श्री दासबोध – दशक बारावा, समास तिसरा

या जगात पुष्कळ लोक राहतात, पण माणसाने खरा विवेक काय आहे ते पाहिले पाहिजे; आणि आपला इहलोक व परलोक दोन्ही कसे सुधारतील याकडे लक्ष दिले पाहिजे.

हा संसार नीट चालवण्यासाठी अनुभवी माणसांची संगत धरावी, आणि परलोकाचे कल्याण साधण्यासाठी आत्मज्ञानी सद्गुरूंचा आश्रय घ्यावा.

सद्गुरूंच्या चरणी जाऊन नेमकं काय विचारावे हेही अनेकांना समजत नाही; तर अत्यंत अनन्यभावाने आणि एकाग्र चित्ताने त्यांना दोनच गोष्टी विचाराव्यात.

त्या दोन गोष्टी कोणत्या? तर 'देव कोण आहे?' आणि 'मी स्वतः कोण आहे?'; या दोनच प्रश्नांचे वारंवार खोलवर चिंतन करत राहावे.

आधी विश्वाचा मुख्य देव कोण हे ओळखावे, आणि मग त्याचा भक्त असणारा मी कोण हे जाणावे; यासाठी पंचीकरण आणि महावाक्यांचे वारंवार मनन करावे.

सर्व साधनांचे अंतिम फळ म्हणजे त्या शाश्वत आणि निश्चळ सत्याला ओळखणे हेच होय; आणि 'मी कोण आहे?' याचा स्वतःच्या अंतरात कसून शोध घेणे होय.

सारासार विचार केला तर जगातील कोणत्याही नश्वर पदाला शाश्वत मूल्य नाही; म्हणून सर्व कारणांचे मूळ कारण असलेल्या त्या भगवंताला आधी ओळखले पाहिजे.

निश्चळ, चंचल आणि जड हा सर्व मायेचाच पसारा आहे; या बदलणाऱ्या सृष्टीमध्ये शाश्वत आत्मतत्त्व कधीही नष्ट न होणारे आणि दृढ आहे.

त्या परब्रह्माचा शोध घ्यावा आणि विवेकाच्या बळावर संपूर्ण विश्वाची पाहणी करावी; पारख करणाऱ्या विचारी माणसाने मायेचे खोटे विचार खोडून काढावेत.

खोटे सोडून द्यावे आणि शाश्वत सत्याचा स्वीकार करावा, जाणत्यांनी सत्य पारखून घ्यावे; कारण मायेचे हे दृश्य रूप शेवटी खोटे आणि नाशवंत आहे.

पंचमहाभूतांची ही माया शेवटी लयाला जाणारी आहे; पिंड, ब्रह्मांड आणि जीवाचे आठही देह हे सर्व काळाच्या ओघात नाश पावणारे आहेत.

जे जे डोळ्यांना दिसते ते सर्व नष्ट होणार, जे जे जन्माला येते ते मरणार आणि जे रचले जाते ते कोसळून पडणार; हेच मायेचे मूळ स्वरूप आहे.

जे वाढते ते मोडते, जे येते ते निघून जाते; प्रलयकाळात एक महाभूत दुसऱ्या महाभूताला गिळून टाकते.

शरीर धारण करणारे सर्व जीव नाश पावतात हा तर उघड अनुभव आहे; कारण शेवटी मानवाच्या अस्तित्वाशिवाय वीर्य तरी कुठून येणार?

अन्नाशिवाय वीर्य निर्माण होत नाही, वनस्पतींशिवाय अन्न मिळत नाही, आणि पृथ्वीच नसेल तर वनस्पती तरी कशा जगणार?

पाण्याशिवाय पृथ्वी अस्तित्वात येत नाही, अग्नीशिवाय पाणी बनत नाही आणि वायूशिवाय अग्नी उत्पन्न होत नाही, हे तत्त्व समजून घ्यावे.

अंतरात्म्याशिवाय वायू कुठून येणार? आणि मनातील विकारांशिवाय अंतरात्मा कसा प्रकटणार? पण त्या निर्विकार परब्रह्मात कसलाही विकार नसतो, हे नीट पाहा.

जिथे पृथ्वी नाही, पाणी नाही, तेज नाही आणि वायूही नाही; तिथे अंतरात्मा आणि कसलाही विकार नसून केवळ निर्विकार परब्रह्मच असते.

जे निर्विकार आणि गुणांच्या पलीकडचे निर्गुण आहे, तीच शाश्वत तत्त्वाची खरी खूण आहे; बाकी ही संपूर्ण अष्टधा प्रकृती नाशवंत आहे.

नाशवंताचे स्वरूप नीट समजून पाहिले तर ते असूनही नसल्यासारखे भासते; सारासार विचाराने हे तत्त्व कळले की मनाला पूर्ण समाधान लाभते.

विवेकाच्या प्रकाशात जेव्हा या विचारांची छाननी केली जाते आणि खरे-खोटे मनावर ठसते, तेव्हाच आत्मज्ञानाचा निश्चय पक्का होतो.

शाश्वत देव हा निर्गुण आणि निराकार आहे ही खूण अंतरात ठसली पाहिजे; देवाची ओळख झाल्यावर आता 'मी कोण आहे?' हेही ओळखले पाहिजे.

मी कोण आहे हे समजून घेण्यासाठी शरीराच्या सर्व तत्त्वांचा शोध घेतला, तेव्हा 'मी आणि तू' हा भेद केवळ मनाच्या कल्पनेतच असल्याचे दिसून आले.

संपूर्ण देहाचा कसून शोध घेतला तर त्यात 'मी' नावाचा वेगळा घटक कुठेच सापडत नाही; हा 'मी-तू' पणाचा खोटा भाव शेवटी मूळ तत्त्वांमध्येच विरून जातो.

जेव्हा दृश्य जगाचा भ्रम ओसरतो आणि तत्त्वे आपापल्या मूळ रूपात विलीन होतात, तेव्हा केवळ एकच सत्य उरते; मग तिथे 'मी' आणि 'तू' असा भेद तरी कसा उरणार?

पंचीकरणाच्या अभ्यासाने सर्व तत्त्वांचे पृथक्करण करावे आणि 'तत्त्वमसि' या महावाक्याने आपणच ते ब्रह्म आहोत हे जाणून, देहाभिमान सोडून आत्मनिवेदन करावे.

देव आणि भक्त या दोघांचे मूळ शोधून पाहिले, तर सर्व उपाधींच्या पलीकडे केवळ एकच उपाधिरहित शुद्ध आत्मतत्त्व शिल्लक राहते.

मीपणाचा अहंकार पार बुडून गेला आणि विवेकाने वेगळेपणाची भावना नष्ट झाली; मग साधक सर्व वृत्ती शांत झालेल्या उन्मनी पदाला जाऊन पोहोचतो.

तिथे ज्ञानाचे रूपांतर विज्ञानात होते, ध्याता आणि ध्येय एकरूप होतात; आणि कार्य-कारणाचा सर्व माईक पसारा निरखून कायमचा टाकून दिला जातो.

अशा आत्मज्ञानाने जन्म-मरणाचा फेरा कायमचा चुकतो, सर्व पातके जळून जातात आणि यमयातनेचे भय मुळासकट नष्ट होते.

मायेची सर्व बंधने तुटून पडतात, आत्मविचाराने मोक्षाची प्राप्ती होते आणि या मानवी जन्माचे सर्वार्थाने सार्थक झाल्यासारखे वाटते.

मनातील सर्व संशय आणि किंतू दूर होतात, जीवाला लागलेली भीती पार मिटून जाते; अशा या ज्ञानविवेकाने आजवर अनेक लोक पावन झाले आहेत.

पतितपावन भगवंताचे खरे दास स्वतः तर तरतातच, पण संपूर्ण जगालाही पावन करतात; हा रोकडा अनुभव अनेकांच्या प्रत्ययाला आलेला आहे.