श्री दासबोध – दशक बारावा, समास पहिला

हे विवेकी लोकांनो, आधी आपला प्रपंच नीटनेटका आणि व्यवस्थित करा, आणि मगच परमार्थाचा खरा विचार करा; यात अजिबात आळस करू नका.

प्रपंच सोडून जर नुसताच परमार्थ कराल तर पुढे खूप दुःखी व्हाल; प्रपंच आणि परमार्थ दोन्ही जो समतोल राखून सांभाळतो, तोच खरा विवेकी होय.

प्रपंचाचा त्याग करून पळून गेला आणि खायला अन्नही मिळेनासे झाले, तर अशा हतबल करंट्या माणसाला कसला परमार्थ साधणार?

आणि परमार्थाकडे पूर्ण पाठ फिरवून केवळ संसारातच बुडून राहिलास, तर तुला यमयातना भोगाव्या लागतील आणि शेवटी भयंकर हाल सोसावे लागतील.

नोकर जर धन्याच्या कामावर न जाता घरातच आळसात पडून राहिला, तर धनी त्याला कामावरून काढून टाकतो आणि लोकांत त्याची फजिती होते.

अशाने माणसाची प्रतिष्ठा नष्ट होते, दुष्ट लोक त्याची टवाळी करतात आणि स्वतःच्याच कर्माने जिवाला अपार दुःख भोगावे लागते.

आयुष्याच्या शेवटीही अशीच दुर्दशा होऊ नये म्हणून ईश्वराची भक्ती करावी आणि परमार्थाचा खरा अनुभव स्वतःच्या डोळ्यांनी घ्यावा.

संसारात राहूनही जो आतून अलिप्त आणि मुक्त असतो, त्यालाच खरा ज्ञानी समजावा; तो सतत काय योग्य आणि काय अयोग्य याचा सारासार विचार करत असतो.

जो व्यवहारात आणि प्रपंचात जागरूक असतो, तोच खरा परमार्थ नीट करू शकतो; जो प्रपंचातच बेजबाबदार आहे, तो परमार्थातही ढोंगी ठरतो.

म्हणून अत्यंत सावध राहून प्रपंच आणि परमार्थ दोन्ही नीट चालवावेत; तसे न केल्यास नाना प्रकारची दुःखे भोगावी लागतात.

जमिनीचा उतार पाहून पाणीही योग्य दिशेने वाहते, मुक्या प्राण्यांची सृष्टीही एका नियमाने चालते; मग मनुष्य असूनही माणसाने भ्रमात भटकावे हे केवढे आश्चर्य!

म्हणून माणसाकडे नेहमी दूरदृष्टी असावी, परिस्थितीचे सतत बारकाईने निरीक्षण करावे आणि भविष्यात काय घडू शकते याचा आधीच अंदाज बांधावा.

जो सावध आणि दक्ष असतो तो सुखी राहतो, आणि जो निष्काळजी असतो तो संकटात पडून दुःखी होतो; हा तर जगन्मान्य व्यावहारिक अनुभव आहे.

म्हणून जो सर्व बाबतीत सदैव सावध असतो त्याची थोरवी मोठी आहे; कारण असा माणूसच लोकांमध्ये समाधान आणि सलोखा टिकवून ठेवू शकतो.

परिस्थितीचा वेध घेण्यास जर आळस केला, तर अचानक संकट कोसळेल; आणि मग त्या वेळी स्वतःला सावरण्यासाठी वेळच शिल्लक राहणार नाही.

म्हणून ज्यांच्याकडे दूरदृष्टी आहे अशा विचारी माणसांचे आचरण पाहावे; कारण शहाण्यांच्या सहवासात राहूनच इतर सामान्य लोकही शहाणे बनतात.

पण कोण खरोखर शहाणा आहे हे आधी ओळखावे; गुणवान माणसांचे चांगले गुण आत्मसात करावेत आणि लोकांचे वाईट अवगुण बघून ते स्वतःतून काढून टाकावेत.

शहाण्या माणसाने माणसांची पारख करण्याचे कधी सोडू नये आणि कोणाचेही मन उगाच दुखवू नये; प्रत्येक माणसाचा स्वभाव आधी नीट ताडून पाहावा.

बाहेरून तो सर्वांशी अगदी सहज आणि सारखाच वागतो, पण आतून तो अत्यंत चोख विवेकी असतो; कामाचा कोण आणि बिनकामाचा कोण हे तो पक्के जाणून असतो.

प्रत्येकाची लायकी आणि स्वभाव ओळखून वागणे हेच त्याचे खरे वैशिष्ट्य आहे; ज्याचा जसा अधिकार असेल तसा त्याचा मान राखणे त्याला चांगले जमते.