श्री दासबोध – दशक बारावा, समास सहावा

परब्रह्म हे अत्यंत निर्मळ, निश्चळ, शाश्वत, शुद्ध आणि आकाशासारखे अथांग, घनदाट असूनही पूर्णपणे मोकळे आहे.

त्या परब्रह्माला काही करणे किंवा धरणे नाही, त्याला जन्म नाही आणि मरणही नाही; तिथे जाणणे किंवा अज्ञान असा भेद नसून ते शून्याच्याही पलीकडचे आहे.

ते कधी निर्माण होत नाही आणि नष्टही होत नाही, ते कुठून येत नाही आणि कुठे जात नाही; मायेच्या पलीकडच्या त्या निरंजन परब्रह्माला कसलीही सीमा नाही.

पुढे त्या शांत परब्रह्मामध्ये एक मूळ स्फुरण किंवा संकल्प उठला, ज्याला 'षड्गुणेश्वर' किंवा 'अर्धनारीनटेश्वर' म्हटले जाते.

तोच सर्वेश्वर, सर्वज्ञ, सर्व पाहणारा साक्षी, ज्ञानाचा घन, परमात्मा आणि जगाचा मूळ पुरुष म्हणून ओळखला जातो.

त्याच्यापासून अनेक गुणांची मूळमाया प्रकट झाली; तिने खाली वळून गुणांमध्ये खळबळ माजवली आणि तिच्यापासूनच सत्त्व, रज, तम हे तीन गुण निर्माण झाले.

त्यानंतर सत्त्वगुणापासून जाणती कळा असणारे भगवान विष्णू निर्माण झाले, जे या संपूर्ण त्रिभुवनाचे पालनपोषण करतात.

त्यानंतर जाणीव आणि नेणीव यांच्या मिश्रणातून (रजोगुणातून) ब्रह्मदेव निर्माण झाले, ज्यांच्यामुळे या तिन्ही लोकांची निर्मिती होते.

त्यानंतर तमोगुणातून रुद्र (शंकर) निर्माण झाले, जे सर्व संहाराचे कारण आहेत; जगातील संहाराचे सर्व कर्तृत्व त्यांच्याकडेच आले.

त्यानंतर पंचमहाभूते स्पष्टपणे दृश्य रूपात प्रगट झाली; अशा प्रकारे आठ घटकांची ही अष्टधा प्रकृती मुळातच अस्तित्वात आली.

निश्चळ परब्रह्मामध्ये जी मूळ हालचाल झाली, तेच वायूचे मूळ लक्षण होय; पंचमहाभूते आणि त्रिगुण हे मिळूनच सूक्ष्म अष्टधा प्रकृती बनते.

मूळ आकाश म्हणजेच सर्वांचा अंतरात्मा होय, त्याचा महिमा अनुभवाने पाहावा; आणि त्या आकाशापासूनच पुढे वायू जन्माला आला.

त्या वायूच्या दोन मुख्य झुळुका झाल्या—एक उष्ण आणि दुसरी शीतल; शीतल झुळुकीपासून पुढे तारे आणि चंद्राचा जन्म झाला.

आणि उष्ण प्रवाहापासून सूर्य, अग्नी, वीज इत्यादींची उत्पत्ती झाली; शीतल आणि उष्ण एकत्र येऊनच तेजाची (अग्नीची) निर्मिती झाली.

त्या तेजापासून पाणी निर्माण झाले, पाणी घट्ट होऊन पृथ्वीचे रूप तयार झाले आणि पुढे पृथ्वीवर असंख्य प्रकारच्या वनस्पती उगवल्या.

वनस्पतींपासून विविध रस, नाना प्रकारची बीजे आणि अन्न निर्माण झाले; आणि त्या अन्नातून या पृथ्वीवर चौऱ्यांशी लक्ष योनींमधील जीवसृष्टी विस्तारली.

अशा क्रमाने ही सृष्टी निर्माण झाली, हा विचार मनामध्ये नीट समजून घेतला पाहिजे; अनुभवाशिवाय केवळ अंध तर्कावर विश्वास ठेवल्यास माणूस भ्रमातच पडतो.

ज्या क्रमाने हा सर्व आकार निर्माण झाला, त्याच क्रमाने प्रलयकाळी त्याचा संहार होतो; या सर्व घडामोडींचे मूळ सत्य समजणे यालाच 'सारासार विचार' म्हणतात.

जी जी वस्तू ज्या मूळ कारणापासून निर्माण झाली, ती शेवटी त्याच कारणात विलीन होते; महाप्रलयाच्या वेळी याच नियमाने संपूर्ण विश्वाचा संहार होतो.

सृष्टीच्या आरंभी, मध्ये आणि शेवटीही जे शाश्वत व अविनाशी असते, जाणत्या पुरुषांनी आपले लक्ष नेहमी त्या मूळ परब्रह्माकडेच लावून ठेवावे.

जगात नाना प्रकारची रूपे सतत तयार होतात आणि नष्ट होतात, पण यातील काहीच टिकून राहत नाही; म्हणूनच नित्य आणि अनित्य यांचा सारासार विचार करावा लागतो.

ज्या द्रष्टा आणि साक्षी अंतरात्म्याचा सर्वत्र मोठा महिमा गायला जातो, त्याचीही ती सर्वसाक्षी अवस्था काळाच्या ओघात विरून जाते हे अनुभवाने पाहावे.

मुळापासून शेवटापर्यंतचा हा सर्व पसारा केवळ मायेचाच खेळ आहे; आणि जगातील सर्व विद्या, कला व कौशल्ये या मायेच्या कक्षेतच मोडतात.

जो या मायेच्या सर्व उपाधींचा अंत पाहतो, त्याला हे जग स्वप्नासारखे आभासी वाटते; पण जो यातच अडकून पडतो, त्याला यातून बाहेर काढणारा कोण उरणार?

विवेकाची आणि अनुभवाची कामे केवळ पोकळ अनुमानाने कशी साध्य होणार? सत्य आणि असत्य यांचा कसून विचार केल्यावरच परब्रह्माची प्राप्ती होते.

या विश्वाचे मूळ कारण म्हणजे ती मूळमाया आहे; पण अविवेकी लोक या अपूर्ण मायेलाच परिपूर्ण परब्रह्म मानण्याची घोडचूक करतात.

या जगात पुष्कळ माणसे आहेत—कोणी सिंहासनावर बसून राज्यभोग भोगतो, तर कोणी प्रत्यक्ष हाताने घाण उचलण्याचे काम करतो.

असे अनेक प्रकारचे लोक स्वतःला फार मोठे मानत असतात; परंतु विवेकी पुरुष या सर्वांमागील खरी परिस्थिती आणि सत्य स्वरूप जाणून असतात.

संसारातील खरी स्थिती अशी आहे, म्हणून माणसाकडे योग्य विचार असणे अत्यंत गरजेचे आहे; उगीच बहुसंख्य अज्ञानी लोकांच्या बोलण्यावर जाऊन स्वतःचे आयुष्य वाया घालवू नये.

केवळ पुस्तकी ज्ञानाने जर आत्मनिश्चय झाला असता तर सद्गुरूंची काय गरज होती? म्हणूनच माणसाने स्वतःच्या अनुभवाने या सत्याची प्रचिती घेतली पाहिजे.

जो दिशाहीन लोकांच्या बोलण्यावर विसंबून राहिला तो हमखास बुडालाच समजावा; कारभारात एक मुख्य मालकच नसेल तर नोकराने आपला पगार कोणाकडे मागायचा?