श्री दासबोध – दशक बारावा, समास नववा

जो दुर्बल, लाचार, सतत अडचणीत अडकलेला, आळशी, खादाड आणि कर्जबाजारी आहे; अशा माणसाचे मूर्खपणामुळे सर्व आयुष्य विस्कळीत होते आणि हाती काहीच उरत नाही.

खायला अन्न नाही, नेसायला चांगले वस्त्र नाही, झोपायला अंथरुण-पांघरूण नाही आणि डोक्यावर साधी झोपडीही नाही; असा अत्यंत अभागी माणूस जगात असतो.

ना कोणी नातेवाईक, ना आप्तस्वकीय, ना कोणी मित्र; कुठेही कसली ओळख नाही आणि कोणाचाही आधार नसलेला असा तो परदेशी भणंगासारखा फिरतो.

अशा असहाय्य माणसाने नक्की काय करावे? कोणत्या आधारावर जगावे? त्याने जगावे की मरावे आणि या संकटातून कसा मार्ग काढावा?

असा प्रश्न जेव्हा एकाने विचारला, तेव्हा जाणत्याने त्याला उत्तर दिले; आता श्रोत्यांनी ते अत्यंत सावध होऊन ऐकावे.

जगात कोणतेही लहान किंवा मोठे काम स्वतः केल्याशिवाय कधीच पूर्ण होत नाही; अरे कष्टी माणसा, आता तरी सावध हो, प्रयत्न करशील तरच भाग्यवान बनशील.

मनात जर सतर्कता नसेल आणि योग्य ते प्रयत्नच केले नाहीत, तर आयुष्यात सुख आणि समाधानाची वार्ता तरी कुठून येणार?

म्हणून आळस पूर्णपणे झटकून टाकावा, कष्टाची आणि प्रामाणिक उद्योगाची कास धरावी; आणि मनातील निष्काळजीपणाचे मूळ बळाने उखडून फेकावे.

दररोज पहाटे लवकर उठावे, करदर्शन व प्रातःस्मरण करावे; आणि नित्यनियमाने पूर्वी पाठ केलेल्या उत्तम श्लोकांचे व ज्ञानाचे स्मरण करावे.

मागील पाठांतराची उजळणी करावी आणि नवीन अभ्यास पुढे चालू ठेवावा, असा कडक नियम ठेवावा; व्यर्थ आणि बाष्कळ बडबड करण्यात वेळ अजिबात वाया घालवू नये.

शौचासाठी गावाबाहेर दूर जावे, हातपाय धुऊन शुचिर्भूत होऊन परत यावे; आणि येताना काहीतरी उपयुक्त वस्तू (उदा. समिधा, फुले किंवा फळे) सोबत आणावी, रिकाम्या हाताने कधीही येऊ नये.

धुतलेले स्वच्छ वस्त्र पिळून परिधान करावे, हातपाय स्वच्छ धुवावेत; आणि कुलदेवतेचे दर्शन घेऊन शास्त्रोक्त पद्धतीने देवाची पूजा करावी.

काहीतरी हलका फलाहार करावा आणि मग प्रामाणिकपणे आपल्या व्यवसायाला लागावे; आणि सर्वांशी गोड बोलून लोकांना आपलेसे करत राहावे.

आपले अक्षर अत्यंत सुंदर आणि वळणदार लिहावे, स्पष्ट व अचूक वाचन करावे; आणि ग्रंथांचे सखोल वाचन करून त्यातील गूढ अर्थ समजून घ्यावा.

लोकांना योग्य आणि नेमके प्रश्न विचारावेत, उत्तरांची नीट स्पष्ट मांडणी करावी; स्वतःचा अनुभव नसताना उगाच मोठी विधाने करणे हे पापासारखे आहे.

कामात नेहमी सावध राहावे, नीती आणि मर्यादांचे काटेकोर पालन करावे; आणि लोकांना पसंत पडेल अशा रीतीने कामे यशस्वी करून दाखवावीत.

घरी आलेल्या पाहुण्यांचे आदरातिथ्य करावे, हरिकथा आणि अध्यात्मिक निरूपण करावे; आणि वेळेचा व प्रसंगाचा अंदाज घेऊनच समाजात वावरावे.

गाण्यात ताल, पद्धत आणि मुद्रा शुद्ध असाव्यात; बोलण्यात अर्थ, मुख्य सिद्धांत आणि अन्वय स्पष्ट असावा; तसेच गद्य आणि पद्यातील दाखले संदर्भाला धरून असावेत.

उत्तम गायन, वादन, अभिनय आणि विविध हातवारे करण्याची कला अवगत असावी; तसेच सभेत श्रोत्यांना खिळवून ठेवणारी वक्तृत्वशैली आणि विविध गोष्टी सांगता याव्यात.

अनेक लोकांचे मन राखावे, लोकांना आवडेल आणि पटेल असे बोलावे; आणि कथेचा ओघ खंडित होऊन श्रोत्यांमध्ये विरस होऊ देऊ नये.

लोकांना उगाच कंटाळा येईल असे बोलू नये, तर त्यांचे अंतःकरण जिंकून घ्यावे; म्हणजे मग सर्व लोक स्वतःहून आनंदाने ईश्वराचा जयघोष करू लागतात.

भक्ती, ज्ञान, वैराग्य, योग आणि विविध साधनांचे असे प्रयोग करावेत; ज्यांच्या केवळ मननानेच संसाराचा भवभवरोग पार नाहीसा होतो.

माणसाने जसे बोलावे तसेच प्रत्यक्ष आचरणात आणून दाखवावे; मग अशा पुरुषाच्या अंगी महंताची श्रेष्ठ लक्षणे आपोआपच बाणतात.

योग्य युक्ती आणि नियोजनाशिवाय केवळ पोकळ साधना करणे हा एक दुराशेचा रोग आहे; अशा अविचारी माणसाच्या नादी लागून सोबतचे लोकही संकटात सापडतात.

अशी चूक कधीही करू नये, कोणाच्याही मनाला दुःख पोहोचवू नये; आणि अंतःकरणात नेहमी समर्थ प्रभू श्रीरामाचे स्मरण ठेवावे.

लोकांना माणसाची विरक्त आणि निष्काम वृत्ती मनापासून आवडते, त्यात उत्तम कथानिरूपण असेल तर अधिकच उत्तम; प्रभू रामचंद्रांची कथा संपूर्ण ब्रह्मांडाच्या पलीकडे नेऊन पोहोचवावी.

उत्तम नेतृत्व आणि सोबत रसाळ संगीत गायन असेल तर तिथे वैभवाला काय तोटा? आकाशात जसे असंख्य तारे चमकतात, तसे असंख्य लोक त्याच्याभोवती जमा होतात.

जिथे बुद्धी आणि शहाणपण नसते, तिथे सर्व कारभार विस्कळीत होतो; बुद्धीच्या बळाशिवाय जगात कोणत्या गोष्टीला महत्त्व आहे?

आपल्या बुद्धिमत्तेचा आणि कर्तृत्वाचा असा प्रभाव पाडावा की व्यक्तिमत्त्व ब्रह्मांडापेक्षाही भव्य व्हावे; असा पुरुषार्थ गाजवला तर गरिबी आणि करंटेपणा जवळ कसा फिरकणार?

असा उपदेश ऐकल्यावर श्रोत्याची सर्व शंका फिटली, त्याची बुद्धी प्रयत्नांच्या मार्गाला लागली आणि त्याच्या अंतःकरणात यशाची नवी उमेद जागी झाली.