ब्रह्म म्हणिजे निराकार । गगनासारिखा विचार ।
विकार नाहीं निर्विकार । तेंचि ब्रह्म ॥१॥
परब्रह्म हे पूर्णपणे निराकार आहे, ते आकाशासारखे अथांग व व्यापक आहे; त्यात कोणताही बदल किंवा विकार होत नाही, ते निर्विकार आहे.
ब्रह्म म्हणिजे निश्चळ । अंतरात्मा तो चंचळ ।
द्रष्टा साक्षी केवळ । बोलिजे तया ॥२॥
ब्रह्म हे पूर्णपणे निश्चळ आणि स्थिर आहे, तर अंतरात्मा हा चंचल आहे; तो सर्वांमध्ये राहून सर्व पाहणारा द्रष्टा आणि साक्षी आहे.
तो अंतरात्मा म्हणिजे देव । त्याचा चंचळ स्वभाव ।
पाळिताहे सकळ जीव । अंतरी वसोनी ॥३॥
हा अंतरात्मा म्हणजेच विश्वाचा चालक देव आहे; त्याचा स्वभाव चंचल असून तो सर्वांच्या हृदयात राहून सर्व जीवांचे पालन करतो.
त्यावेगळे जड पदार्थ । तेणेंवीण देह वेर्थ ।
तेणेंचि कळे परमार्थ । सकळ कांही ॥४॥
त्या चैतन्याशिवाय बाकी सर्व जड आणि नश्वर आहे; त्याच्याशिवाय हे शरीर प्रेतासारखे व्यर्थ आहे आणि त्याच्यामुळेच परमार्थाचे आकलन होते.
कर्ममार्ग उपासना मार्ग । ज्ञानमार्ग सिद्धांतमार्ग ।
प्रवृत्तिमार्ग निवृत्तिमार्ग । देवची चालवी ॥५॥
कर्ममार्ग, उपासनामार्ग, ज्ञानमार्ग, सिद्धांतमार्ग, प्रवृत्ती किंवा निवृत्तीचा मार्ग—हे सर्व व्यवहार चालवणारा तो अंतरात्माच आहे.
चंचळेविण निश्चळ कळेना । चंचळ तरी स्थिरावेना ।
ऐसें हे विचार नाना । बरे पाहा ॥६॥
चंचल अंतरात्म्याच्या जाणीवेशिवाय निश्चळ ब्रह्म समजत नाही आणि चंचल मात्र कधी एका जागी स्थिर राहत नाही; हा विचार नीट समजून घ्या.
चंचळनिश्चळाची संधी । तेथें भांबावते बुद्धि ।
कर्ममार्गाचे जे विधी । ते मग ऐलिकडे ॥७॥
जिथे चंचल आणि निश्चळाची भेट होते, तिथे सामान्य बुद्धी गोंधळून जाते; म्हणून कर्मकांडाचे सर्व नियम या पलीकडच्या सत्याच्या अलीकडेच थांबतात.
देव या सकळांचे मूळ । देवास मूळ ना डाळ ।
परब्रह्म तें निश्चळ । निर्विकारी ॥८॥
हा अंतरात्मा या सर्व सृष्टीचे मूळ आहे, पण त्या परब्रह्माला कसलेही मूळ नाही; परब्रह्म हे मुळापासूनच निश्चळ आणि निर्विकार आहे.
निर्विकारी आणि विकारी। येक म्हणेल तो भिकारी ।
विचाराची होते वारी । देखतदेखतां ॥९॥
निर्विकार ब्रह्म आणि विकारी अंतरात्मा या दोघांना एकच मानणारा अज्ञानी होय; असा भ्रम ठेवला तर विचारांची पार धूळधाण होते.
सकळ परमार्थास मूळ । पंचीकर्ण माहावाक्य केवळ ।
तेंची करावें प्रांजळ । पुनःपुन्हां ॥१०॥
सर्व परमार्थाचा पाया म्हणजे पंचीकरण आणि महावाक्यांचे रहस्य; हेच तत्त्व वारंवार स्पष्ट करून समजून घेतले पाहिजे.
पहिला देह स्थूळकाया । आठवा देह मूळमाया ।
अष्ट देह निर्शलियां । विकार कैंचा ॥११॥
स्थूल देहापासून मूळमायेपर्यंतचे आठही देह जेव्हा विचाराने निरसले जातात, तेव्हा तिथे कसलाही विकार शिल्लक उरत नाही.
याकारणें विकारी । साचाऐसी बाजीगरी ।
येक समजे येक खरी । मानिताहे ॥१२॥
म्हणून ही बदलणारी माया एखाद्या जादुगाराच्या खोट्या खेळासारखी खरी वाटते; अज्ञानी तिला खरी मानतात, पण ज्ञानी तिचे खरे स्वरूप ओळखतात.
उत्पत्ति स्थिती संव्हार । यावेगळा निर्विकार ।
कळायासाठीं सारासार । विचार केला ॥१३॥
उत्पत्ती, स्थिती आणि प्रलय या तिन्हींच्या पलीकडे जे निर्विकार तत्त्व आहे, ते ओळखण्यासाठीच हा सारासार विचार केला आहे.
सार असार दोनी येक । तेथें कैंचा उरला विवेक ।
परिक्षा नेणती तंक । पापी करंटे ॥१४॥
सत्य आणि असत्य दोन्हींना एकच मानले तर तिथे विवेक कसा टिकणार? योग्य पारख न जाणणारे लोक आत्मज्ञानाला मुकतात.
जो येकचि विस्तारला । तो अंतरात्मा बोलिला ।
नाना विकारीं विकारला । निर्विकारी नव्हे ॥१५॥
जो या विश्वात अनेक रूपांनी विस्तारला आहे तो चंचल अंतरात्मा आहे; तो नाना विकारांमध्ये बदलत असल्यामुळे त्याला निर्विकार म्हणता येत नाही.
ऐसें प्रगटचि आहे । आपुल्या प्रत्ययें पाहे ।
काय राहे काय न राहे । हें कळेना ॥१६॥
हे सत्य अगदी उघड आहे, प्रत्येकाने स्वतःच्या अनुभवाने ते पाहावे; जगात काय टिकणारे आहे आणि काय नाशवंत आहे हे लोकांना कळत नाही.
जें अखंड होत जातें । जें सर्वदा संव्हारतें ।
रोकडें प्रचितीस येतें । जनामधें ॥१७॥
जे सतत जन्माला येते आणि नष्ट होते, ज्याचा अखंड संहार चालू आहे, ते या जगात उघड्या डोळ्यांनी दिसतेच आहे.
येक रडे येक चर्फडी । येकांची धरी नरडी ।
येकमेकां झोंबती बराडी । दुकळ्ळले जैसे ॥१८॥
संसारात कोणी रडत आहे, कोणी संतापाने तडफडत आहे, कोणी एकमेकांचा गळा दाबत आहे, तर भुकेल्यांसारखे लोक एकमेकांशी भांडत आहेत.
नाहीं न्यावे नाहिं नीति । ऐसे हे लोक वर्तती ।
आणि अवघेंच सार म्हणती । विवेकहीन ॥१९॥
जगात नीती नाही आणि न्याय उरलेला नाही, लोक वाटेल तसे वागत आहेत; आणि तरीही अडाणी लोक या सर्व अशाश्वत पसारालाच 'सर्वश्रेष्ठ' मानतात.
धोंडे सांडून सोनें घ्यावें । माती सांडून अन्न खावें ।
आणि आवघेंचि सार म्हणावें । बाष्कळपणें ॥२०॥
दगड फेकून देऊन सोने घ्यायचे असते आणि माती टाकून अन्न खायचे असते; पण हे मूर्ख लोक सगळ्याच गोष्टींना सारखेच श्रेष्ठ मानतात.
म्हणौनि हा विचार करावा । सत्यमार्ग तोचि धरावा ।
लाभ जाणोन घ्यावा । विवेकाचा ॥२१॥
म्हणून माणसाने योग्य विचार करून सत्याचाच मार्ग धरला पाहिजे आणि विवेकाचा खरा लाभ पदरात पाडून घेतला पाहिजे.
सारगार येकचि सरी । तेथें परीक्षेस कैंची उरी ।
याकारणें चतुरीं । परीक्षा करावी ॥२२॥
खडे आणि हिरे दोन्ही एकाच मापात तोलले तर पारखेला काय अर्थ उरला? म्हणूनच चतुर माणसाने नेहमी खरी पारख करावी.
जेथें परीक्षेचा अभाव । तेथें दे घाव घे घाव ।
सगट सारिखा स्वभाव । लौंदपणाचा ॥२३॥
जिथे गुणवत्तेची पारख नसते, तिथे फक्त अंधाधुंद गोंधळ आणि दंडेली चालते; अशा ठिकाणी सगळ्यांना एकाच लाथीत मोजले जाते.
घेव ये तेंचि घ्यावें । घेव न ये तें सोंडावें ।
उंच नीच वोळखावें । त्या नाव ज्ञान ॥२४॥
जे स्वीकारण्यासारखे आहे तेच घ्यावे आणि जे त्याज्य आहे ते सोडून द्यावे; उच्च आणि नीच यांतील फरक ओळखणे यालाच खरे ज्ञान म्हणतात.
संसारसांतेस आले । येक लाभें अमर जाले ।
येक ते करंटे ठकले । मुदल गेलें ॥२५॥
संसाररूपी बाजारात येऊन काही जणांनी आत्मज्ञान मिळवून अमरत्व मिळवले, तर काही करंटे लोक मूळ भांडवलही गमावून बसले.
जाणत्यानें ऐसें न करावें । सार तेंचि शोधून घ्यावें ।
असार तें जाणोन त्यागावें । वमक जैसें ॥२६॥
समजूतदार माणसाने असे वाहवत जाऊ नये; जे शाश्वत सार आहे ते निवडून घ्यावे आणि असार मायेचा उलट्या केलेल्या अन्नाप्रमाणे त्याग करावा.
तें वमक करी प्राशन । तरी तें स्वानाचें लक्षण ।
तेथें सुचिस्मंत ब्राह्मण । काय करी ॥२७॥
उलटून टाकलेले अन्न पुन्हा खाणे हे कुत्र्याचे लक्षण आहे; पवित्र आणि सुसंस्कृत माणूस तसे कधीतरी करील का?
जेहिं जैसें संचित केलें । तयास तैसेंचि घडलें ।
जें अभ्यासीं पडोन जडलें । तें तों सुटेना ॥२८॥
ज्याने जशी पूर्वकर्मे केली असतील त्याला तसेच फळ मिळते; आणि ज्या गोष्टींची माणसाला सवय जडते, ती सवय सहजासहजी सुटत नाही.
येक दिव्यान्नें भक्षिती । येक विष्ठा सावडिती ।
आपुल्या वडिलांचा घेती । साभिमान ॥२९॥
काही लोक उत्तम अन्न खातात, तर काही घाणीतच लोळतात; तरीही आपापल्या पूर्वजांच्या चुकीच्या चालीरीतींचा खोटा अभिमान बाळगतात.
असो विवेकेविण । बोलणें तितुका सीण ।
कोणीयेकें श्रवण मनन । केलेंचि करावें ॥३०॥
असो, विवेकाशिवाय नुसत्या कोरड्या गप्पा मारणे म्हणजे केवळ श्रम आहेत; म्हणून माणसाने नित्यनियमाने उत्तम विचारांचे श्रवण आणि मनन केलेच पाहिजे.