श्री दासबोध – दशक बारावा, समास आठवा

मूळमाया आणि जगदीश्वर यांच्यापासून पुढे अष्टधा प्रकृती विस्तारली आणि सृष्टीच्या क्रमाने या विश्वाला नाना प्रकारची रूपे प्राप्त झाली.

हा पसारा निर्माण होण्यापूर्वी सर्व काही आकाशासारखे केवळ निर्मळ आणि पोकळ होते; त्या निराकार तत्त्वात काळाचे किंवा वेळेचे कोणतेही अस्तित्व नव्हते.

जेव्हा प्रकृतीच्या उपाधींचा विस्तार झाला, तेव्हाच काळाची जाणीव निर्माण झाली; एरवी पाहायला गेले तर त्या मूळ परब्रह्मामध्ये काळाला काही स्थानच नाही.

एक निश्चळ परब्रह्म आणि दुसरी चंचल प्रकृती, यांशिवाय तिसरा काळ कोठे आहे? ही चंचल प्रकृती जोपर्यंत अस्तित्वात आहे, तोपर्यंतच काळाचा प्रभाव जाणवतो.

आकाश म्हणजे मोकळी जागा आणि या मोकळेपणामुळेच दोन घटनांमध्ये अंतर किंवा विलंब पडतो; या विलंबाच्या स्वरूपालाच 'काळ' म्हणून ओळखावे.

सूर्याच्या गतीमुळे वेळेचे अंतर समजते आणि त्यामुळे सर्व काळाची मोजदाद करणे शक्य होते; अगदी डोळ्याच्या पापणीच्या निमिषापासून ते युगांपर्यंत काळाची विभागणी होते.

पळ, घटका, प्रहर, दिवस, रात्र, पंधरवडा, महिना, सहा महिन्यांचे अयन आणि वर्षे मिळून पुढे युगांची गणना ठरवली गेली.

सत्ययुग, त्रेतायुग, द्वापारयुग आणि कलियुग अशी ही कालगणना पृथ्वीवर सुरू झाली; शास्त्रात तर देवांची आयुष्ये याहूनही पुष्कळ मोठी असल्याचे सांगितले आहे.

ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांच्या कारभाराची ही सूक्ष्म आणि गुंतागुंतीची व्यवस्था आहे; काळाचे हे नियम चुकले तर संसारात लोकांची मोठी तारांबळ उडते.

तिन्ही गुण एकमेकांत इतके मिसळलेले आहेत की ते वेगळे करता येत नाहीत; त्यामुळे या अथांग सृष्टीच्या रचनेत कोणाला मोठे आणि कोणाला लहान म्हणावे हे ठरवणे कठीण होते.

असो, हे समजणे जाणत्या विचारी माणसांचे काम आहे, अडाणी माणूस उगीच भ्रमात अडकतो; म्हणून स्वतःच्या अनुभवाने या काळाचे रहस्य ओळखावे.

उत्पत्तीचा काळ, सृष्टीचा काळ, स्थितीचा काळ आणि संहाराचा काळ; हा सुरुवातीपासून शेवटापर्यंतचा सर्व काळ म्हणजे एका विलंबाचेच रूप आहे.

ज्या ज्या वेळी जो जो प्रसंग घडला, त्यावरून त्या काळाला वेगवेगळी नावे दिली गेली; हा विचार जर अजून नीट समजला नसेल तर पुढे ऐका.

पावसाळा, हिवाळा, उन्हाळा, आनंदाचा काळ आणि सुख-दुःखाचा काळ; हा सगळा काळाचाच वेगवेगळा अनुभव जगात येतो.

सकाळ, दुपार, संध्याकाळ, वसंत ऋतू, सणांचा पर्वकाळ किंवा संकटाचा कठीण काळ; अशी काळाची अनेक रूपे लोक व्यवहारात मानतात.

जन्माची वेळ, बालपण, तरुणपण, म्हातारपण, मृत्यूची वेळ आणि संकटांचा विषम काळ; ही सर्व वेळेचीच बदलणारी रूपे आहेत.

चांगले दिवस (सुकाळ), दुष्काळ, तिन्हीसांजेची वेळ आणि पुण्याईची वेळ; या सर्व अवस्था मिळून जे चक्र चालते त्यालाच 'काळ' म्हणतात.

प्रत्यक्षात सत्य एक असते पण माणसाला वाटते भलतेच, यालाच अविवेक म्हणतात; संसारात अडकलेली माणसे केवळ प्रवृत्तीच्या मार्गालाच सर्वस्व मानतात.

संसाराची प्रवृत्ती अधोगतीकडे नेते, तर आत्मज्ञानाची निवृत्ती माणसाला उच्च पदाकडे नेते; त्या उच्च पदावरील अखंड आनंदाचे स्वरूप केवळ विवेकी लोकच जाणतात.

या विश्वाची रचना कुठून झाली, याच्या मूळ कारणाकडे विवेकी पुरुष आपली दृष्टी वळवतो; आणि सखोल चिंतन करता करता त्याला विश्वाच्या आधीची मूळ स्थिती गवसते.

संसारात राहूनही जो परमार्थाचा विचार करतो, तोच या उच्च स्थितीला पोहोचतो; आणि उर्वरित आयुष्य प्रारब्धानुसार लोकात राहून शांतपणे पूर्ण करतो.

या सर्वांचे मूळ कारण एकच परमात्मा आहे; पण जगात काही शहाणे असतात तर काही बाष्कळ असतात; माणसाने विवेकाच्या बळावर तात्काळ आपला परलोक सुधारून घ्यावा.

प्रपंच आणि परमार्थ दोन्ही नीट साधले तरच जन्माचे सार्थक होते; यासाठी मूळ तत्त्वाचा शोध घेणारा विवेक जागृत ठेवला पाहिजे.

विवेकाशिवाय जगणारी माणसे ही पशूसमान असतात; त्यांच्या निरर्थक गप्पा ऐकणाऱ्याला परमार्थाची प्राप्ती कधीच होऊ शकत नाही.

असो, लोकांच्या अशा वागण्याने आपले काय नुकसान होणार? ज्याने जसे कर्म केले त्याला तसेच फळ मिळाले; जे पेरले तेच उगवले आणि आता तेच भोगत आहेत.

पुढेही जो चांगले प्रयत्न करेल त्यालाच यश मिळेल, भक्तीच्या मार्गानेच भगवंत प्रसन्न होतो; आणि देव व भक्त एकरूप झाले की जीवनातील समाधान द्विगुणित होते.

जगात काहीही चांगले कार्य किंवा कीर्ती न करता माणसे नुसती जन्माला आली आणि मरून गेली; स्वतःला शहाणे समजूनही ते मायेला भुलले, त्यांच्याबद्दल काय बोलावे?

या जगातील सर्व संपत्ती इथेच पडून राहते हा तर उघड अनुभव आहे; मरताना कोणी सोबत काही घेऊन गेल्याचे कधी ऐकले आहे का?

म्हणून ऐहिक वस्तूंविषयी मनात आसक्ती ठेवू नये आणि शांतपणे आत्मविवेकाचा विचार करावा; यानेच दुर्लभ असलेला परमात्मा सहज प्राप्त होतो.

ईश्वराच्या भेटीपेक्षा जगात दुसरा कोणताही मोठा लाभ नाही; हे रहस्य कळले की सर्व कर्तव्ये आणि प्रपंच करत असतानाही मनात अखंड समाधान टिकून राहते.

पूर्वी राजा जनक यांसारखे अनेक महापुरुष राज्यकारभार करत असतानाही पूर्ण विरक्त होते; आणि आजही असे कित्येक पुण्यवान लोक जगात अस्तित्वात आहेत.

मोठा राजा असला आणि त्याचा मृत्यू जवळ आला, तरी लाखो-करोडो रुपयांची संपत्ती देण्याची तयारी दाखवली तरी काळ त्याला सोडत नाही.

असे हे माणसाचे आयुष्य पूर्णपणे परावलंबी आहे; त्यात आजारपणे, शारीरिक व्याधी, नाना चिंता आणि विवंचना किती म्हणून सांगाव्यात?

हा संसार म्हणजे एक मोठा बाजार भरला आहे, यात भगवंताच्या प्राप्तीचा नफा पदरात पाडून घ्यावा; तरच या मानवी जन्मातील कष्टांचे खऱ्या अर्थाने सार्थक होते.