श्री दासबोध – दशक दहावा, समास नववा

शांत आकाशात जसा वारा निर्माण होतो, तसेच निश्चळ परब्रह्मामध्ये मूळमायेची निर्मिती झाली; आणि त्या वाऱ्यामध्येच तिन्ही गुण व पंचमहाभूते वास करतात.

वडाचे बी अतिशय लहान असते आणि ते फोडून पाहिले तर आत झाड दिसत नाही; परंतु अनेक वृक्षांचे विशाल विस्तार त्या छोट्या बीजातूनच होतात.

तशी ही मूळमाया संपूर्ण विश्वाचे मूळ बीज आहे, जिच्यापासून हा सर्व पसारा विस्तारला; तिचे मूळ स्वरूप सूक्ष्म दृष्टीने तपासून पाहिले पाहिजे.

त्या मूळमायेमध्ये दोन भेद दिसून येतात, विवेकाने त्याचा अनुभव घेतला पाहिजे; निश्चळ परब्रह्मामध्ये निर्माण झालेली चंचल अवस्था म्हणजेच तो सूक्ष्म वायू होय.

त्या वाऱ्याच्या उदरात असणारी जाणिवेकला म्हणजेच जगाची मूळ चैतन्यज्योत होय; वायू आणि जाणीव या दोन्हींच्या एकत्रित रूपाला 'मूळमाया' म्हणतात.

नदी हे नाव ऐकले की स्त्री असल्याचा भास होतो, पण प्रत्यक्ष पाहिले तर तिथे केवळ पाणीच असते; विवेकी पुरुषांनी मूळमायेचे स्वरूप अगदी तसेच ओळखावे.

वायू आणि त्यातील जाणिवेची चैतन्यज्योत यालाच मूळमाया म्हणतात; आणि 'पुरुष व प्रकृती' हे प्रत्यक्षात याच एका तत्त्वाला दिलेली नावे आहेत.

वायूला 'प्रकृती' म्हणतात आणि त्यातील चैतन्यज्योतीला 'पुरुष' म्हणतात; पुरुष-प्रकृती आणि शिव-शक्ती ही दोन्ही प्रत्यक्षात याचीच रूपे आहेत.

वाऱ्यामधील जी विशेष जाणिवेची शक्ती आहे, तोच प्रकृतीतील पुरुष होय; या सिद्धांतावर अंतःकरणात पूर्ण विश्वास ठेवला पाहिजे.

वायू ही शक्ती आणि जाणीव हा ईश्वर, म्हणजेच हा साक्षात अर्धनारीनटेश्वर आहे; जाणते लोक निरंतर या तत्त्वाचा असाच विचार करतात.

वाऱ्यामध्ये असणारा जाणिवेचा गुण हेच ईश्वराचे मूळ लक्षण आहे; आणि त्या एका गुणापासूनच पुढे सत्त्व, रज व तम हे तीन गुण विस्तारले.

त्या तीन गुणांमध्ये जो सत्त्वगुण आहे तो शुद्ध जाणिवेचे रूप आहे; आणि त्याचाच सगुण देहधारी अवतार म्हणजेच साक्षात भगवान विष्णू होय.

विष्णूच्या एका अंशाने हे सर्व जग चालते असे भगवद्गीता सांगते; विचार करून पाहिले असता या तत्त्वाने सर्व संशयांचे जाळे सुटून जाते.

ती एकच मूळ जाणीव सर्व प्राणिमात्रांमध्ये विभागली गेली आहे; आणि त्या जाणिवेमुळेच सर्व प्राणी आपापल्या शरीराचे रक्षण करून जगतात.

तिचेच नाव 'जगज्जोती' आहे, जिच्यामुळे जगातील सर्व सजीव जिवंत राहतात; याची ताजी व रोकडी प्रचीती प्रत्येकाने प्रत्यक्ष पाहावी.

पक्षी, श्वापदे, किडे, मुंग्या किंवा जगातील कोणताही सजीव प्राणी असो; त्या प्रत्येकाच्या अंगात हीच जाणीव निरंतर खेळत असते.

धोका ओळखून सर्व प्राणी स्वतःच्या शरीराला वाचवण्यासाठी पळ काढतात; आणि जाणीव असल्यामुळेच ते संकटाच्या वेळी दडून बसतात.

ती संपूर्ण जगाचे रक्षण करते म्हणूनच तिला 'जगज्जोती' म्हणतात; आणि ती जाणीव शरीरातून निघून गेली की सर्व प्राणी जागच्या जागी निष्प्राण होतात.

मूळ जाणिवेचा हा विस्तार पुढे असा पसरला; जसे पाण्याच्या एका प्रवाहातून पाण्याचे अनंत तुषार चारी बाजूंना उडतात.

तसेच हे सर्व देव, देवता आणि सूक्ष्म भुते आहेत, त्यांना पूर्ण मिथ्या म्हणू नये; कारण ते आपापल्या शक्तीनुसार या सृष्टीमध्ये संचार करत असतात.

हे सर्व सूक्ष्म वायुरूपाने सदैव वावरतात आणि आपल्या इच्छेनुसार रूपे बदलतात; आणि अज्ञानी प्राणी आपल्या कल्पनेने व संशयाने त्यांना बळी पडतात.

परंतु आत्मज्ञानी पुरुषाच्या मनात कसलाही संशय किंवा संकल्प नसतो, त्यामुळे या शक्ती त्याला कधीही बाधा करू शकत नाहीत; म्हणूनच आत्मज्ञानाचा नित्य अभ्यास करावा.

आत्मज्ञानाचा अभ्यास केला की संसारातील सर्व कर्मांची बंधने तत्काळ नष्ट होतात; हा अगदी रोकडा आणि खात्रीशीर अनुभव आहे, यात शंका नाही.

आत्मज्ञानाशिवाय कर्माचे बंधन कधीही तुटत नाही; आणि सद्गुरूंच्या कृपेशिवाय आत्मज्ञान मिळणे हेही त्रिकाळबाधित अशक्य आहे.

म्हणूनच सद्गुरूंचा आश्रय घ्यावा, संतांची संगत शोधावी; आणि अंतर्यामी सतत तत्त्वविचारांचे मनन करत राहावे.

सर्व तत्त्वांचा विवेकाने निरास केला की शेवटी केवळ शुद्ध आत्माच शिल्लक उरतो; आणि अनन्यभावाने त्या आत्म्याशी एकरूप झाल्याने जन्माचे सहज सार्थक होते.

सारासार विचार न करता जे जे कर्म केले ते सर्व फुकट आणि व्यर्थ गेले; म्हणूनच माणसाने सर्वप्रथम आत्मविचाराच्या मार्गाला लागले पाहिजे.

जो सारासार विचार करतो तोच खरा 'पुरुष' (मनुष्य), आणि जो विचार करत नाही तो केवळ 'पशू' होय; असे वचन भगवंताने शास्त्रांत जागोजागी सांगितले आहे.

अंतिम सिद्धांत सिद्ध करण्यासाठी आधीचा पूर्वपक्ष खोडून काढावाच लागतो; परंतु अधिकारी साधकाला संतांच्या निरूपणाने तत्काळ सत्य साक्षात्कार घडतो.

अखंड श्रवण, मनन आणि निदिध्यासाने जेव्हा प्रत्यक्ष अनुभवाचा विश्वास अंतरात ठसतो; तेव्हा तत्काळ आत्मसाक्षात्कार होतो आणि वेगळे श्रम करावे लागत नाहीत.