श्री दासबोध – दशक अकरावा, समास पाचवा

सत्कर्म पुन्हा पुन्हा आचरावे, ईश्वराचे ध्यान नित्य धरावे आणि निरूपणातील विचारांचे वारंवार मनन करावे.

तसेच आम्हालाही पुन्हा तेच सांगावे लागत आहे; कारण बिघडलेली परिस्थिती सुधारून सर्वांचे समाधान करणे गरजेचे आहे.

आपला समाज किंवा संघटन एकदिलाने टिकावे आणि सर्वसामान्य लोकांच्या मनात विश्वास निर्माण व्हावा, हाच या सर्व उपायांचा मुख्य हेतू आहे.

पहिली गोष्ट म्हणजे हरिकथा-निरूपण, दुसरी गोष्ट म्हणजे व्यवहारचातुर्य (राजकारण), आणि तिसरी अत्यंत महत्त्वाची गोष्ट म्हणजे प्रत्येक विषयात नेहमी सावध असणे.

चौथी गोष्ट म्हणजे अखंड उद्योगशीलता आणि लोकांच्या शंकांचे निरसन करणे; तसेच इतरांच्या लहान-मोठ्या चुका क्षमा करत राहणे.

दुसऱ्याच्या मनातील हेतू आधीच ओळखावा, स्वतः मात्र अंतरात अलिप्त राहावे; पण असे करताना नीती आणि न्यायाला कधीही तडा जाऊ देऊ नये.

खुणांनीच लोकांचे मन जिंकावे, प्रत्येकाला योग्य उपदेश करून सन्मार्गाला लावावे आणि स्वतःच्या ऐपतीप्रमाणे प्रपंचही सांभाळावा.

संसारातील वेळ आणि परिस्थिती अचूक ओळखावी, मनात खूप धीर धरावा; पण कोणाशीही प्रमाणाबाहेर संबंध वाढवून अडकून पडू नये.

आपले कार्यक्षेत्र आणि लोकसंग्रह मोठा वाढवावा, पण स्वतः मात्र त्यात गुरफटू नये; आधी स्वतः नम्र व्हावे आणि प्रसंगी अजाणतेपणाचा आव आणावा.

दुसऱ्यांचे दोष दिसले तरी ते चव्हाट्यावर आणू नयेत, त्यांचे अवगुण सतत बोलू नयेत; दुर्जन हाती सापडला तरी उपकार करून त्याला सोडून द्यावे.

कोणत्याही हट्टाला किंवा दुराग्रहाला बळी पडू नये, कामासाठी नाना उपाय शोधावेत; जे अशक्य वाटते ते दीर्घ प्रयत्नांच्या जोरावर शक्य करून दाखवावे.

आपला जमलेला मेळा किंवा सभा कधी विस्कटू देऊ नये, आलेला कठीण प्रसंग कौशल्याने सांभाळावा आणि कोणाशीही व्यर्थ वाद घालू नये.

इतरांच्या आवडीनिवडी आणि गरजा समजून घ्याव्यात, लोकांचे पुष्कळ बोलणे सहन करावे; आणि जर सहन होत नसेल, तर शांतपणे तिथून दूर निघून जावे.

दुसऱ्याचे दुःख ओळखावे, त्यांचे गाऱ्हाणे ऐकून घेऊन त्यांना दिलासा द्यावा आणि लोकांचे भले-बुरे प्रसंग धीराने सहन करावेत.

आपले पाठांतर अफाट असावे, योग्य विचार ऐनवेळी हाताशी असावा आणि दुसऱ्यांचे भले करण्यासाठी सदैव तत्पर असावे.

स्वतः शांत राहून इतरांना शांत करावे, स्वतःचा हट्ट सोडून इतरांचाही दुराग्रह मोडावा; आणि स्वतः प्रत्यक्ष कृती करून लोकांकडूनही तशी कामे करून घ्यावीत.

कधी कोणाचा प्रतिकार किंवा उपाय करायचा असेल तर तो तोंडाने बोलून दाखवू नये; कृतीतून आणि परस्पर व्यवहारातूनच त्याचा परिणाम दाखवून द्यावा.

जो लोकांचे स्वभाव आणि त्रास सहन करतो, त्यालाच मोठे जनसमर्थन मिळते; पण स्वतःचा मोठेपणा सांभाळण्याच्या नादात लोकांची मने दुखावता कामा नयेत.

खूप मोठे संघटन आणि मुत्सद्देगिरी करावी, पण त्याचा गाजावाजा होऊ देऊ नये; आणि कोणालाही त्रास देण्याचा किंवा पीडा देण्याचा विचार मनात आणू नये.

नाठाळ लोकांना पारखून दूर ठेवावे, राजकारणाने लोकांचा अहंकार दूर करावा आणि दुरावलेल्या लोकांना पुन्हा प्रेमाने जवळ करावे.

उर्मट लोकांपासून अंतर ठेवावे, क्षुद्र आणि कचऱ्यासारख्या लोकांशी संबंध ठेवू नये; आणि संकट आलेच तर शांतपणे बाजूला व्हावे.

हे व्यवहारचातुर्य आणि राजकारण असे आहे; ते सांगायला सोपे वाटले तरी प्रत्यक्षात चालवणे कठीण असते, शांत चित्ताचा माणूसच हे जाणू शकतो.

योग्य माणसाला योग्य पदावर बसवावे, उपद्रवी व्यक्तीला दूर लोटावे; कारभाराचे हे नेमके मर्म कसे असते ते समजून घ्यावे.

शोधूनही ज्याचा ठाव लागत नाही, पण ज्याची कीर्ती लपवूनही लपत नाही; आणि समोर चालून आलेले ऐश्वर्यसुद्धा ज्याला भुरळ पाडू शकत नाही, तोच खरा मुत्सद्दी.

एकाची बाजू उचलून धरणे आणि दुसऱ्याचा उगीच द्वेष करणे, ही काही शहाणपणाची किंवा चातुर्याची लक्षणे नव्हेत.

न्यायाची गोष्ट सांगूनही समोरच्याला पटत नसेल आणि हिताचा सल्ला त्याला रुचत नसेल, तर तिथे वाद घालण्यापेक्षा त्याचा त्याग करणेच योग्य असते.

श्रोत्यांनी समजून घेऊन प्रश्न उपस्थित केले म्हणूनच मला हे पुन्हा पुन्हा सांगावे लागले; यात काही उणे-अधिक झाले असल्यास श्रोत्यांनी क्षमा करावी.