श्री दासबोध – दशक अकरावा, समास नववा

सुरुवातीला विहित कर्मे केली पाहिजेत आणि ती शास्त्रोक्त पद्धतीने पूर्ण झाली पाहिजेत; कर्मात जर काही दोष किंवा त्रुटी राहिली तर त्याचा दोष लागतो.

म्हणून सुरू केलेले कर्म चांगल्या प्रकारे पूर्ण करावे; आणि जिथे जिथे काही उणीव किंवा विस्मरण झाले असेल, तिथे श्रीहरीचे स्मरण करून ती त्रुटी भरून काढावी.

तो हरी कसा आहे याचाही विचार केला पाहिजे; संध्येच्या आधी त्या जगदीश्वराचे चोवीस नावांनी स्मरण केले जाते.

तो चोवीस नावांचा, हजार नावांचा आणि अनंत नावांचा आहे, पण तरीही तो मुळात नाव नसलेला (अनामी) आहे; तो सर्वांच्या अंतर्यामी कसा वास करतो, हे विवेकाने ओळखावे.

ब्राह्मण स्नान आणि संध्या आटोपून येतो आणि देवाची पूजा करायला बसतो; तो शास्त्रोक्त पद्धतीने मूर्तीरूपातील देवाची पूजा करतो.

लोक वेगवेगळ्या देवतांच्या विविध मूर्तींची मोठ्या प्रेमाने आणि श्रद्धेने पूजा करतात; पण ज्याच्या या मूर्ती आहेत, तो मूळ परमात्मा नक्की कसा आहे?

त्या मूळ परमात्म्याला प्रथम ओळखले पाहिजे आणि ओळखूनच त्याचे भजन केले पाहिजे; जसे एखाद्या मोठ्या अधिकाऱ्याला नीट ओळखल्यावरच त्याला आदराने वंदन केले जाते.

तसेच त्या परमेश्वराला विवेकाने चांगले समजून घेतले पाहिजे; तरच माणूस या संशयांच्या आणि भ्रमाच्या सागरातून पलीकडे जाऊ शकतो.

पूजा मूर्ती स्वीकारते आणि त्या पूजेचा भाव अंतरात्म्याला मिळतो; ईश्वराचे अवतार तर आपले कार्य पूर्ण करून आपापल्या धामात परत निघून गेले.

पण ते आपल्या मूळ स्वरूपाने कायम अस्तित्वात असतात; ते मूळ रूप म्हणजे विश्वाची चैतन्यज्योत आहे, तिलाच 'सत्त्वगुण' किंवा 'जाणती कळा' म्हणतात.

या एकाच जाणीवकळेच्या पोटी कोट्यवधी देव वास करतात; या अनुभवाच्या गोष्टी प्रत्येकाने स्वतःच्या प्रत्ययाने तपासून पाहिल्या पाहिजेत.

देहरूपी नगरामध्ये राहून जो व्यवहार चालवतो त्याला 'पुरुष' म्हणतात; तसेच संपूर्ण जगामध्ये जो भरून राहिला आहे, त्याला 'जगदीश' म्हणून ओळखावे.

जाणीवेच्या रूपाने विश्वाच्या अंतरात राहून तोच सर्व शरीरांचे व्यवहार चालवत आहे; अंतःकरणात राहणारा तो 'विष्णू' याच रूपाने समजून घेतला पाहिजे.

जो या जगाच्या अंतरात आहे, तोच आपल्याही हृदयात वास करत आहे; सर्व कर्मे करणारा आणि भोगणारा तोच अंतरात्मा आहे, हे चतुर साधकाने ओळखावे.

तोच कानाने ऐकतो, डोळ्यांनी पाहतो, नाकाने वास घेतो आणि जिभेने चव ओळखतो; तसेच कोण आपले आणि कोण परके हा विचारही तोच करतो.

संपूर्ण जगाचे मूळ चैतन्य एकच आहे, पण देहाच्या मोहामुळे मध्ये पडदा निर्माण होतो; शरीराच्या संबंधामुळे माणूस 'मी आणि माझे' असा खोटा अभिमान धरतो.

पाण्यावर लाटांमागून लाटा उठाव्यात, तसाच या चंचल सृष्टीत जीव जन्माला येतो, वाढतो आणि मरतो; या चंचल मायेच्या समुद्रात तिन्ही लोकांची अशीच अखंड घडामोड चालू असते.

या तिन्ही लोकांचा व्यवहार एकच सत्ता चालवते, म्हणून त्याला 'त्रैलोक्यनायक' म्हणतात; अनुभवाचा हा विवेक स्वतः पडताळून पाहा.

हा अंतरात्मा जरी महान असला, तरी तोसुद्धा प्रकृतीच्या तत्त्वांमध्येच मोडतो; म्हणून याच्याही पुढे जाऊन 'तत्त्वमसि' या महावाक्याचा विचार केला पाहिजे.

प्रथम देह चालवणाऱ्या देहधारी आत्म्याला पाहावे, मग विश्वाला चालवणाऱ्या जगदात्म्याला ओळखावे; आणि त्या दोघांच्याही पलीकडे जाऊन अविनाशी परब्रह्माची प्राप्ती करून घ्यावी.

परब्रह्माचा विचार सुरू झाला की खरे काय आणि खोटे काय हे स्पष्ट वेगळे होते; हे चंचल जग शेवटी नष्ट होणारच आहे, हा निश्चय कधीही चुकत नाही.

उत्पत्ती, स्थिती आणि लयापेक्षा जे पूर्णपणे वेगळे आणि शुद्ध आहे ते निरंजन परब्रह्म होय; इथे पोहोचल्यावर ज्ञानाचे रूपांतर प्रत्यक्ष अनुभवात (विज्ञानात) होते.

आठही देहांचे मूळ स्थान जाणून जेव्हा त्यांचा पूर्ण निरास होतो, तेव्हा केवळ निष्पाप, निर्मळ आणि निश्चळ परब्रह्मच शिल्लक राहते.

विवेकामुळे साधक जेव्हा ब्रह्माशी पूर्णपणे एकरूप होतो, तेव्हा पाहणारा आणि दृश्य असा भेद उरत नाही; तिथे मन आणि वृत्ती दोन्ही शांत होऊन विरून जातात.

इथे बोलण्यासारखा कोणताही शब्द शिल्लक राहत नाही आणि ध्यानाचा विषयही संपून जातो; त्या अंतिम सत्याबरोबर मनाची सूक्ष्म वृत्तीसुद्धा पूर्णपणे शांत होते.