श्री दासबोध – दशक अकरावा, समास सातवा

ही चंचल प्रकृती म्हणजे एक गुप्त गंगा नदी आहे, तिच्या केवळ स्मरणाने जग पावन होते; हा प्रत्यक्ष आणि खरा अनुभव आहे, यात अजिबात खोट नाही.

निश्चळ अशा परब्रह्मातून ती निर्माण झाली आणि वेगाने खाली वाहत चालली; ती अखंड वाहत असते, पण तिचे मूळ रूप डोळ्यांना सहजासहजी दिसत नाही.

तिच्या प्रवाहात अनेक वळणे, भोवरे, पाण्याचे झरे, उसळणाऱ्या लाटा आणि ठिकठिकाणी धोकादायक खड्डे पडलेले आहेत.

पाण्याचे प्रचंड लोंढे, कोसळणारे धबधबे, उसळणारा खळाळ आणि वेगाने वाहणारे चपळ पाणी या नदीत सर्वत्र पाहायला मिळते.

पाण्यावर फेस, बुडबुडे आणि लाटांचा खेळ चालतो, पाणी सैरावैरा धावते; तिच्यातील पाण्याचे थेंब आणि तुषार कोणाला मोजता येणे शक्य आहे का?

मोठमोठे ओहोळ वाहत आहेत, पाण्याचा वेग प्रचंड आहे, वाटेत मोठमोठे खडक आणि बेटे आल्यामुळे प्रवाहाचे अनेक वळसे तयार होतात.

प्रवाहाच्या धडकेने मऊ माती वाहून गेली आणि कठीण खडक तसेच शिल्लक राहिले; या सृष्टीत सर्वत्र अशीच परिस्थिती दिसते.

काही जीव या प्रवाहात सरळ वाहून गेले, काही भोवऱ्यात सापडून गरगरा फिरू लागले, तर काही संकटांच्या कपारीत तोंडघशी अडकून पडले.

काही खडकांवर आदळून मरण पावले, काही पायदळी तुडवले जाऊन नष्ट झाले, तर काहींच्या पोटात पाणी भरल्याने ते फुगून गेले.

परंतु जे आत्मबलाने बलवान होते, ते प्रवाहाविरुद्ध पोहत थेट नदीच्या उगमस्थानाकडे गेले आणि त्या मूळ उगमाचे दर्शन घेऊन ते पावन झाले.

तिथे ब्रह्मादिकांची भव्य निवासस्थाने आणि देवतांची पवित्र स्थाने आहेत; या उलट्या वाहणाऱ्या गंगेचा शोध घेतला की सर्वांची गाठ त्या एकाच परब्रह्माशी पडते.

त्या चैतन्यरूपी पाण्याइतके निर्मळ आणि चंचल दुसरे काहीच नाही; त्या चैतन्यालाच शास्त्रात 'आपोनारायण' असे म्हटले आहे.

ही मायेची महानदी अंतरिक्षात अखंड वाहत आहे आणि तिने स्वर्ग, मृत्यू आणि पाताळ या तिन्ही लोकांत स्वतःचा विस्तार केला आहे.

वर, खाली आणि आठही दिशांना तिचे पाणी वेढून राहिले आहे; ज्ञानी पुरुष ओळखतात की ही माया प्रत्यक्ष ईश्वरासारखीच सर्वव्यापी भासते.

अनंत देहरूपी पात्रांमध्ये हे चैतन्यरूपी पाणी भरलेले आहे; काही ठिकाणी ते पाझरून संपून गेले, तर कित्येक पाणी संसाराच्या उपयोगातच खर्च झाले.

एका वस्तूच्या संगतीने ते कडू लागते, दुसऱ्याच्या संगतीने गोड बनते, तर काहींच्या सानिध्यात ते तिखट, तुरट किंवा खारट चवीचे होते.

ते पाणी ज्या ज्या वस्तूत मिसळते, त्याचेच रूप धारण करते; आणि खोल जमिनीत साचून राहिल्यावर ते तिथल्या खोलीसारखेच शांत भासते.

विषामध्ये मिसळले की ते विष बनते, अमृतामध्ये मिसळले की अमृत होते; सुगंधात सुगंध आणि घाणीमध्ये ते दुर्गंधीचे रूप घेते.

चांगल्या गुणात आणि दुर्गुणातही तेच मिसळते आणि ज्याचा जसा स्वभाव असेल तसे ते प्रकट होते; त्या चैतन्याचे मर्म त्या चैतन्याच्या अनुभवाशिवाय कळू शकत नाही.

हे चैतन्याचे पाणी अमर्याद वाहत आहे, ही नदी आहे की विशाल समुद्र हेच समजत नाही; कित्येक लोक या संसाराच्या पाण्यावरच अवलंबून राहिले आहेत.

पण जे साधक या नदीच्या पलीकडे उगमाजवळ गेले आणि त्यांनी मागे वळून पाहिले, तेव्हा ते पाण्याचे अस्तित्वच विरून गेलेले दिसले—तिथे काहीच नव्हते!

ज्यांची सर्व चित्तवृत्ती शांत झाली आहे अशा योग्यांनीच या सत्याचा विचार करावा; रामदास स्वामी म्हणतात, मी वारंवार हेच रहस्य किती वेळा सांगू?