ऐका प्रचितीचीं लक्षणें । प्रचित पाहेल तें शाहाणें ।
येर वेडे दैन्यवाणे । प्रचितीविण ॥१॥
आता प्रत्यक्ष अनुभवाचे (प्रचीतीचे) लक्षण ऐका; जो अनुभवाची कसोटी पाहतो तोच खरा शहाणा, बाकीचे अनुभवाविना वेडे आणि लाचार ठरतात.
नाना रत्नें नाना नाणीं । परीक्षून न घेतां हानी ।
प्रचित न येतां निरूपणीं । बैसोंच नये ॥२॥
रत्ने किंवा नाणी पारखून न घेता स्वीकारली तर मोठे नुकसान होते; तसेच ज्या निरूपणात प्रत्यक्ष अनुभव येत नाही तिथे बसूच नये.
सुरंग शस्त्र दमून पाहिलें । बरें पाहातां प्रचितीस आले ।
तरी मग पाहिजे घेतलें । जाणते पुरुषीं ॥३॥
उत्तम शस्त्राची धार आणि लवचिकता तपासून पाहिली आणि खात्री पटली, तरच जाणत्या पुरुषाने ते विकत घ्यावे.
बीज उगवेलसें पाहावें । तरी मग द्रव्य घालून घ्यावें ।
प्रचित आलियां ऐकावें । निरूपण ॥४॥
बीज नक्की उगवेल याची खात्री पटली तरच पैसे खर्च करून ते विकत घ्यावे; तसेच प्रत्यक्ष अनुभव आल्यावरच परमार्थाचे निरूपण स्वीकारावे.
देहीं आरोग्यता जाली । ऐसी जना प्रचित आली ।
तरी मग आगत्य घेतली । पाहिजे मात्रा ॥५॥
औषधाने शरीराला गुण येतो अशी लोकांची प्रत्यक्ष खात्री पटली, तरच ते औषध विश्वासाने सेवन केले पाहिजे.
प्रचितीविण औषध घेणें । तरी मग धडचि विघडणें ।
अनुमानें जें कार्य करणें । तेंचि मुर्खपण ॥६॥
खात्री नसताना औषध घेतले तर धडधाकट शरीरही बिघडून जाते; केवळ अंदाजाने कोणतेही कार्य करणे हा निव्वळ मूर्खपणा होय.
प्रचितीस नाहीं आलें । आणि सुवर्ण करविलें ।
तरी मग जाणावें ठकिलें । देखतदेखतां ॥७॥
अनुभव नसताना भोंदू माणसाच्या नादाने तांब्याचे सोने करायला गेले, तर डोळ्यांदेखत फसवणूक होऊन सर्वस्व लुटले जाते.
शोधून पाहिल्याविण । कांहींतरी येक कारण ।
होणार नाहीं निर्वाण । प्राणास घडे ॥८॥
कोणतीही गोष्ट नीट पारखून न घेता केली तर कार्य सिद्धीस जात नाही; आणि शेवटी स्वतःच्या जिवावर बेतते.
म्हणोनी अनुमानाचें कार्य । भल्यानीं कदापि करूं नये ।
उपाय पाहतां अपाये । नेमस्त घडे ॥९॥
म्हणून भल्या माणसाने केवळ अंदाजावर कोणतेही काम करू नये; कारण खात्री नसेल तर फायद्याऐवजी निश्चित नुकसानच होते.
पाण्यांतील म्हैसीची साटी । करणें हें बुद्धिच खोटी ।
शोधिल्याविण हिंपुटी । होणें घडे ॥१०॥
पाण्यात पोहणाऱ्या म्हशीचा आधीच सौदा करणे ही जशी मूर्ख बुद्धी आहे; तशी कोणतीही गोष्ट न तपासता स्वीकारल्यास शेवटी पश्चात्ताप करावा लागतो.
विश्वासें घर घेतलें । ऐसें किती नाहीं ऐकलें ।
मैंदें मैंदावें केलें । परी तें शोधिलें पाहिजे ॥११॥
केवळ विश्वासाने घर विकत घेतले आणि नंतर फसवणूक झाली असे कितीतरी ऐकिवात असते; लबाड लोक फसवतात, म्हणूनच आधी नीट तपास केला पाहिजे.
शोधिल्याविण अन्नवस्त्र घेणें । तेणें प्राणास मुकणें ।
लटिक्याचा विश्वास धरणें । हे।चि मूर्खपण ॥१२॥
तपासल्याशिवाय अन्न किंवा वस्त्र घेतले तर जिवावर बेतू शकते; खोट्या माणसावर आंधळा विश्वास ठेवणे हा मूर्खपणाचा कळस आहे.
संगती चोराची धरितां । घात होईल तत्वता ।
ठकु सिंतरु शोधितां । ठाईं पडे ॥१३॥
चोराची संगत धरली तर नक्की घात होतो; ठक आणि भामट्यांचा आधीच शोध घेतला तर त्यांची खरी जागा समजते.
गैरसाळ तामगिरी । कोणी नवी मुद्रा करी ।
नाना कपट परोपरीं । शोधून पाहावें ॥१४॥
टांकसाळीबाहेरचे खोटे नाणे कोणी चालवू पाहतो किंवा नकली शिक्के बनवतो; असे नाना प्रकारचे कपट शोधून पारखले पाहिजे.
दिवाळखोराचा मांड । पाहातां वैभव दिसे उदंड ।
परी तें अवघें थोतांड । भंड पुढें ॥१५॥
दिवाळखोर माणसाचा देखावा पाहिला तर तो श्रीमंतीचा मोठा थाट दाखवतो; पण तो सर्व खोटा देखावा असून पुढे त्याचे दिवाळे उघडे पडते.
तैसें प्रचितीवीण ज्ञान । तेथें नाहीं समाधान ।
करून बहुतांचा अनुमान । अन्हीत जालें ॥१६॥
तसेच प्रत्यक्ष अनुभवाशिवाय असलेले कोरडे ज्ञान मनाला समाधान देऊ शकत नाही; केवळ अनुमानावर अवलंबून राहिल्याने आत्महित नष्ट होते.
मंत्र यंत्र उपदेसिले । नेणतें प्राणी तें गोविलें ।
जैसें झांकून मारिलें । दुखणाईत ॥१७॥
अपूर्ण ज्ञानी गुरूने मंत्र-तंत्रांचा उपदेश करून अज्ञानी शिष्याला संसारात अडकवून ठेवले; जसे आजारी माणसाला चुकीचे औषध देऊन मारून टाकावे.
वैद्य पाहिला परी कच्चा । तरी प्राण गेला पोराचा ।
येथें उपाये दुसयाचा । काये चाले ॥१८॥
वैद्य कच्चा आणि अननुभवी निघाला तर औषधाने मुलाचा प्राण जातो; मग अशा वेळी दुसऱ्या कोणाचा काय उपाय चालणार?
ुःखें अंतरी झिजे । आणी वैद्य पुसतां लाजे ।
तरीच मग त्यासी साजे । आत्महत्यारेपण ॥१९॥
आजाराने आतून शरीर झिजत असताना जो वैद्याला विचारण्यास लाजतो, तो स्वतःच स्वतःचा घात करणारा आत्महत्यारा ठरतो.
जाणत्यावरी गर्व केला । तरी नेणत्याकरितां बुडाला ।
येथें कोणाचा घात जाला । बरें पाहा ॥२०॥
जाणत्या सद्गुरूंपुढे अहंकार केला आणि अज्ञानी माणसाच्या नादाने मनुष्य संसारात बुडाला; तर यात नक्की कोणाचा घात झाला हे विचार करून पाहा.
पापाची खंडणा जाली । जन्मयातना चुकली ।
ऐसी स्वयें प्रचित आली । म्हणिजे बरें ॥२१॥
पापांचा समूळ नाश झाला आणि जन्म-मरणाचा फेरा टळला; अशी स्वतःच्या अंतःकरणात प्रत्यक्ष प्रचीती आली तरच ते ज्ञान खरे मानावे.
परमेश्वरास वोळखिलें । आपण कोणसें कळलें ।
आत्मनिवेदन जालें । म्हणिजे बरें ॥२२॥
मूळ परमेश्वराला ओळखले, 'मी कोण आहे' हे स्पष्ट समजले आणि संपूर्ण आत्मनिवेदन घडले, तरच परमार्थाचे खरे कल्याण झाले असे समजावे.
ब्रह्मांड कोणें केलें । कासयाचें उभारलें ।
मुख्य कर्त्यास वोळखिलें । म्हणिजे बरें ॥२३॥
हे ब्रह्मांड कोणी निर्माण केले, ते कशाच्या आधारे उभे राहिले, आणि त्या मुख्य खऱ्या कर्त्याला ओळखले, तरच समाधान लाभते.
येथेंअनुमान राहिला । तरी परमार्थ केला तो वायां गेला ।
प्राणी संशईं बुडाला । प्रचितीविण ॥२४॥
येथे जर मनात केवळ तर्क आणि संशय उरला, तर केलेला सर्व परमार्थ व्यर्थ गेला; कारण अनुभवाशिवाय मनुष्य कायम संशयातच बुडून राहतो.
हें परमार्थाचें वर्म । लटिकें बोले तो अधम ।
लटिके मानी तो अधमोद्धम । येथार्थ जाणावा ॥२५॥
हे परमार्थाचे मूळ मर्म आहे; याविषयी जो खोटे बोलतो तो अधम, आणि जे या सत्याला खोटे मानतात ते अधमाहून अधम जाणावेत.
येथें बोलण्याची जाली सीमा । नेणतां न कळे परमात्मा ।
असत्य नाहीं सर्वोत्तमा । तूं जाणसी ॥२६॥
येथे बोलण्याची परिसीमा झाली आहे; जोपर्यंत सत्य समजत नाही तोपर्यंत परमात्मा कळत नाही; हे जगन्नियंत्या रामा, तू जाणतोस की यात काहीही असत्य नाही.
माझे उपासनेचा बडिवार । ज्ञान सांगावें साचार ।
मिथ्या बोलतां उत्तर । प्रभूस लगे ॥२७॥
माझ्या उपासनेचे हेच मूळ वैभव आहे की मी केवळ सत्य ज्ञान सांगावे; कारण खोटे बोललो तर तो माझ्या प्रभूचाच अपराध ठरेल.
म्हणोनि सत्यचि बोलिलें ।कर्त्यास पाहिजे वोळखिलें ।
मायोद्भवाचें शोधिलें । पाहिजे मूळ ॥२८॥
म्हणून मी केवळ सत्यच सांगितले आहे की मुख्य कर्त्याला ओळखले पाहिजे; आणि ही माया कुठून उत्पन्न झाली त्याचे मूळ शोधले पाहिजे.
तेंचि पुढें नीरूपण । बोलिलेंचि बोलिलें प्रमाण ।
श्रोतीं सावध अंतःकर्ण । घातलेंचि घालावें ॥२९॥
हेच सूक्ष्म निरूपण पुढे पुन्हा पुन्हा प्रमाणासह सांगितले आहे; श्रोत्यांनी आपले चित्त पूर्ण एकाग्र करून ते वारंवार ऐकावे.
सूक्ष्म निरूपण लागलें । तेथें बोलिलेंचि मागुतें बोलिलें ।
श्रोत्यांस पाहिजे उमजलें ।म्हणौनियां ॥३०॥
हा विषय अत्यंत सूक्ष्म असल्याने आधी सांगितलेले विचार पुन्हा सांगावे लागले; कारण श्रोत्यांना हे मर्म नीट उमगले पाहिजे हाच त्यामागील हेतू आहे.
प्रचित पाहातां निकट । उडोन जाती परिपाठ ।
म्हणोनि हे खटपट । करणें लागे ॥३१॥
प्रत्यक्ष अनुभवाचा विचार करू लागले की जुन्या पारंपरिक समजुती उडून जातात; म्हणूनच हा सर्व निरूपणाचा खटाटोप करावा लागत आहे.
परिपाठेंचि जरी बोलिलें । तरी प्रचितसमाधान बुडालें ।
प्रचितसमाधान राखिलें । तरी परिपाठ उडे ॥३२॥
केवळ जुन्या परंपरेनुसार बोलत राहिले तर अनुभवाचे खरे समाधान बुडते; आणि अनुभवाचे समाधान सांभाळायला गेले तर जुनी परंपरा मागे पडते.
ऐसी सांकडी दोहींकडे । म्हणौन बोलिलेंचि बोलणें घडे ।
दोनी राखोनियां कोडें । उकलून दाऊं ३३ ॥३३॥
असा दोन्ही बाजूंनी पेच निर्माण होतो, म्हणूनच तेच विचार पुन्हा सांगावे लागतात; आता परंपरा आणि प्रचीती या दोन्हींचा मेळ घालून हे कोडे सोडवून दाखवतो.
परीपाठ आणी प्रचित प्रमाण । दोनी राखोन निरूपण ।
श्रोते परम विचक्षण । विवरोत पुढें ॥३४॥
शास्त्रांची परंपरा आणि प्रत्यक्ष अनुभव या दोन्हींचा तोल सांभाळून हे निरूपण केले आहे; परम चतुर श्रोत्यांनी पुढील विचारांचे मनन करावे.