श्री दासबोध – दशक अकरावा, समास पहिला

आकाशातून वायू निर्माण होतो हा सर्वांचा प्रत्यक्ष अनुभव आहे. आता त्याच वायूपासून अग्नी कसा तयार होतो, ते लक्षपूर्वक ऐका.

वायूच्या प्रचंड घर्षणामधून अग्नी पेटून उठतो आणि तोच वायू मंद-शांत झाला की त्यापासून शीतल पाण्याची निर्मिती होते.

पाण्यापासून पृथ्वी तयार झाली आणि तिच्यात अनेक प्रकारची बीजे सामावली गेली. बियामधून नवीन निर्मिती होणे हा निसर्गाचाच मूळ नियम आहे.

या संपूर्ण सृष्टीचे मूळ कल्पनेतच आहे; अगदी सुरुवातीला केवळ कल्पनाच होती आणि तिच्यापासूनच ब्रह्मा, विष्णू, महेश या त्रिदेवांची रूपे प्रकट झाली.

अथांग आणि निश्चळ परब्रह्मामध्ये जे चंचळ स्फुरण उठले, त्यालाच आपण 'कल्पना' म्हणतो. ही कल्पनेची हालचालच अष्टधा प्रकृतीचे मूळ कारण आहे.

कल्पना म्हणजेच अष्टधा प्रकृती आणि प्रकृती म्हणजेच कल्पना; विश्वाच्या अगदी मुळापासून टोकापर्यंतचा हा सर्व पसारा या अष्टधा प्रकृतीतूनच विस्तारला आहे.

पंचमहाभूते (आकाश, वायू, अग्नी, जल, पृथ्वी) आणि तीन गुण (सत्त्व, रज, तम) हे आठ घटक एकत्र आल्यामुळे याला 'अष्टधा प्रकृती' असे म्हणतात.

सुरुवातीला ही सृष्टी सूक्ष्म कल्पनेच्या रूपात होती, नंतर तिचा विस्तार होत गेला आणि शेवटी तिने या दृश्य जड जगाचे स्थूल रूप धारण केले.

मुळातील स्फुरण म्हणजे मूळमाया, त्यातून त्रिगुण प्रकट झाले ती गुणमाया आणि शेवटी स्थूल-जड रूपात पसरली तीच अविद्या माया होय.

त्यानंतर चार खाणी (अंडज, जारज, स्वेदज, उद्भिज्ज) आणि चार वाणी (परा, पश्यंती, मध्यमा, वैखरी) विस्तारल्या आणि अनंत योनींमध्ये नाना जीव जन्माला आले.

ही झाली सृष्टीच्या उत्पत्तीची कथा. आता तिचा लय (संहार) कसा होतो ते ऐका; मागील दशकांमध्येही हा विषय विस्तारपूर्वक सांगितला आहे.

तरीसुद्धा आता संहाराचा क्रम थोडक्यात सांगतो, श्रोत्यांनी आणि विचारवंतांनी मन एकाग्र करून हे ऐकावे.

शंभर वर्षे सलग दुष्काळ पडेल, पाण्याचा थेंबही उरणार नाही आणि संपूर्ण जीवसृष्टी सुकवून नष्ट होईल, असे शास्त्रात प्रलयाचे वर्णन केले आहे.

बारा सूर्य एकदम तळपू लागतील आणि त्यांच्या प्रचंड उष्णतेने पृथ्वी जळून तिची राख होईल, नंतर ती सर्व राख पाण्यात विरघळून नाहीशी होईल.

त्या पाण्याला वैश्वानर (अग्नी) शोषून घेईल, त्या अग्नीला महावायू गिळून टाकील आणि तो वायू निराकार आकाशात जसाच्या तसा विलीन होईल.

अशा प्रकारे संपूर्ण सृष्टीचा लय होतो. ही संहाराची प्रक्रिया पाहिल्यावर मायेचा भ्रम मावळतो आणि केवळ मूळ आत्मस्वरूप शिल्लक राहते.

प्रलयामध्ये जीव-शिव, पिंड-ब्रह्मांड हे सारे कल्पित थोतांड संपून जाते आणि मायेचा व अविद्येचा हा सारा खोटा पसारा पार वितळून जातो.

ज्ञानाने आणि विचाराने मायेचा हा मिथ्या पसारा जाणून घेणे यालाच 'विवेकप्रलय' म्हणतात; ज्ञानी लोकांनाच हे मर्म कळते, अडाण्यांना ते समजत नाही.

सृष्टीचा शोध घेतला तर दोनच गोष्टी दिसतात—एक चंचळ आणि दुसरी निश्चळ; या चंचळ सृष्टीचा कर्ताही चंचळ अंतरात्माच आहे.

जो सर्वांच्या शरीरात राहून सर्व कामे करतो आणि तरीही स्वतःला निर्लेप किंवा अकर्ता म्हणवून घेतो, तोच हा अंतरात्मा होय.

राजा, रंक किंवा प्रत्यक्ष ब्रह्मा यांच्यात एकच चैतन्य वास करते; तेच वेगवेगळ्या शरीरांच्या इंद्रियांद्वारे सर्व व्यवहार चालवते.

लोक त्यालाच सर्व काही करणारा परमात्मा म्हणतात; पण तोसुद्धा चंचळ असल्याने एका दिवशी नाश पावतो, हे विवेकाने समजून घ्यावे.

कुत्र्यामध्ये जो गुरगुरतो, डुकरामध्ये जो कुरकुर करतो आणि गाढवाच्या मुखातून जो मोठ्याने ओरडतो, तो हा एकच अंतरात्मा आहे.

सर्वसामान्य लोक फक्त बाह्य देह पाहतात, पण ज्ञानी माणसे देहाच्या आतील चैतन्याकडे पाहतात; म्हणूनच ज्ञानी सर्वांना समदृष्टीने पाहतात.

बाहेरून देहांची रूपे वेगवेगळी दिसत असली, तरी त्यांच्या अंतरातील चैतन्य एकच आहे; म्हणून सर्व प्राण्यांना एकाच आत्मभावाने पाहिले पाहिजे.

अनंत प्रकारचे प्राणी जन्माला येतात, पण त्या सर्वांमध्ये एकच जाणीवकळा काम करत असते; तिलाच 'जगज्जोती' किंवा जाणण्याची शक्ती म्हणतात.

कानांमध्ये शब्दांचे ज्ञान करून घेणारा, त्वचेला थंड-गरम जाणवून देणारा आणि डोळ्यांमधून विश्वाचे नाना रंग-रूप पाहणारा तो एकच आहे.

जिभेने चव घेणारा, नाकाने सुगंध-दुर्गंध ओळखणारा आणि कर्मेंद्रियांद्वारे सर्व विषयांचे सुख-दुःख उपभोगणारा तोच आहे.

सूक्ष्म रूपाने राहून जो स्थूल देहाचे रक्षण करतो आणि सुख-दुःखाचा अनुभव घेतो, त्यालाच 'अंतरात्मा' किंवा सर्वांचा 'अंतरसाक्षी' म्हणतात.

आत्मा, अंतरात्मा, विश्वात्मा, चैतन्य, सर्वात्मा, जीवात्मा, शिवात्मा, द्रष्टा आणि साक्षी ही सर्व एकाच सत्तेची वेगवेगळी नावे आहेत.

हा अंतरात्मा सतत बदलणाऱ्या विकारांमध्ये राहून स्वतः अनेक विकार करतो; अशा बदलणाऱ्या व नाशवंत तत्त्वाला शाश्वत ब्रह्म मानणे हे अज्ञानाचे लक्षण आहे.

सर्व प्राणी बाहेरून वेगळे दिसत असले तरी अंतरात्मा एकच मानून सर्व एकसारखे समजणे, हीसुद्धा मायेच्या चंचळ पसाऱ्यातीलच एक अवस्था आहे.

हे सर्व चंचळ जग मायेचे रूप आहे आणि केवळ निश्चळ परब्रह्मच सत्य आहे; म्हणूनच नित्य (शाश्वत) काय आणि अनित्य (नाशवंत) काय, याचा विवेक करावा.

जो शरीरातून निघून जातो तो प्राण, जो स्वतःला ओळखत नाही तो अज्ञानी आणि जो वासना घेऊन पुन्हा जन्म घेतो तो वासनात्मक जीव जाणावा.

जो पिंड-ब्रह्मांडाचा पसारा मिथ्या मानून परब्रह्माशी एकरूप होतो, तो ब्रह्मरूप जीव होय; अशा प्रकारे जीवाचे हे चार प्रकार सांगितले आहेत.

हे सर्व दृश्य जग चंचळ आहे आणि काळाच्या ओघात ते नष्ट होणारच आहे; परंतु जे निश्चळ तत्त्व आहे, ते सुरुवातीपासून शेवटपर्यंत कायम स्थिर राहते.

जे विश्वाच्या सुरुवातीला, मध्ये आणि शेवटीही एकसारखेच असते, तेच निर्विकारी, निर्गुण, निष्पाप आणि प्रपंचाच्या पलीकडचे परब्रह्म आहे.

मायेची उपाधी दूर झाली की जीव आणि शिव यांच्यातील भेद संपून दोघे एकच होतात; खोलवर विचार केला तर खरी उपाधी अस्तित्वातच नाही.

जे जे समजते ते सगळे ज्ञान आहे, पण स्वरूपाचा साक्षात्कार होणे हे विज्ञान आहे; मनाच्या पलीकडची उन्मनी अवस्था या साध्या मनाने कशी समजणार?

मनाच्या चंचल वृत्तीला निवृत्तीचे (शांतीचे) स्वरूप कळत नाही आणि गुणांमध्ये अडकलेल्याला निर्गुणाची प्राप्ती होत नाही; संतांनी साधकांना विवेकाच्या बळावरच गुणातीत केले आहे.

केवळ ऐकण्यापेक्षा (श्रवणापेक्षा) मनन करणे श्रेष्ठ आहे, मननाने खरे-खोटे समजते आणि त्या विचारांचा अखंड ध्यास घेतला की निःसंग परब्रह्माचा साक्षात्कार होतो.

त्या निर्गुण परब्रह्मामध्ये पूर्णपणे लीन होऊन एकरूप होणे हीच खरी सायुज्य मुक्ती आहे; आता शब्दांच्या आणि लक्ष्यांच्या वादाची गरज उरलेली नाही.

जेव्हा ध्यान त्या अगम्य तत्त्वात स्थिर होते, तेव्हा सर्व संशय आणि पूर्वपक्ष संपून जातात; जे इंद्रियांना दिसतच नाही, त्याला प्रत्यक्ष कसे म्हणणार? ते असूनही दृश्य नाही.

सर्व उपाधींमध्ये राहूनही अंतःकरणात अलिप्त राहणे हीच खरी सहजसमाधी आहे; संतांचे विचार ऐकल्याने बुद्धीचा हा निश्चय अधिक पक्का होतो.