श्री दासबोध – दशक अकरावा, समास सहावा

अक्षर अगदी शुद्ध आणि व्यवस्थित लिहावे, लिहून झाल्यावर त्यात काही चुका आहेत का ते तपासावे आणि मगच न अडखळता शुद्ध वाचावे.

विखुरलेली अक्षरे आणि विचार नेमके करावेत, गाण्याची योग्य पद्धत ओळखून ती पक्की धरावी आणि रंगत टिकवून ठेवून नाना प्रकारच्या कथा सांगाव्यात.

स्वतःला समजलेली गोष्ट नीट सांगता आली पाहिजे आणि सांगायची गोष्ट योग्य पद्धतीने मांडता आली पाहिजे; समजल्याशिवाय कोणालाही काही नीट करता येत नाही.

ईश्वराचे निरूपण करणे, नेमकेपणाने व्यवहार सांभाळणे आणि समाजात कसे वागावे याचे भान ठेवणे, हे सर्व गुण महंतामध्ये असावेत.

लोकांना योग्य प्रश्न विचारणे, त्यांना समर्पक उत्तरे देणे, कठीण शब्दांचे गूढ अर्थ उलगडणे आणि सर्वांचे समाधान टिकवून ठेवणे महंताला जमले पाहिजे.

भविष्यातील घटनांची आगाऊ सूचना ज्याला आधीच कळते, सावधपणामुळे ज्याचा तर्क अचूक ठरतो आणि जो प्रत्येक गोष्टीची पारख करून योग्य निर्णय घेतो, तोच खरा जाणकार.

जो हे सर्व काही जाणतो तोच खरा बुद्धिवान महंत समजावा; या गुणांशिवाय बाकी सर्व बडेजाव शेवटी नाश पावणारा आहे.

ताळ, वेळ, सूर आणि लयीचे भान, उत्तम काव्यरचना, वजनदार शब्द आणि सभा जिंकण्याचे विविध मार्ग ज्याला ऐनवेळी सुचतात, तोच खरा नेता.

जो एकांतात बसून चिंतन करण्यास उत्सुक असतो, आधी ग्रंथांचे पाठांतर करतो आणि ग्रंथांच्या अंतरंगातील खोल अर्थ शोधून काढतो, तोच ज्ञानी.

जो स्वतः आधी शिकतो आणि मग इतरांना शिकवतो, त्यालाच समाजात श्रेष्ठ पद मिळते; तो संकटात अडकलेल्या लोकांना स्वतःच्या विवेकाने बाहेर काढतो.

ज्याचे हस्ताक्षर सुंदर, वाचन सुंदर, बोलणे मधुर आणि वागणे निष्कलंक असते; तसेच जो भक्ती, ज्ञान आणि वैराग्य प्रत्यक्ष आचरणात आणून दाखवतो, तोच महंत.

ज्याला सतत प्रयत्न करण्याचीच आवड असते, जो नाना प्रसंगांत यश मिळवून दाखवतो आणि जो धैर्याने पुढे येतो, संकटात घाबरून लपत नाही, तोच खरा नेता.

कठीण प्रसंगात कसे वागावे हे ज्याला कळते, लोकव्यवहारात मिसळूनही जो स्वतःला आतून पूर्णपणे अलिप्त ठेवू शकतो, तोच खरा ज्ञानी.

तो सर्वांमध्ये असतो पण शोधायला गेले तर कशातच अडकलेला दिसत नाही; जसा सर्वांच्या अंतःकरणातील अंतरात्मा सर्वांत असूनही गुप्त राहतो, तसाच तो असतो.

त्याच्याशिवाय काहीच चालत नाही, पण तो स्वतः कधी पुढे येऊन दिसत नाही; न दिसताही तो जगातील सर्व प्राणिमात्रांचे व्यवहार चालवतो.

त्याचप्रमाणे हा महंतसुद्धा नाना प्रकारे अनेक लोकांना शहाणे करतो आणि त्यांना अनेक प्रकारच्या स्थूल व सूक्ष्म विद्यांचे ज्ञान करून देतो.

त्याच्यामुळे लोक सुजाण आणि शहाणे बनतात आणि ते सहजच त्याच्या मार्गाने चालू लागतात; खऱ्या जाणत्या महंताचा मोठेपणा असा असतो.

नीती आणि न्यायाचे रक्षण कसे करावे हे तो जाणतो, स्वतः अन्याय करत नाही आणि इतरांकडून होऊ देत नाही; कठीण प्रसंगांतून मार्ग काढण्याची कला त्याला अवगत असते.

असा जो संयमी आणि धैर्यवान पुरुष असतो, तोच समाजाचा खरा आधारस्तंभ बनतो; रामदास स्वामी म्हणतात, अशा पुरुषाने प्रभू श्रीरामाचे गुण अंगी बाळगावेत.