बहुतां जन्मांचा सेवट । नरदेह सांपडे अवचट ।
येथें वर्तावें चोखट । नितिन्यायें ॥१॥
अनेक जन्मांच्या फेऱ्यांनंतर हा मौल्यवान नरदेह अचानक मिळाला आहे; म्हणूनच या जन्मात नीतीने आणि न्यायाने अगदी चोख वागले पाहिजे.
प्रपंच करावा नेमक । पाहावा परमार्थविवेक ।
जेणेंकरितां उभय लोक । संतुष्ट होती ॥२॥
प्रपंच व्यवस्थित आणि मर्यादेत करावा आणि सोबतच परमार्थाचा विवेक जागा ठेवावा, जेणेकरून इहलोक आणि परलोक दोन्ही सुखी होतील.
शत वरुषें वय नेमिलें । त्यांत बाळपण नेणतां गेलें ।
तारुण्य अवघें वेचलें । विषयांकडे ॥३॥
माणसाचे आयुष्य शंभर वर्षांचे मानले तरी बालपण अज्ञानात निघून जाते आणि तरुणपण सर्व विषयांच्या भोगांमध्ये वाया जाते.
वृद्धपणीं नाना रोग । भोगणें लागे कर्मभोग ।
आतां भगवंताचा योग । कोणे वेळे ॥४॥
म्हातारपणी नाना प्रकारचे रोग जडतात आणि जुन्या कर्मांचे भोग भोगावे लागतात; मग भगवंताचे स्मरण करायला वेळ तरी कधी मिळणार?
राजिक देविक उदेग चिंता । अन्न वस्त्र देहममता ।
नाना प्रसंगें अवचिता । जन्म गेला ॥५॥
राजाचे भय, दैवी संकटे, चिंता, अन्न-वस्त्राची विवंचना आणि शरीराचा मोह या सगळ्या धांदलीत आयुष्य अचानक संपून जाते.
लोक मरमरों जाती । वडिलें गेलीं हे प्रचिती ।
जाणत जाणत निश्चिती । काये मानिलें ॥६॥
आपल्या डोळ्यांदेखत जुनी पिढी आणि आप्तस्वकीय मरून गेले हे आपण प्रत्यक्ष पाहतो; हे सगळे डोळ्यांनी बघूनही माणूस अजून अमर असल्यासारखा कसा वागतो?
अग्न गृहासी लागला । आणि सावकास निजेला ।
तो कैसा म्हणावा भला । आत्महत्यारा ॥७॥
घराला आग लागलेली असताना जो गाढ झोपी जातो, त्याला आत्महत्यारा नाही तर दुसरे काय म्हणायचे?
पुण्यमार्ग अवघा बुडाला । पापसंग्रह उदंड जाला ।
येमयातनेचा झोला । कठीण आहे ॥८॥
सत्कर्माचा मार्ग सुटून गेला आणि पापांचा डोंगर साचला, तर शेवटी यमयातनांचे अत्यंत कठीण दुःख भोगावे लागते.
तरी आतां ऐसें न करावें । बहुत विवेकें वर्तावें ।
इक लोक परत्र साधावें । दोहीकडे ॥९॥
म्हणून आता अशी घोडचूक करू नका, अत्यंत विवेकाने वागा आणि आपला प्रपंच व परमार्थ दोन्ही यशस्वी करून घ्या.
आळसाचें फळ रोकडें । जांभया देऊन निद्रा पडे ।
सुख म्हणौन आवडे । आळसी लोकां ॥१०॥
आळसाचे फळ लगेच मिळते—नुसत्या जांभया देणे आणि पडून झोपा काढणे; आळशी लोकांना हेच खरे सुख वाटते.
साक्षेप करितां कष्टती । परंतु पुढें सुरवाडती ।
खाती जेविती सुखी होती । येत्नेंकरूनी ॥११॥
प्रयत्न करताना सुरुवातीला थोडा त्रास होतो, पण नंतर त्याचे चांगले फळ मिळते; जे कष्ट करतात तेच पोटभर खाऊन सुखाने जगतात.
आळस उदास नागवणा । आळस प्रेत्नबुडवणा ।
आळसें करंटपणाच्या खुणा । प्रगट करिती ॥१२॥
आळसामुळे सर्व काही लुटले जाते, आळस प्रयत्नांना बुडवतो आणि आळसामुळेच माणसाचे नशीब आणि कर्तृत्व नष्ट होते.
म्हणौन आळस नसावा । तरीच पाविजे वैभवा ।
अरत्रीं परत्रीं जीवा । समाधान ॥१३॥
म्हणून माणसाने कधीही आळस करू नये; आळस सोडला तरच वैभव मिळते आणि या जगात व परलोकात मनाला खरी शांती लाभते.
प्रेत्न करावा तो कोण । हेंचि ऐका निरूपण ।
सावध करून अंतःकरण । निमिष्य येक ॥१४॥
प्रयत्न करायचा म्हणजे नक्की काय करायचे, ते आता एकाग्र चित्ताने लक्ष देऊन ऐका.
प्रातःकाळी उठावें । कांहीं पाठांतर करावे ।
येथानशक्ती आठवावें सर्वोत्तमासी ॥१५॥
पहाटे लवकर उठावे, काही उत्तम वचनांचे किंवा स्तोत्रांचे पाठांतर करावे आणि आपापल्या शक्तीनुसार त्या परमेश्वराचे स्मरण करावे.
मग दिशेकडे जावें । जे कोणासिच नव्हे ठावें ।
शौच्य आच्मन करावें । निर्मळ जळें ॥१६॥
त्यानंतर एकांतात शौचास जाऊन स्वच्छ पाण्याने हातपाय धुऊन शुचिर्भूत व्हावे आणि आचमन करावे.
मुखमार्जन प्रातःस्नान । संध्या तर्पण देवतार्चन ।
पुढें वैश्यदेवौपासन । येथासांग ॥१७॥
दांत घासणे, स्नान, संध्योपासन, तर्पण आणि देवपूजा करावी; त्यानंतर वैश्वदेव वगैरे नित्यकर्मे यथासांग पूर्ण करावीत.
कांहीं फळाहार घ्याव । मग संसारधांदा करावा ।
सुशब्दें राजी राखावा । सकळ लोक ॥१८॥
काहीतरी हलका फलाहार करावा आणि मग संसाराच्या कामाला लागावे; बोलताना नेहमी गोड शब्दांनी सर्वांची मने राखावीत.
ज्या ज्याचा जो व्यापार । तेथें असावे खबर्दार ।
दुश्चितपणें तरी पोर । वेढा लावी ॥१९॥
ज्याचा जो व्यवसाय किंवा व्यापार असेल, त्यात त्याने अत्यंत सावध असावे; थोडे जरी दुर्लक्ष झाले, तरी लहान मुलगासुद्धा गंडवून जाईल.
चुके ठके विसरे सांडी । आठवण जालियां चर्फडी ।
दुश्चित आळसाची रकडी । प्रचित पाहा ॥२०॥
असावध माणूस चुका करतो, फसला जातो, गोष्टी विसरतो आणि ऐनवेळी आठवण आल्यावर तळमळतो; आळस आणि दुर्लक्षाचे हेच प्रत्यक्ष फळ असते.
याकारणें सावधान । येकाग्र असावें मन ।
तरी मग जेवितां भोजन । गोड वाटे ॥२१॥
म्हणून माणसाने नेहमी सावध आणि एकाग्र असावे; कामे नीट झाली की मग जेवताना अन्नाची चवही गोड लागते.
पुढें भोजन जालियांवरी । कांहीं वाची चर्चा करी ।
येकांतीं जाऊन विवरी । नाना ग्रंथ ॥२२॥
दुपारी भोजन झाल्यावर काही उत्तम विचारांची चर्चा करावी, वाचन करावे आणि एकांतात बसून चांगल्या ग्रंथांचे मनन करावे.
तरीच प्राणी शाहाणा होतो । नाहींतरी मूर्खचि राहातो ।
लोक खाती आपण पाहातो । दैन्यवाणा ॥२३॥
असा अभ्यास केला तरच माणूस शहाणा होतो, नाहीतर आयुष्यभर मूर्ख राहून लोकांचे वैभव लाचार नजरेने पाहत बसतो.
ऐक सदेवपणाचें लक्षण । रिकाम्या जाऊं नेदी येक क्षण ।
प्रपंचवेवसायाचें ज्ञान । बरें पाहे ॥२४॥
भाग्यवान माणसाचे लक्षण ऐका: तो एक क्षणही वाया जाऊ देत नाही आणि प्रपंचातील सर्व व्यवहारांचे उत्तम ज्ञान मिळवतो.
कांहीं मेळवी मग जेवी । गुंतल्या लोकांस उगवी ।
शरीर कारणीं लावी । कांहीं तरी ॥२५॥
स्वतः आधी काहीतरी मिळवावे आणि मगच खावे; संकटात सापडलेल्या लोकांना मदत करावी आणि हे शरीर सत्कारणी लावावे.
कांहीं धर्मचर्चा पुराण । हरीकथा निरूपण ।
वायां जऊं नेदी क्षण । दोहींकडे ॥२६॥
काही वेळ धर्मचर्चा, पुराणे आणि हरिकीर्तनात घालवावा; प्रपंच आणि परमार्थ या दोन्हींमध्ये एकही क्षण व्यर्थ जाऊ देऊ नये.
ऐसा जो सर्वसावध । त्यास कैंचा असेल खेद ।
विवेकें तुटला समंध । देहबुद्धीचा ॥२७॥
असा जो प्रत्येक गोष्टीत दक्ष असतो, त्याला कसले दुःख होणार? विवेकामुळे त्याचा देहाभिमान पूर्णपणे गळून पडतो.
आहे तितुकें देवाचें । ऐसें वर्तणें निश्चयाचें ।
मूळ तुटें उद्वेगाचें । येणें रीतीं ॥२८॥
जे काही घडते ते सर्व देवाचेच आहे अशा दृढ भावनेने वागले, की मनातील सर्व काळजी आणि उद्वेगाचे मूळच तुटून जाते.
प्रपंचीं पाहिजे सुवर्ण । परमार्थीं पंचिकर्ण ।
माहावाक्याचें विवरण । करितां सुटे ॥२९॥
प्रपंच चालवण्यासाठी धनाची गरज असते, तर परमार्थासाठी पंचकरणाचे आणि महावाक्यांचे चिंतन करावे लागते; त्यानेच बंधनातून मुक्ती मिळते.
कर्म उपासना आणि ज्ञान । येणें राहे समाधान ।
परमार्थाचें जें साधन । तेंचि ऐकत जावें ॥३०॥
सत्कर्म, ईश्वरभक्ती आणि आत्मज्ञान यांमुळेच खरे समाधान लाभते; म्हणून परमार्थाचे जे साधन आहे, त्याचेच निरंतर श्रवण करत राहावे.