श्री दासबोध – दशक नववा, समास दहावा

मंदिराच्या गाभाऱ्यात जगन्नाथाची मूर्ती असते आणि मंदिराच्या कळसावर कावळा जाऊन बसतो; पण तो कळसावर बसला म्हणून देवापेक्षा श्रेष्ठ ठरत नाही.

राजदरबारात विद्वानांची मोठी सभा बसलेली असते आणि माकड खांबावर जाऊन बसते; पण चतुर लोकांनी त्या माकडाला सभेपेक्षा श्रेष्ठ कसे मानावे?

ब्राह्मण पवित्र स्नान करून निघून जातात आणि बगळा तसाच पाण्यात एकाग्र बसून राहतो; पण त्या ढोंगी बगळ्याला ब्राह्मणापेक्षा श्रेष्ठ कसे म्हणता येईल?

काही ब्राह्मण नियम पाळणारे असतात तर काही अस्ताव्यस्त वागतात, आणि कुत्रा मात्र नेहमी डोळे मिटून ध्यानात बसल्यासारखा दिसतो; पण म्हणून कुत्रा श्रेष्ठ ठरत नाही.

ब्राह्मणाला कदाचित सर्व मुद्रांचे ज्ञान नसेल आणि मांजर मात्र सावज हेरण्यात अत्यंत चतुर असते; पण केवळ तेवढ्यासाठी मांजराला ब्राह्मणापेक्षा श्रेष्ठ कोण म्हणेल?

ब्राह्मण आचारात सोवळे-ओवळे पाळतो आणि माशी मात्र घाण व गोड या सर्वांवर भेद न करता बसते; पण माशीला आत्मज्ञान झाले असे कधी घडेल का?

नीच माणसाने उत्तम उंची वस्त्रे घातली आणि एखादा समर्थ पुरुष मात्र अवधूत वृत्तीने उघडाच बसला; तरी पारखी लोक त्या समर्थाचे खरे मोठेपण ओळखतातच.

बाहेरून कितीही मोठा देखावा केला तरी तो निव्वळ लौकिक व्यवहार ठरतो; परमार्थात केवळ अंतःकरणातील निष्ठा हीच मुख्य असावी लागते.

लोकांमध्ये मोठी प्रतिष्ठा मिळवली पण अंतरात जर आत्मज्ञान जागे झाले नाही, आणि जो मूळ देवाला चुकला तो स्वतःचाच घात करून घेणारा ठरतो.

सगुण देवाला भजणारा देवलोकाला जातो, पितरांची पूजा करणारा पितृलोकाला जातो, आणि भुताखेतांची आराधना करणारा भूतलोकात जाऊन पडतो.

मनुष्य ज्या भावनेने ज्याची उपासना करतो त्याला मरणोत्तर तोच लोक प्राप्त होतो; पण जो निर्गुण परब्रह्माची भक्ती करतो तो स्वतः निर्गुण ब्रह्मच बनतो.

निर्गुणाचे भजन कसे करावे? तर निर्गुण परब्रह्माशी अनन्य (एकरूप) होऊन राहावे; अनन्य झाले की मनुष्य निश्चयाने धन्य होतो.

सर्व कर्मे करण्याचे अंतिम सार्थक हेच की त्या एका मूळ देवाला ओळखावे; आणि 'मी कोण आहे' हा विवेक अंतर्मुख होऊन तपासून पाहावा.

मूळ देव शोधू लागले की तो निराकार आढळतो आणि स्वतःचा देहभाव केवळ मायेचा खोटा पसारा ठरतो; आणि 'तो परमात्मा मीच आहे' हा निश्चय मनात पक्का ठसतो.

आता कसला आलाय संशय? आत्मतत्त्व हे आत्म्याच्या मूळ स्थानीच स्थिर आहे; आणि शोधून पाहिले असता देहभाव कुठेच शिल्लक राहत नाही.

सिद्धाने पुन्हा साधना करणे हा केवळ कल्पनेचा खेळ आहे; आणि जो मुळातच मुक्त झाला त्याला बंधन शोधूनही सापडत नाही.

साधनेने जे साध्य करायचे होते ते परब्रह्म मनुष्य स्वतःच स्वाभाविकपणे बनून गेला; आता वेगळा 'साधक' या नावाने कोणी उरतच नाही.

कुंभार जर नशिबाने राजा झाला, तर त्याने पुन्हा गाढवे कशाला वळायची? आणि कुंभारपणाचा तो जुना खटाटोप आता कशाला करायचा?

तसाच हा सर्व मनाच्या वृत्तीचा भाव आणि नाना साधनांचे उपाय होते; मूळ साध्य वस्तू प्राप्त झाल्यावर साधनांना स्थान कुठे उरणार?

आता साधनेने नवीन काय मिळवायचे आणि नियमाने कोणते फळ मिळवायचे? स्वतःच साक्षात आत्मस्वरूप झाल्यावर कशासाठी भरकटायचे?

देह हा पाच महाभूतांचा बनलेला आहे, जीव हा त्या ब्रह्माचाच सूक्ष्म अंश आहे; आणि परमात्मा हा अनन्य झालेल्या भक्ताचे मूळ स्थान आहे हे पाहा.

वरवर पाहिले तर अहंकार दिसतो, पण शोध घेऊ लागले की तो कुठेच सापडत नाही; तत्त्वांचा निरास झाला की शेवटी केवळ शुद्ध आत्माच उरतो.

आत्मा आपल्या मूळ आत्मभावाने स्थिर आहे, जीव आपल्या जीवभावाने वावरत आहे; आणि माया आपल्या मायेच्या पसाऱ्याने सर्वत्र विस्तारलेली आहे.

असे हे सर्व विश्व आहे आणि आपणही यातील एक भाग आहोत; या सर्वांचा जो विवेकपूर्वक शोध घेतो तोच खरा ज्ञानी होय.

बाहेरील सर्व वस्तूंचा शोध घेता येतो, पण स्वतःचा स्वतः शोध घेता येत नाही; केवळ वृत्तीच्या आधारे जाणणारा असा ज्ञानी अपूर्णच असतो.

ती जाणणारी वृत्तीही जेव्हा अंतर्मुख होऊन आत्म्यात विलीन होते, तेव्हा काहीच शिल्लक उरत नाही; प्रकृतीचा लय झाल्यावर सर्व विकार नष्ट होतात.

शेवटी जे उरते ते केवळ शुद्ध निर्गुण परब्रह्म असते; आणि विचार केला तर तेच आपण स्वतः असतो, ही परमार्थाची खूण अत्यंत अगाध आहे.

फळ वेगळे आणि आपण वेगळे असा हा परमार्थाचा विचार नाही; कारण अंतिम फळाचे फळ असणारे ते आत्मस्वरूप साधक स्वतःच बनून जातो.

रंक असणारा माणूस जेव्हा राजा बनतो, तेव्हा त्याला स्वतःच्या मोठेपणाचा प्रत्यक्ष अनुभव येतो; रंकपणाच्या दारिद्र्याची चर्चा मग भिकाऱ्यांनीच करावी.

वेद, शास्त्रे, पुराणे, विविध साधने आणि अध्यात्माचे निरूपण; ज्यासाठी सिद्ध आणि साधू महात्मे नाना प्रकारचे कष्ट उपसतात,

ते परब्रह्म रूप सारासार विचाराने मनुष्य स्वतःच बनून जातो; मग तिथे काही करणे किंवा न करणे हे दोन्ही व्यर्थ ठरते.

रंक मनुष्य आधी राजाच्या आज्ञेला भीत होता, पण तो स्वतःच जेव्हा राजा बनला; तेव्हा ती सर्व भीती त्याच्या रंकपणासोबतच उडून गेली.

वेदाने वेदांच्या नियमाने चालावे, शास्त्राने शास्त्राचा अभ्यास करावा; आणि तीर्थाने तीर्थाटनाला जावे, हे कसे घडणार?

अमृताने अमृताचे सेवन करावे, अनंताने अनंताला पाहावे; आणि भगवंतानेच भगवंताचे ध्यान करावे, हे कसे शक्य आहे?

संतांनी असंतांचा त्याग करावा, निर्गुणाने निर्गुणाला नष्ट करावे; आणि आत्मस्वरूपाने आत्मस्वरूपातच रंगावे, हे कसे होईल?

अंजनाने डोळ्यात अंजन घालावे, धनाने धनाचा शोध घ्यावा; आणि निरंजन आत्मतत्त्वाने निरंजनाचा अनुभव कसा घ्यावा?

साध्याने साधनेला साध्य करावे, ध्येयानेच ध्यानाला धरावे; आणि उन्मनी अवस्थेने मनावर ताबा मिळवावा, हे सर्व अद्वैत स्थितीत कसे शक्य आहे?