मूर्ख येकदेसी होतो । चतुर सर्वत्र पाहातो ।
जैसा बहुधा होऊन भोगितो । नाना सुखें ॥१॥
अज्ञानी माणूस एकाच ठिकाणी आणि संकुचित विचारात अडकून पडतो, पण चतुर माणूस सर्वत्र नजर ठेवतो; तो विश्वाशी एकरूप होऊन सर्व सुखांचा अनुभव घेतो.
तोचि अंतरात्मा महंत । तो कां होईल संकोचित ।
प्रशस्त जाणता समस्त । विख्यात योगी ॥२॥
महंत हा साक्षात अंतरात्म्याचे रूप असतो, तो संकुचित कसा असेल? तो विशाल दृष्टीचा, सर्व जाणणारा आणि जगात प्रसिद्ध असलेला योगी असतो.
कर्ता भोक्ता तत्वता । भूमंडळीं सर्व सत्ता ।
त्यावेगळा त्यास ज्ञाता । पाहेसा कवणु ॥३॥
तोच जगाचा खरा कर्ता आणि भोक्ता आहे, या पृथ्वीवर त्याचीच खरी सत्ता चालते; अशा आत्मज्ञानी पुरुषाला सोडून जगात दुसरा मोठा ज्ञानी कोण असणार?
ऐसें महंते असावें । सर्व सार शोधून घ्यावें ।
पाहों जातां न सांपडावें । येकायेकी ॥४॥
महंताचे वर्तन असे असावे: त्याने सर्व गोष्टींमधून केवळ सार तेवढे शोधून घ्यावे; आणि कोणी त्याला सहजासहजी ओळखू शकेल किंवा पकडू शकेल असा तो नसावा.
कीर्तिरूपें उदंड ख्यात । जाणती लहान थोर समस्त ।
वेश पाहातां शाश्वत । येकचि नाहीं ॥५॥
त्याच्या उत्तम कार्याची कीर्ती सर्वत्र पसरलेली असावी, लहान-मोठे सर्व त्याला ओळखत असावेत; पण त्याचा बाह्य वेष मात्र कधीच एकसारखा कायम नसतो.
प्रगट कीर्ति ते ढळेना । बहुत जनास कळेना ।
पाहों जातां आडळेना । काये कैसें ॥६॥
त्याची पसरलेली कीर्ती कधी ढळत नाही, पण तो नक्की कसा आहे हे लोकांना सहजासहजी समजत नाही; शोधायला गेले तर तो नक्की काय करतो हे सहसा सापडत नाही.
वेषभूषण ते दूषण । कीर्तिभूषण तें भूषण ।
चाळणेविण येक क्षण । जाऊंच नेदी ॥७॥
केवळ वेषाचे अवडंबर माजवणे हा दोष आहे, पण चांगल्या चारित्र्याची कीर्ती हेच खरे भूषण आहे; तो आत्मपरीक्षणाशिवाय किंवा विचाराशिवाय एक क्षणही व्यर्थ घालवत नाही.
त्यागी वोळखीचे जन । सर्वकाळ नित्य नूतन ।
लोक शोधून पाहाती मन । परी इच्छा दिसेना ॥८॥
तो विरक्त असल्याने सर्व परिचितांमध्ये राहूनही नेहमी नवीन वाटतो; लोक त्याच्या मनाचा ठाव घेण्याचा प्रयत्न करतात, पण त्याच्या मनात कोणतीही वासना दिसत नाही.
पुर्तें कोणाकडे पाहेना । पुर्तें कोणासीं बोलेना ।
पुर्तें येके स्थळीं राहेना । उठोन जातो ॥९॥
तो कोणाकडेही आसक्तीने पाहत नाही, कोणाशीही फार गुंतून बोलत नाही आणि एकाच जागी कायम अडकून न पडता शांतपणे पुढच्या प्रवासाला निघून जातो.
जातें स्थळ तें सांगेना । सांगितलें तेथें तरी जायेना ।
आपुली स्थिति अनुमाना । येवोंच जेदी ॥१०॥
तो पुढे कुठे जाणार आहे हे आधी सांगत नाही, आणि जिथे जाईन असे म्हटले होते तिथे जात नाही; आपली खरी आंतरिक स्थिती तो कोणाच्याही तर्काला लागू देत नाही.
लोकीं केलें तें चुकावी । लोकी।म् भाविलें तें उलथवी ।
लोकीं तर्किलें तें दावी । निर्फल करूनी ॥११॥
लोक जे ठरवतात ते तो शिताफीने चुकवतो, लोकांचे अंदाज तो उलथवून लावतो आणि लोकांनी केलेल्या सर्व कल्पना तो निष्फळ करून दाखवतो.
लोकांस पाह्याचा आदर । तेथें याचा अनादर ।
लोक सर्वकाळ तत्पर । तेथें याची अनिछ्या ॥१२॥
ज्या गोष्टींमागे सामान्य लोक आकर्षणाने धावतात, त्याविषयी तो उदासीन असतो; आणि लोक ज्या क्षुल्लक गोष्टींत गुंतलेले असतात, तिथे त्याला कसलाही रस नसतो.
एवं कल्पितां कल्पेना । न तर्कितांहि तर्केना ।
कदपी भावितां भावेना । योगेश्वर ॥१३॥
थोडक्यात सांगायचे तर, कसलीही कल्पना केली तरी तो कल्पनेच्या कक्षेत येत नाही, तर्काने त्याचा ठाव लागत नाही; या महान योग्याला कसल्याही साच्यात बांधता येत नाही.
ऐसें अंतर सांपडेना । शरीर ठाईं पडेना ।
क्षणयेक विशंभेना । कथाकीर्तन ॥१४॥
त्याच्या मनाचा थांग कोणाला लागत नाही, त्याचे शरीर एका ठिकाणी बांधलेले राहत नाही; तरीसुद्धा ईश्वरचिंतन आणि हरिकीर्तन यात त्याचा एक क्षणही चुकत नाही.
लोक संकल्प विकल्प करिती । ते अवघेचि निर्फळ होती ।
जनाची जना लाजवी वृत्ति । तेव्हां योगेश्वर ॥१५॥
लोक त्याच्याबद्दल अनेक तर्कवितर्क करतात, पण ते सर्व तर्क शेवटी फोल ठरतात; अशा प्रकारे लोकांच्या कल्पना फसवून त्यांचीच त्यांना लाज वाटते, तेव्हाच तो खरा योगेश्वर सिद्ध होतो.
बहुतीं शोधून पाहिलें । बहुतांच्या मनास आलें ।
तरी मग जाणावें साधिलें । महत्कृत्य ॥१६॥
अनेकांनी पारखून पाहिले तरी ज्याचे विचार सर्वांना मनापासून पटतात, तेव्हा समजावे की त्या महंताने खरोखरच महान कार्य साधले आहे.
अखंड येकां सेवावा । अभ्यासचि करीत जावा ।
काळ सार्थकचि करावा । जनासहित ॥१७॥
त्याने अखंड एकांताचे सेवन करावे, सतत ज्ञानाचा सराव करावा आणि समाजाला सोबत घेऊन आपल्या आयुष्याचे सार्थक करावे.
उत्तम गुण तितुले घ्यावे । घेऊन जनास सिकवावे ।
उदंड समुदाये करावे । परी गुप्तरूपें ॥१८॥
जगातील सर्व उत्तम गुण स्वतः आत्मसात करावेत आणि ते लोकांना शिकवावेत; लोकांचे खूप मोठे संघटन उभे करावे, पण ते अगदी शांतपणे आणि गुप्तपणे चालवावे.
अखंड कामाची लगबग । उपासनेस लावावें जग ।
लोक समजोन मग । आज्ञा इछिती ॥१९॥
महंताने सतत सत्कार्याची लगबग ठेवावी, संपूर्ण जगाला ईश्वराच्या उपासनेला लावावे; त्याची निष्ठा पाहून लोक स्वतःहून त्याची आज्ञा मागू लागतात.
आधीं कष्ट मग फळ । कष्टचि नाहीं तें निर्फळ ।
साक्षेपेंविण केवळ । वृथापुष्ट ॥२०॥
सुरुवातीला खूप कष्ट केले तरच नंतर गोड फळ मिळते; कष्टाशिवाय केलेले काम व्यर्थ जाते आणि प्रयत्नांशिवाय मिळवलेले मोठेपण पोकळ फुगवट्यासारखे असते.
लोक बहुत शोधावे । त्यांचे अधिकार जाणावे ।
जाणजाणोन धरावे । जवळी दुरी ॥२१॥
लोकांची बारकाईने पारख करावी, त्यांची योग्यता आणि क्षमता ओळखावी; आणि माणसांची गुणवत्ता ओळखूनच त्यांना जवळ किंवा योग्य अंतरावर ठेवावे.
अधिकारपरत्वें कार्य होतें । अधिकार नस्तां वेर्थ जातें ।
जाणोनि शोधावीं चित्तें । नाना प्रकारें ॥२२॥
माणसाची पात्रता पाहून काम सोपवले तरच ते तडीस जाते, अपात्र माणसाला काम दिले तर सर्व प्रयत्न व्यर्थ जातात; म्हणून लोकांचे स्वभाव अनेक प्रकारे पारखून घ्यावेत.
अधिकार पाहोन कार्य सांगणें । साक्षेप पाहोन विश्वास धरणें ।
आपला मगज राखणें । कांहीतरी ॥२३॥
अधिकार पाहून काम सांगावे, माणसाची कामातील तळमळ पाहूनच त्यावर विश्वास ठेवावा; आणि या सगळ्या व्यवहारात महंताने स्वतःचा आत्मसंयम व स्वाभिमान कधीही सोडू नये.
हें प्रचितीचें बोलिलें । आधीं केलें मग सांगितलें ।
मानेल तरी पाहिजे घेतलें । कोणीयेकें ॥२४॥
हे जे सांगितले आहे ते स्वतःच्या प्रत्यक्ष अनुभवातून सांगितले आहे; आधी स्वतः आचरण केले आणि मगच जगाला उपदेश केला; ज्याला हे पटेल त्याने ते जरूर स्वीकारावे.
महंतें महंत करावे । युक्तिबुद्धीनें भरावे ।
जाणते करून विखरावे । नाना देसीं ॥२५॥
महंताने स्वतःसारखेच इतर महंत घडवावेत, त्यांना युक्ती आणि बुद्धीने संपन्न करावे; आणि अशा जाणत्या कार्यकर्त्यांना तयार करून समाजप्रबोधनासाठी देशोदेशी पाठवावे.