॥ जय जय विठ्ठल रखुमाई ॥ तुकाराम गाथा - भाग 4 (301 ते 400)
अभंग 301 ते 400

सार्थ गाथा: भाग 4

जगद्गुरू संत तुकाराम महाराजांचे प्रासादिक अभंग आणि त्यांचा सार्थ मराठी भावार्थ.

॥ अभंग ३०१ ॥ अभंग रचना
माझें म्हणतां याला कां रे नाहीं लाज । कन्या पुत्र भाज धन वित्त ॥१॥
कोणी सोडवी ना काळाचे हातींचें । एकाविणें साचें नारायणा ॥२॥
तुका म्हणे किती सांगावें चांडाळा । नेणे जीवकळा कोण्या जीतो ॥३॥
संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, हे मानवा, तू ज्या स्त्री, पुत्र, संपत्ती आणि वैभवाला 'माझे माझे' म्हणतोस, त्याला तुला लाज वाटत नाही का? मृत्यूच्या (काळाच्या) तावडीतून तुला यापैकी कोणीही सोडवू शकत नाही; केवळ एक नारायणच खरा तारक आहे. तुकोबा म्हणतात, अशा दुर्बुद्धी लोकांना कितीही सांगितले तरी समजत नाही; ते हे विसरतात की त्यांचा जीव कोणाच्या कृपेने चालत आहे.
॥ अभंग ३०२ ॥ अभंग रचना
आंधळ्यासि जन अवघे चि आंधळे । आपणासि डोळे दृष्टी नाहीं ॥१॥
रोग्या विषतुल्य लागे हें मिष्टान्न । तोंडासि कारण चवी नाहीं ॥२॥
तुका म्हणे शुद्ध नाहीं जो आपण । तया त्रिभुवन अवघें खोटें ॥३॥
ज्या माणसाला स्वतःलाच डोळे नसतात, त्याला सर्व जग आंधळेच वाटते. ज्याप्रमाणे आजारी माणसाला तोंडात चव नसल्यामुळे गोड अन्नही विषासारखे कडू लागते; त्याप्रमाणे तुकाराम महाराज म्हणतात, जो माणूस स्वतः अंतःकरणाने शुद्ध किंवा चांगला नाही, त्याला संपूर्ण त्रैलोक्य (जग) वाईट आणि खोटेच दिसते.
॥ अभंग ३०३ ॥ अभंग रचना
छळी विष्णुदासा कोणी । त्याची अमंगळ वाणी ॥१॥
येऊं न द्यावा समोर । अभागी तो दुराचार ॥ध्रु.॥
नावडे हरिकथा । त्याची व्यभिचारीण माता ॥२॥
तुका म्हणे याति । भ्रष्ट तयाचि ते मति ॥३॥
जो कोणी विष्णूच्या भक्तांचा (विष्णुदासांचा) छळ करतो, त्याची वाणी अत्यंत अमंगळ असते. अशा दुराचारी आणि अभागी माणसाला कधीही समोर येऊ देऊ नये. ज्याला हरीची कथा आवडत नाही, त्याची वृत्ती आणि बुद्धी भ्रष्ट झालेली असते, असे तुकाराम महाराज स्पष्ट शब्दांत सांगतात.
॥ अभंग ३०४ ॥ अभंग रचना
बोलविसी तैसें आणीं अनुभवा । नाहीं तरी देवा विटंबना ॥१॥
मिठेंविण काय करावें मिष्टान्न । शव जीवेंविण शृंगारिले ॥ध्रु.॥
संपादणीविण विटंबिले सोंग । गुणेंविण चांग रूप हीन ॥२॥
कन्यापुत्रेंविण मंगळदायकें । वेचिलें हें फिके द्रव्य तरी ॥३॥
तुका म्हणे तैसी होते मज परी । न देखे अंतरीं प्रेमभाव ॥४॥
तुकाराम महाराज देवाला प्रार्थना करतात की, हे देवा, तू जसे माझ्याकडून बोलवून घेतोस, तसा मला अनुभवही दे; नाहीतर ही फक्त शब्दांची विटंबना ठरेल. मिठाशिवाय गोड अन्न व्यर्थ आहे, प्राणाशिवाय प्रेताला सजवणे निरर्थक आहे, गुणांशिवाय सुंदर रूप व्यर्थ आहे आणि अंतरात प्रेमभाव नसेल तर केवळ बाह्य भक्तीचे सोंग ही देवाची विटंबनाच आहे.
॥ अभंग ३०५ ॥ अभंग रचना
अंगीं ज्वर तया नावडे साकर । जन तो इतर गोडी जाणे ॥१॥
एकाचिये तोंडीं पडिली ते माती । अवघे ते खाती पोटभरी ॥ध्रु.॥
चारितां बळें येत असे दांतीं । मागोनियां घेती भाग्यवंत ॥२॥
तुका म्हणे नसे संचित हें बरें । तयासि दुसरें काय करी ॥३॥
ज्याला ताप आला आहे, त्याला साखरेची गोडी कळत नाही आणि ती नकोशी वाटते; पण इतर निरोगी लोकांना तिची गोडी ठाऊक असते. त्याचप्रमाणे ज्याचे नशीब खोटे आहे, त्याला हरिनामाची गोडी कळत नाही. तुकोबा म्हणतात की, ज्याचे पूर्वसंचित (प्रारब्ध) चांगले नसेल, त्याला देवाच्या नामाची गोडी कशी लागणार? त्याला दुसरा कोणी काय करू शकणार?
॥ अभंग ३०६ ॥ अभंग रचना
धिग जीणें तो बाइले आधीन । परलोक मान नाही दोन्ही ॥१॥
धिग जीणें ज्याचें लोभावरी मन । अतीतपूजन घडे चि ना ॥ध्रु.॥
धिग जीणें आळस निद्रा जया फार । अमित आहार अघोरिया ॥२॥
धिग जीणें नाहीं विवेक वैराग्य । झुरे मानालागीं साधुपणा ॥३॥
तुка म्हणे धिग ऐसे जाले लोक । निंदक वादक नरका जाती ॥४॥
तुकाराम महाराज अशा जगण्याचा धिक्कार करतात जे केवळ वासना, अतिलोभ, आळस आणि अती आहाराच्या अधीन आहे. ज्याच्या मनात विवेक आणि वैराग्य नाही आणि जो केवळ खोट्या सन्मानासाठी साधुत्वाचे सोंग घेतो, त्याचे जगणे व्यर्थ आहे. असे निंदक आणि वाद घालणारे लोक शेवटी नरकात जातात.
॥ अभंग ३०७ ॥ अभंग रचना
अरे हें देह व्यर्थ जावें । ऐसें जरी तुज व्हावें । द्यूतकर्म मनोभावें । सारीपाट खेळावा ॥१॥
मग कैचें हरिचें नाम । निजेलिया जागा राम । जन्मोजन्मींचा अधम । दुःख थोर साधिलें ॥ध्रु.॥
विषयसुखाचा लंपट । दासीगमनीं अतिधीट । तया तेचि वाट । अधोगती जावया ॥२॥
अणीक एक कोड । नरका जावयाची चाड । तरी संतनिंदा गोड । करीं कवतुकें सदा ॥३॥
तुका म्हणे ऐसें । मना लावी राम पिसें । नाहीं तरी आलिया सायासें । फुकट जासी ठकोनी ॥४॥
महाराज उपरोधाने म्हणतात की, जर तुला हा मानवी देह व्यर्थ घालवायचा असेल, तर तू जुगार, सारीपाट आणि विषयसुखात मग्न राहा, संतांची निंदा कर; हाच नरकात जाण्याचा सोपा मार्ग आहे. पण जर तुला या संकटातून सुटायचे असेल, तर आपल्या मनाला रामाच्या नामाचे वेड लाव, नाहीतर कष्टाने मिळालेला हा मानवी जन्म फुकट जाईल.
॥ अभंग ३०८ ॥ अभंग रचना
अवघें ब्रम्हरूप रिता नाहीं ठाव । प्रतिमा तो देव कैसा नव्हे ॥१॥
नाहीं भाव तया सांगावें तें किती । आपुल्याला मतीं पाषांडिया ॥ध्रु.॥
जया भावें संत बोलिले वचन । नाहीं अनुमोदन शाब्दिकांसि ॥२॥
तुका म्हणे संतीं भाव केला बळी । न कळतां खळीं दूषिला देव ॥३॥
जेव्हा हे संपूर्ण जग ब्रह्मरूप आहे आणि कोणतीही जागा देवाविना रिकामी नाही, तर मग मूर्तीमध्ये (प्रतिमेमध्ये) देव कसा असणार नाही? पण ज्यांच्या मनात भक्तीचा भावच नाही, अशा पाखंडी लोकांना कितीही सांगितले तरी समजत नाही. संतांनी भक्तीच्या बळावर देवाला प्राप्त केले, पण मूर्ख लोक रहस्य न जाणता देवाला दूषणे देतात.
॥ अभंग ३०९ ॥ अभंग रचना
एक तटस्थ मानसीं । एक सहज चि आळसी ॥१॥
दोन्ही दिसती सारिखीं । वर्म जाणे तो पारखी ॥ध्रु.॥
एक ध्यानीं करिती जप । एक बैसुनि घेती झोप ॥२॥
एकां सर्वस्वाचा त्याग। एकां पोटासाठीं जोग ॥३॥
एकां भक्ति पोटासाठीं । एकां देवासवें गांठी ॥४॥
वर्म पोटीं एका । फळें दोन म्हणे तुका ॥५॥
अंतःकरणाने ध्यानस्थ बसलेला योगी आणि जन्माचा आळशी माणूस हे बाह्यतः सारखेच दिसतात; पण खरा पारखीच त्यांतील फरक जाणतो. एक जण ध्यान लावून जप करतो, तर दुसरा डोळे मिटून झोप काढतो. कोणी पोटासाठी भक्तीचे सोंग करतो, तर कोणी देवाला मिळवण्यासाठी सर्वस्वाचा त्याग करतो. दोघांची कृती सारखी दिसली तरी हेतू वेगळा असल्यामुळे दोघांना मिळणारे फळ पूर्णपणे वेगळे असते.
॥ अभंग ३१० ॥ अभंग रचना
काय कळे बाळा । बाप सदैव दुबळा ॥१॥
आहे नाहीं हें न कळे । हातीं काय कोण्या वेळे ॥ध्रु.॥
देखिलें तें दृष्टी । मागे घालूनियां मिठी ॥२॥
तुका म्हणे भावें । माझ्या मज समजावें ॥३॥
लहान मुलाला त्याचा बाप श्रीमंत आहे की गरीब याच्याशी काही देणेघेणे नसते. बापाकडे काय आहे आणि काय नाही, हे त्याला कळत नाही; ते मूल फक्त जे समोर दिसते ते हट्टाने मागते. तुकाराम महाराज म्हणतात, देवा, मी सुद्धा तुझ्यासमोर तशाच लहान बालकासारखा भाव ठेवून आलो आहे, तूच मला सांभाळून घे.
॥ अभंग ३११ ॥ अभंग रचना
भजन घाली भोगावरी । अकर्तव्य मनीं धरी ॥१॥
धिग त्याचें साधुपण । विटाळूनी वर्ते मन ॥ध्रु.॥
नाहीं वैराग्याचा लेश । अर्थचाड जावें आस ॥२॥
हें ना तें सें जालें । तुका म्हणे वांयां गेलें ॥३॥
जो मनुष्य भक्तीचा उपयोग केवळ भौतिक सुखांच्या (भोगांच्या) प्राप्तीसाठी करतो आणि मनात वाईट वासना धरतो, त्याच्या साधुत्वाचा धिक्कार असो. ज्याच्या मनात वैराग्याचा लेशही नाही आणि केवळ पैशाची अन् सुखाची हाव आहे, त्याचे जगणे इकडे ना तिकडे असे होऊन पार वाया जाते.
॥ अभंग ३१२ ॥ अभंग रचना
एकादशीस अन्न पान । जे नर करिती भोजन ।
श्वानविष्ठे समान । अधम जन तो एक ॥१॥
ऐका व्रताचें महिमान। नेमें आचरती जन ।
गाती ऐकतीं हरिकीर्तन । ते समान विष्णूशीं ॥ध्रु.॥
अशुद्ध विटाळसीचें खळ । विडा भिक्षतां तांबूल ।
सांपडे सबळ । काळाहातीं न सुटे ॥२॥
सेज बाज विलास भोग । करी कामिनीशीं संग ।
तया जोडे क्षयरोग । जन्मव्याधी बळिवंत ॥३॥
आपण न वजे हरिकीर्तना । अणिकां वारी जातां कोणा ।
त्याच्या पापें जाणा । ठेंगणा महा मेरु ॥४॥
तया दंडी यमदूत । जाले तयाचे अंकित ।
तुका म्हणे व्रत । एकादशी चुकलीया ॥५॥
तुकाराम महाराज एकादशी व्रताचे मोठेपण सांगताना म्हणतात की, जे लोक एकादशीच्या दिवशी अन्न ग्रहण करतात, त्यांचे ते भोजन अत्यंत अपवित्र मानले जाते. याउलट, जे नियमाने एकादशी करतात, हरीचे कीर्तन गातात आणि ऐकतात, ते विष्णूरूप होतात. जे या दिवशी विलास भोगतात किंवा इतरांना कीर्तनाला जाण्यापासून रोखतात, ते महापापाचे भागीदार होऊन यमदूतांच्या दंडास पात्र ठरतात.
॥ अभंग ३१३ ॥ अभंग रचना
करवितां व्रत अर्धे पुण्य लाभे । मोडवितां दोघे नरका जाती ॥१॥
शुद्धबुद्धि होय दोघां एक मान । चोरासवें कोण जिवें राखे ॥ध्रु.॥
आपुलें देऊनी आपुला चि घात । न करावा थीत जाणोनियां ॥२॥
देऊनियां वेच धाडी वाराणसी । नेदावें चोरासि चंद्रबळ ॥३॥
तुका म्हणे तप तीर्थ व्रत याग । भक्ति हे मारग मोडूं नये ॥४॥
एखाद्याला व्रत करायला लावल्यास अर्धे पुण्य मिळते, परंतु कोणाचे व्रत किंवा भक्तीचा मार्ग मोडल्यास दोघेही नरकात जातात. माणसाने जाणूनबुजून स्वतःच्या हाताने स्वतःचा आध्यात्मिक घात करू नये. तुकोबा म्हणतात की, तप, तीर्थयात्रा, व्रत आणि भक्तीचा हा सन्मार्ग कधीही सोडू नये किंवा कोणाचा मोडू नये.
॥ अभंग ३१४ ॥ अभंग रचना
इनामाची भरली पेठ । वाहाती दाट मारग ॥१॥
अवघेची येती वाण । अवघे शकुन लाभाचे ॥ध्रु.॥
अडचणी त्या केल्या दुरी । देण्या उरी घेण्याच्या ॥२॥
तुका म्हणे जोडी जाली । ते आपुली आपणा ॥३॥
हा अभंग रूपकात्मक आहे. संतांच्या संगतीत जणू हरीच्या नामाची आणि भक्तीची बाजारपेठ (पेठ) भरली आहे, जिथे आनंदाचे मार्ग वाहत आहेत. येथे सर्व प्रकारचे आध्यात्मिक शकुन लाभाचेच आहेत. संतांनी परमार्थ मार्गातील सर्व अडचणी दूर केल्या आहेत. तुकोबा म्हणतात, या भक्तीच्या बाजारात मला आत्मसुखाची जी कमाई झाली, ती सर्वस्वी माझी स्वतःची झाली आहे.
॥ अभंग ३१५ ॥ अभंग रचना
वेदाचें गव्हर न कळे पाठकां । अधिकार लोकां नाहीं येरां ॥१॥
विठोबाचें नाम सुलभ सोपारें । तारी एक सरे भवसिंधु ॥ध्रु.॥
जाणत्या असाध्य मंत्र तंत्र काळ । येर तो सकळ मूढ लोक ॥२॥
तुका म्हणे विधि निषेध लोपला । उच्छेद या जाला मारगाचा ॥३॥
वेदांचे गूढ ज्ञान केवळ पाठांतर करणाऱ्यांना किंवा सर्वसामान्य लोकांना सहज समजत नाही आणि त्याचा अधिकारही सर्वांना नसतो. परंतु, विठोबाचे नाम अत्यंत सुलभ आणि सोपे आहे, ज्याने हा संसारसागर सहज पार करता येतो. मंत्र-तंत्र हे सामान्यांना साध्य होत नाहीत, म्हणूनच विठ्ठल नाम हाच सर्वांसाठी श्रेष्ठ आणि सोपा मार्ग आहे.
॥ अभंग ३१६ ॥ अभंग रचना
विधीनें सेवन । विषयत्यागातें समान ॥१॥
मुख्य धर्म देव चित्तीं । आदि अवसान अंतीं ॥ध्रु.॥
बहु अतिशय खोटा । तर्कें होती बहु वाटा ॥२॥
तुका म्हणे भावें । कृपा करीजेते देवें ॥३॥
मर्यादेत आणि नियमात राहून संसाराचे सेवन करणे हे विषयत्यागासारखेच आहे. माणसाचा मुख्य धर्म म्हणजे त्याच्या चित्तात (मनात) सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत देव असणे हाच आहे. फाजील तर्कवितर्क करणे खोटे आहे, कारण त्याने मनाचे अनेक तुकडे होतात. तुकोबा म्हणतात, केवळ शुद्ध भावानेच देवा कृपा करतो.
॥ अभंग ३१७ ॥ अभंग रचना
येथीचिया अळंकारें । काय खरें पूजन ॥१॥
वैकुंठींच्या लावूं वाटा । सर्व साटा ते ठायीं ॥ध्रु.॥
येथीचिया नाशवंतें । काय रितें चाळवूं ॥२॥
तुका म्हणे वैष्णव जेन । माझे गण समुदाय ॥३॥
या संसारातील तात्पुरत्या आणि नाशवंत अलंकारांनी किंवा वैभवाने देवाची खरी पूजा होऊ शकत नाही. आपल्याला वैकुंठाचा मार्ग धरायचा आहे, जिथे शाश्वत सुखाचा साठा आहे. या ऐहिक, नाशवंत गोष्टींनी मी माझ्या मनाला भुलवणार नाही. तुकोबा म्हणतात, हरीचे भक्त (वैष्णव) हेच माझे खरे सोबती आणि समुदाय आहेत.
॥ अभंग ३१८ ॥ अभंग रचना
उजळावया आलों वाटा । खरा खोटा निवाड ॥१॥
बोलविले बोल बोलें । धनीविठ्ठला सन्निध ॥ध्रु.॥
तरी मनीं नाहीं शंका । बळें एका स्वामीच्या ॥२॥
तुका म्हणे नये आम्हां । पुढें कामा गबाळ ॥३॥
संत तुकाराम महाराज बाणेदारपणे म्हणतात की, आम्ही या जगात भक्तीचा मार्ग उजळण्यासाठी आणि खरा-खोटा निवाडा (दूध का दूध, पाणी का पाणी) करण्यासाठी आलो आहोत. माझा धनी जो विठ्ठल आहे, त्याच्या साक्षीनेच मी हे शब्द बोलत आहे. माझ्या स्वामीच्या (विठ्ठलाच्या) बळावर माझ्या मनात कोणतीही शंका नाही; मला निरर्थक पाखंडी विचारांचे गाठोडे (गबाळ) सोबत बाळगण्याची गरज नाही.
॥ अभंग ३१९ ॥ अभंग रचना
बोलावें तें धर्मा मिळे । बरे डोळे उघडूनि ॥१॥
काशासाठीं खावें शेण । जेणें जन थुंकी तें ॥ध्रु.॥
दुजें ऐसें काय बळी । जें या जाळी अग्नीसि ॥२॥
तुका म्हणे शूर रणीं । गांढें मनीं बुरबुरी ॥३॥
माणसाने नेहमी डोळे उघडे ठेवून, विवेक जागृत ठेवून धर्माला आणि सत्याला धरूनच बोलावे. ज्या गोष्टीमुळे जगात थुंकी उडेल (निंदा होईल) असे वाईट कृत्य किंवा असत्य भाषण का करावे? तुकोबा म्हणतात, जो खरा शूर असतो तो युद्धाच्या मैदानात पराक्रम गाजवतो, पण भ्याड माणूस केवळ मनातल्या मनात बडबड करत राहतो.
॥ अभंग ३२० ॥ अभंग रचना
बरा कुणबी केलों । नाहीं तरि दंभेंचि असतों मेलों ॥१॥
भलें केलें देवराया । नाचे तुका लागे पायां ॥ध्रु.॥
विद्या असती कांहीं । तरी पडतों अपायीं ॥२॥
सेवा चुकतों संताची । नागवण हे फुकाची ॥३॥
गर्व होता ताठा । जातों यमपंथें वाटा ॥४॥
तुका म्हणे थोरपणें । नरक होती अभिमानें ॥५॥
तुकाराम महाराज देवाचे आभार मानताना म्हणतात, हे देवराया, तू मला साध्या कुणबी कुळात जन्माला घातलेस हे फार चांगले केलेस; नाहीतर मी दांभिकपणामुळे (खोट्या मोठेपणामुळे) नष्ट झालो असतो. जर माझ्याकडे खूप पांडित्य किंवा विद्या असती, तर माझ्यात अहंकार निर्माण होऊन मी संकटात पडलो असतो. मी संतांची सेवा करायला मुकलो असतो. खोट्या थोरपणाच्या आणि अभिमानाच्या गर्वातून माणूस यमलोकाच्या वाटेला (नरकात) जातो, म्हणूनच मला साधे ठेवलेस हे भलें केलेस!
॥ अभंग ३२१ ॥ अभंग रचना
दाता नारायण । स्वयें भोगिता आपण ॥१॥
आतां काय उरलें वाचे । पुढें शब्द बोलायाचे ॥ध्रु.॥
देखती जे डोळे । रूप आपुलें तें खेळे ॥२॥
तुका म्हणे नाद । जाला अवघा गोविंद ॥३॥
संत तुकाराम महाराज अद्वैत स्थितीचे वर्णन करताना म्हणतात की, देणारा (दाता) तो नारायणच आहे आणि त्या दानाचा उपभोग घेणाराही तो स्वतःच आहे. सर्व काही देवमय झाल्यावर आता मुखाने वेगळे काय बोलायचे उरले आहे? हे डोळे जे काही पाहतात, तिथे देवाचेच रूप खेळताना दिसते. तुकोबा म्हणतात, आता चराचरात उठणारा प्रत्येक नाद (आवाज) केवळ गोविंदमय झाला आहे.
॥ अभंग ३२२ ॥ अभंग रचना
कृपा करुनी देवा । मज साच तें दाखवा ॥१॥
तुम्ही दयावंत कैसे । कीर्ति जगामाजी वसे ॥ध्रु.॥
पाहोनियां डोळां । हातीं ओढवाल काळा ॥२॥
तुका म्हणे देवा । माझा करावा कुठावा ॥३॥
महाराज देवाला आळवणी करतात की, हे देवा, माझ्यावर कृपा कर आणि मला जे परम सत्य आहे ते दाखव. तुझी 'दयावंत' म्हणून जी कीर्ती जगात पसरली आहे, ती खरी करून दाखव. मी डोळ्यांनी पाहत असतानाच हा काळ (मृत्यू) मला ओढून नेईल, त्याआधीच, हे देवा, तू माझा उद्धार कर आणि माझ्या सर्व संकटांचा, कर्मांचा निकाल लाव.
॥ अभंग ३२३ ॥ अभंग रचना
ठायींची ओळखी । येइल टाकुं टाका सुखीं ॥१॥
तुमचा जाईल ईमान । माझे कपाळीं पतन ॥ध्रु.॥
ठेविला तो ठेवा । अभिळाषें बुडवावा ॥२॥
मनीं न विचारा । तुका म्हणे हे दातारा ॥३॥
तुकोबा देवाशी हक्काने आणि लाडाने भांडताना म्हणतात की, जर तू माझ्याकडे दुर्लक्ष केलेस, तर आपली मूळची ओळख काय कामाची? तू मला सुखाने सोडून देऊ शकतोस, पण याने तुझ्या 'भक्तवत्सल' असण्याच्या इमानाला (शपथेला) धक्का बसेल आणि माझ्या कपाळी पतनाचा डाग लागेल. संतांनी जो भक्तीचा ठेवा माझ्याकडे दिला आहे, तो वासनेपोटी बुडू देऊ नकोस. हे दातारा, तू मनात दुसरा कोणताही विचार न करता माझा सांभाळ कर.
॥ अभंग ३२४ ॥ अभंग रचना
तुझें वर्म ठावें । माझ्या पाडियेलें भावें ॥१॥
रूप कासवाचे परी । धरुनि राहेन अंतरीं ॥ध्रु.॥
नेदी होऊं तुटी । मेळवीन दृष्टादृष्टी ॥२॥
तुका म्हणे देवा । चिंतन ते तुझी सेवा ॥३॥
हे देवा, मला तुला वश करण्याचे वर्म (रहस्य) ठाऊक झाले आहे, ते म्हणजे 'शुद्ध भाव'. ज्याप्रमाणे कासव आपले अवयव स्वतःच्या पाठीच्या ढालीखाली सुरक्षित ओढून घेते, त्याप्रमाणे मी माझ्या सर्व इंद्रियांना आवरून तुला अंतःकरणात घट्ट धरून ठेवीन. आपल्यातील हा भक्तीचा बंध मी कधीही तुटू देणार नाही आणि तुझ्याशी नेहमी नजरभेट ठेवीन. तुकोबा म्हणतात, देवा, तुझे अखंड चिंतन करणे हीच माझी खरी सेवा आहे.
॥ अभंग ३२५ ॥ अभंग रचना
गहूं एकजाती । परी त्या पाधाणी नासिती ॥१॥
वर्म जाणावें तें सार । कोठें काय थोडें फार ॥ध्रु.॥
कमाईच्या सारें । जाति दाविती प्रकार ॥२॥
तुका म्हणे मोल । गुणा मिथ्या फिके बोल ॥३॥
गहू ही एकच जात असली, तरी त्यात पडलेले खडे किंवा कीड (पाधाणी) त्याचा दर्जा खराब करतात. म्हणूनच माणसाला खरे सार काय आणि असार काय, याचे वर्म कळले पाहिजे. माणसाची जी आध्यात्मिक किंवा कर्माची कमाई असते, त्यावरूनच त्याच्या गुणांचे प्रकार सिद्ध होतात. तुकाराम महाराज म्हणतात, जगात किंमत (मोल) केवळ गुणांनाच असते, गुणांशिवाय केलेले पोकळ बोल फिके आणि व्यर्थ ठरतात.
॥ अभंग ३२६ ॥ अभंग रचना
पुण्यवंत व्हावें । घेतां सज्जनांची नांवें ॥१॥
नेघे माझे वाचे तुटी । महा लाभ फुकासाठी ॥ध्रु.॥
विश्रांतीचा ठाव । पायीं संतांचिया भाव ॥२॥
तुका म्हणे जपें । संतांचिया जाती पापें ॥३॥
केवळ सज्जनांची आणि संतांची नावे मुखाने घेतल्याने माणूस पुण्यवान होतो. म्हणूनच माझ्या वाणीने कधीही संतांचे नामस्मरण सोडणार नाही, कारण हा फुकटात मिळणारा खूप मोठा परमार्थिक लाभ आहे. संतांच्या चरणांशी भाव ठेवणे हाच मनाला खरा विसावा देणारा ठाव आहे. तुकोबा म्हणतात, संतांच्या नामाचा जप केल्याने माणसाची सर्व पापे नष्ट होतात.
॥ अभंग ३२७ ॥ अभंग रचना
देव होईजेत देवाचे संगती । पतन पंगती जगाचिया ॥१॥
दोहींकडे दोन्ही वाहातील वाटा । करितील सांटा आपुलाला ॥ध्रु.॥
दाखविले परी नाहीं वर्जिजेतां । आला तो तो चित्ता भाग भरा ॥२॥
तुका म्हणे अंगीं awareness (आवडीचें) बळ । उपदेश मूळबीजमात्र ॥३॥
देवाच्या (संतांच्या) संगतीत राहिल्याने माणूस स्वतः देवस्वरूप होतो, तर संसारी आणि दुष्ट लोकांच्या संगतीने माणसाचे पतन होते. या दोन्ही वाटा वेगवेगळ्या दिशेला वाहतात आणि जो तो आपापल्या संगतीनुसार कर्मांचा साठा करतो. चांगला मार्ग दाखवला तरी जर लोक वाईट गोष्टी सोडत नसतील, तर ज्याच्या नशिबात जे आहे तेच त्याच्या वाट्याला येते. तुकोबा म्हणतात, संतांचा उपदेश हा केवळ एका बीजासारखा असतो, पण तो रुजण्यासाठी स्वतःच्या अंगी भक्तीची आवड आणि बळ असावे लागते.
॥ अभंग ३२८ ॥ अभंग रचना
शोधिसील मूळें । त्याचें करीसी वाटोळें ॥१॥
ऐसे संतांचे बोभाट । तुझे बहु जाले तट ॥ध्रु.॥
लौकिका बाहेरी । घाली रोंखीं जया धरी ॥२॥
तुका म्हणे गुण । तुझा लागलिया शून्य ॥३॥
तुकोबा देवाच्या अजब स्वभावाचे वर्णन करताना म्हणतात की, हे देवा, तू ज्याच्यावर कृपा करतोस, त्याचे तू मूळ शोधून संसाराचे वाटोळे करतोस (त्याला प्रपंचापासून मुक्त करतोस). संतांचे असे अनेक अनुभव तुझ्या बाबतीत प्रसिद्ध आहेत. तू ज्याला आपला म्हणून धरतोस, त्याला सर्व लौकिक आणि संसाराच्या पलीकडे नेऊन टाकतोस. तुकोबा म्हणतात, तुझा हा एक अद्भूत गुण आहे की, तुझा ध्यास लागल्यावर हा संसार शून्य वाटू लागतो.
॥ अभंग ३२९ ॥ अभंग रचना
वैद वाचविती जीवा । तरी कोण ध्यातें देवा ॥१॥
काय जाणों कैसी परी । प्रारब्ध तें ठेवी उरी ॥ध्रु.॥
नवसें कन्यापुत्र होती । तरि कां करणें लागे पती ॥२॥
जाणे हा विचार । स्वामी तुकयाचा दातार ॥३॥
जर केवळ वैद्य (डॉक्टर) माणसाचे प्राण वाचवू शकले असते, तर जगात देवाचे स्मरण कोणीच केले नसते. पण माणसाला कोणतीही गोष्ट मिळणे किंवा न मिळणे हे त्याच्या प्रारब्धावर (संचितावर) अवलंबून असते. उपरोधाने महाराज म्हणतात की, जर केवळ नवस करूनच मुले झाली असती, तर लग्न तरी का करावे लागले असते? हा सर्व सृष्टीचा आणि प्रारब्धाचा खरा नियम केवळ माझा स्वामी जो पांडुरंग दातार आहे, तोच जाणतो.
॥ अभंग ३३० ॥ अभंग रचना
मारगीं बहुत । या चि गेले साधुसंत ॥१॥
नका जाऊ आडराणें । ऐसीं गर्जती पुराणें ॥ध्रु.॥
चोखाळिल्या वाटा । न लगे पुसाव्या धोपटा ॥२॥
झळकती पताका । गरुड टके म्हणे तुका ॥३॥
भक्तीच्या सरळ मार्गाने यापूर्वी अनेक साधुसंत देवाकडे गेले आहेत. तुम्ही भक्तीचा सरळ मार्ग सोडून चुकीच्या आडमार्गाला (पाखंडाला) जाऊ नका, असे पुराणे ओरडून सांगत आहेत. संतांनी आधीच हा मार्ग चालून स्वच्छ (चोखाळिला) केला असल्यामुळे, आता कोणाला वाट विचारत बसण्याची गरज नाही. तुकोबा म्हणतात, या भक्तीच्या महामार्गावर वारकऱ्यांच्या गरुडचिन्हांकित पताका आणि ध्वज दुरूनच झळकत आहेत, तोच मार्ग धरा.
॥ अभंग ३३१ ॥ अभंग रचना
कार्तिकीचा सोहळा । चला जाऊं पाहूं डोळां । आले वैकुंठ जवळां । सन्निध पंढरीये ॥१॥
पीक पिकलें घुमरी । प्रेम न समाये अंबरीं । अवघी मातली पंढरी । घरोघरीं सुकाळ ॥ध्रु.॥
चालती स्थिर स्थिर । गरुड टकयांचे भार । गर्जती गंभीर । टाळ श्रुति मृदंग ॥२॥
मळिालिया भद्रजाती । कैशा आनंदें डुलती । शूर उठावती । एका एक आगळे ॥३॥
नामामृत कल्लोळ । वृंदें कोंदलीं सकळ । आले वैष्णवदळ । कळिकाळ कांपती ॥४॥
आस करिती ब्रम्हादिक । देखुनि वाळवंटीचें सुख । धन्य धन्य मृत्युलोक । म्हणती भाग्याचे कैसे ॥५॥
मरण मुक वाराणसी । पितृॠण गया नासी । उधार नाहीं पंढरीसि । पायापाशीं विठोबाच्या ॥६॥
तुका म्हणे आतां । काय करणें आम्हां चिंता । सकळ सिद्धींचा दाता । तो सर्वथा नुपेक्षी ॥७॥
तुकाराम महाराज कार्तिकी एकादशीच्या सोहळ्याचे अतिशय सुंदर वर्णन करतात. ते म्हणतात की, चला पंढरीला जाऊ या, कारण प्रत्यक्ष वैकुंठ पंढरीच्या रूपाने भूतलावर आले आहे. तिथे प्रेमाचे पीक इतके आले आहे की तो आनंद आकाशातही मावत नाही. गरुडध्वज हाती घेऊन संतांचे संघ संत गतीने चालत आहेत, टाळ-मृदंगाचा गजर होत आहे. वैष्णवांचा हा अथांग समुदाय पाहून कळिकाळही थरथर कापत आहे. चंद्रभागेच्या वाळवंटातील हे सुख पाहून ब्रह्मदेवादिक देवही धन्य धन्य म्हणत आहेत. विठ्ठलाच्या चरणांशी तातडीने मुक्ती मिळते. तुकोबा म्हणतात, जो सर्व सिद्धींचा दाता आहे, तो विठ्ठल आपली कधीही उपेक्षा करणार नाही, मग आपल्याला कसली चिंता?
॥ अभंग ३३२ ॥ अभंग रचना
जया दोषां परीहार । नाहीं नाहीं धुंडितां शास्त्र । ते हरती अपार । पंढरपुर देखिलिया ॥१॥
धन्य धन्य भीमातीर । चंद्रभागा सरोवर । पद्मातीर्थी विठ्ठल वीर । क्रीडास्थळ वेणुनादीं ॥ध्रु.॥
सकळतीर्थांचें माहेर । भूवैकुंठ निर्विकार । होतो नामाचा गजर । असुरकाळ कांपती ॥२॥
नाहीं उपमा द्यावया । सम तुल्य आणिका ठाया । धन्य भाग्य जयां । जे पंढरपूर देखती ॥३॥
उपजोनि संसारीं । एक वेळ पाहें पा पंढरी । महा दोषां कैची उरी । देवभक्त देखिलिया ॥४॥
ऐसी विष्णूची नगरी । चतुर्भुज नर नारी । सुदर्शन घरटी करी । रीग न पुरे कळिकाळा ॥५॥
तें सुख वर्णावया गति । एवढी कैची मज मति । जे पंढरपुरा जाती । ते पावती वैकुंठ ॥६॥
तुका म्हणे या शब्दाचा । जया विश्वास नाहीं साचा । अधम जन्मांतरिचा । तया पंढरी नावडे ॥७॥
ज्या महापापांना शास्त्रातही कोणतीही माफी किंवा तोडगा नाही, ती सर्व मोठी पापे केवळ पंढरपूरचे दर्शन घेतल्याने नष्ट होतात. चंद्रभागेचा तीर आणि विठ्ठलाचे हे क्रीडास्थळ धन्य आहे. पंढरपूर हे सर्व तीर्थांचे माहेर आणि प्रत्यक्ष भूवैकुंठ आहे. या जगात जन्माला आल्यावर माणसाने किमान एकदा तरी पंढरी पाहावी, जेणेकरून त्याचे सर्व दोष नष्ट होतील. हे सुख सांगायला माझी मती अपुरी आहे; जे पंढरीला जातात, ते थेट वैकुंठाला जातात. तुकोबा म्हणतात, ज्याचा या शब्दांवर विश्वास नाही, तो जन्मांतरीचा पापी समजावा, म्हणूनच त्याला पंढरी आवडत नाही.
॥ अभंग ३३३ ॥ अभंग रचना
एक नेणतां नाडली । एकां जाणिवेची भुली ॥१॥
बोलों नेणें मुकें । वेडें वाचाळ काय निकें ॥ध्रु.॥
दोहीं सवा नाड । विहीर एकीकडे आड ॥२॥
तुका म्हणे कर्म । तुझें कळों नेदी वर्म ॥३॥
या जगात काही लोक अज्ञानामुळे (काहीच न समजल्यामुळे) फसले गेले, तर काही लोक आपल्या ज्ञानाच्या खोट्या अहंकारामुळे (जाणिवेच्या भुलीमुळे) चुकले. जो बोलूच शकत नाही तो मुका आणि जो नको तिथे अति बडबड करतो तो वाचाळ; या दोघांपैकी कोणालाच श्रेष्ठ म्हणता येत नाही. माणसाची अवस्था 'एकीकडे विहीर आणि दुसरीकडे आड' अशी झाली आहे. तुकोबा म्हणतात, हे देवा, तुझ्या मायेचे आणि कर्माचे वर्म माणसाला सहजासहजी समजू शकत नाही.
॥ अभंग ३३४ ॥ अभंग रचना
म्हणवितों दास । मज एवढी च आस ॥१॥
परी ते अंगीं नाहीं वर्म । करीं आपुला तूं धर्म ॥ध्रु.॥
बडबडितों तोंडें । रितें भावेंविण धेंडें ॥२॥
तुका म्हणे बरा । दावूं जाणतों पसारा ॥३॥
महाराज अत्यंत नम्रतेने देवाला म्हणतात की, मी स्वतःला तुझा 'दास' म्हणवून घेतो आणि मला तुझ्या प्राप्तीचीच आस आहे. पण खरा दास होण्याचे जे वर्म (गुण) आहे, ते माझ्यात नाही; त्यामुळे तू तुझा 'भक्तप्रतिपालक' हा धर्म पाळून माझा उद्धार कर. मी अंतःकरणात भक्तीचा भाव नसताना केवळ तोंडाने बडबड करतो आहे. तुकोबा म्हणतात, माझ्याकडे भक्तीचा खरा गाभा नाही, केवळ शब्दांचा पसारा मांडणे मला चांगले जमते, आता तूच मला सांभाळ.
॥ अभंग ३३५ ॥ अभंग रचना
पूजा समाधानें । अतिशयें वाढे सीण ॥१॥
हें तों जाणां तुम्ही संत । आहे बोलिली ते नीत ॥ध्रु.॥
पाहिजे तें केलें । सहज प्रसंगीं घडलें ॥२॥
तुका म्हणे माथा । पायीं ठेवीं तुम्हां संतां ॥३॥
फार अवडंबर माजवून किंवा अति सोपस्कार करून देवाची पूजा करायला गेल्यास उलट मनाला शीण (थकावट) आणि काळजी वाटते. संतांना हा नियम चांगला ठाऊक आहे. त्यापेक्षा सहजपणे, संतांच्या किंवा देवाच्या प्रबोधनात जे घडेल तेच खरी पूजा होय. तुकोबा म्हणतात, म्हणूनच मी कोणताही बडेजाव न करता आपला माथा केवळ संतांच्या चरणांवर ठेवतो, यातच मला पूर्ण समाधान आहे.
॥ अभंग ३३६ ॥ अभंग रचना
स्वप्नीचिया गोष्टी । मज धरिलें होतें वेठी । जालिया सेवटीं । जालें लटिकें सकळ ॥१॥
वायां भाकिली करुणा । मूळ पावावया सिणा । राव रंक राणा । कैंचे स्थानावरि आहे ॥ध्रु.॥
सोसिलें तें अंगें । खरें होतें नव्हतां जागें । अनुभव ही सांगे । दुःखें डोळे उघडीले ॥२॥
तुका म्हणे संतीं । सावचित केलें अंतीं । नाहीं तरि होती । टाळी बैसोनि राहिली ॥३॥
(टीप: मूळ प्रतींमध्ये हा क्रमांक पुन्हा ३३५ किंवा काही ठिकाणी ३३६ असा येतो.)
हा संसार म्हणजे एका स्वप्नासारखा आहे, ज्याने मला वेठबिगारीला (कामाच्या पाशात) धरून ठेवले होते; पण शेवटी जागे झाल्यावर कळाले की हे सर्व खोटे (लटिके) होते. स्वप्नात असताना मी जे दुःख सहन केले, ते जागे होईपर्यंत खरेच वाटत होते; पण डोळे उघडल्यावर दुःख संपले. येथे राजा कोण आणि रंक कोण? सर्व काही क्षणभंगुर आहे. तुकोबा म्हणतात, संतांनी मला उपदेश करून वेळीच सावध (सावचित) केले, नाहीतर मी या संसाराच्या भ्रमातच अडकून राहिलो असतो.
॥ अभंग ३३७ ॥ अभंग रचना
आसूर स्वभाव निर्दय अंतर । मानसीं निष्ठ‍ अतिवादी ॥१॥
याति कुळ येथें असे अप्रमाण । गुणाचें कारण असे अंगीं ॥ध्रु.॥
काळकुट पितळ सोनें शुद्ध रंग । अंगाचेंच अंग साक्ष देतें ॥२॥
तुका म्हणे बरी जातीसवें भेटी । नवनीत पोटीं सांटविलें ॥३॥
ज्या माणसाचा स्वभाव आसुरी, अंतःकरण निर्दयी आणि मन निष्ठूर असून जो सतत वाद घालणारा असतो, तो नीच समजावा. येथे माणसाची जात किंवा कुळ महत्त्वाचे नसून त्याच्या अंगी असणारे गुणच महत्त्वाचे आहेत. ज्याप्रमाणे विष (काळकुट), पितळ आणि शुद्ध सोने हे त्यांच्या रंगावरून आणि गुणांवरून स्वतःची साक्ष देतात; त्याचप्रमाणे तुकोबा म्हणतात, सात्त्विक आणि चांगल्या स्वभावाच्या माणसाची भेट नेहमी सुखावह असते, कारण त्याच्या पोटात (मनात) लोण्यासारखी (नवनीतासारखी) मृदू भक्ती साठवलेली असते.
॥ अभंग ३३८ ॥ अभंग रचना
बाळपणीं हरि । खेळे मथुरेमाझारी । पायीं घागरिया सरी । कडदोरा वांकी ।
मुख पाहे माता । सुख न माये चित्ता । धन्य मानव संचिता । वोडवलें आजि ॥१॥
बाळ चांगलें वो । बाळ चांगलें वो । म्हणतां चांगलें । वेळ लागे तया बोलें ।
जीवापरीस तें वाल्हें । मज आवडतें ॥ध्रु.॥
मिळोनियां याती । येती नारी कुमारी बहुती । नाही आठव त्या चित्तीं । देहभाव कांहीं ।
विसरल्या घरें । तान्हीं पारठीं लेकुरें । धाक सांडोनियां येरें । तान भूक नाहीं ॥२॥
एकी असतील घरीं । चित्त तयापासीं परी । वेगीं करोनि वोसरी । तेथें जाऊं पाहे ।
लाज सांडियेली वोज । नाहीं फजितीचें काज । सुख सांडोनियां सेज । तेथें धाव घाली ॥३॥
वेधियेल्या बाळा । नर नारी या सकळा । बाळा खेळवी अबला । त्याही विसरल्या ।
कुमर कुमारी । नाभाव हा शरीरीं । दृष्टी न फिरे माघारी । तया देखतां हे ॥४॥
वैरभाव नाहीं । आप पर कोणीं कांहीं । शोक मोह दुःख ठायीं । तया निरसलीं ।
तुका म्हणे सुखी । केलीं आपणासारिखीं । स्वामी माझा कवतुकें । बाळवेषें खेळे ॥५॥
हा कृष्णलीलेचा (बाळलीलेचा) सुंदर अभंग आहे. बाळकृष्ण जेव्हा मथुरेत/गोकुळात पायी पैंजण, कमरेला कडदोरा घालून खेळतो, तेव्हा यशोदा माता त्याचे मुख पाहून आनंदून जाते. गोकुळातील सर्व स्त्रिया 'बाळ किती सुंदर आहे' असे म्हणत स्वतःला विसरून जातात. त्या घरातली कामे, तान्ही मुले, भूक-तहान आणि लोकलाज सगळं सोडून विठ्ठल-कृष्णाच्या दर्शनासाठी धावत येतात. लहान-मोठे, स्त्री-पुरुष सर्वांनाच त्या बाळाचा (कृष्णाचा) वेध लागला आहे. त्याच्या दर्शनाने मनातील वैरभाव, शोक, मोह आणि दुःख नष्ट होते. तुकोबा म्हणतात, माझा स्वामी पांडुरंग अशा प्रकारे बाळवेष घेऊन कौतुकाने खेळत आहे आणि त्याने सर्वांना आपल्यासारखेच परमसुखी करून टाकले आहे.
॥ अभंग ३३९ ॥ अभंग रचना
अशॉकाच्या वनीं सीता शोक करी । कां हों अंतरले रघुनाथ दुरी ।
येउनि गुंफेमाजी दुष्टें केली चोरी । कांहो मज आणिले अवघड लंकापुरी ॥१॥
सांगा वो त्रीजटे सखिये ऐसी मात । देईल कां नेदी भेटी रघुनाथ ।
मन उतावळि जाला दुरी पंथ । राहों न सके प्राण माझा कुडी आंत ॥ध्रु.॥
काय दुष्ट आचरण होतें म्यां केलें । तीर्थ व्रत होतें कवणाचें भंगीलें ।
गाईवत्सा पत्नीपुरुषा विघडिलें । न कळे वो संचित चरण अंतरले ॥२॥
नाडियेलें आशा मृगकांतिसोने । धाडिलें रघुनाथा पाठिलागे तेणें ।
उलंघिली आज्ञा माव काय मी जाणें । देखुनी सूनाट घेउनि आलें सुनें ॥३॥
नाहीं मूळ मारग लाग अणीक सोये । एकाविण नामें रघुनाथाच्या माये ।
उपटी पक्षिया एक देउनि पाये । उदकवेढ्यामध्यें तेथें चाले काये ॥४॥
जनकाची नंदिनी दुःखें ग्लानी थोरी । चुकली कुरंगिणी मेळा तैशा परी ।
संमोखी त्रीजटा स्थिर स्थिर वो करी । घेइल तुकयास्वामी राम लंकापुरी ॥५॥
हा अभंग रामायणातील सीताशोकाचा प्रसंग दर्शवतो. अशोकवनात सीतामाता अत्यंत दुःखी होऊन विलाप करत आहे की, राम माझ्यापासून का दूर झाले? त्या दुष्ट रावणाने कपटाने मला लंकेत आणले. ती त्रिजटेला (राक्षसी असूनही सीतेची मैत्रीण बनलेली) विचारते, 'हे सखी, माझे प्रभू मला भेटतील का? त्यांच्या विरहाने माझा प्राण या शरीरात (कुडीत) राहू शकत नाही.' सीता विचार करते की, माझ्याकडून पूर्वजन्मी असे काय पाप घडले की मला रामांचे चरण अंतरले? मी त्या सोन्याच्या मृगाच्या आशेला बळी पडले, लक्ष्मणाची आज्ञा ओलांडली, म्हणूनच माझी ही अवस्था झाली. कळपापासून चुकलेल्या हरिणीसारखी सीतेची अवस्था झाली आहे. शेवटी त्रिजटा तिचे सांत्वन करते की, धीर धर, तुका म्हणे स्वामी श्रीराम लवकरच लंकेवर विजय मिळवून तुला सोडवून नेतील.
॥ अभंग ३४० ॥ अभंग रचना
वीट नेघे ऐसें रांधा । जेणें बाधा उपजे ना ॥१॥
तरी च तें गोड राहे । निरें पाहे स्वयंभ ॥ध्रु.॥
आणिकां गुणां पोटीं वाव । दावी भाव आपुला ॥२॥
तुका臣णे शुद्ध जाती । ते मागुती परतेना ॥३॥
हा अभंग रूपकात्मक आहे. महाराज म्हणतात की, भक्तीचे अन्न किंवा विचार असे शिजवा (रांधा) की ज्याचा कधीही कंटाळा (वीट) येणार नाही आणि ज्याने मनाला कोणतीही बाधा (विकार) होणार नाही. असे शुद्ध आणि पवित्र अन्नच नेहमी गोड आणि सात्त्विक राहते. अशा भक्तीमध्ये इतर सर्व चांगल्या गुणांना आपोआप थारा मिळतो. तुकाराम महाराज म्हणतात, ज्यांची वृत्ती आणि भक्ती एकदा शुद्ध आणि परिपक्व होते, ती पुन्हा कधीही संसाराच्या वाईट मार्गाकडे वळत नाही.
॥ अभंग ३४१ ॥ अभंग रचना
नव्हतों सावचित । तेणें अंतरलें हित ॥१॥
पडिला नामाचा विसर । वाढविला संवसार ॥ध्रु.॥
लटिक्याचे पुरीं । वाहोनियां गेलों दुरी ॥२॥
तुका म्हणे नाव । आम्हां सांपडला भाव ॥३॥
संत तुकाराम महाराज म्हणतात, जोपर्यंत मी संसारात गाफील (नव्हतो सावचित) होतो, तोपर्यंत माझे खरे हित कशात आहे हे मला समजले नाही आणि मी परमार्थाला मुकलो. भगवंताच्या नामाचा विसर पडल्यामुळे मी माझा प्रपंच आणि संसाराचा पसारा वाढवत गेलो. या खोट्या (लटिक्या) संसाराच्या पुरात मी वाहून दूर गेलो होतो. पण आता तुकोबा म्हणतात, मला या भवसागरातून तरून जाण्यासाठी 'भक्तीचा भाव' नावाची हक्काची नाव (होडी) सापडली आहे.
॥ अभंग ३४२ ॥ अभंग रचना
अन्नाच्या परिमळें जरि जाय भूक । तरि कां हे पाक घरोघरीं ॥१॥
आपुलालें तुम्ही करा रे स्वहित । वाचे स्मरा नित्य राम राम ॥ध्रु.॥
देखोनि जीवन जरि जाय तान । तरि कां सांटवण घरोघरीं ॥२॥
देखोनियां छाया सुख न पवीजे । जंव न बैसीजे तया तळीं ॥३ ॥
हित तरी होय गातां अईकतां । जरि राहे चित्ता दृढ भाव ॥४॥
तुका म्हणे होसी भावें चि तूं मुक्त । काय करिसी युक्त जाणिवेची॥५॥
महाराज अत्यंत मार्मिक उदाहरण देऊन सांगतात की, केवळ अन्नाचा सुगंध (परिमळ) घेतल्याने जर भूक भागली असती, तर घरोघरी स्वयंपाक करण्याची काय गरज होती? केवळ पाणी पाहून जर तहान भागली असती, तर लोकांनी घरात पाणी का साठवले असते? झाडाची सावली दुरून पाहून सुख मिळत नाही, जोपर्यंत माणूस स्वतः त्या झाडाखाली जाऊन बसत नाही. त्याचप्रमाणे, केवळ कोरडे ज्ञान असून उपयोग नाही; जोपर्यंत अंतःकरणात दृढ भाव ठेवून तुम्ही स्वतः नामस्मरण करत नाही, तोपर्यंत तुमचे हित होणार नाही. तुकोबा म्हणतात, मानवा, तू केवळ शुद्ध भावानेच मुक्त होशील, तिथल्या खोट्या ज्ञानाच्या (जाणिवेच्या) क्लृप्त्या काही कामाच्या नाहीत.
॥ अभंग ३४३ ॥ अभंग रचना
काय उणें आम्हां विठोबाचे पाई । नाहीं ऐसें काई येथें एक ॥१॥
ते हें भोंवतालें ठायीं वांटूं मन । बराडी करून दारोदारीं ॥ध्रु.॥
कोण बळी माझ्या विठोबा वेगळा । आणीक आगळा दुजा सांगा ॥२॥
तुका म्हणे मोक्ष विठोबाचे गावीं । फुकाचीं लुटावीं भांडारें तीं ॥३॥
तुकोबा म्हणतात, विठोबाच्या चरणांशी आम्हांला कशाचीही उणीव नाही; जगातील सर्व सुखे आणि ऐश्वर्य येथेच उपलब्ध आहे. मग असे असताना आम्ही आमचे मन इतर निरर्थक गोष्टींत का गुंतवावे आणि लाचार (बराडी) होऊन लोकांच्या दारोदारी का भटकावे? माझ्या विठ्ठलापेक्षा बलवान आणि श्रेष्ठ दुसरा कोणीही नाही. तुका म्हणे, विठोबाच्या पंढरीत मोक्षाची भांडारे खुली आहेत, तिथे जाऊन आपण फुकटात मिळणारा हा परमार्थिक आनंद लुटू या.
॥ अभंग ३४४ ॥ अभंग रचना
सेवितों रस तो वांटितों आणिकां । घ्या रे होऊं नका राणभरी ॥१॥
विटेवरी ज्याचीं पाउलें समान । तो चि एक दानशूर दाता ॥ध्रु.॥
मनाचे संकल्प पाववील सिद्धी । जरी राहे बुद्धी याचे पायीं ॥२॥
तुका म्हणे मज धाडिलें निरोपा । मारग हा सोपा सुखरूप ॥३॥
तुकाराम महाराज म्हणतात की, मी ज्या हरिनामाच्या ब्रह्मरसाचे सेवन स्वतः करतो आहे, तोच रस मी तुम्हा सर्वांना वाटत आहे; तुम्ही तो आनंदाने घ्या आणि इकडे तिकडे भ्रमात (राणभरी) भटकू नका. विटेवर सम पावले ठेवून उभा असलेला हा पांडुरंगच जगातील खरा दानशूर दाता आहे. जर तुमची बुद्धी त्याच्या चरणांशी स्थिर राहिली, तर तो तुमच्या मनातील सर्व सात्त्विक संकल्प पूर्ण करील. तुकोबा म्हणतात, देवाने मला या जगात त्याचा निरोप (भक्तीचा संदेश) देण्यासाठीच पाठवले आहे आणि हा विठ्ठल नामाचा मार्ग अत्यंत सोपा आणि सुखरूप आहे.
॥ अभंग ३४५ ॥ अभंग रचना
ऐसे ऐसियानें भेटती ते साधु । ज्याच्या दरशनें तुटे भवबंदु ।
जे कां सिच्चदानंदीं नित्यानंदु । जे कां मोक्षसिद्धी तीर्थ वंदूं रे ॥१॥
भाव सर्वकारण मूळ वंदु । सदा समबुद्धि नास्ति भेदु।
भूतकृपा मोडीं द्वेषकंदु । शत्रु मित्र पुत्र सम करीं बंधु रे ॥ध्रु.॥
मन बुद्धि काया वाचा शुद्ध करीं । रूप सर्वत्र देखोनि नमस्कारीं ।
लघुत्व सर्वभावें अंगीकारीं । सांडीमांडी मीतूंपण ऐसी थोरी रे ॥२॥
अर्थकामचाड नाहीं चिंता । मानामान मोह माया मिथ्या ।
वर्ते समाधानीं जाणोनि नेणता । साधु भेट देती तया अवचिता रे ॥३॥
मनीं दृढ धरीं विश्वास । नाहीं सांडीमांडीचा सायास ।
साधुदर्शन नित्यकाळ त्यास । तुका म्हणे जो विटला जाणीवेस रे ॥४॥
ज्यांच्या केवळ दर्शनाने संसाराचे पाश (भवबंद) तुटतात, जे सच्चिदानंद स्वरूपात नेहमी मग्न असतात, अशा संतांची भेट कोणाला होते? तर जो मनात शुद्ध भाव ठेवतो, ज्याची बुद्धी सर्वांविषयी सम असते आणि ज्याच्या मनात कोणाविषयीही भेद नसतो. जो सर्व प्राणिमात्रांवर दया करतो, मनातील द्वेष मुळासकट उपटून टाकतो आणि शत्रू, मित्र, पुत्र सर्वांना समान मानतो. जो आपले मन, बुद्धी, शरीर आणि वाणी शुद्ध ठेवून, सर्वांच्या ठायी देवाचे रूप पाहून नमस्कार करतो, माझ्यातला मोठेपणा (अहंकार) सोडून नम्रता (लघुत्व) स्वीकारतो, पैसा आणि वासनेची हाव धरत नाही, आणि मानापमानाला खोटे मानून नेहमी समाधानात जगतो; अशा माणसाला साधू अवचित भेट देतात. तुकोबा म्हणतात, ज्याला आपल्या कोरड्या ज्ञानाचा कंटाळा आला आहे आणि ज्याचा संतांवर दृढ विश्वास आहे, त्याला नित्य संतांचे दर्शन घडते.
॥ अभंग ३४६ ॥ अभंग रचना
भवसागर तरतां । कां रे करीतसां चिंता । पैल उभा दाता । कटीं कर ठेवुनियां ॥१॥
त्याचे पायीं घाला मिठी । मोल नेघे जगजेठी । भावा एका साठीं । खांदां वाहे आपुल्या ॥ध्रु.॥
सुखें करावा संसार । परि न संडावे दोन्ही वार । दया क्षमा घर । चोजवीत येतील ॥२॥
भुक्तिमुक्तिची चिंता । नाहीं दैन्य दरिद्रता । तुका म्हणे दाता । पांडुरंग वोळगिल्या ॥३॥
हा संसारसागर पार करताना तुम्ही काळजी का करता? तो जगाचा दाता पांडुरंग कमरेवर हात ठेवून पलीकडच्या तीरावर तुमची वाट पाहत उभा आहे. तुम्ही फक्त त्याच्या चरणांना घट्ट मिठी मारा; तो जगाचा मालक (जगजेठी) तुमच्याकडून कोणतेही मूल्य मागत नाही, तो केवळ एका शुद्ध भावासाठी भक्ताला आपल्या खांद्यावर वाहून नेण्यास तयार असतो. तुम्ही संसारात सुखाने राहा, पण एकादशी आणि वारी हे नियम (दोन्ही वार) कधी सोडू नका. असे केल्यास दया आणि क्षमा हे गुण स्वतः तुमचे घर शोधत तुमच्याकडे येतील. तुकोबा म्हणतात, जर तुम्ही पांडुरंगाची मनापासून सेवा (वोळगिल्या) केली, तर भुक्ती-मुक्तीची काळजी उरणार नाही आणि आयुष्यात कधीही दैन्य-दारिद्र्य येणार नाही.
॥ अभंग ३४७ ॥ अभंग रचना
जें का रंजलें गांजलें । त्यासि म्हणे जो आपुलें ॥१॥
तो चि साधु ओळखावा । देव तेथें चि जाणावा ॥ध्रु.॥
मृदु सबाह्य नवनीत । तैसें सज्जनाचें चित्त ॥२॥
ज्यासि आपंगिता नाहीं । त्यासि घरी जो हृदयीं ॥३॥
दया करणें जें पुत्रासी । ते चि दासा आणि दासी ॥४॥
तुका म्हणे सांगूं किती । तो चि भगवंताची मूर्ती ॥५॥
(हा संत तुकाराम महाराजांचा अत्यंत जगप्रसिद्ध अभंग आहे.) जे लोक या जगात दुःखी, पीडित आणि सोसलेले (रंजले-गांजले) आहेत, त्यांना जो माणूस मनापासून आपले मानतो, तोच खरा साधू समजावा आणि तिथेच प्रत्यक्ष देव वस्ती करतो असे जाणावे. ज्याप्रमाणे लोणी (नवनीत) आतून आणि बाहेरून मऊ असते, तसेच सज्जन माणसाचे चित्त अत्यंत दयाळू आणि कोमल असते. ज्याला जगात कोणीही सांभाळणारा (आपंगिता) नाही, त्याला जो आपल्या हृदयात स्थान देतो; आणि जी दया तो स्वतःच्या मुलावर करतो, तशीच दया जो आपल्या नोकर-चाकरांवर (दासा-दासींवर) करतो, तोच खरा साधू होय. तुकोबा म्हणतात, मी त्याचे वर्णन आणखी किती करू? असा दयाळू माणूस म्हणजेच साक्षात भगवंताची चालतीबोलती मूर्ती होय.
॥ अभंग ३४८ ॥ अभंग रचना
याजसाठीं भक्ति । जगीं रूढवावया ख्याति ॥१॥
नाहीं तरी कोठें दुजें । आहे बोलाया सहजें ॥ध्रु.॥
गौरव यासाटीं । स्वामिसेवेची कसोटी ॥२॥
तुका म्हणे अळंकारा । देवभक्त लोकीं खरा ॥३॥
या जगात भक्तीचे महत्त्व आणि तिची कीर्ती वाढवण्यासाठीच देवाने भक्त आणि भक्ताने देव ही संकल्पना रूढ केली आहे; नाहीतर देवाव्यतिरिक्त जगात दुसरे काहीच अस्तित्वात नाही. भक्ताचा गौरव हा त्याच्या स्वामिभक्तीच्या (देवाच्या सेवेच्या) कसोटीवरच सिद्ध होतो. तुकोबा म्हणतात, ज्याप्रमाणे दागिन्यामुळे सोन्याचे सौंदर्य वाढते, त्याचप्रमाणे या जगात 'देव आणि भक्त' हे नाते एकमेकांचे खरे अलंकार आहेत.
॥ अभंग ३४९ ॥ अभंग रचना
अमंगळ वाणी । नये ऐकों ते कानीं ॥१॥
जो हे दूषी हरिची कथा । त्यासि क्षयरोगव्यथा ॥ध्रु.॥
याति वर्ण श्रेष्ठ । परि तो चांडाळ पापिष्ठ ॥२॥
तुका म्हणे पाप । माय नावडे ज्या बाप ॥३॥
जी वाणी भगवंताचे नाव घेत नाही किंवा वाईट बोलते, ती अत्यंत अमंगळ असून ती कधीही कानाने ऐकू नये. जो माणूस हरीच्या कथेची निंदा (दूषणे) करतो, तो जणू मानसिक किंवा आध्यात्मिक रोगाने ग्रस्त असतो. असा माणूस जातीने किंवा कुळाने कितीही श्रेष्ठ असला, तरी तो कर्माने चांडाळ आणि पापिष्ठच समजावा. तुकोबा म्हणतात, ज्याला आपले जन्मदाते आई-बाप (आणि जगत्पिता हरी) आवडत नाहीत, त्याचे जगणे महापाप आहे.
॥ अभंग ३५० ॥ अभंग रचना
कैसा सिंदळीचा । नव्हे ऐसी ज्याची वाचा ॥१॥
वाचे नुच्चारी गोविंदा । सदा करी परनिंदा ॥ध्रु.॥
कैसा निरयगांवा । जाऊं न पवे विसावा ॥२॥
तुका म्हणे दंड । कैसा न पवे तो लंड ॥३॥
जो मनुष्य आपल्या वाणीने कधीही गोविंदाचे (देवाचे) नामस्मरण करत नाही आणि सतत दुसऱ्यांची निंदा (परनिंदा) करण्यात मग्न असतो, त्याची वाचा भ्रष्ट आणि दुराचारी स्त्रीसारखी (सिंदळीसारखी) समजावी. असा माणूस नरकरूपा गावाला जातो, त्याला तिथे कधीही विसावा मिळत नाही. तुकोबा म्हणतात, अशा मूर्ख आणि उद्धट (लंड) माणसाला यमलोकात कडक दंडाला सामोरे जावेच लागते.
॥ अभंग ३५१ ॥ अभंग रचना
आचरणा ठाव । नाहीं अंगीं स्वता भाव ॥१॥
करवी आणिकांचे घात । खोडी काढूनि पंडित ॥ध्रु.॥
श्वानाचियापरी । मिष्टान्नासि विटाळ करी ॥२॥
तुका म्हणे ऐसा । सटवे चि ना पांचा दिसां ॥३॥
ज्याच्या स्वतःच्या आचरणात पवित्रता नाही आणि ज्याच्या मनात भक्तीचा लवलेशही नाही, असा खोटा पंडित फक्त इतरांच्या चुका (खोडी) काढत बसतो आणि आपल्या कुटिल बुद्धीने इतरांचे नुकसान (घात) करतो. ज्याप्रमाणे कुत्रा चांगल्या गोड अन्नाला (मिष्टान्नाला) तोंड लावून ते विटाळून टाकतो, तसेच हे दांभिक लोक परमार्थाचा विटाळ करतात. तुकोबा म्हणतात, अशा दुष्ट माणसाचा नाश हा ठरलेलाच असतो, त्याचे सोंग फार काळ टिकत नाही.
॥ अभंग ३५२ ॥ अभंग रचना
गर्भाचें धारण । तिनें वागविला सिण ॥१॥
व्याली कुर्‍हाडीचा दांडा । वर न घली च तोंडा ॥ध्रु.॥
उपजला काळ । कुळा लाविला विटाळ ॥२॥
तुका म्हणे जाय । नरका अभक्ताची माय ॥३॥
अशा दुष्ट आणि अभक्त मुलाला नऊ महिने गर्भात वागवून त्याच्या आईने उगीचच त्रास (सिण) सहन केला. अशा पुत्राला जन्म देण्यापेक्षा तिने जणू आपल्याच कुळाचा नाश करणारा कुऱ्हाडीचा दांडा जन्माला घातला, असे म्हटले तर वावगे ठरणार नाही. तो जन्माला येऊन स्वतःच्याच कुळाला काळासारखा (विटाळ) ठरला. तुकोबा म्हणतात, अशा देवाची भक्ती न करणाऱ्या अभक्ताला जन्म देणारी माताही शेवटी दुःखाला (नरकाला) प्राप्त होते, कारण तिने कुपुत्राला जन्म दिला.
॥ अभंग ३५३ ॥ अभंग रचना
पतनासि जे नेती । तिचा खोटा स्नेह प्रीती ॥१॥
विधीपुरतें कारण । बहु वारावें वचन ॥ध्रु.॥
सर्वस्वासि नाडी । ऐसी लाघवाची बेडी ॥२॥
तुका म्हणे दुरी । राखतां हे तों ची बरी ॥३॥
जे विचार किंवा ज्या संगती माणसाला मोक्षाऐवजी अधोगतीकडे (पतनाकडे) घेऊन जातात, त्यांचे प्रेम आणि स्नेह खोटा समजावा. संसार आणि विषयांच्या खोट्या लाघवी शब्दांपासून (वचनांपासून) स्वतःला दूर ठेवावे. कारण हा मोहाचा पाश माणसाला सर्वस्वापासून नागवतो (फसवतो). तुकोबा म्हणतात, अशा प्रवृत्ती आणि मोहाच्या बेड्या स्वतःपासून जितक्या दूर राखता येतील, तितकेच माणसाचे हित होईल. (टीप: अभंग ३५४ ते ३५८ हे अभंग 'मंबाजी गोसावी' यांनी संत तुकाराम महाराजांना दिलेल्या त्रासाच्या आणि छळाच्या वेळचे आहेत. मंबाजीने तुकोबांना काठीने मारहाण केली होती, त्या प्रसंगावर तुकोबांनी दाखवलेली कमालीची क्षमावृत्ती आणि विठ्ठलावरील श्रद्धा यात दिसते.)
॥ अभंग ३५४ ॥ अभंग रचना
देव आड जाला । तो भोगिता मी उगला । अवघा निवारला । शीण शुभाअशुभाचा ॥१॥
जीवशिवाचें भातुकें । केलें क्रीडाया कौतुकें । कैचीं येथें लोकें । हा आभास अनित्य ॥ध्रु.॥
विष्णुमय खरें जग । येथें लागतसे लाग । वांटिले विभाग । वर्णधर्म हा खेळ तयाचा ॥२॥
अवघी एकाची च वीण । तेथें कैचें भिन्नाभिन्न । वेदपुरुष नारायण । तेणें केला निवाडा ॥३॥
प्रसादाचा रस । तुका लाधला सौरस । पायापाशीं वास । निकट नव्हे निराळा ॥४॥
मंबाजी गोसावी यांनीं स्वामीस पीडा केली ॥५॥
मंबाजीने जेव्हा तुकोबांना पीडा (त्रास) दिली, तेव्हा तुकोबा शांत राहिले. ते म्हणतात, माझ्या कर्माच्या आड माझा देव उभा राहिला, म्हणूनच मी हे संकट शांतपणे (उगला) भोगू शकलो. यामुळे माझा सर्व सुख-दुःखाचा शीण दूर झाला. हा संसार म्हणजे जीव आणि शिवाच्या खेळाचे एक 'भातुकें' (खेळणे) आहे; इथे सुख-दुःख देणारे इतर लोक कोण? हा सर्व आभास क्षणभंगुर आहे. हे सर्व जग विष्णूनेच व्यापलेले आहे आणि हा सर्व त्याचाच खेळ आहे. सर्व काही एकाच नारायणाचे रूप असल्यामुळे इथे भेद कसला? तुकोबा म्हणतात, मला त्याच्या चरणाशी राहून भक्तीच्या प्रसादाचा गोड रस मिळाला आहे, मी देवापेक्षा वेगळा नाही.
॥ अभंग ३५५ ॥ अभंग रचना
न सोडीं न सोडीं न सोडीं । विठोबा चरण न सोडीं ॥१॥
भलतें जड पडो भारी । जीवावरी आगोज ॥ध्रु.॥
शतखंड देह शस्त्रधारी । करितां परी न भीयें ॥२॥
तुका म्हणे केली आधीं । दृढ बुद्धी सावध ॥३॥
संकटाच्या वेळी तुकोबा विठ्ठलाला सांगतात की, माझ्यावर कितीही मोठे संकट आले, अगदी माझ्या जीवावर बेतले (जीवावरी आगोज) तरी मी तुझ्या चरणांचा सोडू देणार नाही. जरी एखाद्या शस्त्रधाऱ्याने माझ्या शरीराचे शंभर तुकडे (शतखंड) केले, तरी मी घाबरणार नाही. तुकोबा म्हणतात, मी माझी बुद्धी आधीच देवाच्या चरणांवर दृढ आणि सावध केली आहे.
॥ अभंग ३५६ ॥ अभंग रचना
बरवें बरवें केलें विठोबा बरवें । पाहोनि आंत क्षमा अंगी कांटीवरी मारविलें ॥१॥
शिव्या गाळी नीत नाहीं । बहु फार विटंबिलें ॥२॥
तुका म्हणे क्रोधा हातीं । सोडवूनि घेतलें रे ॥३॥
मंबाजीने काठीने मारले असता, तुकोबा देवाला म्हणतात, हे विठोबा, तू जे केलेस ते फार चांगले (बरवे) केलेस! माझ्या अंगी खरी क्षमावृत्ती आहे की नाही, हे पाहण्यासाठीच तू माझ्या शरीरावर काठ्यांचे प्रहार करून घेतलेस. त्या दुर्जनाने मला अनेक शिव्या दिल्या, माझी विटंबना केली. पण तुका म्हणे, देवा, या संकटामुळे तू मला क्रोधाच्या (रागाच्या) तावडीतून वाचवलेस; कारण मी शांत राहून क्रोधावर विजय मिळवला.
॥ अभंग ३५७ ॥ अभंग रचना
पावलों पावलों । देवा पावलों रे ॥१॥
बरवें संचित होतें तैसें जालें रें । आतां काय बोलों रे ॥२॥
सोज्ज्वळ कंटकवाटा भावें करूं गेलों रे । तुका म्हणे करूनि वेगळा केलों रे ॥३॥
तुकोबा म्हणतात, देवा, मला तुझा अनुभव आला (मी पावलों). माझ्या पूर्वसंचितानुसार जे घडायचे होते तेच घडले, आता मी अधिक काय बोलू? मी अत्यंत शुद्ध भावाने या संसाराच्या काट्याकुट्यांच्या (कंटकवाटा) मार्गावरून चालत गेलो. तुकोबा म्हणतात, या संकटाने मला संसाराच्या आणि अहंकाराच्या मोहातून पूर्णपणे वेगळे करून तुझ्या जवळ आणले आहे.
॥ अभंग ३५८ ॥ अभंग रचना
कां होती कां होती । देवा एवढी फजीती ॥१॥
मुळीं वर्म नसतों चुकलों । तो मी ऐसें चित्तीं ॥ध्रु.॥
होणार होऊनि गेलें । मिथ्या आतां खंती रे ॥२॥
तुका म्हणे पुरे आतां । दुर्जनाची संगती रे ॥३॥
तुकोबा देवाशी संवाद साधताना म्हणतात, हे देवा, जर मी तुझ्या भक्तीचे मूळ वर्म चुकलो नसतो, तर माझी जगात एवढी फजिती (छळ) का झाली असती? पण जे घडायचे होते ते घडून गेले, आता त्याबद्दल वाईट वाटून (खंती करून) काही उपयोग नाही. तुकोबा म्हणतात, आता मला या दुर्जन लोकांची संगती नको, ती पुरेशी झाली; आता मला फक्त तुझाच आश्रय हवा आहे.
॥ अभंग ३५९ ॥ अभंग रचना
सोडवा सोडवा । सोडवा हो अनंता ॥१॥
तुजविण ऐसा । कोण दुजा प्राणदाता ॥ध्रु.॥
कोणा लाज नेणां ऐसें । आणिकां शरण आम्ही जातां ॥२॥
तुका म्हणे सखया । माझ्या रखुमाईच्या कांता ॥३॥
तुकाराम महाराज पांडुरंगाचा धावा करताना म्हणतात, हे अनंता, हे विठ्ठला, मला या संसाराच्या आणि संकटांच्या पाशातून सोडव. तुझ्याशिवाय माझ्या प्राणांचे रक्षण करणारा दुसरा कोण आहे? जर आम्ही तुला सोडून इतर कोणाला शरण गेलो, तर ती तुझ्याच 'भक्तवत्सल' असण्याला लाज ठरेल. तुकोबा म्हणतात, हे माझ्या सख्या, रखुमाईच्या पती (कांता), तूच धावून ये आणि मला सांभाळ.
॥ अभंग ३६० ॥ अभंग रचना
पुत्राची वार्ता । शुभ ऐके जेवीं माता ॥१॥
तैसें राहो माझें मन । गातां ऐकतां हरिगुण ॥ध्रु.॥
नादें लुब्ध जाला मृग । देह विसरला अंग ॥२॥
तुका म्हणे पाहे । कासवीचें पिलें माये ॥३॥
ज्याप्रमाणे आपल्या लाडक्या मुलाची एखादी चांगली, शुभ बातमी ऐकून आईचे मन अत्यंत आनंदित होते; त्याप्रमाणे हरीचे गुण गाताना आणि ऐकताना माझे मन नेहमी प्रफुल्लित आणि स्थिर राहो, अशी प्रार्थना तुकोबा करतात. ज्याप्रमाणे संगीताच्या नादाला भुलून हरीण (मृग) स्वतःचे शरीर आणि भान विसरून जाते, किंवा ज्याप्रमाणे कासवी केवळ आपल्या मायेच्या दृष्टीनेच (पाहूनच) तिच्या पिलांचे संगोपन करते; तसेच, हे देवा, तू तुझ्या कृपादृष्टीने माझ्या मनाला तुझ्या नामाची गोडी लाव.
॥ अभंग ३६१ ॥ अभंग रचना
ध्यानी योगीराज बैसले कपाटीं । लागे पाठोवाटीं तयांचिया ॥१॥
तान भुक त्यांचें राखे शीत उष्ण । जाले उदासीन देहभाव ॥ध्रु.॥
कोण सखें तयां आणीक सोयरें । असे त्यां दुसरें हरीविण ॥२॥
कोण सुख त्यांच्या जीवासि आनंद । नाहीं राज्यमद घडी तयां ॥३॥
तुका म्हणे विष अमृता समान । कृपा नारायण करितां होय ॥४॥
संत तुकाराम महाराज म्हणतात की, जे मोठे योगीराज संसाराचा त्याग करून पर्वतांच्या गुहेत (कपाटीं) ध्यानाला बसतात, भगवंत स्वतः त्यांच्या पाठीशी उभा राहतो. त्यांच्या देहाची तहान-भूक, थंडी-व्यास (शीत-उष्ण) देव स्वतः सांभाळतो, कारण त्या योग्यांचा देहभाव पूर्णपणे गळून गेलेला असतो. हरीशिवाय त्यांचा जगात दुसरा कोणीही सखा किंवा सोयरा नसतो. त्यांना राजवैभवाचे सुख नको असते, त्यांच्या जिवाला केवळ विठ्ठलाचाच आनंद असतो. तुकोबा म्हणतात, नारायणाची कृपा झाल्यावर त्यांच्यासाठी विषही अमृतासारखे गोड आणि बाधमुक्त होते.
॥ अभंग ३६२ ॥ अभंग रचना
न व्हावें तें जालें देखियेले पाय । आतां फिरूं काय मागें देवा ॥१॥
बहु दिस होतों करीत हे आस । तें आलें सायासें फळ आजि ॥ध्रु.॥
कोठवरि जिणें संसाराच्या आशा । उगवो हा फांसा येथूनियां ॥२॥
बुडालीं तयांचा मूळ ना मारग । लागे तो लाग सांडूनियां ॥३॥
पुढें उलंघितां दुःखाचे डोंगर । नाहीं अंतपार गर्भवासा ॥४॥
तुका म्हणे कास धरीन पीतांबरीं । तूं भवसागरीं तारूं देवा ॥५॥
हे देवा, मला जे अशक्य वाटत होते ते घडले, मला तुझ्या चरणांचे दर्शन झाले! आता मी पुन्हा संसाराकडे मागे का फिरू? मी अनेक दिवसांपासून जी आस धरून बसलो होतो, त्या कष्टाचे फळ आज मला मिळाले आहे. आता या संसाराच्या खोट्या आशा धरून मी किती दिवस जगू? हा संसाराचा फास आता सुटू दे. या संसारात अडकून अनेकांचा मार्ग बुडाला, म्हणून मी आता हा मार्ग सोडून दिला आहे. या संसारात पुढे केवळ दुःखाचे डोंगर आहेत आणि गर्भवासाच्या या फेऱ्याला अंत नाही. तुकोबा म्हणतात, देवा, मी आता तुझ्या पीतांबराची कास घट्ट धरली आहे, तूच या भवसागरातून माझे तारू (नाव) होऊन मला पैलतीराला ने.
॥ अभंग ३६३ ॥ अभंग रचना
वैकुंठा जावया तपाचे सायास । करणें जीवा नास न लगे कांहीं ॥१॥
तया पुंडलिकें केला उपकार । फेडावया भार पृथीवीचा ॥२॥
तुका म्हणे सोपी केली पायवाट । पंढरी वैकुंठ भूमीवरी ॥३॥
वैकुंठलोकाला जाण्यासाठी आता माणसाला कठोर तप करण्याची किंवा शरीराला (जीवाला) कष्ट देण्याची अजिबात गरज नाही. भक्त पुंडलिकाने पृथ्वीचा भार हलका करण्यासाठी जगावर खूप मोठा उपकार केला आहे; त्याने देवाला पंढरीत आणले. तुकोबा म्हणतात, पुंडलिकाने प्रत्यक्ष वैकुंठच पंढरीच्या रूपाने या भूमीवर आणले असून, सामान्य माणसाला देवापर्यंत जाण्यासाठी नामस्मरणाची अत्यंत सोपी पायवाट करून दिली आहे.
॥ अभंग ३६४ ॥ अभंग रचना
शोकें शोक वाढे । हिमतीचे धीर गाढे ॥१॥
येथें केले नव्हे काई । लंडीपण खोटें भाई ॥ध्रु.॥
करिती होया होय । परी नव्हे कोणी साह्य ॥२॥
तुका म्हणे घडी । साधिलिया एक थोडी ॥३॥
सतत दुःख किंवा शोक करत राहिल्याने दुःख अधिकच वाढते, त्याऐवजी माणसाने हिंमत आणि धीर धरून खंबीर राहिले पाहिजे. या जगात मनावर घेतले तर काय साध्य होत नाही? म्हणूनच भ्याडपणा (लंडीपण) सोडून दिला पाहिजे. संसारात लोक वरवर होकार देतात (होया होय करिती), पण संकटाच्या वेळी कोणीही प्रत्यक्ष साहाय्य करत नाही. तुकोबा म्हणतात, मानवी जन्मातील प्रत्येक घडी (वेळ) अत्यंत मोलाची आहे, ती वाया न घालवता परमार्थ साधण्यासाठी तिची एका घडीचीही जोड महत्त्वाची आहे.
॥ अभंग ३६५ ॥ अभंग रचना
म्हणउनी खेळ मांडियेला ऐसा । नाहीं कोणी दिशा वर्जीयेली ॥१॥
माझिया गोतें हें वसलें सकळ । न देखिजे मूळ विटाळाचें ॥ध्रु.॥
करूनि ओळखी दिली एकसरें । न देखों दुसरें विषमासी ॥२॥
तुका म्हणे नाहीं काळापाशीं गोवा । स्थिति मति देवा वांचूनियां ॥३॥
देवाने या सृष्टीत भक्तीचा असा खेळ मांडला आहे की, त्यासाठी कोणतीही दिशा किंवा जागा वर्ज्य मानलेली नाही. हे सर्व जग माझ्या देवाच्याच गोतावळ्याने (परिवाराने) वसलेले आहे, त्यामुळे इथे उच्च-नीच किंवा विटाळाचा कोणताही भेद उरत नाही. देवाने सर्वांना आत्मरूपाची एकच ओळख करून दिली आहे, ज्यामुळे आता माझ्या दृष्टीला कुठेही विषमता किंवा भेदभाव दिसत नाही. तुकोबा म्हणतात, ज्यांची बुद्धी आणि निष्ठा देवाच्या चरणी स्थिर झाली आहे, त्यांना काळाचे (मृत्यूचे) कोणतेही भय उरत नाही.
॥ अभंग ३६६ ॥ अभंग रचना
वैष्णव तो जया । अवघी देवावरी माया ॥१॥
नाहीं आणीक प्रमाण । तन धन तृण जन ॥ध्रु.॥
पाहतां जड भारी । नेमा न टळे निर्धारीं ॥२॥
तुका म्हणे याती । हो का तयाची भलती ॥३॥
खरा वैष्णव (विठ्ठलभक्त) तोच समजावा, ज्याचे या जगात केवळ आणि केवळ देवावरच संपूर्ण प्रेम (माया) असते. त्याच्यासाठी देवाव्यतिरिक्त शरीराचे सुख (तन), संपत्ती (धन), इतर लोक (जन) हे सर्व एका गवताच्या काडीसारखे (तृणासमान) असतात. आयुष्यात कितीही मोठे जड-संकट आले, तरी तो आपला भक्तीचा नियम आणि व्रत कधीही सोडत नाही. तुकोबा म्हणतात, असा दृढ भक्त कोणत्याही जातीचा किंवा कुळाचा असो, तोच खरा श्रेष्ठ वैष्णव आहे.
॥ अभंग ३६७ ॥ अभंग रचना
करोत तपादि साधनें । कोणी साधो गोरांजनें ॥१॥
आмы न वजों तया वाटा । नाचूं पंढरीचोहटां ॥ध्रु.॥
पावोत आत्मिस्थति । कोणी म्हणोत उत्तम मुक्ति ॥२॥
तुका म्हणे छंद । आम्हां हरिच्या दासां निंद्य ॥३॥
ज्यांना आवडते त्यांनी कठोर तपश्चर्या किंवा कठीण योगसाधना करावी. पण आम्ही मात्र त्या कठीण मार्गाला (वाटांना) कधीही जाणार नाही; आम्ही तर पंढरीच्या वाळवंटात आणि चौकात हरीच्या नामाने आनंदाने नाचू. इतर योग्यांना आत्मस्थिती किंवा कठीण मार्गाने मिळणारी मुक्ती मिळू दे. तुकोबा म्हणतात, आम्ही हरीचे दास आहोत; क्लिष्ट साधनांच्या खोट्या अहंकाराचा छंद बाळगणे आम्हांला मान्य नाही, आमचा मार्ग केवळ सोपा भाव आणि संकीर्तन हाच आहे. ॥ स्वामीस सद्गुरूची कृपा जाली ॥ (टीप: अभंग ३६८ आणि ३६९ हे संत तुकाराम महाराजांना स्वप्नात झालेल्या गुरुउपदेशाचे अत्यंत ऐतिहासिक आणि महत्त्वाचे अभंग आहेत.)
॥ अभंग ३६८ ॥ अभंग रचना
सद्ग‍ुरायें कृपा मज केली । परी नाहीं घडली सेवा कांहीं ॥१॥
सांपडविलें वाटे जातां गंगास्नाना । मस्तकीं तो जाणा ठेवािला कर ॥ध्रु.॥
भोजना मागती तूप पावशेर । पडिला विसर स्वप्नामाजी ॥२॥
कांहीं कळहे उपजला अंतराय । म्हणोनियां काय त्वरा जाली ॥३॥
राघवचैतन्य कैशवचैतन्य । सांगितली खुण मळिकेची ॥४॥
बाबाजी आपलें सांगितलें नाम । मंत्र दिला राम कृष्ण हरि ॥५॥
माघाशुद्ध दशमी पाहुनि गुरुवार । केला अंगीकार तुका म्हणे ॥६॥
तुकाराम महाराज सांगतात की, माझ्या सद्गुरूंनी माझ्यावर परम कृपा केली, परंतु मला त्यांची कोणतीही प्रत्यक्ष सेवा करण्याची संधी लाभली नाही. मी वाटेने गंगास्नानाला जात असताना त्यांनी मला गाठले आणि माझ्या मस्तकावर आपला वरदहस्त ठेवला. त्यांनी स्वप्नात भोजनासाठी 'पावशेर तूप' मागितले होते, पण स्वप्नाच्या भ्रमात मला त्याचा विसर पडला. माझ्या मनात काही शंका किंवा अंतराय येऊ नये, म्हणूनच की काय त्यांनी मला अतिशय घाईने अनुग्रह दिला. त्यांनी आपल्या गुरुपरंपरेची (मालिकेची) खूण सांगताना 'राघवचैतन्य' आणि 'केशवचैतन्य' अशी नावे सांगितली. त्यांनी स्वतःचे नाव 'बाबाजी' (बाबाजी चैतन्य) असे सांगितले आणि मला 'राम कृष्ण हरि' हा महामंत्र दिला. तुकोबा म्हणतात, माघ शुद्ध दशमी, गुरुवार हा शुभ दिवस साधून सद्गुरूंनी माझा शिष्य म्हणून स्वीकार (अंगीकार) केला.
॥ अभंग ३६९ ॥ अभंग रचना
माझिये मनींचा जाणोनियां भाव । तो करी उपाव गुरुराजा ॥१॥
आवडीचा मंत्र सांगितला सोपा । जेणें गुंपा कांहीं कोठें ॥ध्रु.॥
जाती पुढें एक उतरले पार । हा भवसागर साधुसंत ॥२॥
जाणत्या नेणत्या ज्या जैसी आवडी । उतार सांगडी तापे पेटीं ॥३॥
तुका म्हणे मज दावियेला तारू । कृपेचा सागरु पांडुरंग ॥४॥
माझ्या गुरुराजांनी माझ्या मनातील खरा भाव ओळखून मला संसारात न अडकणारा अत्यंत सोपा आणि माझ्या आवडीचा असा गुरुमंत्र दिला. याच सोप्या मार्गाने यापूर्वी अनेक साधुसंत हा भवसागर पार करून गेले आहेत. ज्याप्रमाणे नदी पार करताना सुजाण किंवा अज्ञानी माणूस आपापल्या आवडीनुसार नावेचा (सांगडीचा) किंवा पेटीचा आधार घेतो, तसाच आधार या मंत्राचा आहे. तुकोबा म्हणतात, माझ्या सद्गुरूंनी मला या भवसागरातून तारून नेणारे 'पांडुरंग' नावाचे मोठे जहाज (तारू) दाखवून दिले आहे, जो स्वतः कृपेचा सागर आहे.
॥ अभंग ३७० ॥ अभंग रचना
घालुनियां भार राहिलों निश्चितीं । निरविलें संतीं विठोबासि ॥१॥
लावूनियां हातें कुरवाळिला माथा । सांगितलें चिंता न करावी ॥ध्रु.॥
कटीं कर सम चरण साजिरे । राहिला भीवरें तीरीं उभा ॥२॥
खुंटले सायास अणिकि या जीवा । धरिले केशवा पाय तुझे ॥३॥
तुज वाटे आतां तें करीं अनंता । तुका म्हणे संता लाज माझी ॥४॥
संतांनी मला विठोबाच्या स्वाधीन केले (निरविले) असल्यामुळे, आता मी माझ्या आयुष्याचा सर्व भार देवावर टाकून पूर्णपणे निश्चिंत झालो आहे. संतांनी माझ्या डोक्यावर हात ठेवून मला कुरवाळले आणि सांगितले की, आता तू संसाराची कोणतीही काळजी करू नकोस. तो कमरेवर हात आणि विटेवर सम पावले ठेवून भीमा नदीच्या (भीवरेच्या) तीरावर उभा असलेला पांडुरंग आता माझा सांभाळ करील. हे केशवा, आता माझे सर्व कष्ट संपले आहेत, कारण मी तुझ्या चरणांना घट्ट धरले आहे. तुकोबा म्हणतात, हे अनंता, आता तुला योग्य वाटेल ते तू कर, कारण संतांच्या मध्यस्थीमुळे आता माझी लाज राखणे तुला भागच आहे.
॥ अभंग ३७१ ॥ अभंग रचना
माझिये मनींचा जाणा हा निर्धार । जिवासि उदार जालों आतां ॥१॥
तुजविण दुजें न धरीं आणिका । भय लज्जा शंका टाकियेली ॥ध्रु.॥
ठायींची संबंध तुज मज होता । विशेष अनंता केला संतीं ॥२॥
जीवभाव तुझ्या ठेवियेला पायीं । हें चि आतां नाही लाज तुम्हां ॥३॥
तुका म्हणे संतीं घातला हावाला । न सोडीं विठ्ठला पाय आतां ॥४॥
हे देवा, माझ्या मनाचा हा पक्का निश्चय (निर्धार) समज की, मी आता तुझ्यासाठी माझ्या प्राणाचीही पर्वा करणार नाही (जिवासि उदार जालों). मी लोकलाज, भीती आणि सर्व शंका सोडून दिल्या आहेत; आता तुझ्याशिवाय माझ्या मनात दुसरा कोणाचाही विचार नाही. आपला संबंध तर जन्माचाच होता, पण संतांनी मध्ये पडून तो नातेसंबंध अधिकच घट्ट केला आहे. मी माझा संपूर्ण जीवभाव तुझ्या चरणांवर अर्पण केला आहे, त्यामुळे आता माझी उपेक्षा केली तर ती तुलाच लाज ठरेल. तुकोबा म्हणतात, संतांनी मला तुझ्या हवाली केले असल्यामुळे, हे विठ्ठला, मी आता तुझे पाय कधीही सोडणार नाही.
॥ अभंग ३७२ ॥ अभंग रचना
देव सखा जरी । जग अवघें कृपा करी ॥१॥
ऐसा असोनि अनुभव । कासाविस होती जीव ॥ध्रु.॥
देवाची जतन । तया बाधूं न शके अग्न ॥२॥
तुका म्हणे हरी । प्रर्‍हादासि यत्न करी ॥३॥
जर स्वतः भगवंत आपला पाठीराखा आणि सखा असेल, तर हे संपूर्ण जग आपल्यावर कृपा करते, असा संतांचा स्पष्ट अनुभव आहे. असे असतानाही संसारी जीव उगीचच काळजीत कासावीस होत असतात. ज्याचे रक्षण (जतन) स्वतः देव करतो, त्याला अग्नी देखील जाळू शकत नाही. तुकोबा उदाहरण देतात की, ज्याप्रमाणे हरीने भक्त प्रल्हादाचे प्रत्येक संकटातून रक्षण केले आणि त्याचे प्राण वाचवले, तसेच तो आपल्या भक्तांचे रक्षण करतो.
॥ अभंग ३७३ ॥ अभंग रचना
भले भणवितां संतांचे सेवक । आइत्याची भीक सुखरूप ॥१॥
ठसावितां बहु लागती सायास । चुकल्या घडे नास अल्प वर्म ॥ध्रु.॥
पाकसिद्धी लागे संचित आइतें । घडतां सोई तें तेव्हां गोड ॥२॥
तुका म्हणे बरे सांगतां चि गोष्टी । रणभूमि दृष्टी न पडे तों ॥३॥
स्वतःला संतांचे सेवक म्हणवून घेणे आणि संतांनी कमावलेला परमार्थिक उपदेश आयता स्वीकारणे खूप सोपे आणि सुखाचे वाटते. परंतु स्वतःच्या मनावर ते आध्यात्मिक गुण बिंबवण्यासाठी (ठसावण्यासाठी) खूप कष्ट करावे लागतात; जर मूळचे वर्म थोडे जरी चुकले, तर सर्व साधना वाया जाते. ज्याप्रमाणे पूर्वपुण्याईने आयते शिजवलेले अन्न (पाकसिद्धी) मिळाले की ते खायला गोड वाटते, तसेच उपदेश ऐकायला गोड वाटतो. तुकोबा मार्मिकपणे म्हणतात की, जोपर्यंत प्रत्यक्ष संकटाची रणभूमी समोर येत नाही, तोपर्यंत केवळ परमार्थाच्या मोठ्या गोष्टी सांगणे खूप सोपे असते; खरी कसोटी संकटातच लागते.
॥ अभंग ३७४ ॥ अभंग रचना
संतसमागम एखादिया परी । राहावें त्याचे द्वारीं श्वानयाती ॥१॥
तेथें रामनाम होईल श्रवण । घडेल भोजन उच्छिष्टाचें ॥ध्रु.॥
कामारी बटीक सेवेचे सेवक । दीनपण रंक तेथें भलें ॥२॥
तुका म्हणे सर्व सुख त्या संगती । घडेल पंगती संतांचिया ॥३॥
संतांची संगती (समागम) कोणत्याही प्रकारे मिळावी, त्यासाठी संतांच्या दारात कुत्र्यासारखे (श्वानयाती) पडून राहावे लागले तरी चालेल. कारण तिथे राहिल्याने कानावर अखंड रामनाम पडेल आणि संतांच्या भोजनाचे पवित्र उच्छिष्ट (प्रसाद) खायला मिळेल. संतांच्या घरी नोकर, दासी (बटीक) किंवा अत्यंत गरीब सेवक म्हणून राहणे देखील भाग्याचे आहे. तुकोबा म्हणतात, जगातील सर्व सुखे केवळ संतांच्या संगतीतच आहेत, कारण तिथे राहिल्याने संतांच्या पंगतीचा लाभ मिळतो. ॥ गोपी-कृष्ण लीला आणि गवळणी ॥ (टीप: अभंग ३७५ ते ३८० हे गवळणींचे आणि मधुराभक्तीचे रूपकात्मक अभंग आहेत, जिथे गोपींच्या माध्यमातून जिवाचे विठ्ठल-कृष्णाशी असणारे अनन्य प्रेम दर्शवले आहे.)
॥ अभंग ३७५ ॥ अभंग रचना
एकली राणागोविंदा सवें । गेलें ठावें तें जालें ॥१॥
मज न म्हणा न म्हणा शिंदळी । नाहीं विषम जवळीं आतळलें ॥ध्रु.॥
नव्हती देखिली म्यां वाट । म्हणोनि हा धीट संग केला ॥२॥
भेणें मिठी दिधली गळां । सेजे जवळ दडालें ॥३॥
सलगी धरी पयोधर । साहाती करमुर सवें ॥४॥
आहेव मी गर्भीणपणें । हें सांगणें कां लागे ॥५॥
तुका म्हणे सेवटा नेलें । संपादिलें उभयतां ॥६॥
हा अभंग जीवाच्या शिवाशी (देवाशी) होणाऱ्या अद्वैत मिलनाचे रूपक आहे. गवळण म्हणते, मी एकटीच त्या गोविंद श्रीकृष्णासोबत गेले आणि माझे मनातील मूळ स्थान मला मिळाले. आता मला जगाने कुलटा (शिंदळी) म्हणू नये, कारण माझ्या मनात कोणताही वाईट हेतू किंवा विषमता स्पर्श करू शकली नाही. मला या परमार्गाची वाट ठाऊक नव्हती, म्हणून मी त्या देवाचा धीटपणे संग केला. संसाराच्या भयाने मी त्याच्या गळ्याला मिठी मारली आणि त्याच्या चरणांच्या शेजेपाशी दडून राहिले. तुकोबा म्हणतात, अशा प्रकारे त्या जिवाचे देवाशी पूर्ण ऐक्य झाले आणि या भक्तीच्या नात्याला पूर्णत्व (शेवट) लाभले.
॥ अभंग ३७६ ॥ अभंग रचना
होते बहुत हें दिवस मानसीं । आजि नवस हे फळले नवसीं ।
व्हावी भेटी ते जाली गोविंदासीं । आतां सेवा करीन निश्चयेसीं वो ॥१॥
स्थिर स्थिर मज चि साहे करा । बहु कष्ट सोसिल्या येरझारा ।
येथें आड मज न साहावे वारा । देऊनि कपाट आलें तें दुसरें वारा वो ॥ध्रु.॥
मूळ सत्ता हे सायासाची जोडी । नेदी वेगळें होऊं एकी घडी ।
नाहीं लौकिक स्मरला आवडी । आता येणें काळें या वो लोभें वेडी वो ॥२॥
उदयीं उदय साधिला अवकाश । निश्चिंतीनें निश्चिंती सावकाश ।
धरिये गोडी बहुत आला रस । तुका म्हणे हा मागुता न ये दिवस वो ॥३॥
गवळण आपल्या सखीला सांगते की, माझ्या मनात अनेक दिवसांपासून जी सुप्त इच्छा होती, तो माझा नवस आज फळला आहे. मला आज प्रत्यक्ष गोविंदाची भेट झाली असून, आता मी निश्चय करून त्याचीच सेवा करणार आहे. संसाराचे अनेक कष्ट आणि जन्माचे फेरे (येरझारा) सोसल्यानंतर आता माझे मन स्थिर झाले आहे. आता देव आणि माझ्यात संसाराचा वारा देखील मला सोसणार नाही, मी संसाराचे सर्व दरवाजे बंद (देऊनि कपाट) करून आले आहे. आता मी देवाला एक घडीभरही स्वतःपासून वेगळे होऊ देणार नाही; मला आता लोकलाजेचा विसर पडला असून मी देवाच्या प्रेमात वेडी झाली आहे. तुकोबा म्हणतात, माझ्या आयुष्यात आज परमार्थाचा सुवर्णकाळ उजाडला आहे, मनात पूर्ण शांतता आहे; हरिनामाची अशी गोडी लागली आहे की, असा भाग्याचा दिवस पुन्हा पुन्हा येत नाही.
॥ अभंग ३७७ ॥ अभंग रचना
स्वयें सुखाचे जाले अनुभव । एक एकीपाशीं सांगतील भाव ।
अवघ्यां अवघा हा कैसा नवलाव । सर्वसाक्ष तेथें चि त्याचा जीव वो ॥१॥
आपआपणाशीं करिती नवल । परि वादावाद न संडिती बोल ।
एका मेघःशामें जलधर वोल । रसीं उतावळि हृदय सखोल वो ॥ध्रु.॥
एक विषय तो सकळांचा हरी । त्याच्या आवडीनें आवडी इतरीं ।
अंध बहिर हे प्रेत लोका चारी । त्यांची कीर्ति गाइली पुराणांतरी वो ॥२॥
स्तुति पराविया मुखें रुचिकर । प्रीतिपात्राच्या गौरवीं आदर ।
परस्परें हे सादरा सादर । योग सज्जनाच्या सुखा नाहीं पार वो ॥३॥
भक्तिवल्लभ न तुटे चराचरीं । आप्त अनाप्त हे ऐशी ठेवी उरी ।
दुरी जवळी संचिता ऐसें धरी । रंगा रंगा ऐसें होणें लागे हरी वो ॥४॥
तुका लाधला हें उच्छिष्ट भोजन । आला बाहेरी प्रेमें वोसंडून ।
पडिलें कानीं त्या जीवाचें जतन । धरियेले एकाभावें हृदयीं चरण वो ॥५॥
सर्व गोपी एकत्र येऊन आपापल्या आत्मसुखाचे अनुभव एकमेकींना सांगत आहेत. त्या म्हणतात, हा किती मोठा चमत्कार आहे की, त्या एकाच कृष्णाच्या ठायी आम्हा सर्वांचे प्राण अडकले आहेत! त्या आपापसात नवल व्यक्त करत आहेत. तो मेघशाम श्रीकृष्ण म्हणजे आनंदाचा वर्षाव करणारा ढग आहे, ज्याच्या भक्तीच्या रसासाठी आमचे हृदय उतावीळ झाले आहे. तो हरीच आम्हा सर्वांचा एकमेव ध्यास (विषय) झाला आहे. ज्यांना त्याची आवड नाही, ते जिवंतपणीच प्रेतासमान आहेत. संतांच्या आणि सज्जनांच्या या परस्पर भेटीच्या सुखाला पारावार नाही. तुकोबा म्हणतात, मलाही संतांच्या या भक्तीच्या अमृताचा प्रसाद (उच्छिष्ट भोजन) मिळाला असून माझे हृदय प्रेमाने ओसंडून वाहत आहे; मी आता एकाच भावाने देवाचे चरण माझ्या हृदयात घट्ट धरून ठेवले आहेत.
॥ अभंग ३७८ ॥ अभंग रचना
आजि का वो तूं दिससी दुश्चिती । म्हणी एका मन लगे तुझ्या चित्तीं ।
दिलें ठेवूं तें विसरसी हातीं । नेणों काय बैसला हरि चित्तीं वो ॥१॥
सर सर परती जालीस आतां भांड । कैसें दाखविसी जगासी या तोंड ।
व्याली माय ते लाजविली रांड । नाहीं थार दो ठायीं जाला खंड वो ॥धृ ॥
होतें तैसें तें उमटलें वरी । बाह्य संपादणी अंतरींची चोरी ।
नाहीं मर्यादा निःसंग बावरी । मन हें गोविंदीं देह काम करी वो ॥२॥
नाहीं करीत उत्तर कोणासवें । पराधीन भोजन दिलें खावें ।
नाहीं अचळ सावरावा ठावे । देखों उदासीन तुज देहभावें वो ॥३॥
कोठें नेणों हा फावला एकांत । सदा किलकिल भोंवतीं बहुत ।
दोघे एकवाटा बोलावया मात । नाहीं लाज धरिली दिला हात वो ॥४॥
करी कवतुक खेळ खेळे कान्हा । दावी लाघव भांडवी सासासुना ।
परा भक्ति हे शुद्ध तुम्ही जाणा । तुका म्हणें ऐसें कळों यावें जना वो ॥५॥
संसारी लोक किंवा सासू-नणंदा एका गोपीला टोमणा मारताना म्हणतात की, 'आज तू एवढी विचारात (दुश्चिती) का दिसत आहेस? तुझे कशातच लक्ष नाही, हातात दिलेली वस्तू तू विसरून जात आहेस; न जाणे तुझ्या मनात हा हरी कधीपासून येऊन बसला आहे?' ती गोपी जगाची पर्वा न करता निःसंग आणि बावरी झाली आहे. तिचे शरीर घरात काम करत असले, तरी तिचे मन मात्र पूर्णपणे गोविंदाच्या चरणी मग्न झाले आहे. ती आता कोणालाही उलट उत्तर देत नाही, दिलेले अन्न शांतपणे खाते आणि देहभावाविषयी पूर्णपणे उदासीन झाली आहे. तिला देवाचा असा एकांत लाभला आहे की जगाची गडबड तिला जाणवतच नाही. तुकोबा म्हणतात, हा बाळकृष्ण असा अजब खेळ खेळतो की, तो गोपींना पराभक्तीची (सर्वोच्च भक्तीची) अशी ओढ लावतो की सर्व जग विसरून त्या देवमय होतात, हीच खरी शुद्ध भक्ती आहे.
॥ अभंग ३७९ ॥ अभंग रचना
भरिला उलंडूनि रिता करी घट । मीस पाणियाचें गोविंदाची चट ।
चाले झडझडां उसंतूनि वाट । पाहे पाळतूनि उभा तो चि नीट वो ॥१॥
चाळा लावियेले गोप गोपीनाथें । जाणे आवडीचें रूप जेथें तेथें ।
दावी बहुतांच्या बहुवेषपंथें । गुणातीतें खेळ मांडियेला येथें वो ॥ध्रु.॥
मनीं आवडे तें करावें उत्तर । कांहीं निमित्ताचा पाहोनि आधार ।
उगा राहे कां मारिसी कंकर । मात वाढविसी उत्तरा उत्तर वो ॥२॥
धरिली खोडी दे टाकोनियां मागें । न ये विनोद हा कामा मशीं संगें ।
मिठी घालीन या जीवाचिया त्यागें । नाहीं ठाउकी पडिलीं तुझीं सोंगें रें ॥३॥
सुख अंतरींचें बाहय ठसठसी । म्हणे विनोद हा काय सोंग यासी ।
तुज मज काय सोयरीक ऐसी । नंदानंदन या थोरपणें जासी रे ॥४॥
करी कारण तें कळों नेदी कोणा । सुख अंतरींचे बाह्य रंग जाना ।
मन मिनलें रे तुका म्हणे मना । भोग अंतरींचा पावे नारायणा वो ॥५॥
गवळण पाण्याचे निमित्त (मीस) करून यमुनेवर जाते, पण तिला खरी ओढ गोविंदाचीच असते. ती पाण्याचा माठ भरून पुन्हा रिकामा करते आणि वेगाने चालताना लपून उभा असलेल्या कृष्णाला शोधत असते. या गोपीनाथ श्रीकृष्णाने सर्व गोपींना आपल्या प्रेमाचा असा चाळा (वेध) लावला आहे. तो गुणातीत परमात्मा येथे अनेक रूपांत नटून खेळ खेळत आहे. गवळण कृष्णाला लाडाने म्हणते, 'तू शांत का राहत नाहीस? मला खडे (कंकर) मारून का सतावतोस? तुझी ही खोडी आता सोड. तुझी ही सर्व सोंगे मला चांगली ठाऊक आहेत.' तुकोबा म्हणतात, वरून जरी हा संवाद केवळ थट्टा-विनोद वाटत असला, तरी गोपींचे अंतःकरण आतून पूर्णपणे कृष्णमयी झाले होते. जेव्हा माणसाचे मन देवाच्या मनात असे लीन होते, तेव्हा त्याचा अंतरात्मा थेट नारायणाला प्राप्त होतो.
॥ अभंग ३८० ॥ अभंग रचना
आजि नवल मी आलें येणे राणें । भेटी अवचिती नंदाचिया कान्हें ।
गोवी सांगती वो सकळ ही जन । होतें संचित आणियेलें तेणें वो ॥१॥
गेलें होउनि न चले आतां कांहीं । साद घालितां जवळी दुजें नाहीं ।
अंगीं जडला मग उरलें तें काई । आतां राखतां गुमान भलें बाई वो ॥ध्रु.॥
बहुत कामें मज नाहीं आराणूक । एक सारितां तों पुढें उभें एक ।
आजि मी टाकोनि आलें सकळिक । तंव रचिलें आणिक कवतुक वो ॥२॥
चिंता करितां हरिली नारायणें । अंगसंगें मिनतां दोघेजणें ।
सुखें निर्भर जालियें त्याच्या गुणें । तुका म्हणे खुंटलें येणें जाणें वो ॥३॥
एक गवळण अत्यंत आनंदाने आपल्या सखीला सांगते की, 'आज मी वनात आले असता, मला नंदाच्या कान्हाची (कृष्णाची) अवचित भेट झाली, हे नवलच घडले! माझे पूर्वसंचित खूप चांगले होते, म्हणूनच माझी आणि त्याची भेट झाली. आता जे घडायचे होते ते घडून गेले, आता मागे फिरता येत नाही. तो माझ्या अंतकरणात असा काही जडला आहे की आता त्याच्याशिवाय दुसरे काही उरलेच नाही; त्यामुळे आता लोकलाज बाळगण्यात काही अर्थ नाही.' ती पुढे म्हणते, 'मला घरात खूप कामे होती, एक संपवले की दुसरे उभे असायचे; पण आज मी सर्व कामे टाकून विठ्ठल-कृष्णासाठी आले, तर त्याने माझ्यासाठी हे भक्तीचे वेगळेच कौतुक रचले. नारायण मला भेटला आणि त्याने माझी सर्व संसाराची चिंता हरण केली.' तुकोबा म्हणतात, जेव्हा जीव आणि विठ्ठलाचे असे पूर्ण ऐक्य होते, तेव्हा त्याचे या संसारातील जन्म-मरणाचे फेरे (येणें-जाणें) कायमचे खुंटतात (संपतात).
॥ अभंग ३८१ ॥ अभंग रचना
(हा अभंग ब्रजभाषेत आहे)
मैं भुली घरजानी बाट । गोरस बेचन आयें हाट ॥१॥
कान्हा रे मनमोहन लाल । सब ही बिसरूं देखें गोपाल ॥ध्रु.॥
काहां पग डारूं देख आनेरा । देखें तों सब वोहिन घेरा ॥२॥
हुं तों थकित भैर तुका । भागा रे सब मनका धोका ॥३॥
श्रीकृष्णाच्या प्रेमात मग्न झालेली गवळण म्हणते, मी बाजारात (हाट) दूध-दही (गोरस) विकण्यासाठी आले होते, पण मी माझ्या घराचा रस्ताच विसरून गेले आहे. हे मनमोहना कान्हा, तुझ्या रूपाचे दर्शन झाल्यापासून मला माझे घर, संसार या सर्वांचा पूर्ण विसर पडला आहे. आता मी कुठे पाऊल टाकू? मी जिकडे पाहते, तिकडे मला केवळ तूच व्यापलेला दिसत आहेस. तुकोबा म्हणतात, ती गवळण (किंवा संसारात आलेला जीव) देवाचे हे रूप पाहून थक्क झाली आणि तिच्या मनातील सर्व भीती, शंका आणि भ्रम (धोका) कायमचे पळून गेले.
॥ अभंग ३८२ ॥ अभंग रचना
(हा अभंग ब्रजभाषेत आहे)
हरिबिन रहियां न जाये जिहिरा । कबकी थाडी देखें राहा ॥१॥
क्या मेरे लाल कवन चुकी भई । क्या मोहिपासिती बेर लगाई ॥ध्रु.॥
कोई सखी हरी जावे बुलावन । बार हि डारूं उसपर तन ॥२॥
तुका प्रभु कब देखें पाऊं । पासीं आऊं फेर न जाऊं ॥३॥
भगवंताच्या विरहाने व्याकुळ झालेली गोपी म्हणते, हरीशिवाय आता माझ्या जिवाला चैन पडत नाही, माझा जीव व्याकुळ झाला आहे. मी केव्हाची वाटकडे डोळे लावून उभी आहे. हे माझ्या लाडक्या कृष्णा, माझ्याकडून अशी कोणती चूक झाली की तू माझ्याकडे येण्यास एवढा उशीर (बेर) लावलास? माझी जी सखी माझ्या हरीला बोलावून आणेल, तिच्यावरून मी माझे शरीर ओवाळून टाकेन. तुकोबा म्हणतात, हे प्रभू, मी तुला कधी डोळे भरून पाहीन? एकदा का मी तुझ्यापाशी आले, की पुन्हा कधीही या संसारात परत जाणार नाही.
॥ अभंग ३८३ ॥ अभंग रचना
(हा अभंग ब्रजभाषेत आहे)
भलो नंदाजीको डिकरो । लाज राखीलीन हमारो ॥१॥
आगळ आवो देवजी कान्हा । मैं घरछोडी आहे म्हांना ॥ध्रु.॥
उन्हसुं कळना वेतो भला । खसम अहंकार दादुला ॥२॥
तुका प्रभु परवली हरी । छपी आहे हुं जगाथी न्यारी ॥३॥
गवळण म्हणते, त्या नंदबाळाचा मुलगा (श्रीकृष्ण) खूप चांगला आहे, त्याने माझी लोकलाज आणि अब्रू राखली आहे. हे कान्हा, तू माझ्या समोर ये, मी तुझ्यासाठी माझे घरदार सोडून आले आहे. माझा संसारी पती (खसम) म्हणजे हा 'अहंकार' आहे, त्याच्याशी माझे कधीही पटत नव्हते, त्यामुळे तो सुटला हे फार चांगले झाले. तुकोबा म्हणतात, माझ्या प्रभूने मला आपल्या प्रेमाची अशी दीक्षा दिली आहे की, आता मी या जगापासून पूर्णपणे वेगळी (न्यारी) होऊन त्याच्याच भक्तीत दडून राहिले आहे.
॥ अभंग ३८४ ॥ अभंग रचना
नका कांहीं उपचार माझ्या शरीरा । करूं न साहती बहु होतो उबारा ।
मनोजन्य व्यथा वेध जाला अंतरा । लवकरी आणा नंदाचिया कुमरा ॥१॥
सखिया वेशिया तुम्ही प्राणवल्लभा । निवेदिला भाव आर्तभूत या लोभा ।
उमटली अंगीं वो सांवळी प्रभा । साच हे अवस्था कळे मज माझ्या क्षोभा ॥ध्रु.॥
नये कळों नेदावी हे दुजियासि मात । घडावा तयासि उत्कंठा एकांत ।
एकाएकीं साक्षी येथें आपुलें चित्त । कोण्या काळें होइल नेणों भाग्य उदित वो ॥२॥
स्वाद सीण देहभान निद्रा खंडन । पाहिले तटस्थ उन्मळित लोचन ।
अवघें वोसाऊन उरले ते चरण । तुका म्हणे दर्शनापें आलें जीवन ॥३॥
विरहव्याकुळ झालेली गवळण आपल्या सख्यांना सांगते की, माझ्या शरीराला आता संसारी उपाचारांची किंवा औषधांची काहीही गरज नाही; उलट या उपचारांनी माझा दाह (उबारा) अधिकच वाढतो आहे. माझ्या मनाला आणि अंतःकरणाला त्या श्रीकृष्णाचा वेध लागला आहे, त्यामुळे तुम्ही काहीही करून त्या नंदकुमाराला लवकर घेऊन या. माझ्या अंगावर आता त्या सावळ्या कृष्णाचीच प्रभा (सावली) उमटू लागली आहे. हे सख्यांनो, माझ्या या आंतरिक अवस्थेची बातमी दुसऱ्या कोणालाही कळू देऊ नका, मला फक्त त्या हरीशी एकांतात भेटायचे आहे. माझी भूक, तहान, झोप आणि देहभान सर्व काही नाहीसे झाले आहे आणि माझे डोळे त्याच्या वाटकडे डोळे लावून तटस्थ झाले आहेत. तुकोबा म्हणतात, अशा प्रकारे सर्व प्रपंच ओसाड झाला असून केवळ भगवंताचे चरणच शिल्लक राहिले आहेत; आता भक्ताचे जीवन केवळ त्याच्या दर्शनासाठीच जिवंत आहे.
॥ अभंग ३८५ ॥ अभंग रचना
पडिली भुली धांवतें सैराट । छंद गोविंदाचा चोजवितें वाट ।
मागें सांडोनि सकळ बोभाट । वंदीं पदांबुजें ठेवुनि ललाट वो ॥१॥
कोणी सांगा या गोविंदाची शुद्धी । होतें वहिलें लपाला आतां खांदीं ।
कोठें आड आली हे देहबुद्धी । धांवा आळवीं करुणा कृपानिधी वो ॥२॥
मागें बहुतांचा अंतरला संग । मुळें जयाचिया तेणें केला त्याग ।
पहिलें पाहातां तें हरपलें अंग । खुंटली वाट नाहींसें जालें जग वो ॥२॥
शोकें वियोग घडला सकळांचा । गेल्या शरण हा अन्याय आमुचा ।
केला उच्चार रे घडल्या दोषांचा । जाला प्रगट स्वामी तुकयाचा वो ॥३॥
गोपी म्हणते, संसाराचा विसर पडल्यामुळे माझे मन आता सैराट धावत असून, गोविंदाच्या छंदापायी मी त्याचीच वाट शोधत आहे. जगाच्या निंदेचा (बोभाटाचा) विचार मागे सोडून मी आता माझं कपाळ त्याच्या चरणकमलांवर ठेवले आहे. कोणीतरी मला माझ्या गोविंदाचा पत्ता सांगा! तो तर माझ्या पाठीशीच होता, मग आता अचानक कुठे लपला? की माझ्यातली 'देहबुद्धी' (अहंकार) मध्ये आड आली? हे कृपानिधी देवा, धावून ये. तुझ्या प्राप्तीसाठी मी आधीच सर्वांची संगत सोडली होती. आता माझी संसारी वाट खुंटली असून हे जगच माझ्यासाठी नाहीसे झाले आहे. तुकोबा म्हणतात, जेव्हा भक्ताने देवाच्या वियोगाने व्याकुळ होऊन आपल्या दोषांची कबुली दिली आणि तो देवाला पूर्ण शरण गेला, तेव्हा तुकोबांचा स्वामी (श्रीकृष्ण) स्वतः प्रकट झाला.
॥ अभंग ३८६ ॥ अभंग रचना
काय उणें कां करिशील चोरी । किती सांगों तुज नाइकसी हरी ।
परपरता तूं पळोनि जासी दुरी । अनावर या लौकिका बाहेरी वो ॥१॥
माया करुणा हे करिते बहुत । किती सोसूं या जनांचे आघात ।
न पुरे अवसरु हें चि नित्यानित्य । तूं चि सोडवीं करूनि स्थिर चित्त ॥ध्रु.॥
बहुत कामें मी गुंतलियें घरीं । जासी डोळा तूं चुकावूनि हरी ।
करितां लाग न येतसी च पळभरी । नाहीं सायासाची उरों दिली उरी वो ॥२॥
तुज म्हणीयें मी न संगें अनंता । नको जाऊं या डोळियां परता ।
न लगे जोडी हे तुजविण आतां । तुकयास्वामी कान्होबा गुणभरिता वो ॥३॥
गोपी कृष्णाला आळवताना म्हणते, हे हरी, तुझ्याकडे कशाची उणीव आहे, मग तू आमच्या मनाची चोरी का करतोस? मी तुला किती सांगते, पण तू माझे ऐकतच नाहीस आणि नेहमी लांब पळून जातोस. मी तुझ्यावर एवढी माया करते, पण मला या जगाचे अनेक आघात आणि टोमणे सोसावे लागतात. आता तूच माझे चित्त स्थिर कर आणि मला यातून सोडव. मी घरात अनेक कामांत गुंतलेली असते, तेव्हा तू माझी नजर चुकवून निघून जातोस आणि क्षणभरही माझ्या हाती लागत नाहीस. तुकोबा म्हणतात, गवळण विनवणी करते की, हे अनंता, तू माझ्या डोळ्यांसमोरून दूर जाऊ नकोस; मला आता तुझ्याशिवाय जगातील इतर कोणत्याही सुखाची जोड नको आहे.
॥ अभंग ३८७ ॥ अभंग रचना
घाली कवाड टळली वाड राती । कामें व्यापिलीं कां पडिली दुश्चित्ती ।
कोणे लागला गे सदैवेचे हातीं । आजि शून्य शेजे नाहीं दिसे पती वो ॥१॥
बोले दूतिकेशीं राधा हें वचन । मशीं लाघव दाखवी नारायण ।
म्हणे कोमळ परी बहु गे निर्गुण । याशीं न बोलें कळला मज पूर्ण वो ॥ध्रु.॥
धाडिलें गरुडा आणिलें हनुमंता । तैं पाचारिलें होउनि ये वो सीता ।
लाजिनली रूप न ये पालटितां । जाला भीमकी आपण राम सीता वो ॥२॥
सत्यभामा दान करी नारदासी । तैं कळला वो मज हृषीकेशी ।
तुळे घालितां न ये कनक वो रासी । सम तुके एक पान तुळसी वो ॥३॥
मज भुली पडली कैशापरी । आम्हां भोगूनि म्हणे मी ब्रम्हचारी ।
दिली वाट यमुने मायें खरी । तुम्हां आम्हां न कळे अद्यापवरी वो ॥४॥
जाणे जीवींचें सकळ नारायण । असे व्यापूनि तो न दिसे लपून ।
राधा संबोखिली प्रीती आलिंगून । तुका म्हणे येथें भाव चि कारण वो ॥५॥
मध्यरात्र उलटून गेल्यावर राधा आपल्या दूतिकांशी (सख्यांशी) संवाद साधते आहे. ती म्हणते, हा नारायण मला त्याचे अनेक चमत्कार (लाघव) दाखवतो; तो वरून कोमळ वाटतो, पण मनातून खूप निर्गुण-अलिप्त आहे, तो मला पूर्ण कळाला आहे. (येथे कृष्णाच्या अवतारी लीलेचे दाखले दिले आहेत): एकदा त्याने गरुडाचा अभिमान उतरवण्यासाठी हनुमंताला बोलावले आणि सत्यभामेला 'सीता' बनून येण्यास सांगितले, पण सत्यभामेला सीतेचे रूप घेता आले नाही, तेव्हा रुक्मिणी (भीमकी) स्वतः सीता बनली आणि कृष्ण राम बनला. तसेच, सत्यभामेने जेव्हा गर्वाने कृष्णाला नारदाला दान केले आणि त्याला परत मिळवण्यासाठी सोन्याने तोलू लागली, तेव्हा सोन्याच्या राशीनेही कृष्ण तोलला गेला नाही; पण जेव्हा रुक्मिणीने भक्तीने केवळ एक तुळशीचे पान ठेवले, तेव्हा कृष्ण बरोबर तोलला गेला. तो आमच्यासोबत राहूनही स्वतःला अलिप्त (ब्रह्मचारी) म्हणवतो, आणि त्याच्यासाठी प्रत्यक्ष यमुना माता रस्ता करून देते; त्याचे हे गुढ कोणालाही समजत नाही. तुकोबा म्हणतात, तो नारायण प्रत्येकाच्या मनातील भाव जाणतो, तो लपूनही सर्वांमध्ये व्यापलेला आहे. शेवटी त्याने राधेचा भाव ओळखून तिला प्रेमाने आलिंगन दिले; कारण या परमार्थात केवळ 'शुद्ध भाव' हेच एकमेव कारण आहे.
॥ अभंग ३८८ ॥ अभंग रचना
मिलोनि गौळणी देती यशोदे गार्‍हाणीं । दहिं दुध तुप लोणीं शिंकां नुरे कांहीं ।
मेळवुनी पोरें तेथें रिघे एकसरें । वेगीं आणोनी सामोरें तेथें लोणी खाय ॥१॥
हरि सोंकला वो हरि सोंकला वो । सोंकला तो वारीं तुज लाज नाहीं तरी ।
आम्हां सांपडतां उरी तुज मज नाहीं ॥ध्रु.॥
तुज वाटतसे कोड यासि लागतसे गोड । काय हासतेसी वेड तुज लागलें वो ।
आम्ही जाऊं तुजवरी पोरें चाळविल्या पोरी । काय सांगों भांडखोरी लाज वाटे आम्हां ॥२॥
मुख मळिण वदन उभा हाडतिये घोणे । तंव दसवंती म्हणे आणा शीक लावूं ।
थोर आणिला कांटाळा घरीं दारीं लोकपाळां । डेरा रिघोनी गुसळा तेथें लोणी खाय ॥३॥
मिळोनि सकळा दावें लावूनियां गळां । कैशा बांधिती उखळा येथें राहे उगा ।
बरा सांपडलासी हरी आजिच्यानें करिसिल चोरी । डोळे घालुनियां येरी येरीकडे हांसे ॥४॥
फांकल्या सकळा उपडूनियां उखळा । मोडी वृक्ष विमळार्जुन दोन्ही ।
उठिला गजर दसवंती नव्हे धीर । धांवे तुकयाचा दातार आळंगिला वेगीं ॥५॥
सर्व गवळणी एकत्र येऊन यशोदेकडे कृष्णाची गार्‍हाणी (तक्रार) घेऊन आल्या आहेत. त्या म्हणतात, 'हा कृष्ण तुझ्या घरी जन्माला आल्यापासून आमच्या घरातील दही, दूध, तूप, लोणी काहीही शिल्लक उरत नाही. तो सर्व पोरांना गोळा करतो आणि आमच्या घरात घुसून लोणी खातो. तुझ्या या हरीला चोरीची चटक लागली आहे, तू त्याला आवर, तुला लाज कशी वाटत नाही? तुला त्याचे कौतुक वाटते, पण त्याने आमच्या मुलींना आणि पोरांना चाळवले आहे, त्याची भांडखोरी सांगताना आम्हांलाच लाज वाटते.' गवळणींची ही तक्रार ऐकून यशोदा (दसवंती) कृष्णाला शिक्षा करण्यासाठी उखळाला बांधायला निघते. गवळणी कृष्णाला उखळाशी बांधतात आणि म्हणतात, 'आज तू चांगला सापडला आहेस, आता कशी चोरी करतोस ते पाहू!' पण कृष्ण तिथेही डोळे मिचकावून हसतो. सर्व गवळणी निघून गेल्यावर, कृष्ण ते उखळ ओढत नेतो आणि अंगणातील 'यमलार्जुन' नावाचे दोन मोठे वृक्ष उन्मळून पाडतो (त्यांचा उद्धार करतो). हा मोठा आवाज ऐकून यशोदा घाबरून धावत येते आणि तुकोबांचा दाता असलेल्या त्या बालकृष्णाला वेगाने प्रेमाने कवेत घेते (आळंगिला).
॥ अभंग ३८९ ॥ अभंग रचना
गोरस घेउनी सातें निघाल्या गौळणी । तंव ती कृष्णाची करणी काय करी तेथें ।
जाला पानसरा मिठी घातली पदरा । आधीं दान माझें सारा मग चाला पंथें ॥१॥
सर जाऊं दे परता । मुळीं भेटलासी आतां । नाट लागलें संचिता । खेपा खुंटलिया ॥ध्रु.॥
आसूडी पदरा धरी आणीक दुसरा । येरी झोंबतील करा काय वेडा होसी ।
आलों गेलों बहु वेळां नेणों गोरा कीं सांवळा । सर परता गोवळा काय बोलतोसी ॥२॥
आंम्ही येथें अधिकारी मागें केली तुम्ही चोरी । आतां कळलियावरी मागें केलें त्याचें ।
बोलिल्या हांसुनी आम्ही सासुरवासिनी । कां रे झोंबसी दुरूनी करी मात कांहीं ॥३॥
वांयां परनारी कैशा धरिसी पदरीं । तयां कळलिया उरी तुज मज नाहीं ॥४॥
जडला जिव्हारीं फांकों नेदी तया नारी । जेथें वर्म तें धरी जाऊं पाहे तियेचें ।
तया हाती सांपडल्या हाटीं पाटीं चुकाविल्या । कृष्णमळिणीं मिळाल्या त्याही न फिरती ॥५॥
तुका म्हणे खंती वांयां न धरावी चित्तीं । होतें तुमच्या संचितीं वोडवलें आजि ॥६॥
गवळणी दूध-दही घेऊन बाजाराला निघाल्या असता, कृष्णाने वाटेत अडवून (दान मागण्यासाठी) त्यांच्या पदराला मिठी घातली आणि म्हटले, 'आधी माझे दान द्या, मगच पुढे जा.' गवळणी म्हणतात, 'अरे गोवळ्या, बाजूला सर, आम्हांला जाऊ दे. आज तुझी आमची भेट झाली हे आमचे कोणते संचित आहे? यामुळे आमच्या संसाराच्या खेपाच खुंटणार असे दिसते.' कृष्ण एका गवळणीचा पदर ओढतो, तर दुसरीचा हात धरतो. गवळणी म्हणतात, 'आम्ही सासुरवासिनी आहोत, तू परक्या स्त्रियांचे पदर असा का धरतोस? जर घरातल्यांना कळले तर आमची सुटका नाही.' परंतु हा कृष्ण गोपींच्या जिव्हारी (अंतःकरणात) असा जडला आहे की तो त्यांना संसारात परत जाऊच देत नाही. ज्या स्त्रिया या कृष्णाच्या भक्तीच्या रंगात (कृष्णमळिणीं) एकदा रंगून गेल्या, त्या पुन्हा कधीही संसाराच्या बाजारात मागे फिरत नाहीत. तुकोबा म्हणतात, गवळणींनो, आता मनात कोणतीही खंत किंवा दुःख बाळगू नका, कारण आज तुमच्या भाग्यानेच हे कृष्णमिलन तुमच्या संचित कर्मामुळे घडून आले आहे.
॥ अभंग ३९० ॥ अभंग रचना
हरी तुझी कांति रे सांवळी । मी रे गोरी चांपेकळी । तुझ्या दर्शनें होईन काळी । मग हें वाळी जन मज ॥१॥
उगला राहें न करीं चाळा । तुज किती सांगों रे गोवळा । तुझा खडबड कांबळा । अरे नंदबाळा आलगटा ॥ध्रु.॥
तुझिये अंगीं घुरट घाणी । बहु खासी दुध तुप लोणी । घरिचें बाहेरिल आणोनी । मी रे चांदणी सकुमार ॥२॥
मज ते हांसतील जन । धिःकारिती मज देखोन । अंगीं तुझें देखोनि लक्षण । मग विटंबणा होइल रे ॥३॥
तुज लाज भय शंका नाहीं । मज तंव सज्जन पिशुन व्याही । आणीक मात बोलूं काहीं । मसी भीड नाहीं तुज माझी ॥४॥
वचन मोडी नेदी हात । कळलें न साहे ची मात । तुकयास्वामी गोपीनाथ । जीवन्मुक्त करूनि भोगी ॥५॥
(हा गोपी आणि कृष्णाचा अत्यंत सुंदर, गोड रूपकात्मक संवाद आहे.) गवळण कृष्णाला चिडवत आणि लाड करत म्हणते, 'हे हरी, तुझे रूप सावळ्या रंगाचे आहे, आणि मी तर चाफ्याच्या कळीसारखी गोरीपान आहे. तुझ्या संगतीने मीही काळी (कृष्णमय) होईन आणि मग हे जग मला वाळीत टाकेल. अरे नंदबाळा, तू शांत राहा, माझ्याशी चाळे करू नकोस. तुझ्या अंगावरचा हा घोंगडीचा (कांबळा) स्पर्श मला सहन होत नाही, तू मला दूर ढकलतोस. तू सतत दूध, तूप, लोणी खातोस आणि मी अत्यंत सुकुमार चांदणीसारखी आहे. लोक जर तुझे गुण माझ्यात पाहतील, तर ते माझी विटंबना करतील आणि मला हसतील. तुला कोणाची भीती किंवा शंका नाही, पण मला माझे नातेवाईक आणि समाजाची भीती आहे.' तुकोबा म्हणतात, गवळण वरवर जरी कृष्णाचे हात झिडकारत असली आणि त्याचे ऐकत नसल्याचे दाखवत असली, तरी हा गोपीनाथ श्रीकृष्ण आपल्या अनन्य भक्तांना देहभावापासून 'जीवन्मुक्त' करून त्यांना आपल्या अखंड आत्मसुखाचा आनंद देतो.
॥ अभंग ३९१ ॥ अभंग रचना
सात पांच गौळणी आलिया मिळोनी यशोदे गार्‍हाणें देती कैसें ।
काय व्यालीस पोर चोरटें सिरजोर जनावेगळें ची कैसें ।
दहिं दुध लोणी शिंकां नुरे चि कांहीं कवाड जैशाचें तैसें ।
चाळवूनि नाशिली कन्याकुमरें आमुच्या सुनांसि लाविलें पिसें गे बाइये ॥१॥
आझुनि तरी यासि सांगें बरव्या परी नाहीं तरी नाहीं उरी जीवेसाटी ।
मिळोनि सकळै जणी करूं वाखा सखीं तुज मज होईल तुटी गे बाइये ॥ध्रु.॥
नेणे आपपर लौकिक वेव्हार भलते ठायीं भलतें करी ।
पाळतुनि घरीं आम्ही नसतां तेथें आपण संचार करी ।
सोगया चुंबन देतो आलिंगन लोळे मेजाबाजावरी ।
शिंकीं कडा फोडी गोरसाचे डेरे धरितां न सांपडे करीं गे बाइये ॥२॥
आतां याची चाड नाहीं आम्हां भीड सांपतां कोड पुरवूं मनिचें ।
सोसिलें बहु दिस नव्हता केला निस म्हणुनि एकुलतें तुमचें ।
चरण खांबीं जीवें बांधैन सरिसा जवें न चले कांहीं याचें ।
अर्थ प्राण देतां न सोडी सर्वथा भलतें हो या जिवाचें गे बाइये ॥३॥
घेउनी जननी हातीं चक्रपाणी देतिसे गौळणी वेळोवेळां ।
निष्ठ‍ वाद झणीं बोलाल सकळा क्षोभ जाइल माझ्या बाळा ।
जेथें लागे हात वाढतें नवनीत अमृताच्या कल्लोळा ।
देखोनि तुकयास्वामी देश देहभाव विसरल्या सकळा गे बाइये ॥४॥
अनेक गवळणी मिळून यशोदेकडे येतात आणि म्हणतात, 'बाई यशोदे, तू हा कसला अजब, चोरटा आणि उनाड मुलगा जन्माला घातला आहेस? हा घरातली कवाडे (दरवाजे) न उघडता, आहे तशीच ठेवून आत कसा शिरतो कुणास ठाऊक! शिंक्यावरील दही, दूध, लोणी काही शिल्लक ठेवत नाही. याने आमच्या घरातील पोराबाळांना बिघडवले आहे आणि आमच्या सुनांना याने जणू वेड (पिसें) लावले आहे. तू अजूनही याला नीट समजून सांग, नाहीतर आमच्याशी गाठ आहे. याला जगाचा कोणताही व्यवहार समजत नाही, आम्ही घरी नसताना हा घरात घुसतो, आमच्या मुलांचे मुके घेतो, त्यांना आलिंगन देतो आणि खाटांवर लोळतो. तो माठ फोडून सर्व दूध-दही पळवतो आणि पकडायला गेले तर हातात सापडत नाही. जरी तो तुझा एकुलता एक असला, तरी आता आम्ही त्याची गय करणार नाही. आम्ही त्याला खांबाला बांधून ठेवू.' हे ऐकून यशोदा माता त्या चक्रपाणी कृष्णाला जवळ घेते आणि गवळणींना म्हणते, 'माझ्या बाळाला असे कठोर बोलू नका, तो खूप लहान आहे.' तुकोबा म्हणतात, तो श्रीकृष्ण ज्या दह्याच्या माठाला हात लावतो, तिथे अमृताचे लोट वाहू लागतात (लोणी वाढू लागते); आणि त्याचे हे अद्भूत रूप पाहून गवळणी स्वतःचा राग, देश आणि देहभाव सर्व काही विसरून कृष्णमयी होतात.
॥ अभंग ३९२ ॥ अभंग रचना
विरहतापें फुंदे छंद करिते जाती । हा गे तो गे सावधान सवें चि दुश्चिती ।
न सांभाळुनि अंग लोटी पाहे भोंवतीं । वेगळी च पडों पाहे कुळाहुनिया ती ॥१॥
खुंटलीसी जाली येथें अवघियांची गती । आपुलीं परावीं कोण नेणें भोंवती ।
त्यांचीं नांवें बोभे अहो अहो श्रीपती । नवलाव हा येरां वाटोनियां हांसती ॥ध्रु.॥
बाहेरी च धांवे रानां न धरी च घर । न कळे बंधना जाला तेणें संचार ।
विसरूनि गेली सासुरें की माहेर । एका अवलोकी एका पडिला विसर ॥२॥
तुका म्हणे तुम्ही अवघ्या राहा निश्चळा । न या आतां येऊं येथें सर्वथा बळा ।
त्याचा त्याच्या मुखें अवघाची निर्वाळा । बहुतां मतें येथें तर्कवाद निराळा ॥३॥
कृष्णाच्या विरहाने व्याकुळ झालेल्या गोपी रडत-फुंदत इकडे तिकडे फिरत आहेत. त्या कधी सावध होतात, तर कधी अचानक विचारमग्न (दुश्चिती) होतात. त्या स्वतःच्या शरीराचे भान न ठेवता चहुबाजूला कृष्णाला शोधत आहेत; संसाराच्या आणि कुळाच्या बंधनातून त्या मुक्त होऊ पाहत आहेत. त्यांची संसारी गती आता पूर्णपणे खुंटली आहे, त्यांना आपले आणि परके कोण, याचे भान उरलेले नाही. त्या मोठ्याने 'अहो श्रीपती, कृष्ण' अशी देवाच्या नावाची हाक मारत आहेत, आणि त्यांचे हे वेडेपण पाहून संसारी लोक त्यांना हसत आहेत. त्या घरात न थांबता वनात (रानात) धावत सुटल्या आहेत; त्यांना सासर आणि माहेर या सर्वांचा विसर पडला आहे. तुकोबा म्हणतात, हे गोपींनो, आता तुम्ही तुमच्या चित्तात निश्चल (स्थिर) व्हा; हा परमार्थ बुद्धीच्या किंवा बळाच्या जोरावर समजत नाही. या अथांग भक्तीचा निवाडा तो परमात्मा स्वतःच करतो, इतर लोकांचे तर्क आणि वाद इथे फोल ठरतात.
॥ अभंग ३९३ ॥ अभंग रचना
ये रे कृष्णा खुणाविती खेळों भातुकें । मिळालिया बाळा एके ठायीं कवतुकें ।
कळों नेदी माया त्याचें त्यास ठाउकें । खेळतोंसें दावी लक्षलक्षापें मुकें ॥१॥
अखंडित चटे त्यांनीं लावियेला कान्हा । आवडे तया त्या वाहाती संकल्प मना ।
काया वाचा मनें रूपीं गुंतल्या वासना । एकांताचें सुख जाती घेवोनियां राणा ॥ध्रु.॥
अवघियांचा जाणें जाला मेळासा हरी । मिळोनियां जावें तेथें तया भीतरी ।
कळों नेदी घरिच्या करी गोवूनी चोरी । हातोहातीं नेती परपरत्या दुरी ॥२॥
आनंदें निर्भर आपणाशीं आपण । क्रीडतील बाळा त्यजिलें पारिखें जन ।
एकाएकीं तेथें नाहीं दुसरें भिन्न । तुका म्हणे एका नारायणा वांचून ॥३॥
सर्व गोपी आणि बालके एकत्र येऊन कृष्णाला खुणावत म्हणतात, 'ये रे कृष्णा, आपण इथे मिळून भातुकलीचा (खेळण्यांचा) खेळ खेळू या.' तो कृष्ण कोणालाही आपली माया समजू न देता, त्यांच्यात बालक बनून असा खेळतो की जणू तो सामान्यच आहे. या गोपींनी आपल्या कान्हाला अखंड भक्तीची चटक लावली आहे आणि आपल्या काया, वाचा, मनाने त्या त्याच्याच रूपात गुंतल्या आहेत. तो हरी सर्वांच्या मनातील भाव ओळखून त्यांच्यात मिसळतो आणि त्यांच्या घरच्यांना न कळता त्यांच्या मनाची चोरी करतो. ते सर्व बाळगोपाळ जगाला विसरून आपापसात आनंदाने खेळत आहेत. तुकोबा म्हणतात, त्या भक्तीच्या खेळात मग आत्मसुखाशिवाय दुसरे काहीच उरत नाही, तिथे एका नारायणाशिवाय दुसरी कोणतीही भिन्न वस्तू शिल्लक राहत नाही.
॥ अभंग ३९४ ॥ अभंग रचना
खेळतां मुरारी जाय सरोवरा तीरीं । तंव नग्न चि या नारी तेथें देखियेल्या ।
मांडिले विंदान ख्याल सुखाचें संधान । अंग लपवूनी मान पिलंगत चाले ॥१॥
ख्याल मांडिला रे ख्याल मांडिला रे । पायां पडतां रे न सोडी नेदी साउलां रे ॥ध्रु.॥
साड्या साउलीं पातळें गोंडे कसणिया चोळ्या । बुंथी घेउनी सकळा कळंबावरी पळे ।
खांदी धरूनियां करीं दृष्टी घालोनि सामोरी । बैसे पाला वोढी वरी खदखदां हांसे ॥२॥
आनंदें कल्लोळ बाळा खेळती सकळ देती उलटिया चपळ । एकी एकीहूनि म्हैस वेल सुर काडी ।
एकी उगविती कोडीं । नाना परीच्या निकडी खेळ मांडियेला ॥३॥
एकी आलिया बाहेरी पाहे लुगडें तंव नारी । म्हणे नाहीं नेलें चोरी काय जाणों केव्हां ।
केला सकळी हाकारा तंव आलिया बाहेरा । आतां म्हणतील घरां जावें कैशा परी ॥४॥
तंव हांसे वनमाळी वरी पाहोनी सकळी । लाजे रिघालिया जळीं मागें पुढें हात ।
लाज राखावी गोपाळा आम्हांजणींची सकळां । काय मागसी ये वेळा देऊं गुळवाटी ॥५॥
जोडोनियां कर या गे सकळी समोर । वांयां न बोलावें फार बडबड कांहीं ।
भातुकें भूषण नाहीं चाड नेघें धन । करा एक चित्त मन या गे मजपाशीं ॥६॥
एक एकीकडे पाहे लाज सांडूनियां राहे । म्हणे चला आतां सये जाऊं तयापाशीं ।
जोडोनियां हात कैशा राहिल्या निवांत । तुका म्हणे केली मात लाज राखिली तयांची ॥७॥
(हा श्रीकृष्णाच्या प्रसिद्ध 'वस्त्रहरण' लीलेचा अभंग आहे, ज्याचा मूळ उद्देश गोपींमधील शेवटचा 'लज्जा' आणि 'अहंकार' हा पडदा दूर करणे हा होता.) खेळता खेळता कृष्ण यमुनेच्या तीरावर जातो, तिथे गोपी पाण्यात नग्न होऊन स्नान करत असतात. कृष्ण एक लीला (विंदान) रचतो आणि त्यांच्या काठावर ठेवलेल्या सर्व साड्या, चोळ्या आणि वस्त्रे घेऊन 'कदंब' वृक्षावर चढून बसतो आणि तिथून खदखदा हसू लागतो. गोपी जेव्हा बाहेर येतात, तेव्हा त्यांना आपली वस्त्रे दिसत नाहीत. त्या कृष्णाला हाक मारतात, 'हे गोपाळा, आमची लाज राख, आमची वस्त्रे आम्हांला परत दे, आम्ही तुला गोड खाऊ (गुळवाटी) देऊ.' तेव्हा कृष्ण झाडावरून म्हणतो, 'मला धन किंवा कोणताही खाऊ नको आहे. तुम्ही पाशवी लज्जा आणि अहंकार सोडून, दोन्ही हात जोडून (शरण येऊन) माझ्यासमोर या, तुमचे मन एकाग्र करा.' गोपी आधी लाजून पाण्यातच दडून राहतात, पण शेवटी देवाचा खरा उद्देश ओळखून त्या सर्व लोकलाज सोडून दोन्ही हात जोडून कृष्णाला शरण येतात. तुकोबा म्हणतात, जेव्हा गोपी पूर्णपणे शरणागत झाल्या, तेव्हा भगवंताने त्यांचे वस्त्र देऊन त्यांचे रक्षण केले आणि त्यांच्या भक्तीचा स्वीकार केला.
॥ अभंग ३९५ ॥ अभंग रचना
धरिला पालव न सोडी माझा येणें । कांहीं करितां या नंदाचिया कान्हें ।
एकली न येतें मी ऐसें काय जाणें । कोठें भरलें अवघड या राणें रे ॥१॥
सोडी पालव जाऊ दे मज हरी । वेळ लागला रे कोपतील घरीं ।
सासू दारुण सासरा आहे भारी । तुज मज सांगतां नाहीं उरी रे ॥ध्रु.॥
सखिया वेशिया होतिया । तुज फावलें रे फांकतां तयांसी ।
होतें अंतर तर सांपडतें कैसी । एकाएकीं अंगीं जडलासी रे ॥२॥
कैसी भागली हे करितां उत्तर । शक्ति मावळल्या आसुडितां कर ।
स्वामी तुकयाचा भोगिया चतुर । भोग भोगी त्यांचा राखे लोकाचार वो ॥३॥
गवळण कृष्णाला लाडाने म्हणते, 'या नंदाच्या कान्हाने माझा पदर (पालव) धरला आहे आणि तो काही केल्या सोडत नाही. मला जर माहीत असते की हा वनात असा आडवून बसेल, तर मी कधीही एकटी आले नसते. हे हरी, माझा पदर सोड, मला घरी जायला उशीर झाला तर घरचे लोक रागवतील. माझी सासू खूप कडक आहे आणि सासराही तापट आहे; जर त्यांना आपल्या भेटीचे कळले, तर माझी धडगत नाही.' ती पुढे म्हणते, 'माझ्या सख्या इकडे तिकडे गेल्यामुळे तुला मला एकटीला गाठायला फावले; तू माझ्या अंतकरणात असा जडला आहेस की तुझा हात झिटकारताना आता माझी शक्तीही संपली आहे.' तुकोबा म्हणतात, त्यांचा हा स्वामी (श्रीकृष्ण) अत्यंत चतुर असून, तो भक्तांच्या प्रेमाचा स्वीकारही करतो आणि त्यांचा जगातला लौकिक व मानही अचूक राखतो.
॥ अभंग ३९६ ॥ अभंग रचना
गाई गोपाळ यमुनेचे तटीं । येती पाणिया मिळोनि जगजेटी ।
चेंडू चौगुणा खेळती वाळवंटीं । चला चला म्हणती पाहूं दृष्टी वो ॥१॥
ऐशा गोपिका त्या कामातुरा नारी । चित्त विव्हळ देखावया हरी ।
मिस पाणियाचें करितील घरीं । बारा सोळा मिळोनि परस्परीं वो ॥ध्रु.॥
चिरें चोळिया त्या धुतां विसरती । ऊर्ध्व लक्ष लागलें कृष्णमूर्ती ।
कोणा नाठवे कोण कुळ याती । जालीं ताटस्त सकळ नेत्रपातीं वो ॥२॥
दंतधावनाचा मुखामाजी हात । वाद्यें वाजती नाइके जनमात ।
करी श्रवण कृष्णवेणुगीत । स्वामी तुकयाचा पुरवील मनोरथ वो ॥३॥
तो जगाचा मालक (जगजेठी) श्रीकृष्ण यमुनेच्या तीरावर गाई आणि गोपाळांसह पाणी पिण्यासाठी येतो आणि वाळवंटात चेंडूचा खेळ खेळू लागतो. गवळणी म्हणतात, 'चला, चला, आपण डोळे भरून तो खेळ पाहू या.' त्या गोपींचे चित्त हरीला पाहण्यासाठी एवढे व्याकुळ झाले आहे की, त्या घरात पाण्याचे निमित्त (मिस) करून सर्व जणी एकत्र बाहेर पडतात. यमुनेवर कपडे धुताना त्या कपडे धुण्याचेच विसरून जातात, कारण त्यांचे पूर्ण लक्ष त्या कृष्णमूर्तीकडे लागलेले असते. त्यांना स्वतःच्या कुळाचे, जातीचे किंवा घराचे कोणतेही भान राहत नाही, त्यांच्या डोळ्यांच्या पापण्याही हलत नाहीत, त्या स्तब्ध (ताटस्त) होतात. दात घासताना हात तोंडातच राहतो, आजूबाजूला कोणती वाद्ये वाजतायत किंवा लोक काय बोलतायत, हे त्यांना ऐकू येत नाही; त्यांचे कान केवळ कृष्णाच्या वेणूनादात (बासरीच्या गीतात) मग्न असतात. तुकोबा म्हणतात, असा ध्यास लागल्यावर तो स्वामी गोपींचे सर्व मनोरथ पूर्ण करतो.
॥ अभंग ३९७ ॥ अभंग रचना
कोठें मी तुझा धरूं गेलें संग । लावियेलें जग माझ्या पाठीं ॥१॥
सर सर रे परता अवगुणाच्या गोवळा । नको लावूं चाळा खोटा येथें ॥ध्रु.॥
रूपाच्या लावण्यें नेली चित्तवृत्ती । न देखें भोंवतीं मी ते माझी ॥२॥
तुकयाचा स्वामी माझे जीवीं च बैसला । बोलीं च अबोला करूनियां ॥३॥
गवळण कृष्णाला म्हणते, 'हे हरी, मी कुठे तुझ्या नादी लागले कुणास ठाऊक? तुझ्या या भक्तीमुळे हे सर्व जग माझ्या पाठी लागले आहे (माझी निंदा करत आहे). अरे अवगुणी गोवळ्या, तू माझ्यापासून दूर सर, मला तुझ्या या प्रेमाचा खोटा चाळा लावू नकोस.' परंतु अंतरीचा भाव सांगताना ती म्हणते, 'तुझ्या रूपाच्या सौंदर्याने (लावण्याने) माझ्या चित्ताची वृत्तीच चोरून नेली आहे, आता मला माझ्या स्वतःचीच ओळख उरलेली नाही.' तुकोबा म्हणतात, तो स्वामी माझ्या जिवामध्ये असा काही येऊन बसला आहे की, त्याने मला जगातल्या सर्व गोष्टींशी अबोला धरायला लावून स्वतःशी एकरूप केले आहे.
॥ अभंग ३९८ ॥ अभंग रचना
गोड लागे परी सांगतां चि न ये । बैसे मिठी सये आवडीची ॥१॥
वेधलें वो येणें श्रीरंगरंगें । मीमाजी अंगें हारपलीं ॥ध्रु.॥
परते चि ना दृष्टी बैसली ते ठायीं । विसावोनि पायीं ठेलें मन ॥२॥
तुकयाच्या स्वामीसवें जाली भेटी । तेव्हां जाली तुटी मागिल्यांची ॥३॥
गोपी आपल्या सखीला सांगते की, 'हे सखे, भगवंताच्या या भक्तीचे सुख इतके गोड आहे की ते शब्दांत सांगता येत नाही; माझ्या मनाला त्याची अत्यंत आवडीची मिठी बसली आहे. मी त्या श्रीरंगाच्या प्रेमाच्या रंगात अशी काही वेधले गेले आहे की, माझ्यातील 'मीपण' (अहंकार) पूर्णपणे हरवून गेले आहे. माझी नजर आता तिथून अजिबात मागे फिरत नाही, माझे मन देवाच्या चरणांशी जाऊन विसावले आहे.' तुकोबा म्हणतात, जेव्हा भक्ताची त्या परमात्म्याशी खरी भेट होते, तेव्हा त्याचे मागचे सर्व संसारी पाश आणि जन्माचे फेरे कायमचे तुटून (तुटी होऊन) जातात.
॥ अभंग ३९९ ॥ अभंग रचना
पाहावया माजी नभा । दिसे शोभा चांगली ॥१॥
बैसला तो माझे मनीं । नका कोणी लाजवूं ॥ध्रु.॥
जीवा आवडे जीवाहूनि । नव्हे क्षण वेगळा ॥२॥
जालें विश्वंभरा ऐसी । तुकया दासी स्वामीची ॥३॥
ज्याप्रमाणे आकाशात (नभात) पाहिल्यावर एक अथांग आणि सुंदर शोभा दिसते, तसेच माझे अंतर्विश्व सुंदर झाले आहे. तो परमात्मा आता माझ्या मनात येऊन स्थिर बसला आहे, त्यामुळे आता मला संसारी लोकांनी नाव ठेवून लाजवू नये. तो हरी मला माझ्या प्राणापेक्षाही (जीवाहूनि) प्रिय झाला आहे, तो माझ्यापासून क्षणभरही वेगळा होत नाही. तुकोबा म्हणतात, मी आता पूर्णपणे त्या विश्वंभराची (देवाची) दासी झाले आहे, माझे संपूर्ण अस्तित्व त्याच्या चरणी समर्पित झाले आहे.
॥ अभंग ४०० ॥ अभंग रचना
कोणी एकी भुलली नारी । विकितां गोरस म्हणे घ्या हरी ॥१॥
देखिला डोळां बैसला मनीं । तो वदनीं उच्चारी ॥ध्रु.॥
आपुलियाचा विसर भोळा । गोविंद कळा कौतुकें ॥२॥
तुका म्हणे हांसे जन । नाहीं कान ते ठायीं ॥३॥
श्रीकृष्णाच्या प्रेमात पूर्णपणे वेडी (भुलली) झालेली एक गवळण बाजारात दूध-दही (गोरस) विकण्यासाठी फिरत आहे. परंतु तिच्या मनावर कृष्णाचा एवढा प्रभाव आहे की, 'दूध घ्या, दही घ्या' असे म्हणण्याऐवजी ती नकळत "घ्या हरी, घ्या हरी" असा पुकारा करत आहे. तिने ज्या सावळ्या कृष्णाला डोळ्यांनी पाहिले, तो तिच्या मनात असा काही ठसला की तिच्या मुखातून (वदनीं) सतत त्याचेच नाव बाहेर पडत आहे. त्या गोविंदाच्या लीलेच्या कौतुकामुळे ती स्वतःचे घर, अस्तित्व सर्व काही विसरून भोळी झाली आहे. तुकोबा म्हणतात, तिचे हे वागणे पाहून संसारी लोक तिला हसतात, परंतु तिचे लक्ष लोकांच्या हसण्याकडे नसून केवळ देवाच्या चरणांकडेच लागलेले असते.
भाग 3 सर्व भाग (अनुक्रमणिका) भाग 5 (पुढे)