महद्‌भाग्ये हातासी आलें । परी भोगूं नाहीं जाणितलें ।
तैसें वैराग्य उत्पन्न जालें । परी विवेक नाहीं ॥१॥
मोठ्या भाग्याने एखादी मौल्यवान गोष्ट हातात आली पण तिचा योग्य उपभोग कसा घ्यावा हेच समजले नाही, तसेच वैराग्य तर निर्माण झाले पण अंगी विवेक नसेल तर होते.
आदळतें आफळतें । कष्टी होतें दुःखी होतें ।
ऐकतें देखते येतें । वैराग्य तेणें ॥२॥
संसारात संकटांचे धक्के बसतात, मन दुःखी आणि कष्टी होते; आणि जगातील हालअपेष्टा पाहून किंवा ऐकून कित्येकांच्या मनात तात्पुरते वैराग्य येते.
नाना प्रपंचाच्या वोढी । नाना संकटें सांकडीं ।
संसार सांडुनी देशधडी । होये तेणें ॥३॥
संसारातील अनेक अडचणी, ओढाताण आणि संकटे सहन न झाल्यामुळे कित्येक जण घरदार सोडून देशोधडीला लागतात.
तो चिंतेपासून सुटला । पराधेनतेपासुनि पळाला ।
दुःखत्यागें मोकळा जाला । रोगी जैसा ॥४॥
असा माणूस संसाराच्या चिंतेतून सुटतो, परावलंबित्वातून पळून जातो आणि रोगातून मुक्त झालेल्या माणसाप्रमाणे दुःखाचा त्याग करून मोकळा होतो.
परी तो होऊं नये मोकाट । नष्ट भ्रष्ट आणि चाट ।
सीमाच नाहीं सैराट । गुरूं जैंसें ॥५॥
पण अशा विरक्त माणसाने स्वच्छंदी आणि बेलगाम बनू नये; तो दुष्ट, भ्रष्ट किंवा गुरांसारखा सैराट सुटलेला नसावा.
विवेकेंविण वैराग्ये केलें । तरी अविवेकें अनर्थीं घातलें ।
अवघें वेर्थचि गेलें । दोहिंकडे ॥६॥
विवेकाशिवाय जर केवळ वैराग्य अंगीकारले, तर तो अविवेक माणसाला संकटाच्या खाईत ढकलतो; आणि मग प्रपंच व परमार्थ दोन्हीकडे त्याचे आयुष्य व्यर्थ जाते.
ना प्रपंच ना परमार्थ । अवघें जिणेंचि जालें वेर्थ ।
अविवेकें अनर्थ । ऐसा केला ॥७॥
ना प्रपंच नीट साधला ना परमार्थ घडला, सारे जगणेच वाया गेले; चुकीच्या आणि अविचारी वैराग्याने असा भयंकर अनर्थ ओढवतो.
का।म् वेर्थचि ज्ञान बडबडिला । परी वैराग्ययोग नाहीं घडला ।
जैसा कारागृहीं अडकला । पुरुषार्थ सांगे ॥८॥
किंवा दुसऱ्या बाजूला माणूस केवळ पोकळ ज्ञानाच्या बाता मारतो पण त्याच्या अंगी वैराग्य नसते; तर तुरुंगात अडकलेल्या कैद्याने स्वतःच्या पराक्रमाच्या गप्पा मारण्यासारखे ते हास्यास्पद असते.
वैराग्येंविण ज्ञान । तो वेर्थचि साभिमान ।
लोभदंभें घोळसून । कासाविस केला ॥९॥
वैराग्याशिवाय असलेले कोरडे ज्ञान म्हणजे केवळ अहंकाराचे प्रदर्शन होय; लोभ आणि ढोंगाने वेढल्यामुळे असा मनुष्य शेवटी कासावीस होतो.
स्वान बांधलें तरी भुंके । तैसा स्वार्थमुळें थिंकें
पराधीक देखों न सके । साभिमानें ॥१०॥
बांधून ठेवलेले कुत्रे जसे अगतिकतेने भुंकते, तसा स्वार्थी ज्ञानी दुसऱ्याचा उत्कर्ष सहन न झाल्याने मत्सराने तळमळतो.
हें येकेंविण येक । तेणें उगाच वाढे शोक ।
आतां वैराग्य आणि विवेक । योग ऐका ॥११॥
विवेकाशिवाय वैराग्य किंवा वैराग्याशिवाय ज्ञान असले की माणसाचे दुःख उगाच वाढते; म्हणून आता विवेक आणि वैराग्य यांचा सुंदर संगम कसा असावा ते ऐका.
विवेकें अंतरीं सुटला । वैराग्यें प्रपंच तुटला ।
अंतर्बाह्य मोकळा जाला । निःसंग योगी ॥१२॥
विवेकाने ज्याच्या अंतरातील सर्व भ्रम गळून पडले आणि वैराग्याने ज्याचा प्रपंचातील मोह तुटला, तोच योगी आतून आणि बाहेरून खऱ्या अर्थाने मुक्त होतो.
जैसें मुखें ज्ञान बोले । तैसीच सवें क्रिया चाले ।
दीक्षा देखोनी चक्कित जाले । सुचिस्मंत ॥१३॥
जसे तो मुखाने ब्रह्मज्ञान सांगतो, तसेच त्याचे प्रत्यक्ष आचरण असते; त्याची अशी निष्कलंक वृत्ती पाहून मोठे ज्ञानी व आचारसंपन्न लोकही थक्क होतात.
आस्था नाहीं त्रिलोक्याची । स्थिती बाणली वैराग्याची ।
येत्नविवेकधारणेची । सीमा नाहीं ॥१४॥
त्याला तिन्ही लोकांच्या भोगांची कसलीही हाव नसते, त्याचे वैराग्य अत्यंत पक्के असते; आणि प्रयत्न, विवेक व संयम यात त्याची बरोबरी कोणी करू शकत नाही.
संगीत रसाळ हरिकीर्तन । तालबद्ध तानमान ।
प्रेमळ आवडीचें भजन । अंतरापासुनी ॥१५॥
त्याचे हरिकीर्तन संगीताने नटलेले, रसाळ, योग्य तालासुरात बांधलेले असते; आणि ईश्वराविषयीचे त्याचे भजन अत्यंत प्रेमळ व हृदयापासून आलेले असते.
तत्काळचि सन्मार्ग लागे । ऐसा अंतरीं विवेक जागे ।
वगत्रृत्व करितां न भंगे । साहित्य प्रत्ययाचें ॥१६॥
त्याचे विचार ऐकताच लोकांना तात्काळ सन्मार्ग सापडतो, इतका जागृत विवेक त्याच्या ठायी असतो; आणि प्रवचन करताना त्याचा अनुभवाचा ओघ कधीही खंडित होत नाही.
सन्मार्गें जगास मिळाला । म्हणिजे जगदीश वोळला ।
प्रसंग पाहिजे कळला । कोणीयेक ॥१७॥
अशा सत्पुरुषाने सन्मार्गाने समाजाला जोडले की साक्षात परमेश्वरच त्याच्यावर प्रसन्न होतो; पण यासाठी प्रसंग आणि परिस्थिती ओळखण्याचे भान असावे लागते.
प्रखर वैराग्य उदासीन । प्रत्ययाचें ब्रह्मज्ञान ।
स्नानसंध्या भगवद्भीजन । पुण्यमार्ग ॥१८॥
तीव्र वैराग्य, विरक्त वृत्ती, अनुभवावर आधारित ब्रह्मज्ञान, नित्य स्नानसंध्या आणि ईश्वरभक्ती या सर्वांचा मेळ हाच खरा पुण्यमार्ग आहे.
विवेकवैराग्य तें ऐसें । नुस्तें वैराग्य हेंकाडपिसें ।
शब्दज्ञान येळिलसें । आपणचि वाटे ॥१९॥
विवेक आणि वैराग्याची अशी खरी सांगड असावी; केवळ अविचारी वैराग्य हे हट्टी व वेडेपणाचे ठरते, आणि वैराग्याशिवायचे कोरडे ज्ञान हे बाष्कळ बडबड वाटते.
म्हणौन विवेक आणि वैराग्य । तेंचि जाणिजे महद्भापग्य ।
रामदास म्हणे योग्य । साधु जाणती ॥२०॥
म्हणून विवेक आणि वैराग्य एकत्र असणे हेच जीवनातील परम भाग्य आहे; समर्थ रामदास स्वामी म्हणतात, हे श्रेष्ठ रहस्य केवळ खरे संतच जाणतात.