श्री दासबोध – दशक अकरावा, समास आठवा

आता आपण सर्वांचा कर्ता आणि सर्व देवांचा स्वामी असलेल्या त्या जगन्नियंत्याला वंदन करूया; कोणीतरी मनापासून त्याच्या भक्तीला लागावे.

त्याच्या सत्तेशिवाय कोणतेही काम चालत नाही, झाडाचे सुकलेले पानसुद्धा हालत नाही; ज्याच्या सामर्थ्याने हे संपूर्ण त्रिभुवन चालते, तोच तो आहे.

तो देव, दानव आणि मानव या सर्वांचा अंतरात्मा आहे; चार खाणी (जीवसृष्टी) आणि चार वाणींचा व्यवहार चालवणारा तोच खरा चालक आहे.

तो एकटाच सर्व शरीरांमध्ये राहून प्रत्येकाकडून वेगवेगळे व्यवहार करवून घेतो; या संपूर्ण सृष्टीतील त्याची लीला किती म्हणून सांगावी?

अशा या गुप्त राहणाऱ्या चालकालाच खरा 'ईश्वर' म्हटले पाहिजे; त्याच्याच सत्तेमुळे जगातील मोठे मोठे राजे आणि देव सर्व ऐश्वर्य भोगतात.

ज्याने या अंतरात्म्याला ओळखले तो स्वतःच विश्वंभर (परमेश्वर) बनून जातो; मग अशा सहज आत्मस्थितीला पोहोचलेल्याला समाधीची वेगळी काय गरज?

संपूर्ण विश्वाचा खोलवर विचार केला तरच हे मूळ रहस्य लक्षात येते; उगाच नशिबाने काहीतरी चमत्कार घडेल म्हणून व्यर्थ कष्ट करण्याची गरज नाही.

जगात असा कोण विरळा आहे जो अंतरात्म्याचे मूळ स्वरूप शोधून पाहतो? बहुतेकांना थोडेफार ज्ञान झाले की ते तेवढ्यातच समाधानी होऊन बसतात.

अरे माणसा, जे तत्त्व एकदा पाहिले ते पुन्हा पुन्हा निरखून पाहिले पाहिजे, ज्याचे मनन केले त्याचे पुन्हा पुन्हा चिंतन केले पाहिजे आणि ग्रंथांचे वारंवार वाचन केले पाहिजे.

तो अंतरात्मा किती मोठा आहे आणि कसा आहे? त्याला अनुभवणाऱ्या साधकाची अवस्था काय होते? हे सर्व प्रत्यक्ष अनुभव आणि विवेकच सांगू शकतो.

पुष्कळ ऐकले आणि खूप पाहिले तरी अंतरात्म्याचे पूर्ण समाधान होत नाही; हा देहाभिमानी पामर जीव त्याच्या स्वरूपाला काय ओळखणार?

तो परमात्मा परिपूर्ण आहे आणि जीव अपूर्ण आहे, त्यामुळे तो त्याला पुरून उरत नाही; पण अखंड चिंतन करत राहिले की ईश्वराव्यतिरिक्त वेगळे काही उरतच नाही.

स्वतःला देवापेक्षा वेगळे मानणे सोडले तरच माणसाला खरा 'भक्त' म्हणता येईल; नाहीतर देवाला शोधण्याचे बाकी सर्व प्रयत्न व्यर्थ श्रम ठरतात.

एखाद्याने केवळ बाहेरून घर पाहिले पण घराच्या मालकाला ओळखलेच नाही, किंवा संपूर्ण राज्यातून फिरून आला पण राजाला पाहिलेच नाही, तशी ही अवस्था आहे.

देहाच्या संगे माणसाने सर्व विषय भोगले आणि देहाच्या बळावर जगात स्वतःची प्रतिष्ठा मिरवली; पण ज्याने हा देह चालवला त्या मूळ मालकालाच तो विसरला, हे केवढे आश्चर्य!

असे लोक अज्ञानी असूनही स्वतःला मोठे तत्त्वज्ञानी समजतात; पण ज्याची जशी बुद्धी आणि पात्रता असेल, त्याने तसेच वागावे.

मूर्ख माणूस मनाची एकाग्रता साधू शकत नाही, म्हणूनच शहाण्या माणसाने सावध राहावे; पण जगातील अनेक शहाणेसुद्धा या मायेपुढे लाचार होऊन गेले.

अंतःकरणातील खजिना सापडला नाही की माणूस दारोदारी भीक मागत फिरतो; तसेच अज्ञानी माणसाचे होते, देव हृदयात असूनही तो त्याला ओळखू शकत नाही.

या जगामध्ये असा कोण आहे जो या सर्वव्यापी देवाचे अखंड ध्यान करू शकेल? एका ठिकाणी अडकलेली संकुचित बुद्धी या अथांग देवाला कशी सामावून घेणार?

या विश्वात अनंत प्रकारचे प्राणी भरलेले आहेत, त्यांची नाना रूपे आणि भाषा आहेत; जमिनीच्या पोटात आणि दगडांमध्येही कितीतरी जीव वास करत आहेत.

तो अंतरात्मा या सर्व ठिकाणी व्यापून राहिला आहे, अनेकांमध्ये एकच चैतन्य कार्य करत आहे; काही ठिकाणी तो उघड दिसतो तर काही ठिकाणी गुप्त राहतो.

चंचल मनाच्या किंवा प्रकृतीच्या ध्यानाने कोणी निश्चळ बनू शकत नाही, ही खरी खूण लक्षात ठेवा; चंचल ते चंचलच असते, निश्चळ केवळ परब्रह्मच आहे.

ज्ञानाने जेव्हा सर्व तत्त्वांचा निरास होतो, तेव्हाच देहाभिमान गळून पडतो; आणि मग सर्वत्र केवळ निर्मळ, निश्चळ आणि शुद्ध परब्रह्मच उरते.

मी कोण आहे, कुठून आलो आहे आणि माझे खरे मूळ काय आहे, हा आत्मविचाराचा मार्ग आहे; पण जो मनाने कच्चा आहे, त्याला हे मर्म समजत नाही.

सज्जन माणसाने हा विवेक नेहमी जागा ठेवावा आणि या कठीण संसारातून तरून जावे; तसेच ईश्वराची अनन्य भक्ती करून आपल्या संपूर्ण कुळाचा उद्धार करावा.