सकळांचे अंतःकरण येक । किंवा येक नव्हे अनेक ।
ऐसें हे निश्चयात्मक । मज निरोपावें ॥१॥
जगातील सर्व प्राणिमात्रांचे अंतःकरण एकच आहे की प्रत्येकाचे वेगवेगळे आहे, याचा खात्रीशीर व स्पष्ट निर्णय मला सांगावा.
ऐसें श्रोतयानें पुसिलें । अंतःकरण येक किं वेगळालें ।
याचे उत्तर ऐकिलें पाहिजे श्रोतीं ॥२॥
श्रोत्याने 'अंतःकरण एक आहे की अनेक' असा प्रश्न विचारला; त्याचे समर्पक उत्तर आता सर्व श्रोत्यांनी लक्षपूर्वक ऐकावे.
समस्तांचे अंतःकर्ण येक निश्चयो जाणावा नेमक ।
हा प्रत्ययाचा विवेक । तुज निरोपिला ॥३॥
सर्व प्राण्यांचे अंतःकरण मुळात एकच आहे हाच पक्का सिद्धांत जाणावा; हा स्वानुभवाचा खरा विवेक तुला स्पष्ट करून सांगतो.
श्रोता म्हणे वक्तयासी । अंतःकरण येक समस्तांसी ।
तरी मिळेना येकायेकासी । काये निमित्य ॥४॥
श्रोता वक्त्याला विचारतो, 'सर्वांचे अंतःकरण जर एकच आहे, तर मग कोणाचेच कोणाशी विचार आणि मने का जुळत नाहीत?'
येक जेवितां अवघे धाले । येक निवतां अवघे निवाले ।
येक मरतां अवघे मेले । पाहिजेत कीं ॥५॥
'एकाने जेवल्यावर सर्वांचे पोट भरले पाहिजे, एकाचे समाधान झाल्यावर सर्वांना शांती लाभली पाहिजे आणि एक जण मरण पावला तर सर्वजण मरायला हवेत ना!'
येक सुखी येक दुःखी । ऐसें वर्ततें लोकिकीं ।
येका अंतःकरणाची वोळखी । कैसी जाणावी ॥६॥
'जगात कोणी अत्यंत सुखी तर कोणी महादुःखी दिसतात; मग अशा भिन्नतेत अंतःकरण एकच आहे हे कसे ओळखायचे?'
जनीं वेगळाली भावना । कोणास कोणीच मिळेना ।
म्हणौन हें अनुमाना । येत नाही ॥७॥
'लोकांमध्ये परस्परविरोधी भावना असतात, कोणाचेच कोणाशी जमत नाही; त्यामुळे सर्वांचे अंतःकरण एकच आहे हा विचार तर्काला पटत नाही.'
अंतःकरण येक असतें । तरी येकाचें येकास कळों येतें ।
कांहीं चोरितांच न येतें । गौप्य गुह्य ॥८॥
'अंतःकरण जर एकच असते, तर एकाच्या मनातले दुसऱ्याला लगेच समजले असते; आणि कोणालाही आपले गुप्त विचार लपवून ठेवता आले नसते.'
याकरणें अनुमानेना । अंतःकरण येक हें घडेना ।
विरोध लागला जना । काये निमित्य ॥९॥
'या कारणाने अंतःकरण एक आहे हे पटत नाही; मग लोकांमध्ये एवढा उघड विरोध आणि विसंवाद असण्याचे कारण काय?'
सर्प डसाया येतो । प्राणी भेऊन पळतो ।
येक अंतःकरण तेरी तो । विरोध नसावा ॥१०॥
'साप दंश करायला धावून येतो आणि मनुष्य घाबरून पळतो; दोघांचे अंतःकरण एकच असते तर मग त्यांच्यात असा वैरभाव का असावा?'
ऐसी श्रोतयांची आशंका । वक्ता म्हणे चळों नका ।
सावध होऊन ऐका । निरूपण ॥११॥
श्रोत्यांची ही रास्त शंका ऐकून वक्ता म्हणाला, 'मनात विचलित न होता शांत व्हा आणि सावध चित्ताने हे निरूपण ऐका.'
अंतःकर्ण म्हणिजे जाणीव । जाणिव जाणता स्वभाव ।
देहरक्षणाचा उपाव । जाणती कळा ॥१२॥
अंतःकरण म्हणजे दुसरी काही नसून 'जाणीव' होय; आणि प्रत्येक शरीराचे रक्षण करण्याची जी उपजत कला असते, तोच जाणिवेचा मूळ स्वभाव आहे.
सर्प जाणोन डंखूं आला । प्राणी जाणोन पळाला ।
दोहींकडे जाणीवेला । बरें पाहा ॥१३॥
साप आपल्या संरक्षणाच्या जाणिवेने चावायला येतो आणि मनुष्यही स्वसंरक्षणाच्या जाणिवेने पळतो; या दोन्ही ठिकाणी असणारी 'जाणीव' नीट तपासून पाहा.
दोहींकडे जाणीवेसी पाहिलें । तरी अंतःकर्ण येकचि जालें ।
विचारितां प्रत्यया आलें । जाणीवरूपें ॥१४॥
दोन्ही ठिकाणच्या जाणिवेकडे पाहिले तर अंतःकरण मुळात एकच असल्याचे दिसते; विचार करून पाहिले तर जाणिवेच्या रूपात एकच तत्त्व प्रत्ययाला येते.
जाणीवरूपें अंतःकर्ण । सकळांचे येक हें प्रमाण ।
जीवमात्रास जाणपण । येकचि असे ॥१५॥
जाणिवेच्या रूपात सर्वांचे अंतःकरण एकच आहे हाच खरा सिद्धांत आहे; जगातील सर्व सजीव प्राणिमात्रांमध्ये जाणतेपण एकसारखेच असते.
येके दृष्टीचें देखणें । येके जिव्हेचें चाखणें ।
ऐकणें स्पर्शणें वास घेणें । सर्वत्रास येक ॥१६॥
एकाच दृष्टीने सर्वजण पाहतात, एकाच जिभेने चव घेतात; आणि ऐकणे, स्पर्श अनुभवणे व वास घेणे ही जाणिवेची कार्ये सर्वांमध्ये एकच आहेत.
पशु पक्षी किडा मुंगी । जीवमात्र निर्माण जगीं ।
जाणीवकळा सर्वांलागीं । येकचि आहे ॥१७॥
पशू, पक्षी, किडे, मुंग्या आणि जगातील सर्व जीव यांच्यामध्ये जगण्याची आणि अनुभवण्याची ही जाणिवेकला मुळात एकच भरलेली आहे.
सर्वांस जळ तें सीतळ । सर्वांस अग्नि तेजाळ ।
सर्वांस अंतःकर्ण केवळ । जाणीव कळा ॥१८॥
पाणी सर्वांसाठी सारखेच शीतल असते, अग्नी सर्वांसाठी सारखाच दाहक असतो; तसेच सर्व प्राणिमात्रांचे मूळ अंतःकरण म्हणजे केवळ ही एकच जाणिवेकला होय.
आवडे नावडे ऐसें जालें । तरी हें देहस्वभावावरी गेलें ।
परंतु हें कळों आलें । अंतःकर्णयोगें ॥१९॥
एखादी गोष्ट आवडणे किंवा न आवडणे हा बाह्य देहाचा स्वभाव झाला; परंतु आवड-नावड समजण्याचे साधन मात्र प्रत्येकाचे ते एकच अंतःकरण असते.
सर्वांचे अंतःकर्ण येक । ऐसा निश्चयो निश्चयात्मक ।
जाणती याअचें कौतुक । चहुंकडे ॥२०॥
सर्व प्राण्यांचे अंतःकरण मुळात एकच आहे हाच पक्का निश्चय जाणावा; ज्ञानी पुरुष सर्व विश्वात या एकाच जाणिवेची लीला अनुभवतात.
इतुकेन फिटली आशंका । आतां अनुमान करूं नका ।
जाणणें तितुकें येका । अंतःकर्णाचें ॥२१॥
एवढ्याने तुमची शंका फिटली पाहिजे, आता व्यर्थ तर्क करू नका; जगातील सर्व प्रकारचे जाणणे हे त्या एकाच अंतःकरणाचे कार्य आहे.
जाणोन जीव चारा घेती । जाणोन भिती लपती ।
जाणोनियां पळोन जाती । प्राणीमात्र ॥२२॥
समज असल्यामुळेच सर्व जीव अन्न ग्रहण करतात, भीती ओळखून लपून बसतात आणि संकटाची जाणीव होताच पळून जातात.
किडामुंगीपासून ब्रह्मादिक । समस्तां अंतःकर्ण येक ।
ये गोष्टीचें कौतुक । प्रत्यें जाणावें ॥२३॥
किड्या-मुंगीपासून ते साक्षात ब्रह्मदेवापर्यंत सर्वांच्या ठायी अंतःकरण एकच आहे; हे अद्भूत सत्य स्वतःच्या अनुभवाने पडताळून पाहावे.
थोर लहान तरी अग्नी । थोडें बहु तरी पाणी ।
न्यून पूर्ण तरी प्राणी । अंतःकर्णें जाणती ॥२४॥
अग्नी लहान असो वा मोठा तो जाळतोच, पाणी थोडे असो वा भरपूर ते तृप्त करतेच; तसेच सर्व प्राणी आपापल्या कुवतीनुसार एकाच अंतःकरणाने सर्व जाणतात.
कोठें उणें कोठें अधीक । परंतु जिनसमासला येक ।
जंगम प्राणी कोणीयेक । जाटिल्याविण नाहीं ॥२५॥
जाणिवेचा आविष्कार कुठे कमी तर कुठे जास्त प्रमाणात दिसतो, पण मुळात ती जाणीव एकच आहे; जगातील कोणताही सजीव प्राणी जाणिवेविना जगू शकत नाही.
जाणीव म्हणिजे अंतःकर्ण । अंतःकर्ण विष्णूचा अंश जाण ।
विष्णु करितो पाळण । येणें प्रकारें ॥२६॥
जाणीव म्हणजेच अंतःकरण, आणि हे अंतःकरण विष्णूचाच अंश आहे; या जाणिवेच्या आधारेच विष्णू सर्व विश्वाचे रक्षण व पालन करतो.
नेणतां प्राणी संव्हारितो । नेणीव तमोगुण बोलिजेतो ।
तमोगुणें रुद्र संव्हारितो । येणें प्रकारें ॥२७॥
अज्ञानामुळे प्राणी संहाराला कारणीभूत ठरतो, ही नेणीव म्हणजेच तमोगुण होय; आणि या तमोगुणाच्या आधारे भगवान रुद्र विश्वाचा संहार करतात.
कांही जाणीव कांही नेणीव । हा रजोगुणाचा स्वभाव ।
जाणतां नेणतां जीव । जन्मास येती ॥२८॥
काही जाणीव आणि काही नेणीव असणे हा रजोगुणाचा स्वभाव आहे; आणि या जाणण्या-नेणण्याच्या द्वंद्वातूनच सर्व जीव जन्माला येतात.
जाणीवेनें होतें सुख । नेणीवेनें होतें दुःख ।
सुखदुःख अवश्यक । उत्पत्तिगुणें ॥२९॥
जाणिवेमुळे माणसाला सुख लाभते आणि नेणीवेमुळे (अज्ञानामुळे) दुःख भोगावे लागते; सृष्टीच्या उत्पत्तीच्या नियमानुसार ही सुख-दुःखे अटळ ठरतात.
जाणण्यानेणण्याची बुद्धि । तोंचि देहीं जाणावा विधी ।
स्थूळ देहीं ब्रह्मा त्रिशुद्धि । उत्पत्तिकर्ता ॥३०॥
जाणणे आणि न जाणणे या दोन्हींचे नियमन करणारी बुद्धी म्हणजेच देहातील ब्रह्मदेव होय; स्थूल देहात उत्पत्ती करणारा खरा ब्रह्मदेव हाच आहे.
ऐसा उत्पत्ति स्थिति संहार । प्रसंगें बोलिला विचार ।
परंतु याचा निर्धार । प्रत्यें पाहावा ॥३१॥
अशा रीतीने उत्पत्ती, स्थिती आणि लय यांचा विचार प्रसंगानुसार स्पष्ट केला आहे; परंतु याचा खरा निश्चय प्रत्येकाने स्वतःच्या अनुभवाने तपासावा.