श्री दासबोध – दशक बारावा, समास दहावा

आपण स्वतः पोटभर जेवावे आणि उरलेले अन्न गरजू लोकांना वाटून द्यावे; पण अन्नाची नासाडी करून ते वाया घालवणे हा धर्म नव्हे.

त्याचप्रमाणे आपण स्वतः आत्मज्ञानाने तृप्त व्हावे आणि तेच ज्ञान समाजातील इतरांनाही द्यावे; जो स्वतः तरला आहे त्याने बुडणाऱ्या दुसऱ्याला सावरून घ्यावे.

उत्तम गुण स्वतः आधी आत्मसात करावेत आणि मगच ते इतरांना शिकवावेत; स्वतः आचरणात न आणता केलेले नुसते उपदेश पूर्णपणे खोटे व निरर्थक असतात.

स्नान, संध्या, देवपूजा करावी; एकाग्र चित्ताने ईश्वराचा जप आणि ध्यान करावे; आणि नित्यनियमाने हरिकथा व अध्यात्मिक निरूपण करत राहावे.

आपले शरीर नेहमी परोपकारासाठी झिजवावे, अनेकांच्या संकटात त्यांच्या कामी यावे; आणि कोणाच्याही कामात आपल्यामुळे कमतरता भासू देऊ नये.

अडचणीत सापडलेल्या आणि त्रस्त झालेल्या माणसांची अडचण ओळखावी, आपल्या शक्तीनुसार त्यांना मदत करावी; आणि सर्वांशी नेहमी नम्रतेने व गोड बोलावे.

दुसऱ्याच्या दुःखाने स्वतः हळहळावे आणि दुसऱ्याच्या सुखात मनापासून आनंद मानावा; प्रेमळ व गोड शब्दांनी सर्व लोकांना आपलेसे करून घ्यावे.

लोकांच्या अनेक चुका मोठ्या मनाने पोटात घालाव्यात, अनेकांची कामे पूर्ण करावीत; आणि अनोळखी लोकांनाही आपल्या आप्तांपेक्षा जास्त जवळचे करावे.

दुसऱ्याच्या मनातील हेतू अचूक ओळखावा आणि त्यानुसारच त्याच्याशी व्यवहार करावा; तसेच विविध प्रसंगांतून माणसांची अचूक पारख करत राहावे.

नेमके आणि मोजकेच बोलावे, विचारलेल्या प्रश्नाचे लगेच योग्य उत्तर द्यावे; आणि अंगी क्षमाशीलता बाळगून कोणावरही कधीही रागावू नये.

आळस पूर्णपणे झटकून टाकावा, अखंड मोठे प्रयत्न करावेत; आणि कोणाच्याही बोलण्याचा मनात हेवा किंवा मत्सर करू नये.

आपल्याकडील उत्तम वस्तू दुसऱ्याला आनंदाने द्यावी, बोलताना शब्द तोलून-मापून वापरावेत; आणि अत्यंत सावध राहून आपला संसार व व्यवहार चालवावा.

आपल्याला एक दिवस मरायचे आहे याचे सतत भान ठेवावे आणि ईश्वराच्या भक्तीत सदैव तत्पर असावे; स्वतःचा देह संपला तरी मागे आपली चांगली कीर्ती टिकून राहील असे जगावे.

जो अत्यंत अचूक आणि नेमकेपणाने वागू लागतो, त्याची योग्यता सर्वांच्या लक्षात येते; मग सर्व लोक त्याचा आदर करतात आणि त्याला कशाचीही उणीव भासत नाही.

जो अशा श्रेष्ठ आणि उत्तम गुणांनी संपन्न असतो, त्यालाच खरा पुरुष (उत्तम पुरुष) म्हणावे; त्याच्या अशा निर्मळ भक्तीने साक्षात जगदीश्वरही संतुष्ट होतो.

लोकांनी कितीही तुच्छतेने किंवा अपमानास्पद बोलले तरी संतांनी आपली मनःशांती ढळू देऊ नये; दुष्टांवरही उपकार करून त्यांना सन्मार्गाला लावणारे साधू खरोखरच धन्य होत.

जो उत्तम गुणांनी नटलेला आहे आणि ज्ञान व वैराग्याने शोभून दिसतो, तोच या पृथ्वीवर खऱ्या अर्थाने भला आणि श्रेष्ठ पुरुष जाणावा.

स्वतः खूप कष्ट करावेत, लोकांचे पुष्कळ बोलणे सहन करावे; आणि चंदनासारखे झिजून नाना प्रकारे समाजासाठी आपली चांगली कीर्ती मागे ठेवावी.

केवळ स्वतःचे सुख पाहिले तर कीर्ती मिळत नाही, आणि कीर्ती मिळवायची असेल तर स्वतःच्या सुखाचा त्याग करावा लागतो; म्हणून विवेकाशिवाय मनाला कधीही खरे समाधान लाभत नाही.

दुसऱ्याच्या मनाला कधीही धक्का पोहोचवू नये, आपल्या हातून कोणतीही चूक होऊ देऊ नये; आणि सहनशील माणसाच्या महत्त्वामध्ये कधीही घट होत नाही.

काम स्वतःचे असो वा दुसऱ्याचे, ते पूर्ण निष्ठेने करावे; ऐनवेळी कामातून अंग काढून पळून जाणे हे सज्जन माणसाचे लक्षण नव्हे.

कोणी आपल्याशी चांगले बोलले की आपल्याला आनंद होतो हा तर प्रत्यक्ष अनुभव आहे; म्हणूनच आपणही इतरांना स्वतःसारखेच मानून त्यांच्याशी प्रेमाने वागले पाहिजे.

कठोर शब्दांमुळे मनाला किती वाईट वाटते हे आपल्याला ठाऊक आहेच; मग असे असताना आपण स्वतः दुसऱ्याशी वाईट आणि टोचून का बोलावे?

स्वतःला चिमटा घेतला की किती वेदना होतात हे प्रत्येकाला कळते; त्या स्वतःच्या अनुभवावरूनच दुसऱ्याला त्रास होणार नाही याची काळजी घ्यावी.

जी वाचा दुसऱ्याला दुःख देते ती अत्यंत अपवित्र असते; अशी कटू वाणी एखाद्या कठीण प्रसंगी स्वतःच्याच विनाशाचे कारण ठरते.

जमिनीत जे पेरावे तेच उगवते आणि आपण जसे बोलू तसेच समोरून उत्तर मिळते; मग असे असताना तोंडाने उगाच कर्कश व कटू का बोलावे?

आपल्या कर्तृत्वाने आणि वैभवाने अनेक लोकांना सुखी करावे; पण स्वतःच्या फायद्यासाठी दुसऱ्यांना त्रास देणे ही तर राक्षसी प्रवृत्ती आहे.

ढोंग, उद्धटपणा, अहंकार, संताप आणि कठोर बोलणे, ही सर्व अज्ञानाची आणि आसुरी वृत्तीची लक्षणे आहेत असे प्रत्यक्ष भगवद्गीतेत सांगितले आहे.

जो उत्तम गुणांनी संपन्न असतो तोच अत्यंत श्रेष्ठ पुरुष होय; अशा सत्पुरुषाच्या शोधात अनेक लोक स्वतःहून फिरत असतात.

स्वतःच्या आचरणात नसताना केवळ तोंडाने ज्ञानाच्या गप्पा मारणे म्हणजे कुत्र्याने उलटी खाण्यासारखे किळसवाणे आहे; सज्जन लोक अशा ढोंगाकडे ढुंकूनही पाहत नाहीत.

मनापासून ईश्वराची भक्ती करणे आणि उत्तम गुणांचा आग्रह धरणे; अशा महापुरुषाला लोक स्वतःहून शोधत त्याच्याकडे येतात.

असा जो महान पुरुष असतो, त्याने मोठा लोकसंग्रह आणि संघटन उभे करावे; आणि भक्तीच्या बळावर देवाधिदेव परमेश्वरालाही आपलेसे करून घ्यावे.

आपण अचानक मरण पावलो तर मागे ईश्वराचे भजन आणि कार्य कोण चालवणार? म्हणूनच आपल्या हयातीतच अनेक लोकांना या सत्कार्याला लावून ठेवावे.

आमची प्रतिज्ञा अशी आहे की शिष्यांकडून स्वतःसाठी काहीही मागू नये; फक्त त्यांनी आपल्या पाठीमागे अखंड ईश्वराची भक्ती करत राहावे.

यासाठी लोकांचे मोठे संघटन उभे राहिले पाहिजे आणि भक्तीचा मोठा उत्सव घडला पाहिजे; ज्यामुळे सर्वसामान्यांना प्रत्यक्ष ईश्वराची प्रचिती येईल.

आता मोठा लोकसंग्रह करण्यासाठी दोन मुख्य गोष्टींची गरज असते; श्रोत्यांनी यावर अत्यंत सावध होऊन लक्ष द्यावे.

ज्यामुळे बहुसंख्य लोकांना भक्तीची गोडी लागेल अशी प्रत्यक्ष प्रबोधनशक्ती अंगात हवी; आणि लोकांच्या मनातील भाव ओळखण्याची कला स्वतःच्या हाती हवी.

मागे सांगितलेले उत्तम गुण लोक नेहमी प्रमाण मानतात; आणि ज्याच्या अंगी हे गुण असतात, त्याचीच प्रबोधनशक्ती पुढे यशस्वी ठरते.

जसे बोलावे तसेच प्रत्यक्ष वागावे, स्वतः आधी आचरण करून मगच दुसऱ्याला सांगावे; अशा माणसाच्या शब्दांना संपूर्ण समाजात मानाचे स्थान मिळते.

जे विचार लोकांना पटत नाहीत, ते लोक कधीही स्वीकारत नाहीत; आपण एकटे असतो आणि जगात नाना मतांचे लोक असतात.

म्हणून लोकांना सोबत घेऊन चालावे, त्यांना पटेल अशा पद्धतीने हळूहळू शिकवावे; आणि शेवटी विवेकाच्या बळावर त्यांना योग्य निष्कर्षाप्रत घेऊन जावे.

पण हे सर्व विवेकाचे काम आहे आणि विचारी माणूसच हे नेमाने करू शकतो; बाकीचे सामान्य लोक भ्रमात पडून एकमेकांशी नुसते भांडत बसतात.

अनेक लोकांशी एकट्याने भांडायला गेले तर सैन्याशिवाय कसा निभाव लागणार? म्हणूनच सर्वांशी सलोखा ठेवून सर्वांची मने जिंकून घेतली पाहिजेत.