराची कृपा प्राप्त झाली की जीवनातील सर्व कटुता नाहीशी होते आणि सर्व काही मधुर वाटू लागते. पांडुरंगाचा सहवास लाभल्याने मनातील भीती, दुःख आणि अस्थिरता दूर होते. संसारातील भ्रम नाहीसा होऊन सत्याचा अनुभव येतो. जणू स्वप्नातून जागे झाल्यासारखे आत्मज्ञान प्राप्त होते आणि भक्ताचे जीवन आनंदाने भरून जाते.
॥ अभंग २३२ ॥ अभंग रचना
तुजसवें येतों हरी । आम्हां लाज नाहीं तरी । उचलिला गिरी । चांग तईं वांचलों ॥१॥
मोडा आतां खेळ । गाई गेल्या जाला वेळ । फांकल्या ओढाळ । नाहीं तो चि आवरा ॥ध्रु.॥
चांग दैवें यमुनेसी वांचलों बुडतां । निलाजिरीं आम्ही नाहीं भय धाक या अनंता ॥२॥
खातों आगी माती । आतां पुरे हा सांगाती । भोंवतां भोंवेल । आम्हां वाटतें हें चित्तीं ॥३॥
तुका म्हणे उरी नाहीं तुजसवें । शाहाणे या भावें दुरी छंद भोळियां सवें ॥४॥
या अभंगात गोपाळ श्रीकृष्णाच्या अद्भुत सामर्थ्याची आठवण काढतात. गोवर्धन उचलणे, यमुनेतून रक्षण करणे आणि संकटातून भक्तांना वाचवणे या सर्व लीलांमुळे त्यांचा त्याच्यावर पूर्ण विश्वास आहे. जो परमेश्वर प्रत्येक संकटात सोबत असतो त्याच्यासोबत असताना भीतीला स्थान राहत नाही. भक्ती म्हणजे अशाच अढळ विश्वासाने परमेश्वराच्या आश्रयाला राहणे होय.
॥ अभंग २३३ ॥ अभंग रचना
नको आम्हांसवें गोपाळा । येऊं ओढाळा तुझ्या गाई ॥१॥
कोण धांवें त्यांच्या लागें । मागें मागें येरझारी ॥ध्रु.॥
न बैसती एके ठायीं । धांवती दाही दाहा वाटां ॥२॥
तुका म्हणे तू राख मनेरी । मग त्या येरी आम्ही जाणों ॥३॥
संत तुकाराम महाराज या अभंगात चंचल मनाची तुलना इकडे-तिकडे धावणाऱ्या गायींशी करतात. मन सतत विषयांच्या मागे धावत असल्याने भक्तीमध्ये स्थिरता राहत नाही. म्हणून परमेश्वरानेच मनावर नियंत्रण ठेवावे अशी प्रार्थना ते करतात. जेव्हा मन ईश्वराच्या अधीन होते तेव्हाच साधना यशस्वी होते आणि भक्ताला अंतःशांती प्राप्त होते.
॥ अभंग २३४ ॥ अभंग रचना
मागायास गेलों सिदोरी । तुझ्या मायाघरीं गांजियेलों ॥१॥
तुजविणें ते नेदी कोणा । सांगतां खुणा जिवें गेलों ॥ध्रु.॥
वांयांविण केली येरझार । आतां पुरे घर तुझी माया ॥२॥
तुका म्हणे तूं आम्हां वेगळा । राहें गोपाळा म्हणउनी ॥३॥
या अभंगात गोपाळ श्रीकृष्णाशिवाय कोणाकडूनही समाधान मिळत नसल्याचे सांगतात. संसारातील माया मनुष्याला अनेक ठिकाणी भटकवते, पण खरे सुख फक्त परमेश्वराच्या सहवासात मिळते. भक्ताने इतर आधार सोडून पूर्ण विश्वासाने भगवंतालाच शरण जावे. परमेश्वराशी असलेले नातेच जीवनातील सर्वात मोठी संपत्ती आहे.
॥ अभंग २३५ ॥ अभंग रचना
काकुलती येतो हरी । क्षणभरी निवडितां ॥१॥
तुमची मज लागली सवे । ठायींचे नवे नव्हों गडी ॥ध्रु.॥
आणीक बोलाविती फार । बहु थोर नावडती ॥२॥
भाविकें त्यांची आवडी मोठी । तुका म्हणे मिठी घाली जिवें ॥३॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की श्रीकृष्णाला आपल्या प्रेमळ भक्तांचा सहवास अत्यंत प्रिय असतो. मोठेपणा, वैभव किंवा दिखावा यापेक्षा निष्कपट प्रेम त्याला अधिक आवडते. जो भक्त मनापासून त्याच्यावर प्रेम करतो, त्याला परमेश्वर स्वतः जवळ घेतो. भक्तीचे नाते हे प्रेम, विश्वास आणि आत्मीयतेवर उभे असते.
॥ अभंग २३६ ॥ अभंग रचना
वरता वेंघोनि घातली उडी । कळंबाबुडीं यमुनेसी ॥१॥
हरि बुडाला बोंब घाला । घरचीं त्यांला ठावा नाहीं ॥ध्रु.॥
भवनदीचा न कळे पार । काळिया माजी थोर विखार ॥२॥
तुका म्हणे काय वाउग्या हाका । हातींचा गमावुनियां थिंका ॥३॥
या अभंगात श्रीकृष्णाच्या कालियामर्दन लीलाची सुरुवात वर्णिली आहे. गोपाळांना वाटते की श्रीकृष्ण यमुनेत बुडाला आहे, म्हणून ते घाबरून आर्त हाका मारतात. संसाररूपी विषारी नदीत अडकलेल्या जीवाचेही असेच होते. परंतु परमेश्वर त्या विषावर विजय मिळवून भक्तांचे रक्षण करतो. संकट कितीही मोठे असले तरी श्रद्धा सोडू नये, हा या अभंगाचा संदेश आहे.
॥ अभंग २३७ ॥ अभंग रचना
अवघीं मिळोनि कोल्हाळ केला । आतां होता म्हणती गेला ॥१॥
आपलिया रडती भावें । जयासवें जयापरी ॥ध्रु.॥
चुकलों आम्ही खेळतां खेळ । गेला गोपाळ हातींचा ॥२॥
तुका म्हणे धांवती थडी । न घली उडी आंत कोणी ॥३॥
श्रीकृष्ण दिसेनासा झाल्यावर सर्व गोपाळ आणि गोपिका दुःखाने व्याकुळ होतात. त्यांना आपल्या प्रिय सख्याशिवाय दुसरे काही सुचत नाही. या प्रसंगातून संत तुकाराम महाराज सांगतात की परमेश्वरापासून दूर गेल्यावरच त्याच्या सहवासाचे खरे महत्त्व समजते. भक्ताच्या अंतःकरणातील आर्त हाक परमेश्वराला नेहमीच पोहोचते.
॥ अभंग २३८ ॥ अभंग रचना
भ्यालीं जिवा चुकलीं देवा । नाहीं ठावा जवळीं तो ॥१॥
आहाकटा करिती हाय । हात डोकें पिटिती पाय ॥ध्रु.॥
जवळी होतां न कळे आम्हां । गेल्या सीमा नाहीं दुःखा ॥२॥
तुका म्हणे हा लाघवी मोटा । पाहे खोटा खरा भाव ॥३॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की परमेश्वर जवळ असताना त्याची किंमत कळत नाही, पण तो दूर गेल्याचा भास झाला की मन व्याकुळ होते. या विरहातून भक्ताच्या प्रेमाची खरी परीक्षा होते. परमेश्वर भक्ताचा खरा भाव पाहतो आणि त्याच्या प्रेमाला योग्य प्रतिसाद देतो. म्हणून भक्तीमध्ये बाह्य आडंबर नव्हे तर अंतःकरणातील प्रेम महत्त्वाचे आहे.
॥ अभंग २३९ ॥ अभंग रचना
काळिया नाथूनि आला वरी । पैल हरी दाखविती ॥१॥
दुसरिया भावें न कळे कोणा । होय नव्हेसा संदेह मना ॥ध्रु.॥
रूपा भिन्न पालट जाला । गोरें सांवळेंसा पैं देखिला ॥२॥
आश्वासीत आला करें । तुका खरें म्हणे देव ॥३॥
कालियाचा पराभव करून श्रीकृष्ण सुखरूप बाहेर येतो तेव्हा सर्वांच्या आनंदाला पारावार राहत नाही. भक्तांच्या मनातील भीती आणि शंका नाहीशा होतात. परमेश्वर नेहमीच भक्तांचे रक्षण करतो आणि योग्य वेळी त्यांना धीर देतो. त्याच्या प्रत्येक लीलामागे भक्तांचे कल्याणच दडलेले असते.
॥ अभंग २४० ॥ अभंग रचना
हरि गोपाळांसवें सकळां । भेटे गळ्या गळा मेळवूनी ॥१॥
भाविकें त्यांची आवडी मोठी । सांगे गोष्टी जीविंचिया ॥ध्रु.॥
योगियांच्या ध्याना जो नये । भाकरी त्यांच्या मागोनि खाये ॥२॥
तुका म्हणे असे शाहाणियां दुरी । बोबडियां दास कामारी ॥३॥
या अभंगात संत तुकाराम महाराज सांगतात की ज्याचे ध्यान मोठमोठे योगी करतात, तोच परमेश्वर आपल्या निष्पाप भक्तांमध्ये मिसळून त्यांच्यासोबत प्रेमाने वागतो. भक्तांच्या साध्या जीवनात त्याला अधिक आनंद मिळतो. ज्ञान, अहंकार किंवा विद्वत्ता यापेक्षा निरागस प्रेम आणि समर्पण यांनाच परमेश्वर महत्त्व देतो. म्हणून भक्ताने बालभावाने परमेश्वराशी नाते जोडावे.
॥ अभंग २४१ ॥ अभंग रचना
धांव कान्होबा गेल्या गाई । न म्हणे मी कोण ही काई ॥१॥
आपुलियांचें वचन देवा । गोड सेवा करीतसे ॥ध्रु.॥
मागतां आधीं द्यावा डाव । बळिया मी तो नाहीं भाव ॥२॥
तुका म्हणे ऐशा सवें । अनुसरावें जीवेंभावें ॥३॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की श्रीकृष्ण आपल्या भक्तांसाठी सदैव तत्पर असतो. तो मोठेपणाचा अभिमान न बाळगता प्रेमाने सर्वांची सेवा करतो. भक्तानेही अहंकार सोडून प्रेम, नम्रता आणि सेवाभाव स्वीकारावा. अशा भक्तावर परमेश्वराची कृपा सदैव राहते.
॥ अभंग २४२ ॥ अभंग रचना
धाकुटयाचे मुखीं घांस घाली माता । वरी करी सत्ता शाहाणियां ॥१॥
ऐसें जाणपणें पडिलें अंतर । वाढे तों तों थोर अंतराय ॥ध्रु.॥
दोन्ही उभयतां आपण चि व्याली । आवडीची चाली भिन्न भिन्न ॥२॥
तुका म्हणे अंगापासूनि निराळें । निवडिलें बळें रडतें स्तनीं ॥३॥
आई जशी लहान मुलावर अधिक प्रेम करते तसेच परमेश्वर निरागस आणि नम्र भक्तांवर विशेष कृपा करतो. अहंकार आणि स्वतःच्या शहाणपणाचा गर्व वाढला की भक्त आणि परमेश्वर यांच्यात अंतर निर्माण होते. म्हणून बालभाव, साधेपणा आणि प्रेम जपल्यास ईश्वर सहज प्राप्त होतो.
॥ अभंग २४३ ॥ अभंग रचना
देवाचे म्हणोनि देवीं अनादर । हें मोठें आश्चर्य वाटतसे ॥१॥
आतां येरा जना म्हणावें तें काई । जया भार डोई संसाराचा ॥ध्रु.॥
त्यजुनी संसार अभिमान सांटा । जुलूम हा मोटा दिसतसे ॥२॥
तुका म्हणे अळस करूनियां साहे । बळें कैसे पाहें वांयां जाती ॥३॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की स्वतःला देवभक्त म्हणवून घेऊनही जर देवाचा किंवा धर्माचा आदर केला नाही तर ती मोठी विसंगती आहे. संसाराचा भार वाहत असतानाही अहंकार सोडणे आवश्यक आहे. आळस, गर्व आणि दांभिकपणा सोडून प्रामाणिक भक्ती केल्यासच जीवनाचे सार्थक होते.
॥ अभंग २४४ ॥ अभंग रचना
उपदेश तो भलत्या हातीं । जाला चित्तीं धरावा ॥१॥
नये जाऊं पात्रावरी । कवटी सारी नारळें ॥ध्रु.॥
स्त्री पुत्र बंदीजन । नारायण स्मरविती ॥२॥
तुका म्हणे रत्नसार । परि उपकार चिंधीचे ॥३॥
चांगला उपदेश कोणाकडूनही मिळाला तरी तो स्वीकारावा. ज्ञान देणाऱ्याचे रूप किंवा स्थान न पाहता त्यातील सार समजून घ्यावे. जीवनातील प्रत्येक व्यक्ती आणि प्रत्येक प्रसंग आपल्याला काही ना काही शिकवतो. विवेकाने त्यातील चांगले स्वीकारणे हेच खरे शहाणपण आहे.
॥ अभंग २४५ ॥ अभंग रचना
संतांचे गुण दोष आणितां या मना । केलिया उगाणा सुकृताचा ॥१॥
पिळोनियां पाहे पुष्पाचा परिमळ । चिरोनि केळी केळ गाढव तो ॥ध्रु.॥
तुका म्हणे गंगे अग्नीसि विटाळ । लावी तो चांडाळ दुःख पावे ॥२॥
संतांचे दोष शोधण्याऐवजी त्यांचे गुण आत्मसात करावेत. फुलाचा सुगंध अनुभवण्याऐवजी ते चिरून पाहणे जसे मूर्खपणाचे आहे, तसेच संतांची निंदा करणेही अज्ञानाचे लक्षण आहे. संतांचा आदर करणाऱ्याचे जीवन पवित्र होते, तर त्यांची निंदा करणारा स्वतःचेच नुकसान करून घेतो.
॥ अभंग २४६ ॥ अभंग रचना
चुंबळीचा करी चुंबळीशीं संग । अंगीं वसे रंग क्रियाहीन ॥१॥
बीजा ऐसें फळ दावी परिपाकीं । परिमळ लौकिकीं जाती ऐसा ॥ध्रु॥
माकडाच्या गळां रत्न कुळांगना । सांडूनियां सुना बिदी धुंडी ॥२॥
तुका म्हणे ऐसा व्याली ते गाढवी । फजिती ते व्हावी आहे पुढें ॥३॥
जशी संगत तसा परिणाम होतो, हा या अभंगाचा मुख्य संदेश आहे. चांगल्या बीजापासून चांगले फळ येते, तसेच चांगल्या संगतीमुळे उत्तम संस्कार निर्माण होतात. परंतु अयोग्य व्यक्तीकडे मौल्यवान गोष्ट दिली तर तिची किंमत त्याला कळत नाही. म्हणून सत्संग आणि योग्य आचरण यांनाच महत्त्व द्यावे.
॥ अभंग २४७ ॥ अभंग रचना
सांपडला संदीं । मग बळिया पडे फंदीं ॥१॥
ऐसी कोणी वाहे वेळ । हातीं काळाच्या सकळ ॥ध्रु॥
दाता मागे दान । जाय याचका शरण ॥२॥
तुका म्हणे नेणां । काय सांगों नारायणा ॥३॥
काळाची गती सर्वांवर समान असते. योग्य संधी मिळाली नाही तर बलवान मनुष्यही संकटात अडकू शकतो. संपत्ती, सत्ता आणि सामर्थ्य कायमचे नसते. म्हणून प्रत्येक क्षणी परमेश्वराचे स्मरण ठेवून नम्रतेने जीवन जगावे.
॥ अभंग २४८ ॥ अभंग रचना
सर्प विंचू दिसे । धन अभाग्या कोळसे ॥१॥
आला डोळ्यांसि कवळ । तेणें मळलें उजळ ॥ध्रु॥
अंगाचे भोंवडी । भोय झाड फिरती धोंडी ॥२॥
तुका म्हणे नाड । पाप ठाके हिता आड ॥३॥
पाप आणि अज्ञानामुळे मनुष्याची दृष्टी दूषित होते. त्यामुळे चांगल्यातही वाईटच दिसू लागते आणि अमूल्य गोष्टींची किंमत कळत नाही. अंतःकरण शुद्ध झाल्यावरच सत्याचे दर्शन होते. म्हणून पापाचा त्याग करून सदाचार स्वीकारणे आवश्यक आहे.
॥ अभंग २४९ ॥ अभंग रचना
न देखोन कांहीं । म्या पाहिलें सकळ ही ॥१॥
जालों अवघियांपरी । मी हें माझें ठेलें दुरी ॥ध्रु॥
न घेतां घेतलें । हातें पायें उसंतिलें ॥२॥
खादलें न खातां । रसना रस जाली घेतां ॥३॥
न बोलोनि बोलें । केलें प्रगट झांकिलें ॥४॥
नाइकिलें कानीं । तुका म्हणे आलें मनीं ॥५॥
संत तुकाराम महाराज येथे आत्मानुभवाचे वर्णन करतात. अहंकार नाहीसा झाल्यावर सर्वत्र परमेश्वराचे अस्तित्व जाणवते. हा अनुभव शब्दांच्या पलीकडचा असून तो अंतःकरणातच प्रकट होतो. आत्मज्ञान प्राप्त झाल्यावर 'मी' आणि 'माझे' हा भेद संपून सर्वत्र एकच परमात्मा दिसू लागतो.
॥ अभंग २५० ॥ अभंग रचना
काखे कडासन आड पडे । खडबड खडबडे हुसकलें ॥१॥
दादकरा दादकरा । फजितखोरा लाज नाहीं ॥ध्रु॥
अवघा जाला राम राम । कोणी कर्म आचरे ना ॥२॥
हरिदासांच्या पडती पायां । म्हणती तयां नागवावें ॥३॥
दोहीं ठायीं फजीत जालें । पारणें केलें अवकळा ॥४॥
तुका म्हणे नाश केला । विटंबिला वेश जिहीं ॥५॥
या अभंगात संत तुकाराम महाराज दांभिक भक्तीवर कठोर प्रहार करतात. तोंडाने रामनाम घेत असले तरी आचरणात धर्म नसल्यास ती भक्ती निरर्थक आहे. संतांचा अपमान करून बाह्य वेष धारण करण्यात काहीही अर्थ नाही. खरी भक्ती ही शुद्ध आचरण, नम्रता आणि प्रामाणिक जीवन यातच आहे.
॥ अभंग २५१ ॥ अभंग रचना
कुटुंबाचा केला त्याग । नाहीं राग जंव गेला ॥१॥
भजन तें वोंगळवाणें । नरका जाणें चुके ना ॥ध्रु॥
अक्षराची केली आटी । जरी पोटीं संतनिंदा ॥२॥
तुका म्हणे मागें पाय । तया जाय स्थळासि ॥३॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की केवळ संसाराचा त्याग करून उपयोग नाही, जोपर्यंत मनातील राग, द्वेष आणि अहंकार नाहीसे होत नाहीत. संतांची निंदा करणारा आणि बाह्य भक्ती करणारा मनुष्य खऱ्या भक्तीपासून दूर राहतो. अंतःकरण शुद्ध करून प्रेम, नम्रता आणि संतांचा आदर ठेवणाऱ्यालाच भगवंताची कृपा प्राप्त होते.
॥ अभंग २५२ ॥ अभंग रचना
तारतिम वरी तोंडा च पुरतें । अंतरा हें येतें अंतरीचें ॥१॥
ऐसी काय बरी दिसे ठकाठकी । दिसतें लौकिकीं सत्या ऐसें ॥ध्रु॥
भोजनांत द्यावें विष कालवूनि । मोहचाळवणी मारावया ॥२॥
तुका म्हणे मैंद देखों नेदी कुडें । आदर चि पुढें सोंग दावी ॥३॥
या अभंगात संत तुकाराम महाराज दांभिक आणि कपटी स्वभावावर प्रहार करतात. तोंडावर गोड बोलून मनात द्वेष ठेवणारा मनुष्य विषारी वृत्तीचा असतो. बाह्य आदर आणि आतला मत्सर हे भक्तीला शोभणारे नाही. मन, वचन आणि कृती यांत एकरूपता असणे हीच खरी साधना आहे.
॥ अभंग २५३ ॥ अभंग रचना
ब्रम्हनिष्ठ काडी । जरी जीवानांवें मोडी ॥१॥
तया घडली गुरुहत्या । गेला उपदेश तो मिथ्या ॥ध्रु॥
सांगितलें कानीं । रूप आपुलें वाखाणी ॥२॥
भूतांच्या मत्सरें । ब्रम्हज्ञान नेलें चोरें ॥३॥
शिकल्या सांगे गोष्टी । भेद क्रोध वाहे पोटीं ॥४॥
निंदा स्तुति स्तवनीं । तुका म्हणे वेंची वाणी ॥५॥
ब्रह्मज्ञानाचा उपदेश करणाऱ्या व्यक्तीच्या आचरणात जर मत्सर, क्रोध आणि अहंकार असेल तर त्याचे ज्ञान निरर्थक ठरते. स्वतःची स्तुती आणि दुसऱ्यांची निंदा करणारा मनुष्य खऱ्या अध्यात्मापासून दूर असतो. ज्ञानाची खरी परीक्षा आचरणात असते, केवळ बोलण्यात नाही.
॥ अभंग २५४ ॥ अभंग रचना
इहलोकींचा हा देहे । देव इच्छिताती पाहें ॥१॥
धन्य आम्ही जन्मा आलों । दास विठोबाचे जालों ॥ध्रु॥
आयुष्याच्या या साधनें । सच्चिदानंद पदवी घेणें ॥२॥
तुका म्हणे पावठणी । करूं स्वर्गाची निशाणी ॥३॥
मानवजन्म हा परमेश्वराने दिलेला अमूल्य आशीर्वाद आहे. या जन्माचा उपयोग विठ्ठलभक्ती, सत्कर्म आणि आत्मज्ञानासाठी करावा. जीवनाचे अंतिम ध्येय सच्चिदानंदाची अनुभूती प्राप्त करणे हेच आहे. भगवंताची भक्ती हेच खरे स्वर्गाचे द्वार आहे.
॥ अभंग २५५ ॥ अभंग रचना
पंडित वाचक जरी जाला पुरता । तरी कृष्णकथा ऐके भावें ॥१॥
क्षीर तुपा साकरे जालिया भेटी । तैसी पडे मिठी गोडपणें ॥ध्रु॥
जाणोनियां लाभ घेई हा पदरीं । गोड गोडावरी सेवीं बापा ॥२॥
जाणिवेचें मूळ उपडोनी खोड । जरी तुज चाड आहे तुझी ॥३॥
नाना परिमळद्रव्य उपचार । अंगी उटी सारचंदनाची ॥४॥
जेविलियाविण शून्य ते शृंगार । तैसी गोडी हरिकथेविण ॥५॥
ज्याकारणें वेदश्रुति ही पुराणें । तें चि विठ्ठलनाणें तिष्ठे कथे ॥६॥
तुका म्हणे येर दगडाचीं पेंवें । खळखळ आवघें मूळ तेथें ॥७॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की कितीही विद्वत्ता प्राप्त झाली तरी हरिकथेची गोडी अनुभवली नाही तर ते ज्ञान अपूर्ण आहे. जसे दूध, तूप आणि साखर एकत्र आल्यावर अप्रतिम गोडवा निर्माण होतो, तसे हरिकथेने जीवन मधुर होते. वेद, शास्त्र आणि पुराणांचा खरा सार हरिनाम आणि भगवंताची कथा यांतच सामावलेला आहे.
॥ अभंग २५६ ॥ अभंग रचना
आणिकांच्या कापिती माना । निष्ठ‍पणा पार नाहीं ॥१॥
करिती बेटे उसणवारी । यमपुरी भोगावया ॥ध्रु.॥
सेंदराचें दैवत केलें । नवस बोले तयासि ॥२॥
तुका म्हणे नाचति पोरें । खोडितां येरें अंग दुखे ॥३॥
या अभंगात संत तुकाराम महाराज अंधश्रद्धा, हिंसा आणि खोट्या धार्मिक आचरणावर टीका करतात. दुसऱ्यांना त्रास देऊन किंवा चुकीच्या मार्गाने धर्म पाळल्याचा दिखावा करून पुण्य मिळत नाही. विवेक, दया आणि सत्य यांच्या आधारावर केलेली भक्तीच परमेश्वराला प्रिय असते.
॥ अभंग २५७ ॥ अभंग रचना
गंधर्व अग्नि सोम भोगिती कुमारी । कोठें चराचरीं त्याग केला ॥१॥
गायत्री स्वमुखें भक्षीतसे मळ । मिळाल्या वाहाळ गंगाओघ ॥ध्रु.॥
कागाचिये विष्ठें जन्म पिंपळासि । पांडवकुळासि पाहातां दोष ॥२॥
शकुंतळा सूत कर्ण शृंगी व्यास । यांच्या नामें नाश पातकांसि ॥३॥
गणिका अजामेळ कुब्जा तो विदुर । पाहातां विचार पिंगळेचा ॥४॥
वाल्हा विश्वामित्र वसिष्ठ नारद । यांचे पूर्व शुद्ध काय आहे ॥५॥
न व्हावी तीं जालीं कर्में नरनारी । अनुतापें हरी स्मरतां मुक्त ॥६॥
तुका म्हणे पूर्व नाठवी श्रीहरी । मूळ जो उच्चारी नरक त्यासि ॥७॥
संत तुकाराम महाराज अनेक उदाहरणांद्वारे सांगतात की कोणाचाही भूतकाळ पाहून त्याचा तिरस्कार करू नये. पश्चात्ताप, हरिनाम आणि खरी भक्ती यांच्या बळावर पापीही पवित्र होऊ शकतो. परमेश्वर भक्ताचा वर्तमान भाव पाहतो, पूर्वीची चूक नाही. म्हणून कोणालाही कमी लेखू नये आणि सर्वांना भक्तीचा अधिकार आहे.
॥ अभंग २५८ ॥ अभंग रचना
सोनियाचें ताट क्षीरीनें भरिलें । भक्षावया दिलें श्वाना लागीं ॥१॥
मुक्ताफळहार खरासि घातला । कस्तुरी सुकराला चोजविली ॥ध्रु.॥
वेदपरायण बधिरा सांगे ज्ञान । तयाची ते खुण काय जाणे ॥२॥
तुका म्हणे ज्याचें तो चि एक जाणे । भक्तीचें महिमान साधु जाणे ॥३॥
मौल्यवान वस्तूची किंमत ज्याला समजत नाही त्याच्यासमोर ती व्यर्थ ठरते. त्याचप्रमाणे भक्ती, ज्ञान आणि संतांचा महिमा समजण्यासाठी पात्रता आणि श्रद्धा आवश्यक असते. ज्याच्या अंतःकरणात भक्तिभाव आहे तोच या आध्यात्मिक संपत्तीचा खरा आनंद घेऊ शकतो.
॥ अभंग २५९ ॥ अभंग रचना
ऐसा हा लौकिक कदा राखवेना । पतितपावना देवराया ॥१॥
संसार करितां म्हणती हा दोषी । टाकितां आळसी पोटपोसा ॥ध्रु.॥
आचार करितां म्हणती हा पसारा । न करितां नरा निंदिताती ॥२॥
संतसंग करितां म्हणती हा उपदेशी । येरा अभाग्यासि ज्ञान नाहीं ॥३॥
धन नाहीं त्यासि ठायींचा करंटा । समर्थासि ताठा लाविताती ॥४॥
बहु बोलों जातां म्हणति हा वाचाळ । न बोलतां सकळ म्हणती गर्वी ॥५॥
भेटिसि न वजातां म्हणती हा निष्ठ‍ । येतां जातां घर बुडविलें ॥६॥
लग्न करूं जातां म्हणती हा मातला । न करितां जाला नपुंसक ॥७॥
निपुत्रिका म्हणती पहा हो चांडाळ । पातकाचें मूळ पोरवडा ॥८॥
लोक जैसा लोक धरितां धरवे ना । अभक्ता जिरे ना संतसंग ॥९॥
तुका म्हणे आतां ऐकावें वचन । त्यजुनियां जन भक्ति करा ॥१०॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की लोकांचे समाधान कधीच होऊ शकत नाही. माणूस काहीही केले तरी टीका करणारे लोक असतात. म्हणून लोकमताची चिंता न करता परमेश्वरभक्ती, सदाचार आणि सत्याचा मार्ग धरावा. लोकांच्या बोलण्यापेक्षा भगवंताची कृपा अधिक महत्त्वाची आहे.
॥ अभंग २६० ॥ अभंग रचना
धर्म रक्षावया साठीं । करणें आटी आम्हांसि ॥१॥
वाचा बोलों वेदनीती । करूं संतीं केलें तें ॥ध्रु.॥
न बाणतां स्थिति अंगीं । कर्म त्यागी लंड तो ॥२॥
तुका म्हणे अधम त्यासी । भक्ति दूषी हरीची ॥३॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की धर्माचे रक्षण केवळ बोलण्याने होत नाही, तर त्यासाठी योग्य आचरण आवश्यक असते. संतांनी दाखविलेल्या मार्गावर चालणे, वेदनीतीनुसार जीवन जगणे आणि कर्तव्य पार पाडणे हीच खरी भक्ती आहे. कर्माचा त्याग करून आळशीपणे जगणारा मनुष्य धर्मालाही आणि भक्तीलाही कलंक लावतो.
॥ अभंग २६१ ॥ अभंग रचना
चवदा भुवनें जयाचिये पोटीं । तो चि आम्हीं कंठीं साठविला ॥१॥
काय एक उणें आमुचिये घरीं । वोळगती द्वारीं रिद्धिसिद्धी ॥ध्रु.॥
असुर जयानें घातले तोडरीं । तो आम्हांसि जोडी कर दोन्ही ॥२॥
रूप नाहीं रेखा जयासि आकार । आम्हीं तो साकार भक्तीं केला ॥३॥
अनंत ब्रम्हांडें जयाचिये अंगीं । समान तो मुंगी आम्हासाठीं ॥४॥
रिद्धिसिद्धी सुखें हाणितल्या लाता । तेथें या प्राकृता कोण मानी ॥५॥
तुका म्हणे आम्ही देवाहूनि बळी । जालों हे निराळी ठेवुनि आशा ॥६॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की ज्याच्या उदरात संपूर्ण विश्व सामावले आहे, तोच परमेश्वर भक्ताच्या हृदयात प्रेमाने वास करतो. भक्तीमुळे निर्गुण परमात्मा साकार अनुभवास येतो. ज्याच्या हृदयात विठ्ठलाचे स्थान आहे त्याला रिद्धी-सिद्धी किंवा सांसारिक वैभवाचे आकर्षण राहत नाही. सर्व आशा-अपेक्षा सोडून परमेश्वरावर संपूर्ण विश्वास ठेवणारा भक्तच खऱ्या अर्थाने सर्वांत बलवान असतो.
॥ अभंग २६२ ॥ अभंग रचना
केला मातीचा पशुपति । परि मातीसि काय म्हणती । शिवपूजा शिवासी पावे । माती मातीमाजी सामावे ॥१॥
तैसे पूजिती आम्हां संत । पूजा घेतो भगवंत । आम्ही किंकर संतांचे दास । संतपदवी नको आम्हांस ॥ध्रु.॥
केला पाषाणाचा विष्णु । परी पाषाण नव्हे विष्णु । विष्णुपूजा विष्णुसि अर्पे । पाषाण राहे पाषाणरूपें ॥२॥
केली कांशाची जगदंबा । परि कांसें नव्हे अंबा । पूजा अंबेची अंबेला घेणें । कांसें राहे कांसेंपणें ॥३॥
ब्रम्हानंद पूर्णामाजी । तुका म्हणे केली कांजी । ज्याची पूजा त्याणें चि घेणें। आम्ही पाषाणरूप राहणें ॥४॥
या अभंगात संत तुकाराम महाराज मूर्तीपूजेचा खरा अर्थ स्पष्ट करतात. पूजा ही माती, दगड किंवा धातूची नसून त्या माध्यमातून प्रकट होणाऱ्या परमेश्वराची असते. संत स्वतःला पूज्य मानत नाहीत; ते स्वतःला भगवंताचे आणि संतांचे सेवक समजतात. भक्तीचा उद्देश बाह्य वस्तू नसून त्यामागील परमात्म्याशी एकरूप होणे हा आहे.
॥ अभंग २६३ ॥ अभंग रचना
ते माझे सोयरे सज्जन सांगाती । पाय आठविती विठोबाचे ॥१॥
येरा मानी विधि पाळणापुरतें । देवाचीं तीं भूतें म्हणोनियां ॥ध्रु.॥
सर्वभावें जालों वैष्णवांचा दास । करीन त्यांच्या आस उच्छिष्टाची ॥२॥
तुका म्हणे जैसे मानती हरिदास । तैशी नाहीं आस आणिकांची ॥३॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की विठ्ठलाचे स्मरण करणारे संत आणि हरिभक्त हेच आपले खरे नातेवाईक आहेत. त्यांची सेवा करणे, त्यांच्या सहवासात राहणे आणि त्यांच्या चरणी नम्र राहणे हेच जीवनाचे खरे भाग्य आहे. भगवंताच्या भक्तांवरील प्रेम हेच परमेश्वरापर्यंत पोहोचण्याचा सर्वोत्तम मार्ग आहे.
॥ अभंग २६४ ॥ अभंग रचना
दया तिचें नांव भूतांचें पाळण । अणीक निर्दळण कंटकांचें ॥१॥
पाप त्याचें नांव न विचारितां नीत । भलतें चि उन्मत्त करी सदा ॥२॥
तुका म्हणे धर्म रक्षावया साठीं । देवास ही आटी जन्म घेणें ॥३॥
या अभंगात संत तुकाराम महाराज धर्माचा खरा अर्थ सांगतात. सर्व जीवांवर दया करणे, त्यांचे रक्षण करणे आणि दुष्ट प्रवृत्तीचा नाश करणे हाच खरा धर्म आहे. अन्याय, अधर्म आणि पाप वाढले की स्वतः परमेश्वरही धर्मसंस्थापनेसाठी अवतार धारण करतो. दया, न्याय आणि सत्य यांच्यावरच धर्म उभा आहे.
॥ अभंग २६५ ॥ अभंग रचना
करावें गोमटें । बाळा माते तें उमटे ॥१॥
आपुलिया जीवाहूनी । असे वाल्हें तें जननी ॥ध्रु॥
वियोग तें तिस । त्याच्या उपचारें तें विष ॥२॥
तुका म्हणे पायें । डोळा सुखावे ज्या न्यायें ॥३॥
आईचे आपल्या लेकरावर असलेले प्रेम किती निःस्वार्थ असते, याचे सुंदर वर्णन या अभंगात आहे. जसा आईला मुलाचा वियोग सहन होत नाही, तसाच भक्तालाही परमेश्वराचा विरह असह्य होतो. भगवंताच्या दर्शनाने आणि सहवासानेच भक्ताच्या मनाला खरे समाधान मिळते.
॥ अभंग २६६ ॥ अभंग रचना
कन्या सासुर्‍यासि जाये । मागें परतोनी पाहे ॥१॥
तैसें जालें माझ्या जिवा । केव्हां भेटसी केशवा ॥ध्रु.॥
चुकलिया माये । बाळ हुरू हुरू पाहे ॥२॥
जीवना वेगळी मासोळी । तुका म्हणे तळमळी ॥३॥
संत तुकाराम महाराज परमेश्वराच्या विरहाची तीव्र भावना व्यक्त करतात. सासरी जाताना मुलगी जशी आई-वडिलांकडे मागे वळून पाहते, किंवा आईपासून दूर झालेले बाळ जसे व्याकुळ होते, तसेच भक्ताचे मन भगवंताच्या भेटीसाठी तळमळते. परमेश्वराशिवाय भक्ताला जीवन अपूर्ण वाटते.
॥ अभंग २६७ ॥ अभंग रचना
हातीं होन दावी बेना । करिती लेंकीच्या धारणा ॥१॥
ऐसे धर्म जाले कळीं । पुण्य रंक पाप बळी ॥ध्रु.॥
सांडिले आचार । द्विज चाहाड जाले चोर ॥२॥
टिळे लपविती पातडीं । लेती विजारा कातडीं ॥३॥
बैसोनियां तक्तां । अन्नेंविण पिडिती लोकां ॥४॥
मुदबख लिहिणें । तेलतुपावरी जिणें ॥५॥
नीचाचे चाकर । चुकलिया खाती मार ॥६॥
राजा प्रजा पीडी । क्षेत्री दुश्चितासी तोडी ॥७॥
वैश्यशूद्रादिक । हे तों सहज नीच लोक ॥८॥
अवघे बाह्य रंग । आंत हिरवें वरी सोंग ॥९॥
तुका म्हणे देवा । काय निद्रा केली धांवा ॥१०॥
या अभंगात संत तुकाराम महाराज कलियुगातील समाजातील अधर्म, दांभिकपणा आणि अन्याय यांचे चित्रण करतात. बाह्य धार्मिक आडंबर वाढले असून खरे आचरण आणि नैतिकता कमी झाली आहे. सत्ताधारी, विद्वान आणि समाजातील अनेक लोक स्वार्थी झाले आहेत. अशा परिस्थितीत परमेश्वराने धर्मरक्षणासाठी हस्तक्षेप करावा, अशी ते आर्त प्रार्थना करतात.
॥ अभंग २६८ ॥ अभंग रचना
साळंकृत कन्यादान । करितां पृथ्वीसमान ॥१॥
परि तें न कळे या मूढा । येइल कळों भोग पुढां ॥ध्रु.॥
आचरतां कर्म । भरे पोट राहे धर्म ॥२॥
सत्या देव साहे । ऐसें करूनियां पाहें ॥३॥
अन्न मान धन । हें तों प्रारब्धा आधीन ॥४॥
तुका म्हणे सोस । दुःख आतां पुढें नास ॥५॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की प्रत्येक कर्म योग्य भावनेने केले पाहिजे. केवळ बाह्य विधींनी पुण्य मिळत नाही. सत्य, प्रामाणिकपणा आणि धर्माचरण यांवरच जीवनाचा आधार असावा. प्रारब्धानुसार सुख-दुःख येत असले तरी श्रद्धा आणि संयम ठेवणाऱ्याचे दुःख शेवटी नाहीसे होते.
॥ अभंग २६९ ॥ अभंग रचना
दिवट्या वाद्यें लावुनि खाणें । करूनि मंडण दिली हातीं ॥१॥
नवरा नेई नवरी घरा । पूजन वरा पाद्याचें ॥ध्रु.॥
गौरविली विहीण व्याही । घडिलें कांहीं ठेवूं नका ॥२॥
करूं द्यावें न्हावें वरें । ठायीचें कां रे न कळे चि ॥३॥
वर्‍हाडियांचे लागे पाठीं । जैसी उटिका तेलीं ॥४॥
तुका म्हणे जोडिला थुंका । पुढें नरका सामग्री ॥५॥
या अभंगात संत तुकाराम महाराज विवाहातील अनावश्यक दिखावा, खर्च आणि अहंकारावर टीका करतात. धार्मिक संस्कार साधेपणाने आणि शुद्ध भावनेने व्हावेत. प्रतिष्ठेच्या नावाखाली होणारा अपव्यय आणि आडंबर हे अध्यात्माला शोभणारे नाही. साधेपणा आणि सद्भाव हेच खरे मंगलकार्याचे सौंदर्य आहे.
॥ अभंग २७० ॥ अभंग रचना
ब्रम्हहत्या मारिल्या गाई । आणीक काई पाप केलें ॥१॥
ऐका जेणें विकिली कन्या । पवाडे त्या सुन्याचे ॥ध्रु.॥
नरमांस खादली भाडी । हाका मारी म्हणोनि ॥२॥
अवघें पाप केलें तेणें । जेणें सोनें अभिळाषिलें ॥३॥
उच्चारितां मज तें पाप । जिव्हे कांप सुटतसे ॥४॥
तुका म्हणे कोरान्न रांड । बेटा भांड मागे ना कां ॥५॥
संत तुकाराम महाराज या अभंगात लोभ, कन्याविक्री आणि धनासाठी केले जाणारे अधर्म यांचा तीव्र निषेध करतात. सोन्याच्या आणि संपत्तीच्या मोहापायी माणूस मोठमोठी पापे करतो. धनलोभ मनुष्याला नैतिकतेपासून दूर नेतो. म्हणून लोभाचा त्याग करून धर्म, दया आणि प्रामाणिकपणा यांचा स्वीकार करणे हेच खरे जीवनधर्म आहे.
॥ अभंग २७१ ॥ अभंग रचना
याचा कोणी करी पक्ष । तो ही त्याशी समतुल्य ॥१॥
फुकासाठीं पावे दुःखाचा विभाग । पूर्वजांसि लाग निरयदंडीं ॥ध्रु.॥
ऐके राजा न करी दंड । जरि या लंड दुष्टासि ॥२॥
तुका म्हणे त्याचें अन्न । मद्यपाना समान ॥३॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की दुष्ट व्यक्तीला साथ देणारा किंवा त्याचे समर्थन करणारा मनुष्यही त्याच्याइतकाच दोषी ठरतो. अन्याय करणाऱ्याला शिक्षा न झाल्यास समाजात अधर्म वाढतो. अशा लोकांच्या संगतीपासून दूर राहणे आणि न्यायाचा पक्ष घेणे हेच धर्माचे लक्षण आहे.
॥ अभंग २७२ ॥ अभंग रचना
कपट कांहीं एक । नेणें भुलवायाचें लोक ॥१॥
तुमचें करितों कीर्त्तन । गातों उत्तम ते गुण ॥ध्रु.॥
दाऊं नेणें जडीबुटी । चमत्कार उठाउठी ॥२॥
नाहीं शिष्यशाखा । सांगों अयाचित लोकां ॥३॥
नव्हें मठपति । नाहीं चाहुरांची वृत्ति ॥४॥
नाहीं देवार्चन । असे मांडिलें दुकान ॥५॥
नाहीं वेताळ प्रसन्न । कांहीं सांगों खाण खुण ॥६॥
नव्हें पुराणिक । करणें सांगणें आणीक ॥७॥
नेणें वाद घटा पटा । करितां पंडित करंटा ॥८॥
नाहीं जाळीत भणदीं । उदो म्हणोनि आनंदी ॥९॥
नाहीं हालवीत माळा । भोंवतें मेळवुनि गबाळा ॥१०॥
आगमीचें कुडें नेणें । स्तंभन मोहन उच्चाटणें ॥११॥
नव्हें यांच्या ऐसा । तुका निरयवासी पिसा ॥१२॥
या अभंगात संत तुकाराम महाराज स्पष्ट सांगतात की त्यांची भक्ती कोणत्याही चमत्कार, जादूटोणा, अंधश्रद्धा किंवा दिखाव्यावर आधारित नाही. त्यांचे एकमेव कार्य म्हणजे विठ्ठलाचे गुणगान आणि हरिकीर्तन. खरी भक्ती ही निष्कपट प्रेम, नामस्मरण आणि सत्य आचरणात असते; लोकांना फसविणाऱ्या दिखाऊ साधनेत नसते.
॥ अभंग २७३ ॥ अभंग रचना
रडोनियां मान । कोण मागतां भूषण ॥१॥
देवें दिलें तरी गोड । राहे रुचि आणि कोड ॥ध्रु.॥
लावितां लावणी । विके भीके केज्या दानी ॥२॥
तुका म्हणे धीरा । विण कैसा होतो हिरा ॥३॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की रडून किंवा हट्ट करून खरा मान मिळत नाही. परमेश्वर जे देतो ते आनंदाने स्वीकारावे. संकटे, परिश्रम आणि संयम यांतूनच मनुष्य घडतो. जसा हिरा घासून-पुसून चमकतो, तसाच धैर्याने संकटांचा सामना करणारा भक्त अधिक तेजस्वी बनतो.
॥ अभंग २७४ ॥ अभंग रचना
पूज्या एकासनीं आसनीं आसन । बैसतां गमन मातेशीं तें ॥१॥
सांगतों ते धर्म नीतीचे संकेत । सावधान हित व्हावें तरी ॥ध्रु.॥
संतां ठाया ठाव पूजनाची इच्छा । जीवनीं च वळसा सांपडला ॥२॥
तुका म्हणे एकाएकीं वरासनें । दुजें तेथें भिन्न अशोभ्य तें ॥३॥
या अभंगात संत तुकाराम महाराज शिष्टाचार, नम्रता आणि योग्य मर्यादा पाळण्याचे महत्त्व सांगतात. पूजनीय व्यक्ती, संत आणि वडीलधाऱ्यांचा आदर ठेवणे हा धर्माचा भाग आहे. योग्य स्थान, योग्य वर्तन आणि विनयशील स्वभाव यांमुळेच भक्तीला शोभा येते.
॥ अभंग २७५ ॥ अभंग रचना
जेणें मुखें स्तवी । तें चि निंदे पाठीं लावी ॥१॥
ऐसी अधमाची याती । लोपी सोनें खाय माती ॥ध्रु.॥
गुदद्वारा वाटे । मिष्टान्नांचा नरक लोटे ॥२॥
विंचु लाभाविण । तुका म्हणे वाहे शीण ॥३॥
संत तुकाराम महाराज दुटप्पी स्वभावाचा निषेध करतात. तोंडावर स्तुती आणि पाठीमागे निंदा करणारा मनुष्य स्वतःचेच नुकसान करतो. अशा व्यक्तीला सत्य, सद्गुण आणि संतांचा महिमा कधीच समजत नाही. मन, वचन आणि कृती यांत प्रामाणिकपणा असणे हीच खरी भक्ती आहे.
॥ अभंग २७६ ॥ अभंग रचना
अधमाची यारी । रंग पतंगाचे परी ॥१॥
विटे न लगतां क्षण । मोल जाय वांयां विण ॥ध्रु.॥
सर्पाचिया परी । विषें भरला कल्हारीं ॥२॥
तुका म्हणे देवा । मज झणी ऐसे दावा ॥३॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की दुष्ट लोकांची मैत्री पतंगाच्या रंगासारखी क्षणभंगुर आणि शेवटी विनाश करणारी असते. त्यांच्या सहवासामुळे मनुष्याचे सद्गुण नष्ट होतात आणि जीवन विषारी बनते. म्हणून अशा संगतीपासून दूर राहून सत्संगाचा स्वीकार करावा.
॥ अभंग २७७ ॥ अभंग रचना
आणिकांची स्तुति आम्हां ब्रम्हहत्या । एका वांचूनि त्या पांडुरंगा ॥१॥
आम्हां विष्णुदासां एकविध भाव । न म्हणों या देव आणिकांसि ॥ध्रु.॥
शतखंड माझी होईल रसना । जरी या वचना पालटेन ॥२॥
तुका म्हणे मज आणिका संकल्पें । अवघीं च पापें घडतील ॥३॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की त्यांचे सर्वस्व पांडुरंगच आहे. विठ्ठलाव्यतिरिक्त दुसऱ्या कोणत्याही गोष्टीत त्यांचे मन रमत नाही. परमेश्वरावरील अखंड, निश्चल आणि एकनिष्ठ भक्ती हाच त्यांच्या जीवनाचा आधार असून त्यापासून विचलित होणे त्यांना मान्य नाही.
॥ अभंग २७८ ॥ अभंग रचना
तान्हेल्याची धणी । फिटे गंगा नव्हे उणी ॥१॥
माझे मनोरथ सिद्धी । पाववावे कृपानिधी ॥ध्रु.॥
तूं तों उदाराचा राणा । माझी अल्प चि वासना ॥२॥
कृपादृष्टीं पाहें । तुका म्हणे होईं साहे ॥३॥
संत तुकाराम महाराज अत्यंत नम्रतेने विठ्ठलाला प्रार्थना करतात की, तू सर्वांचा पालनकर्ता आणि कृपेचा सागर आहेस. माझ्या इच्छा मोठ्या नाहीत; तुझी कृपादृष्टी आणि भक्ती एवढीच माझी अपेक्षा आहे. तुझ्या कृपेने सर्व संकटे सहज दूर होतात.
॥ अभंग २७९ ॥ अभंग रचना
संताचा अतिक्रम । देवपूजा तो अधर्म ॥१॥
येती दगड तैसे वरी । मंत्रपुष्पें देवा शिरीं ॥ध्रु.॥
अतीतासि गाळी । देवा नैवेद्यासी पोळी ॥२॥
तुका म्हणे देवा । ताडण भेदकांची सेवा ॥३॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की संतांचा अपमान करून केलेली देवपूजा निष्फळ ठरते. देवाला नैवेद्य अर्पण करताना जर मनात अहंकार, द्वेष किंवा संतनिंदा असेल तर ती पूजा स्वीकारली जात नाही. देवाला सर्वांत प्रिय आहे ते संतांचा आदर, नम्रता आणि निर्मळ अंतःकरण.
॥ अभंग २८० ॥ अभंग रचना
करणें तें देवा । हे चि एक पावे सेवा ॥१॥
अवघें घडे येणे सांग । भक्त देवाचें तें अंग ॥ध्रु.॥
हें चि एक वर्म । काय बोलिला तो धर्म ॥२॥
तुका म्हणे खरें । खरें त्रिवाचा उत्तरें ॥३॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की देवाची खरी सेवा म्हणजे त्याच्या इच्छेनुसार आचरण करणे आणि भक्तांचा आदर करणे. भक्त आणि देव यांच्यात भेद नसतो; भक्तसेवा हीच देवसेवा आहे. सत्य, प्रेम, नम्रता आणि धर्मयुक्त आचरण यांतच जीवनाचे खरे सार दडलेले आहे.
॥ अभंग २८१ ॥ अभंग रचना
मागें नेणपणें घडलें तें क्षमा । आतां देतों सीमा करूनियां ॥१॥
परनारीचें जया घडलें गमन । दावीतो वदन जननीरत ॥ध्रु.॥
उपदेशा वरी मन नाहीं हातीं । तो आम्हां पुढती पाहूं नये ॥२॥
तुका म्हणे साक्षी असों द्यावें मन । घातली ते आण पाळावया ॥३॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की अज्ञानामुळे पूर्वी झालेल्या चुका देव क्षमा करतो, परंतु त्यानंतर दृढ निश्चयाने योग्य आचरण करणे आवश्यक आहे. परस्त्रीगमन, दुराचार आणि उपदेशाकडे दुर्लक्ष करणारा मनुष्य स्वतःचेच नुकसान करतो. मनाला साक्षी ठेवून सदाचाराची प्रतिज्ञा पाळणे हाच खरा धर्म आहे.
॥ अभंग २८२ ॥ अभंग रचना
आणिकांच्या घातें । ज्यांचीं निवतील चित्तें ॥१॥
ते चि ओळखावे पापी । निरयवासी शीघ्रकोपी ॥ध्रु.॥
कान पसरोनी । ऐके वदे दुष्ट वाणी ॥२॥
तुका म्हणे भांडा । धीर नाहीं ज्याच्या तोंडा ॥३॥
दुसऱ्यांचे नुकसान, निंदा किंवा अपयश पाहून ज्यांना आनंद होतो ते खरे पापी आहेत. अशा लोकांच्या वाणीमध्ये कटुता आणि मनामध्ये द्वेष भरलेला असतो. संत तुकाराम महाराज सांगतात की शांत, संयमी आणि हितकारक बोलणारा मनुष्यच खऱ्या अर्थाने सज्जन असतो.
॥ अभंग २८३ ॥ अभंग रचना
शरण शरण जी हनुमंता । तुज आलों रामदूता ॥१॥
काय भक्तीच्या त्या वाटा । मज दावाव्या सुभटा ॥ध्रु.॥
शूर आणि धीर । स्वामिकाजीं तूं सादर ॥२॥
तुका म्हणे रुद्रा । अंजनीचिया कुमरा ॥३॥
संत तुकाराम महाराज हनुमंताला शरण जात भक्तीचा मार्ग दाखविण्याची विनंती करतात. श्रीरामाच्या सेवेसाठी शौर्य, धैर्य, निष्ठा आणि पूर्ण समर्पण कसे असावे याचे आदर्श उदाहरण म्हणजे हनुमान. भक्तानेही त्याचप्रमाणे स्वामीसेवा आणि भक्ती स्वीकारावी.
॥ अभंग २८४ ॥ अभंग रचना
केली सीताशुद्धी । मूळ रामायणा आधीं ॥१॥
ऐसा प्रतापी गहन । सुरां सकळ भक्तांचें भूषण ॥ध्रु.॥
जाऊनि पाताळा । केली देवाची अवकळा ॥२॥
राम लक्षुमण । नेले आणिले चोरून ॥३॥
जोडूनियां कर । उभा सन्मुख समोर ॥४॥
तुका म्हणे जपें । वायुसुता जाती पापें ॥५॥
या अभंगात हनुमंताच्या अद्भुत पराक्रमाचे वर्णन केले आहे. सीतेचा शोध, श्रीराम-लक्ष्मणांची सेवा आणि असंख्य संकटांतून केलेले रक्षण यामुळे हनुमान भक्तांचे भूषण ठरले. संत तुकाराम महाराज सांगतात की श्रद्धेने हनुमंताचे स्मरण केल्याने भय, संकटे आणि पापांचा नाश होतो.
॥ अभंग २८५ ॥ अभंग रचना
काम घातला बांदोडी । काळ केला देशधडी ॥१॥
तया माझें दंडवत । कपिकुळीं हनूमंत ॥ध्रु.॥
शरीर वज्रा ऐसें । कवळी ब्रम्हांड जो पुच्छे ॥२॥
रामाच्या सेवका । शरण आलों म्हणे तुका ॥३॥
संत तुकाराम महाराज हनुमंताच्या अतुलनीय सामर्थ्याला वंदन करतात. वज्रासारखे शरीर, अदम्य धैर्य आणि श्रीरामावरील अखंड भक्ती यांमुळे हनुमान सर्वश्रेष्ठ सेवक ठरले. त्यांच्या चरणी शरण गेल्यास भक्ताला निर्भयता, सामर्थ्य आणि भक्ती प्राप्त होते.
॥ अभंग २८६ ॥ अभंग रचना
हनमंत महाबळी । रावणाची दाढी जाळी ॥१॥
तया माझा नमस्कार । वारंवार निरंतर ॥ध्रु.॥
करोनी उड्डाण । केलें लंकेचें दहन ॥२॥
जाळीयेली लंका । धन्य धन्य म्हणे तुका ॥३॥
संत तुकाराम महाराज हनुमंताच्या शौर्याचे गौरव करतात. श्रीरामाच्या कार्यासाठी त्यांनी समुद्र ओलांडून लंकेत प्रवेश केला आणि अधर्माचा नाश केला. देवकार्याकरिता निर्भयपणे उभे राहणाऱ्यालाच खरे यश आणि कीर्ती प्राप्त होते.
॥ अभंग २८७ ॥ अभंग रचना
कुंभ अवघा एक आवा । पाकीं एकीं गुफे डावा ॥१॥
ऐसे भिन्न भिन्न साटे । केले प्रारब्धानें वांटे ॥ध्रु.॥
हिरे दगड एक खाणी । कैचें विजातीसी पाणी ॥२॥
तुका म्हणे शिरीं । एक एकाची पायरी ॥३॥
एकाच ठिकाणाहून निर्माण होऊनही प्रत्येकाचे गुण, स्वभाव आणि प्रारब्ध वेगवेगळे असतात. जसे एका खाणीतून हिरा आणि दगड दोन्ही मिळतात, तसेच प्रत्येक व्यक्तीची योग्यता वेगळी असते. म्हणून दुसऱ्याशी तुलना न करता स्वतःच्या गुणांचा विकास करावा.
॥ अभंग २८८ ॥ अभंग रचना
मांडे पुर्‍या मुखें सांगों जाणे मात । तोंडीं लाळ हात चोळी रिते ॥१॥
ऐसियाच्या गोष्टी फिक्या मिठेंविण । रुचि नेदी अन्न चवी नाहीं ॥ध्रु.॥
बोलों जाणे अंगीं नाहीं शूरपण । काय तें वचन जाळावें तें ॥२॥
तुका म्हणे बहुतोंडे जे वाचाळ । तेंग तें च मूळ लटिक्याचें ॥३॥
केवळ मोठमोठ्या गोष्टी करून उपयोग नसतो; कृतीशिवाय बोलण्याला किंमत नसते. ज्या व्यक्तीच्या आचरणात सत्य, धैर्य आणि प्रामाणिकपणा नसतो त्याचे बोलणे निरर्थक ठरते. संत तुकाराम महाराज कृतीप्रधान जीवन जगण्याचा उपदेश करतात.
॥ अभंग २८९ ॥ अभंग रचना
न लगे चंदना सांगावा परिमळ । वनस्पतिमेळ हाकारुनी ॥१॥
अंतरीचें धांवे स्वभावें बाहेरी । धरितां ही परी आवरे ना ॥ध्रु.॥
सूर्य नाहीं जागें करीत या जना । प्रकाश किरणा कर म्हुन ॥२॥
तुका म्हणे मेघ नाचवी मयूरें । लपवितां खरें येत नाहीं ॥३॥
चंदनाचा सुगंध किंवा सूर्याचा प्रकाश सांगावा लागत नाही; तसेच सज्जनांचे गुण आपोआप प्रकट होतात. मनात जे असते ते वर्तनातून बाहेर येते आणि ते लपविता येत नाही. म्हणून अंतःकरण शुद्ध ठेवणे हेच खरे साधन आहे.
॥ अभंग २९० ॥ अभंग रचना
चंदनाचे हात पाय ही चंदन । परिसा नाहीं हीन कोणी अंग ॥१॥
दीपा नाहीं पाठीं पोटीं अंधकार । सर्वांगें साकर अवघी गोड ॥ध्रु.॥
तुका म्हणे तैसा सज्जनापासून । पाहातां अवगुण मिळे चि ना ॥२॥
जसे चंदन सर्वांगाने सुगंधी असते आणि साखर सर्व बाजूंनी गोड असते, तसेच खऱ्या सज्जनाच्या प्रत्येक कृतीत सद्गुण, प्रेम आणि करुणा दिसून येतात. त्याच्या स्वभावात दांभिकपणा नसतो; म्हणून त्याच्या सहवासाने इतरांच्याही जीवनात चांगुलपणा आणि भक्ती वाढते.
॥ अभंग २९१ ॥ अभंग रचना
मन करा रे प्रसन्न । सर्व सिद्धीचें कारण । मोक्ष अथवा बंधन । सुख समाधान इच्छा ते ॥१॥
मनें प्रतिमा स्थापिली । मनें मना पूजा केली । मनें इच्छा पुरविली । मन माउली सकळांची ॥ध्रु.॥
मन गुरू आणि शिष्य । करी आपुलें चि दास्य । प्रसन्न आपआपणास । गति अथवा अधोगति ॥२॥
साधक वाचक पंडित । श्रोते वक्ते ऐका मात । नाहीं नाहीं आनुदैवत । तुका म्हणे दुसरें ॥३॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की मन हेच सर्व साधनेचे मूळ आहे. मन प्रसन्न, शुद्ध आणि देवभक्तीत स्थिर असेल तर मोक्ष, समाधान आणि सर्व सिद्धी सहज प्राप्त होतात. मनच मनुष्याला उन्नतीकडे किंवा अधोगतीकडे नेते; म्हणून मनाला हरिनामात स्थिर करणे हेच सर्वश्रेष्ठ साधन आहे.
॥ अभंग २९२ ॥ अभंग रचना
मायबापें जरी सर्पीण बोका । त्यांचे संगें सुखा न पवे बाळ ॥१॥
चंदनाचा शूळ सोनियाची बेडी । सुख नेदी फोडी प्राण नाशी ॥२॥
तुका म्हणे नरकीं घाली अभिमान । जरी होय ज्ञान गर्व ताठा ॥३॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की बाह्य वैभव किंवा जवळचे नाते यापेक्षा त्यांचा स्वभाव महत्त्वाचा असतो. वाईट संगती, अहंकार आणि गर्व मनुष्याला दुःखाकडे नेतात. ज्ञान आले तरी त्यातून नम्रता निर्माण झाली नाही तर ते ज्ञान व्यर्थ ठरते.
॥ अभंग २९३ ॥ अभंग रचना
शिकल्या बोलाचे सांगतील वाद । अनुभव भेद नाहीं कोणा ॥१॥
पंडित हे ज्ञानी करितील कथा । न मळिती अर्था निजसुखा ॥२॥
तुका म्हणे जैसी लांचासाठीं ग्वाही । देतील हे नाहीं ठावी वस्तु ॥३॥
केवळ पुस्तकी ज्ञान किंवा वादविवाद यामुळे आत्मज्ञान प्राप्त होत नाही. प्रत्यक्ष अनुभव, साधना आणि भक्ती यांमुळेच सत्य समजते. संत तुकाराम महाराज सांगतात की अनुभवाशिवाय केलेले ज्ञानाचे प्रदर्शन निष्फळ असते.
॥ अभंग २९४ ॥ अभंग रचना
प्रारब्ध क्रियमाण । भक्तां संचित नाहीं जाण ॥१॥
अवघा देव चि जाला पाहीं । भरोनियां अंतर्बाहीं ॥ध्रु॥
सत्वरजतमबाधा । नव्हे हरिभक्तांसि कदा ॥२॥
खाय बोले करी । अवघा त्यांच्या अंगें हरी ॥३॥
देवभक्तपण । तुका म्हणे नाहीं भिन्न ॥४॥
खरा हरिभक्त आपल्या जीवनात सर्वत्र देवाचेच दर्शन करतो. त्याचे प्रत्येक कर्म, विचार आणि वाणी देवाशी एकरूप होतात. अशा भक्तावर त्रिगुणांचा प्रभाव राहत नाही, कारण त्याचे जीवन पूर्णपणे परमेश्वराला अर्पण झालेले असते.
॥ अभंग २९५ ॥ अभंग रचना
शास्त्राचें जें सार वेदांची जो मूर्ति । तो माझा सांगाती प्राणसखा ॥१॥
म्हणउनी नाहीं आणिकांचा पांग । सर्व जालें सांग नामें एका ॥ध्रु॥
सगुण निर्गुण जयाचीं अंगें । तो चि आम्हां संगें क्रीडा करी ॥२॥
तुका म्हणे आम्ही विधीचे जनिते । स्वयंभू आइते केले नव्हों ॥३॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की वेदांचे सार आणि सर्व शास्त्रांचा निष्कर्ष म्हणजे परमेश्वराचे नाम. सगुण आणि निर्गुण अशा दोन्ही स्वरूपात तो भक्तांच्या जवळ असतो. म्हणून देवाच्या नामाशिवाय दुसरा कोणताही आधार आवश्यक नाही.
॥ अभंग २९६ ॥ अभंग रचना
ऐका महिमा आवडीचीं । बोरें खाय भिलटीचीं ॥१॥
थोर प्रेमाचा भुकेला । हा चि दुष्काळ तयाला ।
अष्टमा सिद्धींला । न मनी क्षीरसागराला ॥ध्रु॥
पव्हे सुदामदेवाचे । फके मारी कोरडे च ॥२॥
न म्हणे उच्छिष्ट अथवा थोडे । तुका म्हणे भक्तीपुढें ॥३॥
परमेश्वराला संपत्ती, वैभव किंवा मोठे अर्पण नको असते; त्याला भक्ताचे निर्मळ प्रेम प्रिय असते. शबरीची बोरे, सुदाम्याचे पोहे यांसारख्या प्रेमपूर्वक अर्पण केलेल्या लहानशा वस्तूलाही तो आनंदाने स्वीकारतो. भक्तीसमोर सर्व ऐश्वर्य तुच्छ ठरते.
॥ अभंग २९७ ॥ अभंग रचना
कोणें तुझा सांग केला अंगीकार । निश्चिति त्वां थोर मानियेली ॥१॥
कोणें ऐसा तुज उपदेश केला । नको या विठ्ठला शरण जाऊं ॥ध्रु.॥
तेव्हां तुज कोण घालील पाठीसी । घासील भूमीसी वदन यम ॥२॥
कां रे नागवसी आयुष्य खातो काळ । दिसेंदिस बळ क्षीण होतें ॥३॥
तुका म्हणे यासि सांगा कोणी तरी । विसरला हरी मायबाप ॥४॥
संत तुकाराम महाराज मनुष्याला जागृत करतात की आयुष्य क्षणाक्षणाला कमी होत आहे, तरीही तो देवाचे स्मरण करत नाही. संकटाच्या वेळी धन, मान किंवा माणसे उपयोगी पडत नाहीत; फक्त परमेश्वरच खरा आधार असतो. म्हणून वेळ न दवडता विठ्ठलाच्या चरणी शरण जावे.
॥ अभंग २९८ ॥ अभंग रचना
साधूनी बचनाग खाती तोळा तोळा । आणिकातें डोळां न पाहवे ॥१॥
साधूनी भुजंग धरितील हातीं । आणिकें कापती देखोनियां ॥२॥
असाध्य तें साध्य करितां सायास । कारण अभ्यास तुका म्हणे ॥३॥
सातत्यपूर्ण सराव आणि धैर्य यांच्या जोरावर कठीण गोष्टीही सहज साध्य होतात. ज्या गोष्टी इतरांना अशक्य वाटतात त्या अभ्यासामुळे शक्य होतात. संत तुकाराम महाराज चिकाटी आणि परिश्रमाचे महत्त्व या अभंगातून सांगतात.
॥ अभंग २९९ ॥ अभंग रचना
आमचे गोसावी अयाचितवृत्ती । करवी शिष्याहातीं उपदेश ॥१॥
दगडाची नाव आधींच ते जड । ते काय दगड तारूं जाणे ॥२॥
तुका म्हणे वेष विटंबिला त्यांनी । सोंगसंपादणी करिती परी ॥३॥
संत तुकाराम महाराज ढोंगी साधू आणि खोट्या गुरूंचा निषेध करतात. ज्याने स्वतः सत्याचा अनुभव घेतलेला नाही तो दुसऱ्याला मार्ग दाखवू शकत नाही. केवळ साधूचा वेष धारण केल्याने कोणी संत होत नाही; आचरण आणि अनुभव हेच खरे मापदंड आहेत.
॥ अभंग ३०० ॥ अभंग रचना
मृगजळा काय करावा उतार । पावावया पार पैल थडी ॥१॥
खापराचे होन खेळती लेंकुरें । कोण त्या वेव्हारें लाभ हाणि ॥ध्रु.॥
मंगळदायक करिती कुमारी । काय त्यांची खरी सोयरीक ॥२॥
स्वप्नींचें जें सुखदुःख जालें काहीं । जागृतीं तो नाहीं साच भाव ॥३॥
सारीं जालीं मेलीं लटिकें वचन । बद्ध मुक्त शीण तुका म्हणे ॥४॥
संत तुकाराम महाराज सांगतात की संसारातील अनेक गोष्टी मृगजळ किंवा स्वप्नाप्रमाणे क्षणभंगुर आहेत. त्यांच्यामागे धावत राहिल्याने खरे सुख मिळत नाही. देवभक्ती, आत्मज्ञान आणि सत्य यांचाच आधार शाश्वत आहे; बाकी सर्व नाशिवंत आणि तात्पुरते आहे.
भाग 2 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 4 (पुढे)