श्री दासबोध – दशक बारावा, समास पाचवा

कागदावर रेषांचे वळण काढले की त्यातून अक्षरे बनतात, अक्षरे एकत्र आली की शब्द तयार होतात आणि शब्दांच्या रचनेतून श्लोक, गद्य व ग्रंथ निर्माण होतात.

त्या शब्दांतूनच वेद, शास्त्रे, पुराणे, विविध काव्ये आणि अध्यात्मिक निरूपणे तयार झाली; अशा ग्रंथांचे वेगवेगळे प्रकार किती म्हणून सांगावेत?

अनेक ऋषीमुनींची अनंत मते पाहायला मिळतात; जगात ठिकठिकाणी नाना प्रकारच्या भाषा आणि लिप्यांचा मोठा विस्तार झालेला आहे.

ऋचा, श्रुती, स्मृती, श्लोकांचे प्रकार, अध्यायांचे वर्गीकरण, पुराणांतील सर्ग आणि संदर्भांनुसार ठरवलेले पोथ्यांचे समास ही सर्व त्या शब्दांचीच नावे आहेत.

अनेक पदे, श्लोक, पोवाडे, कडकडीत कवने, साख्या, दोहे आणि अशी अनंत प्रकारची नामकरणे या वाङ्मयात आढळतात.

डफावरची गाणी, माचीवरची गाणी, दिंडीतील भजने, कीर्तनातील कथागायन, विविध चाली, उत्सव आणि करमणुकीचे खेळही त्यातूनच चालतात.

ध्वनी, घोष, नाद आणि अक्षरांचे रूप या चारही प्रकारच्या वाणींमध्ये विस्तारले आहे; वाणीचे हे अनेक प्रकार नीट समजून घ्यावेत.

नाभीतून उठणारी उन्मेषयुक्त परा, कंठात येणारी पश्यंती, गळ्यात जाणवणारी मध्यमा आणि मुखातून बाहेर पडणारी वैखरी; या वैखरी वाणीतूनच नाना सुंदर शब्द बाहेर पडतात.

अ, उ, म् या अक्षरांच्या संयोगातून ओंकार आणि त्याची अर्धमात्रा बनते; त्यानंतर साडेतीन मात्रा आणि बावन्न अक्षरांचा संपूर्ण विस्तार होतो.

विविध संगीताचे राग, नृत्याचे प्रकार, तालाचे मान आणि तत्त्वज्ञानातील निरनिराळे अर्थभेद हे सर्व सूक्ष्म विचारांनी स्पष्ट होतात.

सर्व तत्त्वांमध्ये मुख्य तत्त्व म्हणजे शुद्ध सत्त्वगुण आहे; आणि ओंकाराची अर्धमात्रा म्हणजेच विश्वाचे मूळ कारण असलेली मूळमाया होय.

लहान-मोठी नाना तत्त्वे एकत्र येऊन आठ शरीरे तयार होतात; आणि विवेकाचा वारा वाहू लागताच या अष्टधा प्रकृतीचा आभास पार नाहीसा होतो.

वारा शांत झाल्यावर जसे केवळ पोकळ आकाश उरते, तसेच हे घनदाट परब्रह्म आहे; म्हणूनच आठही देहांचा मिथ्यापणा विवेकाने निरखून पाहावा.

पिंड आणि ब्रह्मांडाची निर्मिती तसेच त्यांचा संहार या दोन्हींच्या पलीकडचे जे अंतिम सत्य आहे, तेच निर्मळ आणि शुद्ध परब्रह्म होय.

जड वस्तू नाशवंत आहेत आणि अंतरात्मा हा चंचल आहे, पण शुद्ध परब्रह्म मात्र पूर्णपणे निश्चळ आहे; विचाराने जो या निश्चळात विलीन होतो, तो स्वतः ब्रह्मरूप बनतो.

'माझे शरीर, मन, वाचा आणि सर्व वस्तू या माझ्या नसून त्या देवाच्याच आहेत' असा भाव ठेवणे, हे स्थूल किंवा जड पातळीवरील आत्मनिवेदन होय.

या चंचल सृष्टीचा खरा कर्ता जगदीश आहे आणि सर्व जीव त्याचेच अंश आहेत; असे मानून जेव्हा स्वतःचे वेगळे अस्तित्व उरत नाही, तेव्हा ते दुसरे आत्मनिवेदन होते.

चंचल रूपातील या आत्मनिवेदनाचे लक्षण असे की, सर्व काही करणारा देवच असून आपण स्वतः कुठेही वेगळे कर्ते उरत नाही.

चंचल प्रकृती ही स्वप्नासारखी बदलणारी आहे, तर निश्चळ परब्रह्म हे निराकार आहे; अशा प्रकारे आत्मनिवेदनाचा तिसरा सूक्ष्म प्रकार समजून घ्यावा.

जिथे चंचल मायेलाच मूळ स्थान नाही, तिथे आपण तरी मुळात कुठून असणार? निश्चळ ब्रह्माच्या दृष्टीने विचार करणे हेच सर्वोच्च आत्मनिवेदन आहे.

या तिन्ही पातळ्यांवर विचार केला तर 'मी' नावाचे वेगळे अस्तित्व कुठेच उरत नाही; आणि स्वतःचे वेगळेपण संपले की अहंकारही कायमचा नष्ट होतो.

शोधता शोधता हा निश्चय पक्का झाला, समजून घेता घेता आत्मज्ञान स्पष्ट झाले; आणि हे सत्य अनुभवताच सर्व वाद, विकल्प आणि बोलणे पूर्णपणे शांत झाले.