गगनासारिखें ब्रह्म पोकळ । उदंड उंच अंतराळ।
निर्गुण निर्मळ निश्चळ । सदोदित ॥१॥
परब्रह्म हे आकाशासारखे अत्यंत पोकळ, अथांग, विशाल, निर्गुण, निर्मळ आणि सदैव निश्चळ आहे.
त्यास परमात्मा म्हणती । आणिक नामें नेणों किती ।
परी तें जाणिजे आदिअंतीं । जैसें तैसें ॥२॥
त्याला परमात्मा म्हणतात आणि समजावण्यासाठी त्याला अगणित नावे दिली आहेत; परंतु सृष्टीच्या आधी आणि अंती ते जसेच्या तसेच अखंड असते.
विस्तीर्ण पसरला पैस । भोंवता दाटला अवकाश ।
भासचि नाहीं निराभास । जैसें तैसें ॥३॥
चारी बाजूंना त्याचा अथांग विस्तार पसरलेला आहे आणि सर्वत्र केवळ मोकळा अवकाश भरलेला आहे; तिथे कसलाही आभास नसून ते निराभास तत्त्व सदैव स्थिर आहे.
चहुंकडे पाताळतळीं । अंतचि नाहीं अंतराळीं ।
कल्पांतकाळीं सर्वकाळीं । संचलेचि असे ॥४॥
पाताळाच्या तळाशी आणि अंतराळाच्या पलीकडेही त्याला अंत नाही; कल्पांताच्या वेळी आणि सर्व काळांत ते एकसारखेच भरून राहिलेले असते.
ऐसें कांहींयेक अचंचळ । ते अचंचळीं भासे चंचळ ।
त्यास नामेंहि पुष्कळ । त्रिविधा प्रकारें ॥५॥
असे जे अचल परब्रह्म आहे त्या निश्चळामध्ये ही चंचल माया भासते; आणि त्या चंचल मायेलाही तीन प्रकारांनी अनेक नावे दिलेली आहेत.
न दिसतां नांव ठेवणें । न देखतां खूण सांगणें ।
असो हें जाणायाकारणें । नामाभिधानें ॥६॥
जे डोळ्यांना दिसत नाही त्याला नाव देणे आणि जे कल्पनेत येत नाही त्याची खूण सांगणे; हे सर्व केवळ समजून घेण्यासाठी केलेले शब्दसंकेत आहेत.
मूळमाया मूळप्रकृति । मूळपुरुष ऐसें म्हणती ।
शिवशक्ति नामें किती । नाना प्रकारें ॥७॥
त्या चंचल तत्त्वाला मूळमाया, मूळप्रकृती, मूळपुरुष असे म्हणतात; आणि शिव-शक्ती अशीही त्याची नाना प्रकारची नावे आहेत.
परी जें नाम ठेविलें जया । आधीं वोळखावें तया ।
प्रचितीवीण कासया । वलगना करावी ॥८॥
परंतु ज्याला जे नाव दिले आहे त्याचे मूळ स्वरूप आधी ओळखले पाहिजे; प्रत्यक्ष अनुभवाशिवाय केवळ शब्दांची बढाखोर वल्गना कशाला करावी?
रूपाची न धरितां सोये । नामासरिसें भरंगळों नये ।
प्रत्ययाविण गळंगा होये । अनुमानज्ञानें ॥९॥
मूळ स्वरूपाचा शोध न घेता केवळ नावांच्या मागे भरकटू नये; कारण अनुभवाशिवाय केवळ अंदाजाने केलेल्या ज्ञानाने मोठा गोंधळ उडतो.
निश्चळ गगनीं चंचळ वारा । वाजों लागला भरारां ।
परी त्या गगना आणि समीरा । भेद आहे ॥१०॥
शांत आकाशात वारा भरभरून वाहू लागला तरी त्या स्थिर आकाशात आणि चंचल वाऱ्यात फार मोठा फरक असतो.
तैसें निश्चळ परब्रह्म । चंचळ माया भासला भ्रम ।
त्या भ्रमाचा संभ्रम । करून दाऊं ॥११॥
तसेच निश्चळ परब्रह्मामध्ये ही चंचल माया केवळ एक खोटा भ्रम म्हणून भासते; त्या भ्रमाचे मूळ स्वरूप आता स्पष्ट करून दाखवतो.
जैसा गगनी चालिला पवन । तैसें निश्चळीं जालें चळण ।
इछा स्फूर्तिलक्षण । स्फूर्णरूप ॥१२॥
आकाशात वारा वाहू लागताच हालचाल सुरू होते, तसेच त्या निश्चळ परब्रह्मामध्ये प्रथम स्फूर्ती आणि इच्छेची हालचाल निर्माण झाली.
अहंपणें जाणीव जाली । तेचि मूळप्रकृति बोलिली ।
माहाकारणकाया रचली । ब्रह्मांडीची ॥१३॥
'मी आहे' अशी जी पहिली जाणीव निर्माण झाली तिलाच 'मूळप्रकृती' म्हणतात; आणि तेथेच संपूर्ण ब्रह्मांडाचे मूळ महाकारण शरीर रचले गेले.
माहामाया मूळप्रकृती । कारण ते अव्याकृती ।
सूक्ष्म हिरण्यगर्भ म्हणती । विराट ते स्थूळ ॥१४॥
त्या जाणिवेला महामाया किंवा मूळप्रकृती म्हणतात, ती कारणरूपात अव्याकृत असते; सूक्ष्मात तिला हिरण्यगर्भ म्हणतात आणि स्थूल रूपात तीच विराट बनते.
ऐसें पंचीकर्ण शास्त्रप्रमये । ईश्वरतनुचतुष्टये ।
म्हणोन हें बोलणें होये । जाणीव मूळमाया ॥१५॥
पंचीकरणाच्या सिद्धांतानुसार ही ईश्वराची चार शरीरे आहेत; म्हणूनच जाणिवेच्या मूळ रूपाला मूळमाया असे म्हटले जाते.
परमात्मा परमेश्वरु । परेश ज्ञानघन ईश्वरु ।
जगदीश जगदात्मा जगदेश्वरु । पुरुषनामें ॥१६॥
परमात्मा, परमेश्वर, ज्ञानघन, ईश्वर, जगदीश, जगदात्मा आणि जगदीश्वर ही सर्व त्या एकाच तत्त्वाची पुरुषवाचक नावे आहेत.
सत्तारूप ज्ञानस्वरूप । प्रकशरूप जोतिरूप ।
कारणरूप चिद्रूप । शुद्ध सूक्ष्म अलिप्त ॥१७॥
सत्तारूप, ज्ञानस्वरूप, प्रकाशरूप, ज्योतिरूप, कारणरूप आणि चिद्रूप; हे शुद्ध, सूक्ष्म आणि अलिप्त असणारे तेच तत्त्व होय.
आत्मा अंतरात्मा विश्वात्मा । द्रष्टा साक्षी सर्वात्मा ।
क्षेत्रज्ञ शिवात्मा जीवात्मा । देही कूटस्त बोलिजे ॥१८॥
आत्मा, अंतरात्मा, विश्वात्मा, द्रष्टा, साक्षी, सर्वात्मा, क्षेत्रज्ञ, शिवात्मा आणि जीवात्मा; शरीरात वावरणारा कूटस्थ आत्मा तो हाच होय.
इंद्रात्मा ब्रह्मात्मा हरिहरात्मा । येमात्मा धर्मात्मा नैरूत्यात्मा ।
वरुणवायोकुबेरात्मा । ऋषीदेवमुनिधर्ता ॥१९॥
इंद्राचा आत्मा, ब्रह्मदेवाचा आत्मा, हरी-हरांचा आत्मा, यम, धर्म, निर्ऋती, वरुण, वायू आणि कुबेराचा आत्मा; तसेच सर्व ऋषी व देवांना तोच धारण करतो.
गण गंधर्व विद्याधर । येक्ष किन्नर नारद तुंबर ।
सर्व लोकांचें अंतर । तो सर्वांतरात्मा बोलिजे ॥२०॥
गण, गंधर्व, विद्याधर, यक्ष, किन्नर, नारद आणि तुंबर या सर्व लोकांच्या अंतर्यामी वास करणारा तोच एकमेव 'सर्वांतरात्मा' होय.
चंद्र सूर्य तारामंडळें । भूमंडळें मेघमंडळें ।
येकवीस स्वर्गें सप्त पाताळें । अंतरात्माच वर्तवी ॥२१॥
चंद्र, सूर्य, तारे, पृथ्वी, ढग, एकवीस स्वर्ग आणि सात पाताळे या सर्वांना तो एकच अंतरात्मा आपल्या सत्तेने चालवतो.
गुप्त वल्ली पाल्हाळली । तिचीं पुरुषनामें घेतलीं ।
आतां स्त्रीनामें ऐकिलीं । पाहिजे श्रोतीं ॥२२॥
ही गुप्त माया सर्वत्र विस्तारली आहे, तिची ही पुरुषवाचक नावे सांगितली; आता तिची स्त्रीवाचक नावे श्रोत्यांनी ऐकावीत.
मूळमाया जगदेश्वरी । परमविद्या परमेश्वरी ।
विश्ववंद्या विश्वेश्वरी । त्रैलोक्यजननी ॥२३॥
मूळमाया, जगदीश्वरी, परमविद्या, परमेश्वरी, विश्ववंद्या, विश्वेश्वरी आणि त्रैलोक्याची माता ही सर्व तिचीच नावे आहेत.
अंतर्हेतु अंतर्कळा । मौन्यगर्भ जाणीवकळा ।
चपळ जगज्जोती जीवनकळा । परा पश्यंती मध्यमा ॥२४॥
अंतर्हेतू, अंतर्कला, मौनगर्भ जाणीव, चंचल जगज्जोती, जीवनकला; तसेच परा, पश्यंती, मध्यमा या वाणीची रूपे तीच आहे.
युक्ति बुद्धि मति धारणा । सावधानता नाना चाळणा ।
भूत भविष्य वर्तमाना । उकलून दावी ॥२५॥
युक्ती, बुद्धी, विचारशक्ती, धारणा, सावधानता आणि विविध प्रेरणा; तसेच भूत, भविष्य आणि वर्तमान उलगडून दाखवणारी तीच आहे.
जागृति स्वप्न सुषुप्ती जाणे । तुर्या ताटस्ता अवस्ता जाणे ।
सुख दुःख सकळ जाणे । मानापमान ॥२६॥
जागृती, स्वप्न आणि सुषुप्ती या अवस्था जाणणारी, तुर्या अवस्था जाणणारी; आणि सर्व सुख-दुःख व मान-अपमान जाणणारी तीच आहे.
ते परम कठीण कृपाळु । ते परम कोमळ स्नेहाळु ।
ते परम क्रोधी लोभाळु । मर्यादेवेगळी ॥२७॥
ती अत्यंत कठोरही आहे आणि परम दयाळूही आहे, ती अत्यंत कोमळ व प्रेमळ आहे; आणि कधी ती अमर्याद संतापी व लोभीही बनते.
शांती क्ष्मा विरक्ती भक्ती । अध्यात्मविद्या सायोज्यमुक्ति ।
विचारणा सहजस्थिति । जयेचेनी ॥२८॥
शांती, क्षमा, विरक्ती, भक्ती, अध्यात्मविद्या, सायुज्य मुक्ती आणि सहजस्थितीचा विचार हे सर्व जिच्यामुळे प्रगट होते ती हीच शक्ती होय.
पुर्वीं पुरुषनामें बोलिलीं । उपरी स्त्रीनामें निरोपिलीं ।
आतां नपुषकनामें ऐकिलीं । पाहिजे चंचळाचीं ॥२९॥
आधी पुरुषवाचक आणि नंतर स्त्रीवाचक नावे सांगितली; आता त्या चंचल तत्त्वाची नपुंसक नावे ऐकावीत.
जाणणें अंतःकर्ण चित्त । श्रवण मनन चैतन्य जीवित ।
येतें जातें सुचीत । होऊन पाहा ॥३०॥
जाणणे, अंतःकरण, चित्त, श्रवण, मनन, चैतन्य आणि जीवित; हे सर्व जे निर्माण होते आणि नष्ट होते, ते शांत चित्ताने तपासून पाहा.
मीपण तूंपण जाणपण । ज्ञातेंपण सर्वज्ञपण ।
जीवपण शिवपण ईश्वरपण । अलिप्तपण बोलिजे ॥३१॥
मीपण, तूपण, जाणतेपण, सर्वज्ञपण, जीवपण, शिवपण, ईश्वरपण आणि अलिप्तपण ही सर्व एकाच तत्त्वाची नावे आहेत.
ऐसीं नामें उदंड असती । परी ते येकचि जगज्जोती ।
विचारवंत ते जाणती । सर्वांतरात्मा ॥३२॥
अशी अगणित नावे असली तरी विश्वात ती एकच चैतन्यज्योत खेळत असते; विचारवंत पुरुष तिलाच खरा 'सर्वांतरात्मा' म्हणून ओळखतात.
आत्मा जगज्जोती सर्वज्ञपण । तीनी मिळोन येकचि जाण ।
अंतःकर्णचि प्रमाण । ज्ञेप्तीमात्र ॥३३॥
आत्मा, जगज्जोती आणि सर्वज्ञता हे तिन्ही मिळून प्रत्यक्षात एकच आहेत; अंतःकरणातील केवळ जाणण्याची शुद्ध शक्ती हेच त्याचे प्रमाण आहे.
ढीग जाले पदार्थाचे । पुरुष स्त्री नपुंसक नामांचे ।
परंतु सृष्टीरचनेचें । किती म्हणोन संगावें ॥३४॥
पुरुष, स्त्री आणि नपुंसक नावांचे अनेक ढीग पडलेले आहेत; परंतु या सृष्टीच्या रचनेचा हा पसारा किती म्हणून सांगावा!
सकळ चाळिता येक । अंतरात्मा वर्तती अनेक ।
मुंगीपासून ब्रह्मादिक । तेणेंचि चालती ॥३५॥
सर्वांना चालवणारा अंतरात्मा एकच आहे, पण तो अनेक रूपांत वावरतो; मुंगीपासून ते साक्षात ब्रह्मदेवापर्यंत सर्वजण केवळ त्याच्यामुळेच चालतात.
तो अंतरात्मा आहे कैसा । प्रतुत वोळखाना आमासा ।
नाना प्रकारींचा तमासा । येथेंचि आहे ॥३६॥
तो अंतरात्मा नक्की कसा आहे हे आता ओळखून घ्या; कारण जगातील सर्व प्रकारचा हा खेळ केवळ त्याच्याच सत्तेने चाललेला आहे.
तो कळतो परी दिसेना । प्रचित येते परी भासेना ।
शरीरीं असे परी वसेना । येके ठाईं ॥३७॥
तो जाणवतो पण डोळ्यांना दिसत नाही, त्याची प्रचीती येते पण तो आकाराने भासत नाही; आणि शरीरात भरलेला असूनही तो एका जागी बद्ध नसतो.
तीक्षणपणें गगनीं भरे । सरोवर देखतां च पसरे ।
पदार्थ लक्षून उरे । चहूंकडे ॥३८॥
विचार करताच तो आकाशात भरून राहतो, सरोवर पाहताच पाण्यावर पसरतो; आणि ज्या ज्या पदार्थाकडे लक्ष द्यावे त्या पदार्थाला व्यापून उरतो.
जैसा पदार्थ दृष्टीस दिसतो । तो त्यासारिखाच होतो ।
वायोहूनि विशेष तो । चंचळविषईं ॥३९॥
समोर जो पदार्थ दिसतो तो लगेच त्या पदार्थाच्या आकाराचा बनतो; चंचलतेच्या बाबतीत तर तो वाऱ्यापेक्षाही कितीतरी पटीने वेगवान आहे.
कित्येक दृष्टीनें देखे । कितीयेक रसनेनें चाखे ।
कितीयेक ते वोळखे । मनेंकरूनि ॥४०॥
तोच डोळ्यांच्या द्वारे पाहतो, जिभेच्या द्वारे चव घेतो; आणि मनाच्या द्वारे सर्व विचार ओळखतो.
श्रोतीं बैसोन शब्द ऐकतो । घ्राणेंद्रियें वास घेतो ।
त्वचेइंद्रियें जाणतो । सीतोष्णादिक ॥४१॥
कानांत बसून शब्द ऐकणारा तोच आहे, नाकाने वास घेणारा तोच आहे; आणि त्वचेच्या द्वारे थंड-उष्ण जाणणाराही तोच आहे.
ऐशा जाणे अंतर्कळा । सकळामधें परी निराळा ।
पाहातां त्याची अगाध लीळा । तोचि जाणे ॥४२॥
अशा अंतरीच्या सर्व कला तो जाणतो, पण सर्वांमध्ये असूनही तो पूर्ण अलिप्त असतो; त्याची ही अगाध लीला केवळ तो स्वतःच जाणतो.
तो पुरुष ना सुंदरी । बाळ तारुण्य ना कुमारी ।
नपुंसकाचा देहधारी । परी नपुसक नव्हे ॥४३॥
तो पुरुष नाही आणि स्त्रीही नाही, तो लहान बाळ नाही, तरुण नाही आणि मुलगीही नाही; नपुंसकाचा देह चालवणारा असूनही तो स्वतः नपुंसक नाही.
तो चालवी सकळ देहासी । करून अकर्ता म्हणती त्यासी ।
तो क्षेत्रज्ञ क्षेत्रवासी । देही कूटस्त बोलिजे ॥४४॥
तो सर्व शरीरांना चालवतो, तरीही शास्त्रात त्याला 'अकर्ता' म्हटले जाते; तो शरीराचा क्षेत्रज्ञ असून देहामध्ये कूटस्थ साक्षी रूपाने वास करतो.
द्वाविमौ पुरुषौ लोके क्षरश्चाक्षर एव च ।
क्षरः सर्वाणि भूतानि कूटस्थोक्षर उच्यते ॥ १ ॥
या जगात क्षर आणि अक्षर असे दोन पुरुष मानले जातात; सर्व नाशवंत भूते म्हणजे क्षर, आणि देहात अचल असणारा कूटस्थ म्हणजे अक्षर होय.
दोनी पुरुष लोकीं असती । क्षराक्षर बोलिजती ।
सर्व भूतें क्षर म्हणती । अक्षर कूटस्त बोलिजे ॥४५॥
या जगात क्षर आणि अक्षर असे दोन पुरुष सांगितले आहेत; सर्व दृश्य महाभूते म्हणजे क्षर, आणि अविनाशी कूटस्थ म्हणजे अक्षर होय.
उत्तम पुरुष तो आणीक । निःप्रपंच निःकळंक ।
निरंजन परमात्मा येक । निर्विकारी ॥४६॥
या दोघांपलीकडचा जो 'उत्तम पुरुष' आहे तो पूर्णपणे वेगळा आहे; तो निःप्रपंच, निष्कलंक, निरंजन आणि एकमेव निर्विकारी परमात्मा आहे.
च्यारी देह निरसावे । साधकें देहातीत व्हावें ।
देहातीत होतां जाणावें । अनन्य भक्त ॥४७॥
साधकाने चारही देहांचा निरास करून देहातीत व्हावे; देहाच्या पलीकडे गेले की तोच खरा अनन्य भक्त बनतो.
देहमात्र निरसुनी गेला । तेथें अंतरात्मा कैसा उरला ।
निर्विकारीं विकाराला । ठाव नाहीं ॥४८॥
देहाचा अहंकार पूर्णपणे संपला की तिथे अंतरात्मा तरी वेगळा कसा उरणार? कारण त्या निर्विकार परब्रह्मात कोणत्याही विकाराला जागाच नसते.
निश्चळ परब्रह्म येक । चंचळ जाणावें माईक ।
ऐसा प्रत्यय निश्चयात्मक । विवेकें पाहावा । ४९ ॥४९॥
निश्चळ परब्रह्म हे एकच सत्य आहे आणि चंचल माया ही निव्वळ कल्पित आहे; असा खात्रीशीर अनुभव विवेकाच्या बळावर घेतला पाहिजे.
येथें बहुत नलगे खळखळ । येक चंचळ येक निश्चळ ।
शाश्वत कोणतें केवळ । ज्ञानें वोळखावें ॥५०॥
येथे फार वाद घालण्याची गरज नाही, एक चंचल आहे आणि एक निश्चळ आहे; या दोन्हींमध्ये शाश्वत सत्य कोणते हे ज्ञानाने ओळखावे.
असार त्यागून घेईजे सार । म्हणोन सारासार विचार ।
नित्यानित्य निरंतर । पाहाती ज्ञानी ॥५१॥
असार तेवढे टाकून द्यावे आणि जे सार आहे तेच स्वीकारावे; म्हणूनच ज्ञानी पुरुष नित्य आणि अनित्य यांचा निरंतर सारासार विचार करतात.
जेथे ज्ञानचि होते विज्ञान । जेथें मनांचे होतें उन्मन ।
तेथें कैचें चंचळपण । आत्मयासी ॥५२॥
जिथे ज्ञान हे प्रत्यक्ष विज्ञानात विलीन होते आणि मनाची उन्मनी अवस्था होते; तिथे आत्म्याला कसली आली आहे चंचलता?
सांगणोवांगणीचें काम नव्हे । आपुल्या अनुभवें जाणावें ।
प्रत्ययाविण सिणावें । तेंचि पाप ॥५३॥
हे केवळ ऐकीव गोष्टींचे काम नसून स्वतःच्या अनुभवाने जाणायचे असते; अनुभवाशिवाय कोरडी बडबड करत बसणे हेच मोठे पाप आहे.
सत्यायेवढें सुकृत नाहीं । असत्यायेवढें पाप नाहीं ।
प्रचितीविण कोठेंचि नाहीं । समाधान ॥५४॥
सत्याइतके मोठे पुण्य जगात नाही आणि असत्याइतके मोठे पाप नाही; आणि प्रत्यक्ष अनुभवाशिवाय कोठेही खरे आत्मसमाधान लाभत नाही.
सत्य म्हणिजे स्वरूप जाण । असत्य माया हें प्रमाण ।
येथें निरोपिलें पापपुण्य । रूपेंसहित ॥५५॥
सत्य म्हणजे आत्मस्वरूप आणि असत्य म्हणजे ही माया होय; येथे पाप आणि पुण्याचे खरे रूप स्पष्ट करून सांगितले आहे.
दृश पाप वोसरलें । पुण्य परब्रह्म उरलें ।
अनन्य होतांच जालें । नामातीत ॥५६॥
पापरूप दृश्य जग ओसरून गेले आणि केवळ पुण्यरूप परब्रह्म शिल्लक राहिले; त्या परब्रह्माशी अनन्य होताच साधक सर्व नावांच्या पलीकडचा होतो.
आपण वस्तु स्वतसिद्ध । तेथें नाहीं देहसमंध ।
पापरासी होती दग्ध । येणें प्रकारें ॥५७॥
आपण मुळातच स्वतःसिद्ध आत्मतत्त्व आहोत, तिथे देहाचा संबंधच नसतो; अशा रीतीने सर्व पापांची रास ज्ञानाने जळून भस्मसात होते.
येरवी ब्रह्मज्ञानेंवीण । जें जें साधन तो तो सीण ।
नाना दोषांचे क्षाळण । होईल कैसें ॥५८॥
एरवी आत्मज्ञानाशिवाय जे जे बाह्य साधन केले जाते ते सर्व केवळ शिणवणारे ठरते; ज्ञानाशिवाय अंतरीच्या दोषांचे क्षालन कसे होणार?
पापाचें वळलें शरीर । पापचि घडे तदनंतर ।
अंतरीं तोग वरीवरी उपचार । काय करी ॥५९॥
शरीरच मुळात पापाचे बनलेले आहे, त्यामुळे त्याच्याकडून पापच घडत राहते; मग अंतरात आजार असताना केवळ अंगावर वरवर मलमपट्टी करून काय उपयोग?
नाना क्षेत्रीं हें मुंडिलें । नाना तीर्थीं हें दंडिलें ।
नाना निग्रहीं खंडिलें । ठाईं ठाईं ॥६०॥
अनेक तीर्थक्षेत्री जाऊन डोके मुंडवले, तीर्थांमध्ये शरीराला दंडवले; आणि अनेक कठोर व्रतांनी शरीराला ठिकठिकाणी कष्टवले.
नाना मृत्तिकेनें घांसिलें । अथवा तप्तमुद्रेनें लासिलें ।
जरी हें वरीवरी तासिलें । तरी शुद्ध नव्हे ॥६१॥
अंगाला पवित्र माती घासली किंवा अंगावर तप्त मुद्रांचे चटके दिले; शरीराला वरवर कितीही घासून पुसून काढले तरी ते अंतरातून शुद्ध होत नाही.
सेणाचे गोळे गिळिले । गोमुत्राचे मोघे घेतले ।
माळा रुद्राक्ष घातले । काष्ठमणी ॥६२॥
पंचगव्याचे शेणाचे गोळे गिळले, गोमूत्राचे घोट प्यायले; अंगावर माळा, रुद्राक्ष आणि तुळशीच्या लाकडाचे मणी घातले.
वेष वरीवरी केला । परी अंतरीं दोष भरला ।
त्या दोषाच्या दहनाला । आत्मज्ञान पाहिजे ॥६३॥
बाहेरून धार्मिक वेष मोठा केला पण अंतःकरणात अज्ञानाचा दोष भरून राहिला; तर त्या अंतरीच्या दोषाला जाळून टाकण्यासाठी केवळ आत्मज्ञानच हवे असते.
नाना व्रतें नाना दानें । नाना योग तीर्थाटणें ।
सर्वांहुनी कोटीगुणें । महिमा आत्मज्ञानाचा ॥६४॥
नाना प्रकारची व्रते, दाने, योगसाधना आणि तीर्थयात्रा या सर्वांपेक्षा आत्मज्ञानाचा महिमा कोटी पटींनी श्रेष्ठ आहे.
आत्मज्ञान पाहे सदा । त्याच्या पुण्यास नाहीं मर्यादा ।
दुष्ट पातकाची बाधा । निरसोन गेली ॥६५॥
जो सदैव आत्मज्ञानाचा अभ्यास करतो त्याच्या पुण्याला सीमा उरत नाही; आणि त्याच्या सर्व दुष्ट पापांची बाधा कायमची नष्ट होते.
वेदशास्त्रीं सत्यस्वरूप । तेंचि ज्ञानियांचें रूप ।
पुण्य जालें अमूप । सुकृतें सीमा सांडिली ॥६६॥
वेद आणि शास्त्रांमध्ये जे सत्य आत्मस्वरूप सांगितले आहे तेच ज्ञानी पुरुषांचे निजरूप असते; त्यांच्या ठायी एवढे अफाट पुण्य साठते की त्याच्या पुण्याने सर्व मर्यादा ओलांडलेली असते.
या प्रचितीच्या गोष्टी । प्रचित पाहावी आत्मदृष्टीं ।
प्रचितीवेगळे कष्टी । होऊंच नये ॥६७॥
या सर्व प्रत्यक्ष अनुभवाच्या गोष्टी आहेत, आत्मदृष्टीने हा अनुभव तपासून पाहावा; आणि अनुभवाशिवाय इतर कल्पनेच्या नादाने व्यर्थ कष्टी होऊ नये.
आगा ये प्रचितीचे लोक हो । प्रचित नस्तां अवघा शोक हो ।
रघुनाथकृपेनें राहो । प्रत्यय निश्चयाचा ॥६८॥
अहो प्रचीतीचे शहाणे लोक हो! प्रत्यक्ष अनुभवाशिवाय जगात सर्वत्र केवळ दुःखच आहे; समर्थ श्रीरामाच्या कृपेने हा सत्य अनुभवाचा पक्का निश्चय प्रत्येकाच्या अंतरात स्थिर राहो.