श्री दासबोध – दशक दहावा, समास पाचवा

आता प्रलयाचे लक्षण ऐका; या पिंडाच्या (शरीराच्या) पातळीवर दोन प्रलय होतात, एक म्हणजे दैनंदिन गाढ झोप आणि दुसरा म्हणजे मृत्यूच्या वेळी होणारा देहांतकाळ.

ब्रह्मांडात सगुण देह धारण करणाऱ्या ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश या तीन मूर्ती जेव्हा झोपी जातात, तेव्हा त्या अवस्थेला ब्रह्मांडाचा 'निद्राप्रलय' जाणावा.

आणि जेव्हा त्या तिन्ही मूर्तींचा जीवनकाळ संपून संपूर्ण ब्रह्मांडाचा कल्पांत होतो, तेव्हा त्याला निश्चितपणे 'ब्रह्मप्रलय' (महाप्रलय) झाला असे समजावे.

दोन प्रलय पिंडाच्या ठिकाणी आणि दोन प्रलय या विश्वाच्या ब्रह्मांडाच्या ठिकाणी घडतात; आणि पाचवा अत्यंत श्रेष्ठ प्रलय हा ज्ञानी पुरुषाच्या 'विवेकाचा प्रलय' मानला जातो.

असे हे पाचही प्रलय क्रमाने सांगितले आहेत; आता हे सर्व तत्त्व स्वतःच्या अनुभवाला कसे येईल ते स्पष्ट करतो.

माणसावर जेव्हा गाढ झोप पसरते तेव्हा जागृतीतील सर्व सांसारिक व्यवहार थांबतात; आणि अचानक स्वप्न किंवा गाढ सुषुप्तीची अवस्था शरीरावर दाटून येते.

यालाच पिंडाचा 'निद्राप्रलय' म्हणतात, ज्यात जागृतीचा पूर्ण लोप होतो; आता देहाचा अंत होतो त्या 'मृत्यूप्रलया'चे लक्षण ऐका.

शरीरामध्ये असाध्य रोग बळावतात किंवा काही कठीण अपघात घडतात; त्यामुळे सर्व शारीरिक व्यवहार सोडून पाचही प्राण देहातून निघून जातात.

मन आणि प्राण दुसरीकडे निघून जातात आणि येथे केवळ निष्प्राण प्रेत उरते; या पिंडाच्या दुसऱ्या प्रलयाविषयी कसलाही संशय उरत नाही.

तिसरा प्रलय म्हणजे जेव्हा ब्रह्मदेव झोपी जातो, तेव्हा हा संपूर्ण मृत्युलोक लयाला जातो; आणि जगातील सर्व प्राण्यांचे व्यवहार पूर्णपणे थांबतात.

त्या काळात सर्व जीवांचे सूक्ष्म वासनादेह वाऱ्याच्या मंडळात विश्रांती घेतात; आणि खूप काळ लोटल्यावर ब्रह्मदेवाला पुन्हा जाग येते.

जागा झाल्यावर ब्रह्मदेव पुन्हा नवीन सृष्टी रचतो आणि लय पावलेल्या जीवांना पुन्हा नवे देह देतो; परंतु ब्रह्मदेवाचे शंभर वर्षांचे आयुष्य संपले की महाप्रलय सुरू होतो.

शंभर वर्षे पाऊस पूर्णपणे नाहीसा होतो, त्यामुळे दुष्काळ पडून सर्व प्राणी तडफडून मरतात; आणि ही पृथ्वी भेगा पडून कोरडीठाक होते.

आकाशात बाराही सूर्य एकदम तळपू लागतात, त्यामुळे संपूर्ण पृथ्वीची जळून होळी होते; आणि ती भयानक उष्णता पाताळात पोहोचताच शेषनाग विषाच्या ज्वाला ओकू लागतो.

वर आकाशातून सूर्याच्या महाज्वाला आणि खाली पाताळातून शेषनागाचे विषारी अग्नी; अशा दोन्ही बाजूंनी जळणाऱ्या पृथ्वीवर काहीही शिल्लक कसे उरणार?

सूर्याची उष्णता असह्य वाढून चारी बाजूंना प्रचंड आगीचे कल्लोळ उठतात; आणि सुवर्ण मेरू पर्वताचे महाकाय कडे गडगडत खाली कोसळू लागतात.

इंद्राची अमरावती, ब्रह्मदेवाचा सत्यलोक, विष्णूचे वैकुंठ आणि शंकराचा कैलास यांसह सर्व स्वर्गीय लोक जळून भस्मसात होतात.

संपूर्ण मेरू पर्वत ढासळून पडतो आणि त्याचे सर्व माहात्म्य लयाला जाते; त्या वेळी सर्व देव आपापले देह सोडून सूक्ष्म वायुरूपाने अवकाशात वावरतात.

संपूर्ण पृथ्वी जळून राख झाल्यावर आकाशातून मुसळधार महापाऊस कोसळू लागतो; आणि ती जळालेली पृथ्वी एका क्षणात त्या प्रलयजलात पूर्ण विरघळून जाते.

पुढे सर्वत्र केवळ अथांग पाणीच शिल्लक राहते, आणि त्या पाण्याचा संहार करण्यासाठी प्रचंड महाअग्नी प्रगट होऊन त्या पाण्याचे शोषण करतो; मग सर्वत्र केवळ अफाट ज्वालाच उसळतात.

समुद्रातील वडवानल, शंकराच्या तिसऱ्या डोळ्यातील संहारक अग्नी, ब्रह्मांडाच्या आवरणातील अग्नी, सूर्य आणि विजांचे तेज हे सर्व एकत्र येतात.

अशा महाज्वाला एकत्र भडकतात, ज्यामुळे सर्व देव आपले सूक्ष्म देह सोडून देतात; आणि आपल्या मूळ कारणरूपाने ते सर्व त्या महावायूमध्ये विलीन होतात.

मग तो प्रचंड महावायू त्या वैश्वानर अग्नीवर झडप घालून त्याला क्षणात विझवून टाकतो; आणि तो एकाकी महावायू परब्रह्माच्या पोकळीत सैरावैरा धावू लागतो.

आकाशात धूर जसा हळूहळू विरून नाहीसा होतो, तसेच त्या महावायूचे होते; कारण मोठ्या व्यापक तत्त्वासमोर छोट्या तत्त्वाचा लय ठरलेलाच असतो.

तो वारा परब्रह्मात विरून जाताच सूक्ष्म महाभूते आणि तिन्ही गुण नाहीसे होतात; आणि सगुण ईश्वरही आपले अस्तित्व सोडून निर्विकल्प परब्रह्मात विलीन होतो.

तिथे अहंकाराची जाणीवही संपते आणि जगाची मूळ चैतन्यज्योत शांत होते; शेवटी केवळ एक शुद्ध, निर्मळ व शाश्वत परब्रह्म स्थितीच शिल्लक उरते.

जगात जितकी काही नावे आणि रूपे आहेत ती सर्व केवळ मायेच्या अस्तित्वामुळे भासतात; ती मायाच उरली नाही तर मग वाणीने काय बोलावे?

ही माया समोर दिसत असतानाच विवेकाच्या बळावर तिचा निरास करणे याला 'विवेकप्रलय' म्हणतात; अशा रीतीने हे पाचही प्रलय तुला व्यवस्थित समजावून सांगितले.