श्री दासबोध – दशक अकरावा, समास दुसरा

जगात एक निश्चळ परब्रह्म आहे आणि बाकी सर्व चंचळ पसारा आहे; सगळे जग या चंचळातच अडकले आहे, पण निश्चळ तत्त्व मात्र आपल्या जागी कायम स्थिर आहे.

त्या निश्चळ ब्रह्माचा खरा शोध घेणारा लाखात एखादाच विरळा असतो; जो त्या निश्चळाशी एकरूप होतो, तो स्वतःच निश्चळ आणि शांत बनतो.

निश्चळ तत्त्वाच्या गप्पा मारणारे पुष्कळ असतात, पण पुन्हा चंचळ मायेच्या मागे धावतात; या मायेच्या चक्रातून सुटून पलीकडे जाणारे फार थोडे आहेत.

जीव या चंचळ जगात जन्माला येतो, चंचळातच वाढतो आणि आयुष्यभर त्याच्या मनावर चंचळ विषयांचाच ठसा उमटलेला असतो.

संपूर्ण जग चंचळ विषयांकडेच धावत आहे आणि सर्व व्यवहार चंचळातच घडतात; अशा वेळी चंचळ सोडून निश्चळामध्ये स्थिर होणारा शोधूनही सापडत नाही.

चंचळ प्रकृती कधी स्थिर होत नाही आणि निश्चळ परब्रह्म कधी हालत नाही; नित्य आणि अनित्य यांचा विवेक केल्यावरच लोकांना याचे थोडेफार मर्म कळू लागते.

काहींना हे थोडे समजते तरी पूर्णपणे उमगत नाही, बुद्धीला पटते तरी मनावर ठसत नाही आणि थोडे समजले तरी लगेच पुन्हा विसर पडतो.

संशय, तर्कवितर्क आणि भ्रम हे सगळे या चंचळ मनाचेच खेळ आहेत; निश्चळ परब्रह्मात कसलाही संशय नसतो, हे रहस्य आधी समजून घेतले पाहिजे.

जे जे काही चंचळ आणि बदलणारे आहे ती सर्व माया आहे, आणि हे मायेचे रूप शेवटी नष्ट होणारच आहे; त्यात लहान काय आणि मोठे काय, सर्व सारखेच.

संपूर्ण जगात ही माया पसरलेली आहे आणि ही अष्टधा प्रकृती वाढून तिने अनेक प्रकारची विचित्र व आकर्षक रूपे धारण केली आहेत.

नाना प्रकारच्या उत्पत्ती, अनेक प्रकारचे विकार, लहान-मोठे असंख्य प्राणी आणि विविध वस्तूंच्या रूपाने हीच प्रकृती नटलेली आहे.

मूळ सूक्ष्म कल्पनेमध्ये बदल होत गेले आणि ती जड देहाच्या रूपात प्रकट झाली; पाहता पाहता या सृष्टीचा पसारा अमर्यादपणे वाढला.

त्यातून नाना प्रकारची शरीरे निर्माण झाली, त्यांना वेगवेगळी नावे दिली गेली आणि वेगवेगळ्या भाषांमुळे लोक एकमेकांना ओळखू लागले.

त्यानंतर समाजात अनेक प्रकारच्या रूढी, परंपरा आणि आचार-विचार सुरू झाले, आणि सर्व लोक आपापल्या लोकाचाराप्रमाणे वागू लागले.

अष्टधा प्रकृतीतून लहान-मोठे सर्व जीव निर्माण झाले आणि पुढे ते आपापल्या प्रकृतीनुसार आणि स्वभावाप्रमाणे जगू लागले.

यातूनच अनेक प्रकारची मते आणि संप्रदाय निर्माण झाले, पाखंड वाढले आणि समाजात नाना प्रकारच्या अंधश्रद्धा व बंडखोरी माजली.

जसा लोकांचा ओघ किंवा प्रवाह वाहत गेला, तसे सगळे लोक त्यामागे आंधळेपणाने वाहवत गेले; कोणालाच कोणी थांबवणारा उरला नाही.

जगात मोठा गोंधळ उडाला आहे, प्रत्येक जण स्वतःला दुसऱ्यापेक्षा श्रेष्ठ समजतो; अशा वेळी कोण खरा आणि कोण खोटा हे ओळखणे कठीण झाले आहे.

खरा धर्म-आचार संकटात सापडला, कित्येकांनी पोटासाठी तत्त्वे सोडली आणि लोकांमध्ये केवळ पोकळ देखावा व अहंकाराचे प्रदर्शन उरले.

असंख्य देव निर्माण झाले आणि देवांचा जणू बाजार मांडला गेला; भूत-खेतांचे आणि क्षुद्र देवतांचे खोटे अवडंबर सर्वत्र माजले.

मूळ आणि खरा परमात्मा कोणता हे कोणालाच कळेनासे झाले, कशाचा कशाशी ताळमेळ उरला नाही आणि मतभेदांचा गोंधळ आवरेनासा झाला.

सत्य विचार पार नष्ट झाला, सारासार विचार करायला कोणाकडे वेळच नाही; काय चांगले आणि काय वाईट हे कोणालाच समजेनासे झाले.

शास्त्रांची जणू दुकाने थाटली गेली, देवांचा गदारोळ माजला आणि लोक केवळ आपापल्या वासना व इच्छा पूर्ण करण्यासाठी व्रतांच्या मागे धावू लागले.

अशा रीतीने सगळा विचार भ्रष्ट झाला, खरे-खोटे ओळखण्याची दृष्टी हरवली आणि सगळीकडे बेबंद व अजाणतेपणाचे वातावरण पसरले.

मतामतांचा नुसता गोंधळ उडाला आहे, कोणी कोणाचे ऐकायला तयार नाही; जो ज्या पंथात अडकला आहे, त्याला आपलेच तेवढे श्रेष्ठ वाटते.

असत्याचा आणि खोट्या समजुतींचा अभिमान बाळगल्याने माणसाचे पतन होते; म्हणूनच शहाण्या माणसांनी नेहमी खऱ्या सत्याचा शोध घ्यावा.

सर्वसामान्य लोक जसे भरकटत वागतात, ते ज्ञानी माणसाला हातावरील आवळ्यासारखे स्पष्ट दिसते; म्हणून हे विवेकी लोकांनो, आता पुढील विचार नीट ऐका.

लोक कोणत्या मार्गाने जातात आणि नक्की कोणत्या देवाची पूजा करतात, याविषयीचा प्रत्यक्ष आणि रोकडा अनुभव आता सावधपणे ऐका.

माती, धातू, दगड इत्यादींच्या अनेक मूर्ती घडवल्या जातात; बहुसंख्य लोक अशा मूर्तींनाच देव मानून त्यांची पूजा करतात.

काही लोक ईश्वराच्या विविध अवतारांच्या कथा-चरित्रे ऐकतात आणि रात्रंदिवस त्यांचाच जप, ध्यान आणि पूजा करण्यात मग्न असतात.

दुसरे काही लोक सर्वांच्या अंतःकरणात राहणाऱ्या, जगाचा व्यवहार चालवणाऱ्या, साक्षी व ज्ञानस्वरूप अशा अंतरात्म्यालाच देव मानतात.

आणि काही मोजके लोक त्या अत्यंत निर्मळ, निश्चळ आणि अविनाशी परब्रह्माशी अनन्यभावाने एकरूप होऊन स्वतः ब्रह्मरूप होतात.

थोडक्यात म्हणजे: पहिला मूर्तीरूप देव, दुसरा अवतारी देव, तिसरा सर्वांच्या अंतरातील अंतरात्मा आणि चौथा निर्विकार परब्रह्म.

या जगात हेच चार प्रकारचे देव मानले जातात; सृष्टीतील देवांच्या सर्व संकल्पना या चार प्रकारांतच सामावलेल्या आहेत.

जे सर्व काही एकच मानतात ते साक्षी अंतरात्म्याला देव समजतात; पण त्याआधी अष्टधा प्रकृतीचे खरे स्वरूप ओळखणे गरजेचे आहे.

प्रकृतीमध्ये जो देव भासतो तो प्रकृतीचाच गुणधर्म आहे; जो या सर्व भावांच्या आणि प्रकृतीच्या पलीकडचा आहे, तो खरा परमात्मा विवेकाने जाणावा.

जो निर्मळ परब्रह्माचे ध्यान करतो तो स्वतः निर्मळ बनतो; जो ज्याची भक्ती करतो, तो शेवटी तसाच बनून जातो हा नियम आहे.

दूध आणि पाणी वेगळे करणाऱ्याला राजहंस म्हणतात; त्याचप्रमाणे सत्य आणि असत्य यांतील भेद ओळखतात, तेच खरे संत-महात्मे होत.

जो चंचल मायेचे ध्यान करेल त्याचे मन चंचलच बनेल, पण जो निश्चळ परब्रह्माची भक्ती करेल तो स्वतः निश्चळ आणि शांत होईल.

जगात वावरताना लोकांच्या व्यवहाराप्रमाणे सामान्यपणे वागावे, पण अंतःकरणात मात्र त्या शाश्वत सत्याची खूण नेहमी जागी ठेवावी.